خلاصه مدیریتی

شرح/ بیان مسئله

با توجه به اینکه در حال حاضر (1404) تعداد دانشجویان خارجی در ایران حدود 60 هزار نفر است [1]؛ هدف جذب 320 هزار دانشجوی خارجی (حضوری و الکترونیکی) تا پایان برنامه هفتم پیشرفت (1407-1403) یک هدف چالشی و انگیزه‌بخش است که سهم وزارت علوم 65 درصد، بهداشت 15 و دانشگاه آزاد اسلامی 20 درصد تعیین شده است. به‌نظر می‌رسد که هدف‌گذاری جذب 320 هزار دانشجوی خارجی؛ الزامات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جدیدی برای مجریان ازجمله وزارتین علوم و بهداشت و دانشگاه‌ها در این رابطه پیش خواهد آورد. در این گزارش با اتکا به الگوی مفهومی چهار بُعدی مشتمل‌بر بستر و زمینه، دلایل و رویکردها، راهبردها و اقدامات و بازیگران و ذی‌نفعان به بررسی الزامات جذب دانشجوی بین‌المللی پرداخته شده است.

نقطه‌نظرات/ یافته‌‌های کلیدی

الف) آسیب‌شناسی وضعیت ایران

•         معطل ماندن اجرای 13 مصوبه مهم در حوزه دانشجویان بین‌الملل: در طی 4 سال اخیر 13 مصوبه در قالب آیین‌نامه و شیوه‌‌نامه توسط شورای راهبردی سیاستگذاری دانشجویان خارجی در موضوعات تأسیس کانون دانش‌آموختگان بین‌المللی، صدور ویزا، فرصت‌های مطالعاتی کوتاه‌مدت مهارتی و کاربردی، بورس بین‌دولتی، نحوه برگزاری کلاس‌های تقویتی و ... تصویب و برای اجرا ابلاغ شده که بررسی این گزارش نشان داد، این مصوبات در زمان مقرر اجرا نشده است.
•        نداشتن راهبرد جامع بازاریابی: تاکنون راهبرد بازاریابی جامعی که نقش هر‌یک از دستگاه‌ها (نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، وزارتین علوم و بهداشت، شهرداری‌‌ها، وزارت کشور، وزارت میراث و گردشگری، وزارت امور خارجی و ...) را در زیست‌بوم جذب دانشجوی بین‌المللی مشخص نماید و روش‌های گوناگون بازاریابی را منسجم و هماهنگ کند، طراحی نشده است.
•          دیوان‌سالاری و زمان‌بر بودن ارتباطات بین‌المللی دانشگاهیان: دیوان‌سالاری و زمان‌بر بودن تأییدات لازم برای حضور میهمانان علمی در ایران و سفرهای خارجی استادان ایرانی چهره منفی از دیپلماسی علمی به نمایش می‌‌گذارد.
•         عدم حضور دانشگاه‌ها در شوراهای عالی سیاستگذاری و برنامه‌ریزی: در حال حاضر فقط دو دانشگاه (آزاد اسلامی و جامعه المصطفی العالمیه) در این شورا عضویت دارند. لذا عدم حضور دانشگاه‌ها در سیاستگذاری (به‌خصوص دانشگاه‌های برتر) باعث ایجاد شکاف بین نظرات سیاستگذاران و مجریان شده است.
•         عدم تعامل مؤثر با دستگاه‌های ذی‌ربط در کارگروه‌های اجرایی مربوط به مسائل دانشجویان خارجی: در کارگروه‌های مربوطه (کارگروه پذیرش، رصد، ارزیابی و نظارت و شورای فرهنگی) نهادهای مثل شهرداری‌ها، وزارت کشور، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری و ... که در بهبود شرایط زیست و اقامت، اشتغال پاره‌وقت، فعالیت‌های فرهنگی دانشجویان بین‌المللی تأثیرگذار هستند؛ حضور ندارند.
•        عملیاتی نشدن برخی از مصوبات موجود در آیین‌نامه‌های شوراهای عالی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی: ازجمله می‌توان به تأسیس کانون دانش‌آموختگان (موضوع ماده (5) آیین‌نامه تسهیل جذب دانشجویان بین‌المللی)، آماده‌سازی بستر الکترونیک جهت دسترسی سازمان‌های معرف به وضعیت تحصیلی دانشجویان بورسیه (موضوع بند «9» ماده (13) آیین‌نامه اعطای بورس تحصیلی به دانشجویان غیر‌ایرانی)، تدوین شیوه‌نامه اجرایی دوره‌های کوتاه‌مدت مهارتی و کاربردی (موضوع بند «7» ماده (7) آیین‌نامه بورس کوتاه‌مدت؛ فرصت تحقیقاتی و دوره‌های کوتاه‌مدت) اشاره کرد.
•         عدم مشارکت دستگاه‌ها و نهادهای مهم کشور در برنامه‌‌ریزی فرهنگی دانشجویان خارجی: در حال حاضر بیشتر مسئولیت برنامه‌‌های فرهنگی با نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه‌هاست و دیگر نهادهای درگیر در جذب دانشجویان بین‌المللی (همچون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری‌ها و وزارت میراث فرهنگی و گردشگری) در طراحی و اجرای فعالیت‌های فرهنگی مشارکت ندارند. این موضوع علاوه‌بر اینکه تنوع برنامه‌‌ها را کاهش داده باعث مشکل تأمین و تخصیص امکانات و بودجه‌های لازم شده است.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                ب) درس‌هایی از مطالعه سیاست‌های دو کشور ترکیه و روسیه در جذب دانشجوی خارجی
•         ترکیه با عضویت در آموزش عالی اتحادیه اروپا، اجرای برنامه اروپایی اراسموس (تبادل دانشجو و استاد)، تأسیس شورای عالی ترک‌های خارج از کشور با هدف جذب نخبگان و دانشجویان ترک، اعطای بورس دولتی دانشجویان خارجی با اولویت کشورهای همسایه، اسلامی و ترک‌زبان و... اقدامات مناسبی در حوزه دانشجویان خارجی انجام داده است.
•         آموزش عالی روسیه در دهه 1990 به تجاری‌سازی روی آورد؛ اما پس از آشکار شدن مشکلات و ضعف‌های آن، در سال اخیر به رویکردهای ترکیبی از نفوذ استراتژیک در کشورهای شوروی سابق و تعامل با آموزش عالی اتحادیه اروپا و ارتباط دانشگاه با صنعت از طریق پروژه‌های فناوری بزرگ و ارائه گسترده بورس‌های تحصیلی، دانشجویان خارجی زیادی را به کشور خود جذب کرده است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

•         اتخاذ رویکرد ترکیبی از درآمدزایی، قدرت نرم فرهنگی و توسعه علمی به‌عنوان رویکرد اصلی بین‌المللی شدن آموزش عالی ایران؛ زیرا تغییر جهت ناگهانی از گفتمان «فرهنگی انقلاب اسلامی» به گفتمان «اقتصادی درآمدزایی» در جذب دانشجویان خارجی می‌تواند خسارت‌بار باشد.
•         تمرکز بر ارتباطات بین‌المللی از نوع جنوب‌- جنوب؛ ازجمله تعاملات سیاسی و اقتصادی با کشورهای پرجمعیت منطقه (پاکستان، هند و مصر) و کشورهای فلات فرهنگی ایران (آسیای مرکزی و قفقاز) از اهمیت زیادی برخوردار است.
•         فراهم‌‌سازی زیرساخت‌‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری لازم (ازجمله سرورهای مناسب، شبکه امن و پایدار و رابط کاربری پیشرفته، محتوای دروس الکترونیکی و راهبران آموزش‌دیده) برای ارائه آموزش الکترونیک با‌کیفیت؛
•         حضور موردی نمایندگان دستگاه‌هایی ذی‌ربط (وزارت صمت، گردشگری و میراث فرهنگی، کشور، بانک مرکزی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، سازمان برنامه و بودجه، صدا و سیما، نیروی انتظامی و شهرداری) در کارگروه‌های پذیرش و رصد، ارزیابی و نظارت و همچنین شورای فرهنگی؛

•         تدوین آیین‌نامه جامع بازاریابی توسط شورای عالی مدیریت و برنامه‌ریزی و توجه به مشارکت سازمان‌های دولتی و خصوصی. آیین‌نامه باید به استفاده از فضای مجازی، تنوع‌بخشی کشورهای هدف و انسجام بین‌دستگاهی توجه ویژه داشته باشد.
•         تهیه شیوه‌نامه تفاهم‌نامه‌های بورس بین‌دولتی طبق بند «2» ماده (9) آیین‌نامه بورس تحصیلی، شیوه‌نامه اجرایی دوره‌های کوتاه‌مدت مهارتی و کاربردی طبق بند «7» ماده (7) آیین‌نامه بورس کوتاه‌مدت؛ فرصت تحقیقاتی و دوره‌های کوتاه‌مدت و تهیه شیوه‌نامه آموزش مجازی زبان فارسی طبق بند «13» ماده (6) آیین‌نامه نحوه صدور مجوز و ارزیابی مراکز آزفا؛
•         برگزاری برنامه‌های ملی همچون جایزه ثریا، جشنواره فرهنگ ملل، مسابقات فرهنگی و ورزشی؛
•         تسهیل فرایندهای مالی و ارزی دانشگاه‌های دولتی و صدور مجوز استفاده از حساب ارزی و بهره‌گیری از رمز‌ارز به دانشگاه‌های برتر؛
•        معرفی و تبلیغ هر‌چه بیشتر مزایای در نظر گرفته شده همچون اقامت ویژه، مجوز اشتغال، خدمات بانکی و مجوز خروج و مراجعات مکرر در دو تسهیل جذب دانشجویان بین‌المللی (تیرماه 1403) و آیین‌نامه نخبگان غیر‌ایرانی (1401) توسط سازمان صدا و سیما، سازمان امور دانشجویان، بنیاد نخبگان و معاونت علمی و فناوری (سازمان توسعه همکاری‌های علمی و فناوری).

