خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

یکی از شاخص‌های مهم برای بررسی بهنگام و دقیق وضعیت اقتصاد کلان و به خصوص بخش صنعت شاخص موجودی انبار است. این شاخص تصویری پیش‌نگر از وضعیت بخش صنعت ارایه می‌دهد که از آن برای طراحی، اجرا و ارزیابی سیاست‌های اقتصادی می‌توان استفاده کرد. اطلاعاتی که شرکت‌های بورسی از وضعیت تولید، فروش و موجودی انبار منتشر می‌کنند با تقریب بسیار بالایی با کل صنعت کشور انطباق دارد. همچنین تواتر فصلی و ماهانه انتشار گزارش شرکت‌های بورسی خلاء انتشار دیرهنگام گزارش نهادهای رسمی از وضعیت صنعت را تا حد بسیار خوبی پوشش می‌دهد. در همین راستا مرکز پژوهش‌های مجلس اقدام به ساخت شاخص و انتشار گزارش‌های فصلی از شاخص موجودی انبار و نسبت موجودی انبار به فروش بر اساس اطلاعات شرکت‌های بورسی نموده است.

نقطه نظرات/یافته‌های کلیدی

طی تابستان سال 1404 شاخص کل موجودی انبار صنعت به عدد 144.6 رسیده که نسبت به فصل مشابه سال قبل رشد مثبت 2.8 درصدی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش کل صنعت نیز به عدد 0.41 رسیده است. این یعنی به اندازه حدود 41 درصد فروش فصلی شرکت‌های صنعتی به شکل موجودی انبار باقی می‌ماند. این رقم از میانگین نسبت برای دوره 1399 تا 1403 بالاتر بوده است.

شاخص کل موجودی انبار معدن نیز در تابستان 1404 به عدد 92 رسیده است. که نسبت به فصل مشابه سال قبل رشد منفی 23.8 درصدی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش معدن نیز رقم 0.46 را نشان می‌دهد که پایین‌تر از میانگین نسبت برای بازه 1399 تا 1403 است.

علاوه بر شاخص کل صنعت و معدن در مورد رشد شاخص موجودی انبار صنایع نیز فلزات پایه رشد 13.7، کک و پالایش رشد منفی  16.7، محصولات شیمیایی (بجز دارو) رشد منفی 6.5 و خودروسازی رشد 10.9 درصد داشته است.

همچنین شاخص موجودی انبار محصولات مصرفی 4.5، محصولات واسطه‌ای منفی 2، محصولات سرمایه‌ای منفی 20.3 و نهاده‌های ساختمانی منفی 38.4 درصد رشد داشته اند.

به طور کلی بررسی وضعیت شاخص های موجوی انبار و موجودی انبار به فروش نشان می دهد هرچند با حذف اثرات فصلی موجودی انبار تغییر چندانی نداشته با این حال با توجه به افزایش قابل توجه نسبت موجوی انبار به فروش می توان چنین ارزیابی کرد که در فصل مذکور بخش مهمی از صنایع مساله فروش داشته اند با این حال به دلیل بروز شوک جنگ همزمان تولید نیز کاهش یافته و در نتیجه شاخص موجودی انبار افزایش قابل توجهی نیافته است.

1. مقدمه

داشتن تصویر بهنگام و دقیق از وضعیت متغیرهای اقتصاد کلان و خصوصا بخش صنعت کمک شایانی به سیاستگذارن برای طراحی، اجرا و ارزیابی سیاست‌های اقتصادی می‌کند. با وجود اجرای طرح های اماری مختلف توسط مرکز آمار ایران و بانک مرکزی همچنان خلا جدی در خصوص رصد بخش صنعت به خصوص از منظر تقاضا و شاخص های پیش نگر این بخش وجود دارد. یکی از شاخص هایی که رصد آن کمک شایانی به ترسیم تصویری درست از بخش صنعت می نماید شاخص موجودی انبار است. تغییرات موجودی انبار می‌تواند نقش موثری را ایفا کند زیرا که از چند دوره قبل نسبت به تحولات بخش تولید اطلاعات مهمی ارائه می‌کند. به طوری که تغییرات موجودی انبار بر تصمیم بنگاه‌های اقتصادی برای تغییر تولید دوره‌های آتی اثر می‌گذارد. اطلاعاتی که شرکت‌های بورسی از وضعیت تولید، فروش و موجودی انبار منتشر می‌کنند با تقریب بسیار بالایی با کل صنعت کشور انطباق دارد. همچنین تواتر فصلی و ماهانه انتشار گزارش شرکت‌های بورسی خلاء انتشار دیرهنگام گزارش نهادهای رسمی از وضعیت صنعت را تا حد بسیار خوبی پوشش می‌دهد[1].

