Authors
Majles
Keywords
بیان/ شرح مسئله
داشتن تصویری بهنگام و قابل اعتماد از وضعیت بخش حقیقی اقتصاد در تصمیمگیریهای اقتصادی بسیار با اهمیت است. بااینحال، مشابه اکثر کشورهای دنیا، در ایران نیز اولین برآوردها از رشد اقتصادی هر فصل حداقل سه ماه پس از پایان آن فصل منتشر میشود. در راستای کاهش این تأخیر و دستیابی به آمارهایی بهنگامتر، مرکز پژوهشهای مجلس تلاش کرده است در چارچوب حسابهای ملی ماهانه با استفاده از دادههای ماهانه در دسترس، رشد اقتصادی و رشد ارزشافزوده فعالیتهای عمده اقتصادی برای هر ماه را برآورد و منتشر کند تا امکان واکنشهای بهنگام سیاستگذاری نسبت به تغییر روندهای بخش حقیقی اقتصاد، فراهم شود.
نقطهنظرات/ یافتههای کلیدی
طبق محاسبات مرکز پژوهشها، در آذرماه 1404 رشد ماهانه تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه کشور 2/3 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت نیز 2/5 درصد برآورد میشود. رشد ارزش افزوده رشتهفعالیتهای عمده اقتصادی به شرح ذیل بوده است:
· ارزشافزوده گروه کشاورزی در آذرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل 1/1 درصد رشد داشته است. برآوردهـای انجـام شـده در ایـن زمینـه بـا توجـه بـه آمارهای پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی حاکی از افزایش تولید محصولات زراعی، باغی و دامی در آذرماه است.
· ارزشافزوده گروه نفت در آذرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 0/6 درصدی داشته است.
· ارزشافزوده گروه صنایع و معادن در آذرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 2/3 درصدی داشته است که عمدتا ناشی از رشد مثبت شاخص تولید صنایع بورسی در آذرماه 1404 و رشد بخش برق و گاز بودهاست.
· ارزشافزوده گروه خدمات در آذرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 2/8 درصدی داشته است. در آذرماه گروه خدمات تحتتأثیر رشد بخشهای اصلی ازجمله بخشهای «حمل و نقل و انبارداری»، «فعالیتهای مالی و بیمه» و «املاک و مستغلات» بوده است.
همچنین طبق محاسبات مرکز پژوهشها، در آذرماه 1404 رشد ماهانه تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار کشور 2/9 درصد برآورد میشود. رشد اجزای هزینه نهایی به شرح ذیل بوده است:
· هزینه مصرف نهایی بخش خصوصی در آذرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 2/1 درصدی داشته است که عمدتا ناشی از افزایش ارزش تراکنشهای شاپرک بودهاست.
· هزینه مصرف نهایی بخش دولتی در آذرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 1/5 درصدی داشته است که عمدتا ناشی از رشد عملکرد اعتبارت هزینهای دولت بودهاست.
· تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در آذرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد منفی 14/8 درصدی داشته است که عمدتا ناشی از کاهش شاخص فروش کالاهای سرمایهای بورسی و شاخص خالص واردات کالاهای سرمایهای بودهاست.
· در آذرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل، صادرات کالا و خدمات رشد 2 درصدی و واردات کالا و خدمات رشد منفی 19/5 درصدی داشتهاست.
داشتن تصویری بهنگام و قابل اعتماد از تحولات تولید ناخالص داخلی کشور، میتواند بهطور موثر به بهبود سیاستگذاری و پایش دقیقتر اقتصاد کلان کمک کند. بااینحال در ایران مشابه اکثر کشورهای دنیا اولین برآوردها از رشد اقتصادی فصل مدنظر، حداقل سه ماه پس از پایان فصل مذکور منتشر میشود. برای رفع این چالش در ادبیات اقتصاد کلان چارچوبهایی برای برآورد رشد اقتصادی ماهانه ارائه شده است. در این چارچوبها سعی میشود تا با استفاده از دادههایی که بهصورت بهنگام و با تواتر زیاد (غالباً ماهانه) در دسترس هستند، رشد اقتصادی کشور در سریعترین زمان ممکن برآورد شود. در این راستا، با استفاده از حداکثر دادههای ماهانه در دسترس و استفاده از چارچوب حسابهای ملی ماهانه، ارزشافزوده فعالیتهای عمده اقتصادی و رشد اقتصادی ماهانه با حداقل تاخیر برآورد میشود. گزارش حاضر این امکان را فراهم خواهد کرد که در هر ماه بتوان تصویری بهنگام از وضعیت بخش حقیقی اقتصاد ایران ارائه کرد و رشد اقتصادی هر ماه، قبل از انتشار آمارهای بانک مرکزی و مرکز آمار ایران برآورد خواهد شد.