1. مقدمه

طبق جدول (21) فصل بیستم (ماده (93)) قانون برنامه هفتم پیشرفت (140۷-140۳) تعداد دانشجویان خارجی (حضوری و الکترونیکی) در ایران در پایان برنامه باید به عدد 320 هزار نفر برسد. تعیین این هدف در رقابت با دیگر کشورهای منطقه و جهان می‌تواند برای دانشگاه‌ها انگیزه‌بخش باشد و به ارتقای کیفیت آموزش عالی ایران و گردش مالی آنها کمک کند. با‌این‌حال، رسیدن به این هدف نیازمند مقدمات و الزاماتی است. بین‌المللی‌سازی آموزش عالی در ایران سابقه زیادی ندارد. بررسی مستندات نشان می‌دهد که اولین تلاش‌ها برای جذب تعداد محدودی از دانشجویان خارجی به دهه 1360 و تأسیس دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین برمی‌گردد که به‌دلیل جنگ تحمیلی و شرایط دیگر، تعداد دانشجویان پذیرش ‌شده کمتر از 300 نفر بود [2]. از دهه 1380 به‌بعد هم‌زمان با موج جدید بین‌المللی شدن آموزش عالی در سطح جهانی؛ بر جذب دانشجویان خارجی در قوانین برنامه‌ها و اسناد سیاستی متعددی تأکید شد. ازجمله می‌توان به ماده (35) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380؛ ماده (18) قانون الحاق برخی از مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 25/8/1384، اقدام ملی (1) از راهبرد کلان (9) نقشه جامع علمی کشور (1389)، ماده (16) و ماده (20) برنامه پنجم توسعه (1394-1390) اشاره کرد. هدف‌گذاری صریح جذب دانشجوی خارجی معادل 1.8 درصد از جمعیت دانشجویان ایرانی در جدول (11) برنامه ششم توسعه (1400-1396) و تدوین سند جامع روابط بین‌المللی (1396) یک عزم جدی برای جذب تعداد قابل‌توجه دانشجوی بین‌المللی بود [3]. در سال 1399 به‌منظور هماهنگی و انسجام دستگاه‌های متولی این حوزه «شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی» طبق مصوبات (578) و (610) شورای عالی انقلاب فرهنگی تشکیل شد و تمامی امور مربوط به دانشجویان خارجی تحت نظر این شورا و نهادهای ذیل آن قرار گرفت.

با تلاش‌های انجام شده توسط دستگاه‌های متولی، تعداد دانشجویان خارجی در ایران در سال‌های اخیر به حدود60 هزار نفر رسیده است (البته در دوران کرونا با استفاده از ظرفیت آموزش مجازی این تعداد تا حدود 94 هزار نفر هم رسید). با توجه به هدف‌گذاری انجام شده در برنامه هفتم پیشرفت به‌نظر می‌رسد دستیابی به هدف 320 هزارنفری برای 4 سال پیش رو نیازمند تحول رویکردی و نهادی در آموزش عالی و دستگاه‌های مرتبط با دانشجویان خارجی است. هدف این گزارش بررسی و شناسایی اقتضائات جذب دانشجوی خارجی با توجه به وضعیت سیاسی- اجتماعی، اقتصادی، رویکردهای تعاملات بین‌المللی، بافت نهادی و سیاستی امروز کشورمان است. از‌این‌رو در ادامه به‌دنبال پاسخ به سه سؤال زیر هستیم.

•         وضعیت ایران در زمینه سیاست‌‌ها و برنامه‌‌های جذب دانشجویان بین‌المللی چیست؟
•         در کشورهای مشابه، چه اقداماتی برای افزایش جذب دانشجو صورت گرفته است؟
•         چه راهبردها و اقداماتی برای جذب حداکثر دانشجوی خارجی در ایران می‌توان انجام داد؟

  2. چارچوب مفهومی پژوهش

بین‌المللی شدن آموزش عالی از اوایل قرن بیست‌و‌یکم مورد توجه ویژه قرار گرفته است. در یک تعریف ساده و فراگیر بین‌الملل شدن آموزش عالی، یعنی اینکه امور آموزشی، پژوهشی، اداری و نهادی دانشگاه و همچنین توانمندی استادان، دانشجویان و کارمندان در جهت تعامل بیشتر با دیگر کشورها و دانشگاه‌ها در سطح منطقه و جهان بازآرایی شود. ابعاد بین‌المللی شدن آموزش عالی را می‌توان در بین‌المللی شدن برنامه درسی، تأسیس شعب دانشگاهی در کشورهای دیگر، همکاری‌های پژوهشی، افزایش تعاملات و تبادلات بین‌المللی و ... دنبال کرد. دیدگاه جدیدتر به بین‌المللی شدن آموزش عالی؛ تأکید بیشتری بر بین‌المللی شدن در خانه دارد که به جنبه‌های بین‌المللی در دانشگاه‌های داخل کشور می‌پردازد [4]. در این رویکرد، از جذب دانشجویان خارجی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و کاراترین روش‌‌های بین‌المللی شدن آموزش عالی نام‌ برده شده است. پذیرش دانشجویان خارجی، علاوه‌بر تأمین مالی دانشگاه، باعث افزایش شهرت جهانی آن شده و می‌تواند کیفیت علمی و آموزشی آن را به سطح جهانی ارتقا دهد و همچنین در توسعه توانمندی‌های دانشجویان و اشتغال آینده آنها اثر مستقیم گذارد [5]. در این پژوهش برای بررسی شرایط جذب دانشجویان خارجی ابتدا مهم‌ترین مؤلفه‌های مؤثر در بین‌المللی شدن آموزش عالی از پیشینه پژوهش استخراج شد [6-8]؛ که در ادامه توضیح کوتاهی در مورد این مؤلفه‌ها داده می‌شود (شکل 1).

شکل 1. چارچوب مفهومی پژوهش [6-8]

الف) بستر و زمینه: بستر و زمینه به شرایط نسبتاً پایدار و تاریخی از حوزه‌های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی کشور اشاره دارد. این مؤلفه، اساس و زیربنای خردمایه سیاست است و در شکل‌گیری چشم‌انداز بلندمدت تعاملات بین‌المللی و ساختار نهادی آموزش عالی در کشورها مؤثر است [9]. در‌نتیجه، اجماع بازیگران نهادی در فهم مشترک از خردمایه‌‌ سیاست‌‌های بین‌المللی‌‌سازی ضروری است.

جدول 1. مقایسه دو رویکرد نسبتاً متضاد در جذب دانشجو

مأخذ: یافته‌های تحقیق.

در زمینه جذب دانشجوی خارجی می‌توان دو رویکرد متضاد در مداخله دولت را شناسایی کرد (جدول1) که بنیاد تاریخی و نظری آن در رویکردهای شمال- جنوب؛ مرکز- پیرامون؛ متمرکز- غیرمتمرکز و یا بازارمحور- دولت محور به حکمرانی آموزش عالی قابل بررسی است [12-9]. لذا می‌توان طیفی را در نظر گرفت که یک طرف آن دخالت کامل و طرف دیگر آن عدم‌ مداخله دولت است. معمولاً در کشورهای پیشرفته که بسیاری از مؤلفه‌‌های بین‌المللی ‌‌شدن دانشگاه در طول زمان شکل گرفته‌اند- دولت به‌طور مستقیم دخالت نمی‌کند؛ اما در کشورهایی که در جذب دانشجویان خارجی تازه‌وارد هستند و یا ملاحظات فرهنگی دارند رویکرد مداخله دولتی و برنامه‌ریزی متمرکز اولویت دارد.