مرکز پژوهش‌های مجلس در این راستا اقدام به ساخت شاخص موجودی انبار بر اساس اطلاعات شرکت‌های بورسی نموده است. روش مورد استفاده در این گزارش محاسبه شاخص مقداری موجودی انبار شرکت‌ها بر حسب معیار پاشه و لاسپیرز و ایجاد شاخص فیشر از متوسط هندسی دو شاخص پاشه و لاسپیرز است. مزیت دیگر این شاخص محاسبه بر اساس مبنای زنجیره‌ای است. از این رو تغییرات سبد محصولات تولیدشده و تغییرات شرکت‌های موجود در بورس در آن لحاظ می‌شود. در ادامه شرکت‌های پذیرفته شده در بورس بر اساس طبقه‌بندی ISIC در 36 صنعت قرار می‌گیرند و شاخص موجودی انبار 15 صنعت تولیدی و بخش معدن ساخته می‌شود. در نهایت شاخص کل موجودی انبار از متوسط وزنی شاخص موجودی انبار صنایع به دست می‌آید. در این مطالعه تغییرات موجودی انبار شرکت‌های صنعتی و معدنی بورسی و مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌ها در تابستان سال 1404 مورد بررسی قرار گرفته است. برای مطالعه بیشتر در زمینه روش محاسبه شاخص ‌می‌توان به گزارش پشتیبان «معرفی و نحوه محاسبه شاخص موجودی انبار شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس[2]» مراجعه کرد.

شایان ذکر است از ابتدای سال 1404 وزن‌ صنایع مختلف در محاسبه متوسط وزنی شاخص کل صنعت بر اساس بازنگری اخیر بانک مرکزی بروزرسانی شده و در نتیجه با مقادیر گزارش‌شده در دوره‌های قبلی اندکی تفاوت دارد. همچنین با توجه به ماهیت سری‌زمانی داده‌ها برای حذف اثر نوسانات فصلی و آشکارسازی روندهای اصلی، عملیات فصلی‌زدایی انجام شده است. به همین منظور با استفاده از روش TRAMO/SEATS شاخص‌های با تعدیل فصلی‌ نیز به گزارش اضافه شده‌اند.

2. شاخص کل موجودی انبار و صنایع منتخب

2-1. شاخص کل موجودی انبار صنعت

شاخص موجودی انبار بخش صنعت مبتنی بر اطلاعات منتشر شده در صورت های مالی شرکت های بورسی در تابستان 1404 با ثبت رقم 144.6 نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش 2.8 درصدی نشان می دهد. همچنین این شاخص نسبت به فصل قبل (بهار 1404) افزایش حدود 0.1 درصدی را تجربه نموده است که با توجه به روند فصلی موجودی انبار سال گذشته قابل انتظار بوده است. با این حال شاخص تعدیل‌شده فصلی موجودی انبار نیز نشان می‌دهد با حذف اثرات فصلی این شاخص در تابستان 1404 نسبت به بهار 1404 تغییر روند نداشته است.

شکل 1. نمودار شاخص کل موجودی انبار صنعت

همانگونه که در شکل 2 دیده می‌شود نسبت موجودی انبار به فروش صنعت در تابستان 1404 برابر 0.41 بوده که نسبت به فصل مشابه سال قبل (0.35) به اندازه 0.06 افزایش یافته است. همچنین نسبت به فصل بهار 1404 (0.37) به اندازه 0.04 افزایش داشته است. با حذف اثرات فصلی نیز نسبت موجودی انبار در فصل تابستان افزایشی بوده است. ضمن این که شاخص تعدیل‌شده فصلی که در طول سال‌های 1402 و 1403 همواره کمتر از متوسط بلندمدت این شاخص بوده اما در دو فصل ابتدای سال 1404 به بالاتر از متوسط افزایش پیدا کرده است و روند صعودی به خود گرفته است. به طور کلی می‌توان گفت که در فصل تابستان 1404 تولیدکنندگان صنعتی حدود 41 درصد از میزان فروش خود را به شکل موجودی انبار نگهداری کرده‌اند.

شکل 2. نمودار شاخص کل نسبت موجودی انبار به فروش صنعت

*روند متوسط فصلی از میانگین نسبت‌های هر فصل در تمام بازه مورد مطالعه به دست می‌آید.