برای کسب اطلاعات بیشتر درخصوص روششناسی و تفصیل دادههای استفاده شده به گزارش «چارچوبی برای کنونبینی بخش حقیقی اقتصاد ایران» مراجعه شود [1[. شایان ذکر است در این گزارش با توجه به لزوم سازگاری نتایج برآمده از این گزارش با سایر برآوردها از بخش حقیقی توسط این مرکز و بهدلیل عدم محاسبه توالی حسابها توسط مرکز آمار ایران، از حسابهای ملی بانک مرکزی استفاده شده است.
همچنین لازم به ذکر است در برخی از بخشها از آمار مقدماتی جهت برآورد استفاده میشود، لکن تعدیل آمارها با دسترسی به آمارهای قطعی اجتناب ناپذیر است، که این موضوع امری رایج در تهیه حسابهای ملی فصلی و ماهانه میباشد.
حسابهای ملی از دو رویکرد اصلی تولید و هزینه محاسبه میشوند. در این میان، روش هزینه بهواسطه نقش کلیدی آن در تبیین سمت تقاضای اقتصاد و برآورد دقیق اجزایی همچون مصرف نهایی بخش خصوصی و دولتی و نیز تشکیل سرمایه ثابت ناخالص، از اهمیت ویژهای برخوردار است. از اینرو، در ادامه این گزارشات علاوه بر بررسی حسابهای ملی از منظر تولید، تحولات و برآوردهای مبتنی بر روش هزینه نیز مورد تحلیل قرار میگیرد.
براساس آمار بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی کشور در نیمه نخست سال 1404 منفی 0/6 درصد رشد داشته، همچنین رشد اقتصادی بدون نفت منفی 0/8 درصد گزارش شده است [2] .بر همین اساس، طبق محاسبات مرکز پژوهشها، رشد اقتصادی کشور در آذرماه ۱۴۰۴ معادل 2/3 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت نیز 2/5 درصد برآورد میشود.
شکل 1. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه ماهانه( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: دادههای فصلی تا تابستان 1404 براساس حسابهای ملی بانک مرکزی- دادههای ماهانه محاسبات تحقیق.
شکل 2. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه بدون نفت ماهانه( نسبت به ماه مشابه سال قبل-(100=1400))
مأخذ: همان .
همانطور که درشکل 3 نشان داده شده، از نرخ رشد 2/3 واحد درصدی تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه در آذرماه سال 1404 گروه کشاورزی سهمی معادل 0/09 واحد درصد، گروه نفت سهمی معادل 0/05 واحد درصد، گروه صنایع و معادن سهمی معادل 0/83 واحد درصد و گروه خدمات سهمی معادل 1/34 واحد درصد را بهخود اختصاص داده است.
شکل 3. نمودار سهم فعالیتهای اقتصادی از رشد اقتصادی آذرماه 1404 (100=1400)
مأخذ: همان.
بر اساس اعلام بانک مرکزی، گروه کشاورزی در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ رشد منفی 2/9 درصدی را ثبت کرده است.
نتایج برآوردهای این مرکز نشان میدهد در آذرماه 1404، ارزشافزوده گروه کشاورزی نسبت به ماه مشابه سال قبل 1/1 درصد رشد داشته است. برآوردهـای انجـام شـده در ایـن زمینـه بـا توجـه بـه آمارهای پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی حاکی از آن است نسبت به ماه مشابه سال قبل در آذرماه تولید محصولات زراعی رشد 1/9 درصدی، محصولات دامی رشد 0/9 درصدی و محصولات باغی رشد 0/8 درصدی یافته است. همچنین، براساس آمار دریافتی از مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی میزان بارش در آذرماه ۱۴۰4 نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 44 میلیمتری داشته است.
شکل 4. نمودار رشد ارزشافزوده ماهانه گروه کشاورزی( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
بر اساس اعلام بانک مرکزی، گروه نفت در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ رشد ۱٫۱ درصدی را ثبت کرده است.