ب) دلایل و رویکردها: هر کشور به‌دلایل گوناگونی به سمت بین‌المللی شدن گام برمی‌دارد. ازجمله می‌توان به‌دلایل علمی و دانشگاهی (پژوهش علمی، کسب اعتبار جهانی و افزایش کیفیت)؛ سیاسی (امنیت ملی، هویت ملی و منطقه‌ای، صلح و درک متقابل، دیپلماسی علمی) اقتصادی (درآمد مالی، بازار کار جهانی، توسعه منابع انسانی و رشد اقتصادی) و فرهنگی- اجتماعی (درک فهم بین فرهنگی و توسعه اجتماعی) اشاره کرد [13]. کشورها می‌توانند هم‌زمان به چند دلیل متفاوت در جهت بین‌المللی شدن گام بردارند. رویکردهای منتخب نیز نشان‌دهنده اولویت‌های هر کشور در جهت بین‌المللی شدن آموزش عالی است. برخی از پژوهشگران، چهار رویکرد اصلی در بین‌المللی شدن آموزش عالی را شامل (رویکرد فعالیت‌های محدود؛ رویکرد ارتقای شایستگی کارکنان؛ رویکرد سازمانی و رویکرد ارتقای تمامی فرایندهای دانشگاهی به سطح بین‌المللی) می‌دانند [6]؛ اما برخی دیگر، رویکردهای بین‌المللی شدن آموزش عالی را رویکرد نخبه‌گرایی (جذب دانشجویان، استادان و پژوهشگران برجسته)؛ رویکرد پروفایل‌سازی (کسب وجهه بین‌المللی برای کشور و دانشگاه)؛ رویکرد تجاری‌سازی (افزایش درآمد دانشگاه از طریق جذب دانشجویان شهریه‌پرداز) و رویکرد شبکه‌سازی علمی (گسترش همکاری‌های علمی) می‌دانند [7].

ج) راهبرد و اقدامات: در زمینه بین‌المللی‌سازی معمولاً یکی از دو راهبرد، بین‌المللی‌سازی در سطح برنامه (آموزش، پژوهش، خدمات فنی) و یا بین‌المللی‌سازی در سطح سازمانی (بین‌المللی شدن سیاست‌ها و ساختار سازمانی و تأمین بودجه نهاد دانشگاه) اتخاذ می‌شود [7]. در امتداد راهبردها؛ اقدامات به جزئیات اجرایی سیاست‌ها می‌پردازند. برای مثال می‌توان به تعیین شرایط برای بورس تحصیلی تشویقی یا تعیین معیار جهت کیفیت دستاوردهای پژوهشی و یا شاخص خوابگاه مناسب و یا آموزش مورد نیاز کارمندان اداره امور بین‌الملل اشاره کرد.

د) بازیگران کلیدی و ذی‌نفعان اصلی در حوزه دانشجویان خارجی: دستگاه‌های دولتی، دانشگاه‌ها و سازمان‌های فعال در حوزه دانشجویان خارجی تأثیر مهمی در چگونگی تنظیم رویکردها و راهبردهای جذب دانشجویان خارجی دارند. تحول در این حوزه نیازمند اراده ملی و هماهنگی بین سازمان‌‌های مسئول است. ذی‌نفعان جذب دانشجویان خارجی شامل کلیه افراد و نهادهایی هستند که به‌نحوی تحت تأثیر ورود دانشجویان خارجی به کشور قرار می‌گیرند. از مهم‌ترین ذی‌نفعان می‌توان به دانشجویان داخلی، دانشگاه‌ها به‌دلیل افزایش کیفیت علمی و کسب درآمد، دیگر نهادهای مدنی و فرهنگی، شرکت‌ها، صنایع و بازار اشتغال اشاره کرد که می‌توانند از استعدادها و مهارت‌های جدید بهره ببرند.

3. مطالعات موردی

3-1. مروری بر وضعیت کشور ایران در جذب دانشجویان خارجی

همان‌طور که بیان شد، سابقه تحصیل دانشجویان خارجی در ایران به دهه 1360 و تأسیس دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) برمی‌گردد؛ در دهه‌های 1370 و 1380 اقداماتی برای جذب تعداد محدودی دانشجوی بورسیه از کشورهای همسو با انقلاب اسلامی صورت گرفت؛ اما توجه جدی به این حوزه به اواخر 1380 برمی‌گردد. سیاست‌های مندرج در نقشه جامع علمی کشور (1389)، دو قانون برنامه‌های پنجم و ششم توسعه (1400-1390) و سند جامع روابط بین‌المللی (1396) راهنمای دانشگاه‌ها برای حرکت در این مسیر شدند. شکل 2 تعداد دانشجویان خارجی در یک دهه گذشته را نشان می‌دهد. جهش تعداد دانشجو در سال‌های (1402-1399) دو دلیل عمده دارد. یکی ناشی از اختلاف بین دستگاه‌ها در تعیین مبنای آماری و دیگری افزایش تعداد دانشجویان مجازی در دوران شیوع ویروس کروناست.

شکل 2. نمودار روند رشد دانشجویان خارجی در ایران [14، 15]

الف) بستر و زمینه جذب دانشجو: به‌طور مختصر می‌توان گفت که موقعیت فلات ایران در مرکز جهان و همسایگی با کشورهای پرجمعیت در آسیا و آفریقا فرصت استثنایی را برای کشورمان فراهم کرده است. همچنین ویژگی فرهنگی جامعه ایران و وجود اقوام و زبان‌های مختلف و سابقه غنی تمدنی آن ازجمله مزایای کشورمان برای جذب فرهیختگان منطقه است. زیرساخت‌های آموزش عالی در ایران آمادگی پذیرش تعداد زیادی از دانشجویان خارجی را دارند. جدول 2 نیز تعداد مؤسسات مجاز برای پذیرش دانشجو در یک دهه گذشته را نشان می‌دهد. تعداد مراکز علمی مجاز از سال 1401 با تصویب آیین‌نامه صدور مجوز و تعیین سقف پذیرش دانشجو افزایش قابل‌توجهی یافته است.

جدول 2. تعداد مراکز علمی دارای مجوز پذیرش دانشجوی خارجی [15، 16]

ب) دلایل و رویکردها: دلیل اصلی جذب دانشجویان خارجی به ایران در دهه‌های 1370 و 1380 توسعه گفتمان انقلاب اسلامی بوده است، اما در دهه 1390 دلایل اقتصادی و تا حدودی علمی نیز برای جذب دانشجو اهمیت پیدا کرده است. رویکرد بین‌المللی‌سازی و جذب دانشجویان در ایران همیشه به فعالیت‌های خاصی محدود بوده است (رویکرد فعالیت‌محور). اگرچه در سال‌های اخیر اکثر فرایندهای دانشگاهی در جهت بین‌المللی شدن گام برداشته‌اند، اما هنوز رویکرد بین‌المللی شدن آموزش عالی در ایران مشخص نیست [8].

ج) بازیگران کلیدی حوزه دانشجویان خارجی در ایران: نهادهای متعددی در ایران به بین‌المللی شدن آموزش عالی و جذب دانشجو مرتبط هستند که مهم‌ترین آن‌ شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی است که طی مصوبه شماره (610 ) شورای عالی انقلاب فرهنگی تشکیل شده است. اعضای این شورا شامل وزارتین علوم و بهداشت؛ اطلاعات، امور خارجه، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، جهاد دانشگاهی، دانشگاه آزاد اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و جامعه المصطفی العالمیه هستند. ذیل شورای راهبردی، نهادهایی شکل گرفته است که شامل 2 شورا (شورای عالی برنامه‌‌ریزی و مدیریت امور دانشجویان غیرایرانی و شورای فرهنگی دانشجویان غیر‌ایرانی) و 2 کارگروه (کارگروه پذیرش و کارگروه رصد، ارزیابی و نظارت) است. هر شورا و کارگروه از اعضای دستگاه‌های مذکور با توجه به سطح مدیریتی و اجرایی مرتبط تشکیل می‌گردد.

د) راهبردها و اقدامات ایران در جذب حداکثری دانشجویان خارجی: در سال 1399 با توجه به مشکلاتی همچون ناکارآمدی فرایندهای مرتبط با دانشجویان خارجی و عدم انسجام دستگاه‌های متولی، شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی تشکیل شد. در طول 4 سال گذشته آیین‌نامه‌ها و شیوه‌نامه‌های قابل‌توجهی توسط این نهادها (به‌خصوص شورای راهبردی سیاستگذاری) تصویب و ابلاغ گردیده است (جدول 3).

جدول 3. آیین‌نامه‌ها و مصوبات شورای راهبردی سیاستگذاری دانشجویان خارجی [17]

علاوه‌بر دستورالعمل‌های بالا دو آیین‌نامه تسهیل جذب دانشجویان بین‌المللی (تیرماه 1403) و آیین‌نامه نخبگان غیر‌ایرانی (1401) نیز توسط هیئت‌دولت تصویب و به سازمان‌های ذی‌ربط ابلاغ شد.

در حوزه دانشجویان بین‌المللی با موانع متعددی روبه‌رو هستیم که در گزارش کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با عنوان «چالش ها و راهکارهای جذب دانشجویان بین‌المللی در ایران» با شماره مسلسل 19149 به آن پرداخته شده است. لذا از تکرار این موارد پرهیز شده و صرفاً تمرکز بر بررسی و آسیب‌‌شناسی مفاد شیوه‌نامه‌ها و آیین‌نامه‌های جدول 3 شده است.

1.   ترکیب اعضای دو شورای راهبردی سیاستگذاری و عالی برنامه‌ریزی و مدیریت نشان می‌دهد که به بازیگران اصلی این حوزه که دانشگاه‌ها هستند توجه کافی نشده است. عدم مشارکت دانشگاه‌ها در این دو شورا باعث افتراق و شکاف بین اهداف سیاستگذاران و مجریان شده است و هدف‌ 320 هزار نفر بدون توجه به برنامه‌های راهبردی دانشگاه‌ها بوده است. برای مثال؛ برنامه جذب دانشجوی خارجی دانشگاه تهران برای 5 سال آتی نشان می‌دهد که با سیاست‌ برنامه هفتم پیشرفت تفاوت بسیاری دارد (جدول 4).