2-2. شاخص کل موجودی انبار معدن

شاخص موجودی انبار بخش معدن مبتنی بر اطلاعات منتشر شده در صورت های مالی شرکت های بورسی در تابستان 1404 عدد 92 را نشان می‌دهد؛ که کاهش 23.8 درصدی را نسبت به فصل مشابه سال قبل ثبت کرده است. هرچند که مقدار شاخص نسبت به فصل بهار 1404 نیز کاهش یافته است اما بررسی شاخص تعدیل‌شده فصلی در طول یک سال گذشته روند کاهشی ملایم را نشان می‌دهد. که از سقف تاریخی خود در سال 1401 فاصله زیادی دارد.

شکل 3. نمودار شاخص کل موجودی انبار معدن

شاخص نسبت موجودی انبار به فروش معدن در تابستان 1404 با 0.26 کاهش نسبت به فصل مشابه سال قبل مقدار 0.46 را نشان می‌دهد و 0.03 نسبت به بهار 1404 کاهش داشته است. با توجه به نسبت موجودی انبار با تعدیل‌ فصلی در دو سال گذشته روند ملایم نزولی دیده می‌شود که همواره پایین‌تر از متوسط نسبت دوره 1399-1403 قرار داشته است. با توجه به این شاخص، در تابستان 1404 به اندازه حدود 46 درصد از فروش به شکل موجودی انبار نگهداری شده است.

شکل 4. نمودار شاخص کل نسبت موجودی انبار به فروش معدن

*روند متوسط فصلی از میانگین نسبت‌های هر فصل در تمام بازه مورد مطالعه به دست می‌آید.

2-3. شاخص موجودی انبار صنعت فلزات پایه

شاخص موجودی انبار فلزات پایه در تابستان روی مقدار 130.5 قرار گرفته است و 13.7 درصد نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش یافته است. با اینکه به شکل تاریخی هر دو شاخص تعدیل‌نشده و تعدیل‌فصلی‌شده در فصل تابستان نسبت به بهار رشد پیدا کرده‌اند اما بررسی نمودار تعدیل‌شده فصلی نشان می‌دهد از انتهای سال 1400 روند کاهشی بر نمودار حاکم بوده است که از ابتدای سال 1404 افزایشی شده است.

شکل 5. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت فلزات پایه

نسبت موجود انبار به فروش نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.13 افزایش یافته است و روی 0.59 قرار گرفته است، یعنی بنگاه‌ها نسبت به گذشته نسبت بیشتری از مقدار فروش را به شکل موجودی انبار نگهداری کرده‌اند. با اینکه در طول دو سال گذشته نسبت تعدیل‌شده فصلی موجودی انبار به فروش از متوسط نسبت دوره پنج ساله 1399-1403 پایین‌تر بوده است اما یک روند ملایم افزایشی را نشان می‌دهد به طوری که در تابستان 1404 از سطح متوسط فاصله بیشتری پیدا کرده است.

شکل 6. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت فلزات پایه

2-4. شاخص موجودی انبار صنعت کک و پالایش

شاخص موجودی انبار محصولات پالایشی در تابستان 1404 روی 30.1 قرار می‌گیرد که نسبت به فصل مشابه سال قبل کاهش 16.7 درصدی داشته است. با این حال شاخص در یک سال گذشته روند باثباتی داشته و نسبت به فصل قبل تغییر قابل ملاحظه نداشته است؛ به طوری که شاخص در چهار سال گذشته بین مقادیر 60 تا 120 در نوسان بوده اما در طول یک سال گذشته از محدوده 40 فراتر نرفته است. شاخص با تعدیل فصلی نیز به همین ترتیب در طول یک سال گذشته وضعیت باثباتی داشته است.

شکل 7. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت کک و پالایش

نسبت موجودی انبار به فروش نیز به مانند شاخص موجودی انبار روند مشابهی طی کرده است. به طوری که در تابستان 1404 حدود 0.08 بوده و در یک سال گذشته روند باثباتی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش از زمستان 1402 همواره پایین‌تر از متوسط نسبت دوره 1399 تا 1403 بوده و تغییر قابل توجهی نداشته است.

شکل 8. نسبت موجودی انبار صنعت کک و پالایش

2-5. شاخص موجودی انبار صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)

شاخص موجودی انبار محصولات شیمیایی (بجز دارو) در تابستان 1404 روی مقدار 181.3 قرار می‌گیرد که نسبت به فصل مشابه سال قبل منفی 6.5 درصد رشد داشته است و در مقایسه با فصل بهار 1404 نیز مقدار شاخص به طور قابل انتظار بر اساس روند دوره های قبلی کاهشی بوده و 11 درصد رشد منفی داشته است. نمودار تعدیل‌شده فصلی نیز یک روند با ثبات را نشان می‌دهد که در طول یکسال گذشته تغییر ملموسی نداشته است.