جدول 4. هدف پنج‌ساله دانشگاه تهران [24]

با توجه به اینکه بیش از 200 دانشگاه دارای مجوز پذیرش دانشجوی خارجی هستند؛ حضور برخی از آنها در صحنه سیاستگذاری و برنامه‌ریزی انگیزه مشارکت آنها در جذب دانشجوی خارجی را افزایش می‌دهد.

2.    با وجود اینکه دستگاه‌هایی همچون وزارت صمت در مورد ارتباط دانشجویان با صنعت؛ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در مورد اشتغال آنها؛ وزارت گردشگری و میراث فرهنگی و صدا و سیما در حوزه فعالیت‌های فرهنگی برای دانشجویان؛ وزارت کشور در مورد صدور مجوز ورود و اقامت؛ سازمان برنامه و بودجه در زمینه تخصیص بودجه برای برنامه‌های دانشجویی و شهرداری در حوزه زیست روزمره دانشجویان خارجی تأثیرگذار هستند؛ اما در شوراها و کارگروه‌های مذکور هیچ‌گونه مشارکتی ندارند. تصویب دو آیین‌نامه تسهیل جذب دانشجویان بین‌المللی (تیرماه 1403) و آیین‌نامه نخبگان غیر‌ایرانی (1401) توسط هیئت‌دولت و خارج از ساختار نهادی شورای راهبردی تأیید‌کننده این ادعاست.

3.   با توجه به مطالعه متن آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها مشاهده شد که برخی از مصوبات عملیاتی نشده‌اند. برای مثال، طبق مفاد سیاست‌های دانش‌آموختگی ذیل سیاست‌های کلی فرایندهای مرتبط با دانشجویان بین‌المللی (1399 و 1402) و ماده (5) آیین‌نامه تسهیل جذب (1403)؛ تأسیس کانون دانش‌آموختگان یکی از اهداف اصلی است که هنوز برای آن اقدامی صورت نگرفته است. لازم به ذکر است که حتی سازمان‌های معرف (دستگاه‌های عضو شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی که مأموریت مشخص و دفاتر نمایندگی در خارج از کشور دارند و در راستای گسترش تعاملات بین جمهوری اسلامی ایران و سایر کشورها فعالیت دارند؛ مانند وزارت امور خارجه، وزارت اطلاعات، وزارتین علوم و بهداشت و ...) نیز با دانش‌آموختگان ارتباط مؤثری ندارند.

4.    با وجود تأکید بند «9» ماده (13) آیین‌نامه بورس (تیرماه 1402) در مورد آماده‌سازی بستر الکترونیک توسط سازمان امور دانشجویان وزارت عتف و معاونت آموزشی وزارت بهداشت طی مدت 6 ماه، جهت دسترسی سازمان‌های معرف به وضعیت تحصیلی دانشجویان بورسیه؛ هنوز اقدامی در این زمینه صورت نگرفته است.

5.   با توجه به ردیف «1» از جدول ماده (3) شیوه‌نامه اجرایی آیین‌نامه مؤسسات جذب (خردادماه 1401)؛ اعطای امتیاز به مؤسسات جذب دانشجو بر‌اساس تعداد جذب دانشجو، منجر به کاهش کیفیت علمی متقاضیان می‌شود. با توجه به اینکه این مؤسسات دیدگاهی بازارمحور به جذب هر دانشجو دارند، معیار «تعداد جذب در یک سال» که در جدول مذکور آمده است، نمی‌تواند معیار مناسبی برای ارزیابی این مؤسسات باشد.

6.   فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی دانشجویان خارجی نه‌تنها اهمیت کمتری از فعالیت علمی آنها ندارد، بلکه مهم‌تر است. درحالی‌که در نقشه راه اجرایی‌سازی سیاست‌های کلی فرایندهای مرتبط با دانشجویان غیرایرانی (مصوب تیرماه 1400) ذیل وظایف شورای فرهنگی دانشجویان غیرایرانی بر لزوم تخصیص سرانه فرهنگی برای هر دانشجو تأکید شده است؛ اما این موضوع، هنوز عملیاتی نگردیده است. همچنین حمایت از برنامه‌های فرهنگی باید وظیفه همه دستگاه‌ها تلقی شود. با توجه به تشخیص شورای فرهنگی دانشجویان غیر‌ایرانی، در حال حاضر تأکید بیشتری بر هدایت مستقیم فرهنگی است که در غالب برنامه‌های کلاسی، کارگاه و اردوهای چند روزه انجام می‌شود. این رویکرد شاید برای عده محدودی دانشجو قابل‌اجرا باشد، اما هر‌چه جمعیت دانشجویان خارجی در ایران افزایش یابد؛ هدایت فرهنگی مستقیم و با برنامه‌ریزی، سخت‌تر خواهد شد.

7.    در بند «7» ماده (7) آیین‌نامه بورس تحصیلی کوتاه‌مدت (مهرماه 1402)، مدت‌زمان شش‌ماهه برای تدوین شیوه‌نامه اجرایی دوره‌های کوتاه‌مدت مهارتی و کاربردی تعیین شده است. به‌رغم اهمیت جذب دانشجو در دوره‌های آموزشی و فرصت‌های مطالعاتی کوتاه‌مدت، این آیین‌نامه تاکنون تدوین و به تصویب نرسیده است.

8.   همچنین طبق بند «2» از ماده (9) آیین‌نامه بورس تحصیلی (تیرماه 1402) شیوه‌نامه برای تفاهم‌نامه‌های بورس بین‌دولتی باید تا 6 ماه پس از ابلاغ تهیه می‌شد؛ اما هنوز اقدامی در این خصوص صورت نگرفته است.

9.   طبق نقشه راه اجرایی‌سازی سیاست‌‌های کلی فرایندهای مرتبط با دانشجویان غیرایرانی (1400)؛ رصد وضعیت دیگر کشورها؛ ارزیابی مستمر سیاست‌ها و تهیه گزارش‌های تحلیلی، ارزیابی مستمر نگرش و رضایت‌مندی دانشجویان خارجی ازجمله وظایف شوراها و کارگروه‌هاست که تاکنون گزارش‌‌های کافی و مفیدی در این حوزه تولید و منتشر نشده است.

10.    یکی از موضوعات مهمی که به آن کم‌توجهی شده، شفافیت شوراها و کارگروه‌های مربوطه در ارائه گزارش عملکرد سالیانه است. همچنین از انتشار برخی گزارش‌ها به‌صورت عمومی پرهیز می‌شود. برای مثال طبق مفاد آیین‌نامه صدور مجوز و تعیین سقف پذیرش (مردادماه 1401) اعلام اسامی دانشگاه‌های دارای مجوز جذب دانشجو و طبق آیین‌نامه مراکز آزفا (آذرماه 1403) اعلام اسامی مراکز آموزش زبان فارسی و طبق آیین‌نامه مؤسسات جذب (اسفندماه 1400) اعلام اسامی کارگزاری‌های لغو مجوز شده‌ باید به‌صورت عمومی توسط سازمان امور دانشجویان باید انجام شود؛ اما اقدامی صورت نگرفته است. لذا عدم انتشار گزارش عملکرد سالیانه، عدم اطلاع‌رسانی و عدم شفافیت در اعلام اسامی مراکز، بررسی و ارزیابی عملکرد آنها را با مشکل مواجه کرده است.

11.   توجه به ارتباط با متقاضیان بر بستر اینترنت و ارائه خدمات اداری و رفاهی به دانشجویان بر بستر الکترونیک با اینکه در دو آیین‌نامه تسهیل جذب (تیر‌ماه 1403) و تعیین سقف (1401) تأکید شده است، اما سامانه‌های (ازجمله ادب که سامانه جامع برای دانشجویان خارجی در موضوعات فرهنگی، دانشجویی، مالی و ... است)، هنوز کامل نیستند.

12.    در راستای استفاده از فرصت‌های آموزش الکترونیک برای جذب دانشجویان خارجی، شیوه‌نامه نحوه صدور مجوز دوره‌های آموزش الکترونیکی برای دانشجویان غیرایرانی (آبان‌ماه 1402) تصویب شد؛ در طی سال‌های گذشته تعدادی مرکز علمی کاملاً الکترونیکی (مهر البرز) تأسیس شده است. با‌این‌حال هنوز هدف مشخصی برای تعداد دانشجوی آموزش الکترونیکی مشخص نشده است. همچنین ارزیابی جامعی از تقاضای موجود و ظرفیت‌سنجی در مورد میزان اثربخشی این نوع آموزش انجام نشده است.

13.   طبق بند «13» از ماده (6) آیین‌نامه نحوه صدور مجوز و ارزیابی مراکز آزفا (آذرماه 1403) ظرف مدت 6 ماه باید شیوه‌نامه آموزش مجازی آموزش فارسی تهیه می‌شد که هنوز تصویب نشده است. همچنین شیوه‌نامه‌های اجرایی آیین‌نامه صدور مجوز و ارزیابی مراکز آزفا (آذرماه 1403) هنوز تهیه نشده است.

14.   به علت سرعت پایین‌تر یادگیری دانشجویان خارجی نسبت به دانشجویان ایرانی، طبق سیاست‌های کلی جذب دانشجو، باید برای دانشجویان استاد پشتیبان در نظر گرفته شود. همچنین جهت تقویت بنیه علمی دانشجویان خارجی طبق بند «5» از ماده (13) آیین‌نامه بورس (مصوبه تیرماه 1402) باید شیوه‌نامه اجرایی نحوه برگزاری کلاس‌های تقویتی طی حداکثر 3 ماه توسط سازمان دانشجویان و معاونت آموزشی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی آماده می‌‌گردید که تا‌کنون آماده نشده است.

15.   یکی از موضوعات مهم؛ رسیدگی به مسئله ارز دریافتی در همه تعاملات بین‌المللی دانشگاه‌های دولتی است. طبق ماده (49) قانون بانک مرکزی داشتن حساب ارزی در بانک‌های تجاری برای دانشگاه‌های دولتی غیرقانونی است؛ در‌نتیجه آنها نمی‌توانند شهریه دانشجویان را به‌صورت ارزی از دانشجو دریافت کنند. علاوه‌بر مشکلات اداری، تبدیل ارز به ریال هزینه بالایی (تا 30 درصد) به دانشگاه تحمیل می‌کند.

16.   شرایط تعریف طرح درس جدید و ایجاد رشته‌های جدید زمان‌بر است. صدور مجوز تأسیس رشته جدید در کمیسیون برنامه‌ریزی آموزشی وزارتین ممکن است تا بیش از یک سال طول بکشد.

17.   درحالی‌که طبق ماده (12) آیین‌نامه تسهیل جذب (1403) شرایط برای دریافت 4 ماه ویزای پس از تحصیل برای تمامی دانش‌آموختگان غیر‌ایرانی (نه‌فقط نخبگان) امکان‌پذیر شده، اما هنوز این ماده اجرایی نشده است.

جدول 5. مصوبات معطل مانده در حوزه دانشجویان بین‌الملل

مأخذ: یافته‌‌های تحقیق

3-2. مروری بر وضعیت کشور ترکیه در جذب دانشجویان خارجی

کشور ترکیه بیش از 7 میلیون دانشجوی داخلی و بین‌المللی دارد [18]. تعداد دانشجویان خارجی این کشور در 10 سال اخیر از 48 هزار نفر در سال 2014 به بیش از 240 هزار نفر در سال 2022 رسیده است (شکل 3).

شکل 3. نمودار روند رشد تعداد دانشجویان خارجی در ترکیه [14]

الف) بستر و زمینه جذب دانشجو در ترکیه: سابقه تاریخی و فرهنگی ترکیه و شرایط جغرافیایی آن به‌عنوان کشوری که در ارتباط با سه قاره اروپا، آسیا و آفریقا و حوزه بالکان و خاورمیانه قرار دارد، فرصت خوبی برای جذب دانشجوی خارجی از کشورهای منطقه به وجود آورده است. ترکیه با داشتن بیش از 200 دانشگاه و 160 هزار هیئت‌علمی امکانات خوبی در زمینه آموزش عالی دارد [18]. این کشور از دهه 1990 و بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی از لحاظ سیاسی در پی گسترش اتحادهای راهبردی با کشورهای منطقه بوده و از منظر اقتصادی رویکرد تجاری‌‌سازی آموزش عالی (دریافت شهریه، ایجاد دانشگاه‌‌های کارآفرین و آموزش فنی‌ و‌ حرفه‌‌ای) را در پیش گرفته است. این کشور نسبتاً رویکرد ترکیبی از یک نظام آموزش عالی برنامه‌ریزی ‌شده و غیرمتمرکز را در پیش‌ گرفته است.

ب) رویکردها و دلایل جذب: به‌طورکلی ترکیه رویکردهای زیر را در جذب دانشجو دنبال کرده است: 1. به‌دنبال تبادل و تعامل با استعدادهای علمی و دانشگاهی است و در دهه 2000 عضو حوزه آموزش عالی اتحادیه اروپا (EHEA) شد و به‌عنوان «کشور مجری» به برنامه اروپایی تبادل اراسموس پیوست؛ 2. در سال 2010 با هدف جذب نخبگان و دانشجویان ترک، شورای عالی ترک‌های خارج از کشور (ی.ت.ب) را تأسیس کرد؛ 3. برای ارتقای رتبه جهانی دانشگاه‌های خود برنامه‌ریزی کرده است و به‌منظور تقویت نفوذ سیاسی و گسترش زبان، تاریخ و فرهنگ آناتولی اولویت بورس‌های دولتی و پذیرش دانشجویان خارجی را برای کشورهای همسایه، اسلامی و ترک‌زبان قرار داده است؛ 4. در این مدت جذب دانشجو برای گردش مالی دانشگاه‌های ترکیه و توسعه منابع انسانی کشور و بازار کار مفید بوده است [19].

ج) بازیگران کلیدی حوزه دانشجویان خارجی در ترکیه: یکی از مهم‌ترین راهبردهای کشور ترکیه هماهنگی و انسجام بین دستگاه‌های گوناگون در رابطه با ورود، اسکان، تحصیل، رفت‌وآمد و دانش‌آموختگی دانشجویان خارجی است. ازجمله مهم‌ترین بازیگران حوزه جذب دانشجویان خارجی در ترکیه می‌توان به نهادهای زیر اشاره کرد:

•         شورای آموزش عالی: شورای آموزش عالی در سال 1981 با هدف بازسازی و به‌روزرسانی حوزه‌‌های دانشگاهی، نهادی و اداری در آموزش عالی ترکیه تأسیس شد. سیاستگذاری کلان آموزش عالی با این نهاد است و تمامی مؤسسات آموزش عالی در ترکیه ازجمله فرهنگستان‌ها و دانشگاه‌ها زیر نظر این نهاد فعالیت می‌کنند.
•        شورای عالی ترک‌های خارج از کشور (ی‌‌.ت.‌‌ب): این نهاد در سال 2010 تأسیس شد و وظیفه هماهنگی فعالیت‌های سازمان‌های ذی‌ربط برای ترک‌های مقیم خارج از کشور و برنامه بورس ترکیه و توسعه خدمات و فعالیت‌ها در این زمینه‌ را بر‌عهده دارد. تقویت روابط با شهروندان در خارج از کشور (دیاسپورای ترکیه در سراسر جهان) و گسترش روابط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با جوامع هم‌فرهنگ ازجمله اهداف این نهاد است.
•         نهاد توبیتاک: «شورای تحقیقات علمی و فناوری ترکیه» از بالاترین نهاد‌های سیاستگذاری علم و فناوری در ترکیه است. بیش از ۲۵۰۰ پژوهشگر در ۱۵ مؤسسه تحقیقاتی مختلف با این نهاد همکاری دارند. تدوین سیاست‌های علمی و فناوری، بر‌اساس اولویت‌های ملی ترکیه از وظایف این مؤسسه است.
•         آژانس همکاری و هماهنگی وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه (تیکا): این آژانس پس از فروپاشی شوروی با هدف تقویت ساختار اجتماعی اقوام ترک، ساختن هویت پایدار برای آنها و توسعه زیرساخت‌های فنی تشکیل شد. این مرکز با داشتن 62 دفتر در زمینه‌های فرهنگی و آموزشی در 150 کشور نفوذ و تأثیرگذاری دارد.
•         بنیاد معارف ترکیه: بنیاد معارف ترکیه به‌عنوان تنها نهاد مجاز به ارائه خدمات آموزشی در خارج از ترکیه، مؤسسات آموزشی از پیش‌دبستانی تا آموزش عالی در خارج از کشور را اداره می‌‌کند. مأموریت آن انجام فعالیت‌های آموزشی در سراسر جهان بر‌اساس ارزش‌های انسانی و فرهنگی آناتولی است.
•         بنیاد یونس امره: بنیاد یونس امره به‌منظور ترویج زبان ترکی، تاریخ و فرهنگ و هنر ترکیه و انتشار اطلاعات و اسناد مرتبط با آن تأسیس شد. این بنیاد دارای بیش از 63 مرکز فرهنگی در خارج از کشور است.
•         بنیاد دانش‌‌آموختگان: بیش از 150 هزار فارغ‌التحصیل بین‌المللی از دانشگاه‌‌های ترکیه وجود دارند که معمولاً به کشورهای خود بازگشته‌اند. به همین دلیل بنیاد دانش‌‌آموختگان در جهت حفظ ارتباط مؤثر با این افراد تشکیل شده است.
•         تشکل‌های دانشجویی: تأسیس اتحادیه دانشجویان بین‌الملل (اودف) جهت تقویت و گسترش تشکل‌های دانشجویان بین‌المللی یکی از اقدامات ترکیه در جهت افزایش مشارکت دانشجویان است.