شکل 9. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)

نسبت موجودی انبار به فروش نیز در تابستان 1404 با قرارگیری روی 0.24 نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.03 کاهش پیدا کرده است. مقدار شاخص در فصل تابستان نسبت به فصل بهار نیز 0.02 کاهش یافته است. روند نسبت تعدیل‌شده فصلی کاهش ملایم تدریجی را از سال 1401 به بعد نشان می‌دهد که به زیر خط متوسط نسبت نیز کشیده شده است. نسبت موجودی انبار به فروش در فصل تابستان 1404 از متوسط نسبت 1399 تا 1403 اختلاف بیشتری پیدا کرده است.

شکل 10. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)

2-6. شاخص موجودی انبار صنعت خودرو و قطعات

مقدار شاخص موجودی انبار در تابستان 1404 برابر 100.6 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش 10.9 درصدی و نسبت به فصل بهار 1404 افزایش 20.2 درصدی داشته است. روند شاخص موجودی انبار تعدیل‌شده فصلی نیز در دو دوره قبلی افزایش قابل توجهی نشان می‌دهد به طوری که تغییر قابل توجهی نسبت به نمودار تعدیل‌نشده نداشته است.

شکل 11. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت خودرو و قطعات

نسبت موجودی انبار به فروش در تابستان 1404 با افزایش 0.07 نسبت به فصل مشابه سال قبل به مقدار 0.36 رسیده است و نسبت به فصل بهار 1404 نیز به میزان 0.02 افزایش یافته است. بررسی نسبت موجودی انبار به فروش تعدیل شده در سه سال گذشته یک روند صعودی را نشان می‌دهد؛ به طوری که در تابستان 1404 بالاترین نسبت در طول سه سال اخیر ثبت شده است.

شکل 12. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت خودرو و قطعات

3. شاخص موجودی انبار با تفکیک اختصاصی محصولات

3-1. کالاهای مصرفی، واسطه‌ای و سرمایه‌ای

منظور از کالای مصرفی آن است که بدون هیچ‌گونه تغییری در آن، قابلیت مصرف داشته باشد. کالاهای مصرفی شامل لوازم برقی خانگی، خودروی سواری سبک، دارو، شوینده‌ها، محصولات بهداشتی و مواد غذایی است که به طور مستقیم مصرف می‌شود. بر خلاف کالای مصرفی، کالای واسطه‌ای توسط کارخانه‌های تولیدی خریداری می‌شود و برای تولید کالاهای نهایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای مثال از فولاد در صنعت خودرو‌سازی استفاده می‌شود. در صورتی که شوک از سمت تقاضا به اقتصاد وارد شود ابتدا تقاضای کالاهای مصرفی و سپس واسطه‌ای اثر می‌پذیرد. اما اگر شوک از سمت عرضه باشد؛ ابتدا کالاهای واسطه‌ای و سپس کالاهای مصرفی تحت تاثیر قرار می‌گیرند. در نهایت کالاهای سرمایه‌ای نوعی کالای بادوام هستند که در فرآیند تولید سایر کالاها و خدمات مورد استفاده قرار می‌گیرد و مستقیم مصرف نمی‌شود. از جمله این کالاها می‌توان به تجهیزات برقی غیرخانگی، خودروهای سنگین و ماشین‌آلات صنعتی اشاره کرد. شایان ذکر است با توجه به اینکه شاخص موجودی انبار کل صنعت با میانگین‌گیری وزنی محاسبه می‌شود این امکان وجود دارد که میانگین شاخص‌های موجودی انبار محصولات مصرفی، واسطه‌ای و سرمایه‌ای با شاخص موجودی انبار کل صنعت برابر نباشد.

3-1-1. شاخص موجودی انبار کالاهای مصرفی

این شاخص در تابستان 1404 معادل 61.3 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 4.5 درصد افزایش داشته است. با دقت در نمودار طی یک سال گذشته این شاخص روند صعودی ملایم داشته است. شاخص با تعدیل فصلی نیز در این نمودار روند مشابه داشته است و کاهش موجودی انبار پس از طی دوره کرونا مشهود است.