دو نهاد شورای آموزش عالی و ی.ت.ب مهم‌ترین نقش را در جذب دانشجویان خارجی بر‌عهده دارند، اما وظایف آنها متفاوت است. درحالی‌که شورای آموزش عالی متشکل از اعضای دانشگاهی و فرهیخته، مسئول تعیین میزان ظرفیت دانشگاه‌ها و تأیید رشته‌هایی است که دانشجویان خارجی در آنها تحصیل می‌کنند؛ نهاد ی.ت.ب بر‌اساس ظرفیت‌های مشخص شده، برنامه‌ریزی جذب بورسیه و دانشجو را انجام می‌دهد. این نهاد در فرایند ثبت‌نام و پشتیبانی از دانشجویان فعال است. درواقع، شورای آموزش عالی بیشتر نقش ناظر و سیاستگذار آموزش عالی را بر‌عهده دارد و ی.ت.ب نقش پشتیبانی و حمایتی را برای دانشجویان خارجی ایفا می‌کند. در اهمیت نهاد ی.ت.ب اینکه رئیس آن معمولاً توسط رئیس‌جمهور یا هیئت‌دولت ترکیه منصوب می‌شود و زیر نظر مستقیم نهاد ریاست‌جمهوری فعالیت می‌کند.

د) راهبردها و اقدامات ترکیه در جذب حداکثری دانشجویان خارجی: کشور ترکیه در 15 سال گذشته با توسعه انواع اقدامات مؤثر و نظام‌مند تعداد دانشجویان خارجی خود را با شیب مناسبی افزایش داده است. ازجمله مهم‌ترین اقدامات این کشور می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

•        بورس تحصیلی کامل: ترکیه مزیت بورسیه جهت برند‌سازی آموزش عالی را به‌خوبی شناخته است. درحالی‌که در سال 2008، تنها 8 هزار درخواست از 50 کشور داشت در سال 2021 این عدد به 165 هزار درخواست از 178 کشور رسید [20]. بورس دولت ترکیه سالیانه حدود 5000 دانشجو را به‌صورت کامل بورس می‌کند. این برنامه برای رعایت عدالت آموزشی و شایسته‌گزینی آزمون‌های ورودی برگزار می‌کند. تعداد کل دانشجویانی که در حال حاضر با این بورسیه تحصیل می‌کنند، حدود 15000 نفر است.
•        بورسیه‌های تحصیلی کوتاه‌مدت: برخی از مهم‌ترین بورسیه‌های کوتاه‌مدت عبارت‌اند از برنامه بورسیه تحقیقاتی برای محققانی طراحی شده که مدت 3 تا 12 ماه با اساتید و دانشگاه‌های ترکیه همکاری کنند. این نوع بورس همراه با کمک‌هزینه و بیمه درمانی است. بورس موفقیت نیز به دانشجویان خارجی شهریه‌پرداز که عملکرد دانشگاهی برجسته‌ای دارند، اعطا می‌شود. همچنین برنامه خطیب که مدت آن 8 الی 10 ماه است برای آشنایی فرهنگی و زبانی مقامات دولتی و دانشگاهیان خارجی طراحی شده است[20].
•        دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت: بسیاری از دانشگاه‌های معتبر ترکیه در فصل تابستان یا زمستان، دوره‌های کوتاه و فشرده‌ای در زمینه‌های مختلف (مانند مهندسی، علوم اجتماعی، اقتصاد و ...) برگزار می‌کنند. این دوره‌ها فرصت خوبی برای آشنایی با دانشگاه، اساتید و فرهنگ ترکیه فراهم می‌کنند و کارگاه‌های تخصصی نیز در زمینه‌هایی مانند طراحی گرافیک، برنامه‌نویسی، بازاریابی دیجیتال و ... ارائه می‌شوند. دوره‌های آموزش زبان ترکی که توسط دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی زبان برگزار می‌گردند؛ مناسب افرادی هستند که باید برای اهداف دانشگاهی یا کاری خود زبان ترکی یاد بگیرند.
•        برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی: ترکیه به‌منظور ادغام دانشجویان خارجی در جامعه خود، برنامه‌های فرهنگی متنوعی برگزار می‌کند. ازجمله آنها، برنامه‌های آشنایی اولیه با محیط دانشگاه، قوانین، خدمات و همچنین فرهنگ و آداب ‌و رسوم ترکیه است؛ سفرهای فرهنگی و تاریخی به شهرهای تاریخی و جاذبه‌های گردشگری یکی دیگر از برنامه‌هاست؛ برگزاری کارگاه‌های هنری و فرهنگی (نقاشی روی آب)، خوشنویسی، سرامیک‌سازی؛ برگزاری برنامه‌های برای تسهیل تعامل بین دانشجویان ترک و بین‌المللی و یادگیری سریع زبان‌ ترکی؛ حضور دانشجویان در مراسم‌های ملی و جشن‌های فرهنگی ترکیه مانند روز جمهوری، جشن‌های نوروزی و سایر مناسبت‌ها مشارکت داده می‌شوند. برگزاری جشن فارغ‌التحصیلی نیز ازجمله این برنامه‌هاست.
•        امکان اشتغال پاره‌وقت در طول تحصیل: دانشجویان خارجی پس از یک سال تحصیلی می‌توانند با دریافت مجوز کار از وزارت خانواده، کار و خدمات اجتماعی اشتغال پاره‌وقت (30 ساعت در هفته) داشته باشند. مشاغل رایج برای کار دانشجویی شامل آموزش زبان؛ راهنمای گردشگری؛ تدریس خصوصی؛ کارهای خدماتی در هتل‌های بین‌المللی، کار در شرکت‌های بین‌المللی و آزادکاری است.
•        امکان اقامت و اشتغال پس از تحصیل: فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های ترکیه بعد از تحصیل امکان اقامت کوتاه‌مدت در ترکیه برای جستجوی فرصت‌های کاری را دارند.
•       تبادلات بین‌المللی: دانشگاه‌های ترکیه در برنامه‌های تبادل دانشجو مانند اراسموس، فارابی و مولانا مشارکت دارند که امکان تحصیل کوتاه‌مدت را برای دانشجویان فراهم می‌کند.
•        رویدادهای بین‌المللی: دانشگاه‌ها با حضور در نمایشگاه‌های آموزشی بین‌المللی و برگزاری وبینارها، خود را به دانشجویان خارجی معرفی می‌کنند.
•        سیاست‌های هدفمند بازاریابی: ترکیه در 15 سال گذشته یک راهبرد بازاریابی قوی را در زمینه تبلیغ دانشگاه‌ها و رشته‌های تحصیلی خود را در دانشگاه‌های دنیا و کنفرانس‌های جهانی پیش گرفته است. وب‌سایت‌های دانشگاه‌ها به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع اطلاعاتی، به‌طور مستمر به‌روزرسانی می‌شوند تا دانشجویان را از شرایط پذیرش، شهریه و زندگی مطلع کنند. همچنین وب‌گاه Study in turkey اطلاعات کاملی در اختیار متقاضیان قرار می‌دهد.

3-3. مروری بر وضعیت کشور روسیه در جذب دانشجویان خارجی

کشور روسیه حدود 4.3 میلیون نفر دانشجو دارد. در سال‌های اخیر تعداد دانشجویان خارجی در دانشگاه‌های روسیه به حدود 340 هزار نفر رسیده است که تقریباً 8 درصد از کل دانشجویان آن کشور را شامل می‌‌شود. این کشور از لحاظ تعداد دانشجوی بین‌‌المللی در رتبه هفتم جهانی قرار دارد (شکل 4).

شکل 4. نمودار روند رشد تعداد دانشجویان خارجی در روسیه [14]

الف) بستر و زمینه جذب دانشجو: کشور روسیه ظرفیت بالایی برای جذب دانشجوی خارجی از کشورهای اقماری شوروی سابق و بلوک شرق دارد. این کشور با داشتن قدمت طولانی در آموزش عالی، تربیت دانشمندان نامدار و داشتن بیش از 740 دانشگاه و 400 هزار عضو هیئت‌علمی به‌تنهایی به یک قطب بین‌المللی‌سازی آموزش عالی است. بعد از فروپاشی شوروی؛ کشور روسیه در دهه 1990 به‌سرعت رویکرد خود را از رویکرد سنتی نفوذ استراتژیک، به رویکرد فروش خدمات آموزشی به دانشجویان خارجی تغییر داد. با افزایش چشمگیر تعداد مؤسسات خصوصی و افت کیفیت آموزش و عدم دستیابی به اهداف درآمدزایی، دولت از اوایل دهه 2000 با اجرای برنامه‌‌های دولت‌‌محور دوباره کنترل وضعیت بین‌‌المللی شدن دانشگاه‌‌ها را به دست گرفت. این تغییرات نامتوازن باعث آشفتگی در نظام آموزش بین‌‌المللی روسیه شد [21]. در حال حاضر جذب دانشجویان خارجی در این کشور ترکیبی از رویکرد سیاسی (میراث شوروی)، اقتصادی (درآمدزایی) و فرهنگی (قدرت نرم) است [22].

ب) دلایل و رویکردهای جذب دانشجو: روسیه تلاش کرده است با برنامه‌هایی مثل پروژه 5-100 (حضور 5 دانشگاه در بین 100 دانشگاه برتر جهان) و افزایش کیفیت دانشگاه‌ها اعتبار علمی خود را ارتقا دهد. در زمینه سیاسی از دیپلماسی علمی برای تقویت روابط با کشورهای آسیایی و آفریقایی استفاده کرده است و همچنین در جهت سیاست‌های قدرت نرم و حفظ میراث شوروی از کشورهای دوست دانشجو جذب می‌کند [23]. در سال‌‌های اخیر رویکرد برنامه‌ریزی متمرکز، تقویت قدرت نرم، نفوذ فرهنگی بر کشورهای همسایه و دیپلماسی آموزشی را با رویکرد اقتصادی و درآمدزایی از آموزش عالی خصوصی در کنار هم فعال کرده است. با توجه به سابقه علمی و فناوری و داشتن چندین برنده نوبل توجه ویژه‌ای به جذب دانشجویان برجسته از لحاظ علمی و پژوهشی دارد.

ج) بازیگران کلیدی حوزه دانشجویان خارجی در روسیه: در زمینه جذب دانشجویان خارجی نهادها و سازمان‌‌های گوناگونی فعال هستند که در ادامه برخی از آنها را معرفی می‌شود.

•         وزارت علوم و آموزش عالی: این وزارتخانه مسئولیت اصلی سیاستگذاری و برنامه‌ریزی کلان آموزش عالی در روسیه و هدایت دانشگاه‌‌ها و اجرای برنامه‌‌های گوناگون در حوزه بین‌المللی شدن آموزش عالی و جذب دانشجویان خارجی را بر‌عهده دارد. همچنین مسئولیت سایت studyinrussia.ru برای ثبت‌نام از متقاضیان با این وزارتخانه است.
•          آژانس همکاری‌های انسانی و بین‌المللی روسیه: این سازمان، در سال 2008 به‌عنوان مرجع اصلی برای دیپلماسی عمومی روسیه از طریق ترویج زبان، علم، فرهنگ و هنر روسیه در کشورهای دیگر تأسیس شد. وظیفه سازماندهی رویدادهایی مانند نمایشگاه‌ها، اجلاس‌ها، مسابقات و جشنواره‌های بین‌المللی را بر‌عهده دارد. این نهاد نقش کلیدی در تبلیغ آموزش عالی روسیه در جهان را دارد و مسئول انتخاب دانشجویان برای بورسیه است.
•         مراکز علم و فرهنگ روسیه: مراکز علم و فرهنگ روسیه با هدف ارتقای روابط دوستانه و همکاری در زمینه علم، فرهنگ و آموزش با کشور میزبان فعال هستند. این مراکز وابسته به آژانس همکاری‌های انسانی و بین‌المللی هستند و مسئولیت تأیید صلاحیت و پذیرش متقاضیان جهت بورس تحصیلی دولتی روسیه بر‌عهده این مراکز است.
•         مراکز دوستی ملل: مراکز دوستی ملل در روسیه نقش مهمی در تعاملات دانشجویان خارجی ایفا می‌کنند. این مکان‌ها بستری برای تعامل فرهنگی، یادگیری زبان و ایجاد روابط بین‌المللی فراهم می‌کنند. برخی دانشگاه‌ها برنامه‌هایی برای آشنایی دانشجویان با فرهنگ روسیه، جشن‌های ملی و فعالیت‌های گروهی در این مراکز برگزار می‌کنند. یکی از فعالیت‌‌های آنها، سازماندهی جشنواره بین‌المللی جوانان در مسکو است که جهت تأثیرگذاری روی دانشجویان خارجی برگزار می‌شود.

در روسیه نقش سیاستگذاری و برنامه‌ریزی کلان بر‌عهده وزارت علوم و آموزش عالی و نقش اجرای برنامه جذب بیشتر بر‌عهده آژانس همکاری‌ها و دیگر دستگاه‌های مرتبط مثل دانشگاه‌ها، اداره مهاجرت و مراکز علم و فرهنگ است.

د) راهبردها و اقدامات جذب دانشجو: کشور روسیه علاوه‌بر ایجاد نهادهای گوناگون برای تقویت زیست‌بوم دانشجویان خارجی، اقدامات و فعالیت‌های مشخصی در این زمینه انجام می‌دهد که ازجمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

•        بورسیه‌های دولتی: دولت روسیه به‌‌صورت گسترده به دانشجویان خارجی کمک‌هزینه تحصیلی ارائه می‌کند. سالیانه تا 18000 دانشجوی خارجی توسط دولت بورسیه می‌شوند. برنامه open door یکی از این برنامه‌هاست.
•        بورس کوتاه‌مدت: بورس‌های کوتاه‌مدت شامل دوره‌های آموزش زبان روسی (پادفک) به مدت 6 تا 12 ماه و کارگاه‌ها و مدارس تابستانی هستند. لازم به ذکر است که اکثر این بورس‌ها از طریق وب‌گاه رسمی مشخصی (Education in Russia) قابل جستجو و ثبت‌نام هستند.
•        اشتغال دانشجویی: از سال ۲۰۲۰، قوانین روسیه برای اجازه اشتغال دانشجویان خارجی تسهیل شد. مجوز کار دانشجویی توسط اداره کل مهاجرت وزارت کشور صادر می‌شود. با این مجوز دانشجو می‌تواند در شهر محل دانشگاه خود، کار کند. مشاغلی مانند دستیار تدریس و پژوهش، پژوهشگری، کار در کتابخانه یا بخش‌های اداری دانشگاه، آموزش زبان خارجه و ترجمه متون، بازاریابی و گردشگری و صنایع خدماتی بیشترین تقاضا را دارند.
•        برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی: برنامه گوناگونی شامل جشنواره‌های بین‌المللی دانشجویی، نمایشگاه‌ها و برنامه‌های هنری؛ بازدید از موزه‌ها، بناهای تاریخی و شهرهای مهم؛ برنامه‌های تفریحی، مسابقات ورزشی و سفرهای گروهی به طبیعت برگزار می‌گردد. کنفرانس‌های علمی و کارگاه‌های مهارت‌های نرم؛ انجمن‌ها و حلقه‌های دانشجویی محل‌هایی هستند که دانشجویان با هم در تعامل بیشتر قرار می‌گیرند.
•        تبادلات بین‌المللی: روسیه برای تبادل دانشجو، استاد و پژوهشگر توافق‌نامه‌های دوجانبه با دانشگاه‌های کشورهای مختلف امضا کرده است؛ برنامه‌های اراسموس و سایر پروژه‌های اروپایی؛ دوره‌های مشترک و دو مدرکی با دانشگاه‌های بین‌المللی، به‌ویژه در رشته‌های پزشکی، مهندسی و علوم انسانی؛ کارآموزی و پروژه‌های تحقیقاتی مشترک ازجمله این برنامه‌ها هستند.

در جدول 6 نتایج بررسی سه کشور ایران، ترکیه و روسیه مشاهده می‌‌شود. مقایسه این سه کشور در ابعاد ذکر شده برای کشور ما درس‌های مفیدی دارد. ازجمله توجه به افت کیفت آموزش عالی ناشی از تغییر ناگهانی رویکرد روسیه از برنامه‌‌ریزی متمرکز به نامتمرکز در دهه 1990؛ برای ایران اهمیت دارد. همچنین مشارکت دانشگاه‌های ترکیه در برنامه‌‌ریزی و سیاستگذاری نیز آموزنده است. توجه به تنوع جذب؛ راهبرد جامع بازاریابی و مشارکت بیشتر ذی‌نفعان از دیگر نکات آموزنده هستند.

جدول 6. مقایسه شاخص‌‌های سه کشور ایران، ترکیه و روسیه

مأخذ: یافته‌های تحقیق.

4. جمع‌بندی

جذب دانشجویان خارجی و تحقق هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم پیشرفت در ایران نیازمند تدوین نقشه راه سیاستی در سطوح گوناگون جهانی، منطقه‌ای، ملی و نهادی است. دستگاه‌های گوناگون در سطح ملی باید به یک چشم‌انداز مشترک در زمینه جذب دانشجوی خارجی دست یابند. تنها با داشتن یک چشم‌انداز مشترک و رویکرد منسجم و همه‌جانبه است که آموزش عالی ایران می‌تواند در سطح جهانی و منطقه‌ای رقابت کند. اما انفعال دستگاه‌ها در طی سال‌‌های اخیر به‌ویژه در رابطه با اجرای مصوبات و مقررات و فراهم‌سازی زیر‌ساخت‌‌های لازم، توفیق در این زمینه را با تردید جدی مواجه کرده است. در زیر فهرستی از مصوبات معطل مانده آمده است.

جدول 7. مصوبات معطل مانده در حوزه دانشجویان بین الملل

 ماخذ: یافته­ های پژوهش.