شکل 13. نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای مصرفی

در تابستان 1404 نسبت موجودی انبار به فروش 0.17 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.04 و نسبت به بهار 1404 به میزان 0.03 افزایش داشته است. معمولا نسبت موجودی انبار به فروش در کالاهای مصرفی بسیار پایین است؛ زیرا که ماهیت مصرفی محصولات و امکان انقضای آن انگیزه نگهداری به شکل موجودی انبار را پایین می‌آورد. با این حال یک روند با ثبات به صورت افزایشی ملایم در نمودار نسبت موجودی انبار به فروش تعدیل‌شده فصلی در طول یک سال گذشته قابل مشاهده است که در سه سال اخیر همواره از متوسط نسبت دوره پایین‌تر بوده است.

شکل 14. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای مصرفی

3-1-2. شاخص موجودی انبار کالاهای واسطه‌ای

شاخص موجودی انبار کالاهای واسطه‌ای در تابستان 1404 معادل 91.7 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 2 درصد کاهش داشته است. بر اساس نمودار تعدیل فصلی این شاخص از بهار 1401 یک روند کاهشی داشته است اما در تابستان 1404 نسبت به فصل قبل تغییر محسوسی نداشته است.

شکل 15. نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای واسطه‌ای

به همین ترتیب نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای واسطه‌ای روی عدد 0.26 قرار گرفته است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.02 افزایش و نسبت به بهار 1404 به اندازه 0.01 کاهش داشته است. با این که در طول یک سال گذشته نسبت موجودی انبار به فروش با تعدیل فصلی پایین‌تر از مقدار متوسط نسبت در بازه 1399-1403 بوده است اما نمودار تعدیل‌شده فصلی نشان دهنده روند صعودی در طول یک سال اخیر است.

شکل 16. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای واسطه‌ای

3-1-3. شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایه‌ای

شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایه‌ای در تابستان 1404 روی مقدار 242 قرار گرفته که نسبت به فصل مشابه سال قبل کاهش 20.3 درصدی داشته است اما نسبت به بهار 1404 افزایش 2.1 درصدی داشته است. با این که شاخص که در طول 4 سال گذشته روند صعودی داشته است اما بر اساس نمودار تعدیل‌شده فصلی از تابستان 1403 روند نزولی به خود گرفته است.

شکل 17. نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایه‌ای

شاخص نسبت موجودی انبار به فروش نیز عدد 1.02 را نشان می‌دهد که 0.04 پایین‌تر از نسبت تابستان سال قبل و 0.17 پایین‌تر از فصل بهار سال 1404 است؛ نسبت موجودی انبار به فروش تعدیل‌شده فصلی نیز یک روند صعودی اما با نوسان زیاد را در سه سال گذشته نشان می‌دهد که بالاتر از مقدار متوسط نسبت در طول دوره پنج ساله 1399-1403 قرار دارد.

شکل 18. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای سرمایه‌ای

3-2. نهاده‌های ساختمانی

با توجه به اهمیت بخش مسکن در کشور گروه اقتصاد کلان نهاده‌هایی که در بخش ساختمان به کار می‌رود را به صورت مجزا استخراج کرده است تا با محاسبه شاخص موجودی انبار این نهاده‌ها از وضعیت رونق و رکود در بخش مسکن اطلاعات بیشتری کسب کند. همانطوری که نمودارها نشان می‌دهند؛ شاخص در تابستان 1404 مقدار 91.3 را نشان می‌دهد که حدود 38.4 درصد نسبت به فصل مشابه سال قبل کاهش داشته است. همچنین این شاخص نسبت به بهار 1404 حدود 10.2 درصد کاهش یافته است. شاخص موجودی انبار با تعدیل فصلی نهاده‌های ساختمانی تا فصل پاییز سال 1402 از یک روند صعودی با شیب ملایم برخوردار بوده است اما پس از آن روند نزولی به خود گرفته است.

شکل 19. نمودار شاخص موجودی انبار نهاده‌های ساختمانی

نسبت موجودی انبار به فروش نیز در تابستان 1404 برابر 0.3 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.12 کاهش و نسبت به فصل بهار 1404 به اندازه 0.01 کاهش داشته است. نمودار نسبت تعدیل‌شده فصلی نیز در سه دوره اخیر پایین‌تر از متوسط نسبت دوره پنج ساله 1399-1403 بوده و از پاییز 1402 همچنان به روند نزولی خود ادامه می‌دهد.

شکل 20. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش نهاده‌های ساختمانی

4. پیوست

4-1. جدول مقادیر شاخص موجودی انبار

4-2. جدول مقادیر شاخص نسبت موجودی انبار به فروش