  پیشنهادها

•         اتخاذ رویکرد ترکیبی از درآمدزایی، قدرت نرم فرهنگی و توسعه علمی؛ به‌عنوان رویکرد اصلی بین‌المللی شدن آموزش عالی ایران؛ زیرا تغییر جهت ناگهانی از گفتمان «فرهنگی انقلاب اسلامی» به گفتمان «اقتصادی درآمدزایی» در جذب دانشجویان خارجی می‌تواند خسارت‌بار باشد.
•        تمرکز بر ارتباطات بین‌المللی از نوع جنوب – جنوب؛ ازجمله تعاملات سیاسی و اقتصادی با کشورهای پرجمعیت منطقه (پاکستان، هند و مصر) و کشورهای فلات فرهنگی ایران (آسیای مرکزی و قفقاز) از اهمیت زیادی برخوردار است.
•         طراحی و اجرای برنامه‌‌های فرهنگی؛ مخصوص دانشجویان خارجی با همکاری دستگاه‌های رسمی و غیررسمی مثل نهادهای اجتماعی و همچنین از طریق ارتباطات مجازی و از راه دور با خانواده‌‌های دانشجویان خارجی در طراحی این فرایند؛
•         رصد مستمر وضعیت دیگر کشورها؛ ارزیابی مستمر سیاست‌ها و تهیه گزارش‌های تحلیلی، ارزیابی مستمر نگرش و رضایت‌مندی دانشجویان بین‌المللی طبق وظایف مشخص شده در نقشه راه اجرایی‌‌سازی سیاست‌‌های کلی فرایندهای مرتبط با دانشجویان غیرایرانی، مصوب شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی در سال 1400؛
•         فراهم‌‌سازی زیرساخت‌‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری لازم (ازجمله سرورهای مناسب، شبکه امن و پایدار و رابط کاربری پیشرفته، محتوای دروس الکترونیکی و راهبران آموزش‌دیده) برای ارائه آموزش الکترونیک با کیفیت؛
•         حضور موردی نمایندگان دستگاه‌هایی ذی‌ربط؛ (وزارت صمت، گردشگری و میراث فرهنگی، کشور، بانک مرکزی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، فناوری اطلاعات و ارتباطات، سازمان برنامه و بودجه، صدا و سیما، نیروی انتظامی و شهرداری) در کارگروه‌های پذیرش و رصد، ارزیابی و نظارت و همچنین شورای فرهنگی؛
•         حضور رؤسا و معاونان بین‌الملل برخی از دانشگاه‌ها (ترجیحا ترکیبی از دانشگاه‌های بزرگ و متوسط) که جمعیت دانشجوی خارجی قابل‌توجهی دارند در شورای راهبردی سیاستگذاری کلان برای دانشجویان خارجی و شورای عالی برنامه‌‌ریزی و مدیریت امور دانشجویان غیرایرانی و شورای فرهنگی دانشجویان غیر ایرانی؛
•        افزایش تعداد دانشجویان بورسیه با مشارکت دیگر ذی‌نفعان همچون صنایع و نهادهای غیردولتی در تأمین هزینه بورس‌های تحصیلی (تعریف بورس‌های جدید صنایع، مراکز مذهبی، وقف و خیریه)؛
•         تدوین آیین‌نامه جامع بازاریابی توسط شورای عالی مدیریت و برنامه‌ریزی و توجه به مشارکت سازمان‌های دولتی و خصوصی. آیین‌نامه باید به استفاده از فضای مجازی، تنوع بخشی کشورهای هدف و انسجام بین‌دستگاهی توجه ویژه داشته باشد.
•         تکمیل فرایندهای اطلاع‌رسانی و پذیرش دانشجو در وب‌گاه https://studyiniran.saorg.ir/ برای دانشگاه‌های وزارت علوم و وب‌گاه https://educationiran.ir/ برای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و همچنین اتخاذ تدابیری برای هم‌افزایی این دو وب‌گاه؛
•         تهیه شیوه‌نامه تفاهم‌نامه‌های بورس بین‌دولتی، طبق بند «2» ماده (9) آیین‌نامه بورس تحصیلی، شیوه‌نامه اجرایی دوره‌های کوتاه‌مدت مهارتی و کاربردی طبق بند «7» ماده (7) آیین‌نامه بورس کوتاه‌مدت؛ فرصت تحقیقاتی و دوره‌های کوتاه‌مدت و تهیه شیوه‌نامه آموزش مجازی زبان فارسی طبق بند «13» ماده (6) آیین‌نامه نحوه صدور مجوز و ارزیابی مراکز آزفا؛
•         پیش‌بینی یک نظام سنجش عادلانه (کنکور) جهت ارزیابی توانایی علمی دانشجویان بورسیه در آیین‌نامه بورس تحصیلی؛
•         ایجاد یک میز تخصصی با عنوان «مطالعات دانشجویان خارجی» زیر نظر کنسرسیوم مطالعات دانشجویی مستقر در سازمان امور دانشجویان؛
•         تکمیل سامانه جامع ادب و ایجاد شبکه الکترونیک بین‌دستگاهی، جهت دسترسی سازمان‌های معرف به وضعیت تحصیلی دانشجویان بورسیه طبق بند «9» ماده (13) آیین‌نامه بورس تحصیلی؛
•         صدور ویزای پس از تحصیل برای تمامی دانش‌آموختگان غیر‌ایرانی طبق ماده (12) آیین‌نامه تسهیل جذب؛
•         برگزاری برنامه‌های ملی همچون جایزه ثریا، جشنواره فرهنگ ملل، مسابقات فرهنگی و ورزشی؛
•         تسهیل فرایندهای مالی و ارزی دانشگاه‌های دولتی و صدور مجوز استفاده از حساب ارزی و بهره‌گیری از رمز‌ارز به دانشگاه‌های برتر؛
•         تأسیس و حمایت از تشکیل کانون‌های دانش‌آموختگان خارجی وفق ماده (5) آیین‌نامه تسهیل جذب دانشجویان بین‌المللی مصوب 1403؛
•         معرفی و تبلیغ هر‌چه بیشتر مزایای در نظر گرفته شده همچون اقامت ویژه، مجوز اشتغال، خدمات بانکی و مجوز خروج و مراجعت مکرر در دو تسهیل جذب دانشجویان بین‌المللی (تیرماه 1403) و آیین‌نامه نخبگان غیر‌ایرانی (1401) توسط سازمان صدا و سیما، سازمان امور دانشجویان، بنیاد نخبگان و معاونت علمی و فناوری (سازمان توسعه همکاری‌های علمی و فناوری)؛
•         توجه به پژوهش‌های کاربردی برای شناخت و ارتقای وضعیت دانشجویان خارجی اهمیت دارد. پیشنهاد مشخص ایجاد یک میز تخصصی با عنوان «مطالعات دانشجویان خارجی» زیر نظر کنسرسیوم مطالعات دانشجویی که به تازگی توسط سازمان امور دانشجویان و سه مؤسسه وابسته به وزارت علوم راه‌اندازی شده است. همچنین ارائه گزارش‌های سالیانه از عملکرد شوراهای عالی، کارگروه‌ها و سازمان‌های‌ مرتبط مثل سازمان امور دانشجویان و مرکز خدمات دانشجویان به افزایش شفافیت و رقابت سالم کمک می‌کند و برای انجام پژوهش و پیگیری امور لازم است.
•         توسعه سامانه الکترونیکی دریافت شکایات برای کارگروه رصد، ارزیابی و نظارت؛ ایجاد سامانه‌های ارتباطی بین سازمان‌های ذی‌ربط و دانشگاه‌ها، دسترسی سازمان‌های معرف به وضعیت تحصیلی دانشجویان بورسیه از دیگر مواردی است که باید بر بستر الکترونیک در دسترس قرار گیرد.
•         ارزیابی جامع از میزان تقاضا و ظرفیت آموزش الکترونیک و هدف‌گذاری عددی تعداد دانشجوی مجازی نسبت به هدف کل (320 هزار دانشجو) ضرورت دارد. هدف‌گذاری جذب تعداد دانشجویان الکترونیک باید در برنامه راهبردی دانشگاه‌ها مشخص شود.
•         ایجاد تشکل‌های غیر‌سیاسی و کانون‌های فرهنگی و شوراهای صنفی طبق ماده (4) آیین‌نامه تسهیل جذب در راستای هدایت غیرمستقیم فرهنگی دانشجویان با مشارکت خود دانشجویان و هم‌جوشی و تعامل واقعی با فرهنگ و اجتماع ایرانی- اسلامی ضروری است.
•         ایجاد امکان اشتغال پاره‌وقت (حداقل 20 ساعت در هفته) برای دانشجوی خارجی به علت مضیقه‌های مالی اهمیت زیادی دارند. طبق ماده (120) قانون کار، اتباع بیگانه باید روادید ورود با «حق کار مشخص» داشته باشند. توصیه می‌شود صدور ویزای تحصیلی همراه با حق کار در برخی از زمینه‌های مشخص باشد. دانشگاه‌ها می‌توانند فرصت‌های اشتغال پاره‌وقت در مراکز اداری خود (کتابخانه، دفاتر اداری، آموزش و پژوهش؛ فناوری اطلاعات، غذا و تغذیه، خوابگاه؛ واحدهای ورزشی و فرهنگی) برای دانشجویان فراهم کنند.
•         توجه ویژه به برگزاری برنامه‌های ملی همچون جایزه ثریا، جشنواره فرهنگ ملل، مسابقات فرهنگی و ورزشی.