نتایج برآوردهای این مرکز نشان میدهد طبق آخرین آمار اوپک از منابع ثانویه و برآوردهای در دسترس به کمک روش دنتون، تولید نفت ایران در آذرماه با رشد 6/0 درصدی نسبت به ماه مشابه سال قبل روبهرو بوده است.
شکل 5. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه گروه نفت( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
براساس اعلام بانک مرکزی، گروه صنایع و معادن در نیمه نخست سال 1404 رشد منفی 3/6 درصدی را ثبت کرده است.
این گروه شامل بخشهای «ساختمان، صـنعت، اسـتخراج معدن، تأمین آب، برق و گاز طبیعی» است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان میدهد گروه صنایع و معادن در آذرماه سال ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 2/3 درصدی داشته است که عمدتاً تحتتأثیر افزایش شاخص تولید بخش صنعت و رشد مثبت بخش برق و گاز بوده است[3].
شکل 6. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه گروه صنایع و معادن( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
براساس اعلام بانک مرکزی گروه خدمات در نیمه نخست سال 1404 رشد 1/8 درصدی را ثبت کرده است.
نتایج برآوردهای این مرکز نشان میدهد ارزشافزوده گروه خدمات در آذرماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 8/2 درصدی را ثبت کرده است. در آذرماه بخشهای «حمل و نقل و انبارداری»، «فعالیتهای مالی و بیمه» و «املاک و مستغلات» رشد مثبتی را نسبت به مدت مشابه سال قبل ثبت کردهاند.
شکل 7. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه گروه خدمات( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
در روش هزینه یا مخارج، GDP از مجموع اجزاء هزینه نهایی به دست می آید. اجزاء هزینه نهایی به پنج سر فصل مصرف نهایی بخش خصوصی، مصرف نهایی بخش دولتی، تشکیل سرمایه ثابت ناخالص، خالص صادرات واردات و تغییر در موجودی انبار و اشتباهات آماری تفکیک می شود.
براساس آمار بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار کشور در نیمه نخست سال 1404 به میزان منفی 0/7 درصد رشد داشتهاست. بر همین اساس، طبق محاسبات مرکز پژوهشها، رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار کشور در آذرماه ۱۴۰۴ معادل 2/9 درصد برآورد میشود.
شکل 8. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار ماهانه( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مآخذ: همان
همانطور که در شکل 9 نشان داده شده، از نرخ رشد 2/9 واحد درصدی تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار در آذرماه سال 1404 هزینه مصرف نهایی بخش خصوصی سهمی معادل 0/9 واحد درصد، هزینه مصرف نهایی بخش دولتی سهمی معادل 0/2 واحد درصد، تشکیل سرمایه ثابت ناخالص سهمی معادل منفی 4/9 واحد درصد، صادرات کالا و خدمات سهمی معادل 0/6 واحد درصد و واردات کالا و خدمات سهمی معادل منفی 4 واحد درصد را بهخود اختصاص داده است.
شکل 9. نمودار سهم اجزای هزینه نهایی از رشد اقتصادی آذرماه 1404 (100=1400)
مأخذ: همان.
براساس اعلام بانک مرکزی هزینه مصرف نهایی بخش خصوصی در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ رشد 1/4 درصدی را ثبت کرده است.
جهت برآورد هزینه مصرف نهایی بخش خصوصی از ارزش تراکنشهای شاپرک استفاده میشود. نتایج برآوردهای این مرکز نشان میدهد در آذرماه 1404، هزینه مصرف نهایی بخش خصوصی نسبت به ماه مشابه سال قبل 2/1 درصد رشد داشته است.
شکل 10. نمودار رشد هزینه مصرف نهایی بخش خصوصی ماهانه( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
براساس اعلام بانک مرکزی هزینه مصرف نهایی بخش دولتی در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ رشد 1/1 درصدی را ثبت کرده است.
جهت برآورد هزینه مصرف نهایی بخش دولتی از گزارشات ماهانه منابع و مصارف عمومی دولت استفاده میشود. نتایج برآوردهای این مرکز نشان میدهد در آذرماه 1404، هزینه مصرف نهایی بخش دولتی نسبت به ماه مشابه سال قبل 1/5 درصد رشد داشته است.
شکل 11. نمودار رشد هزینه مصرف نهایی بخش دولتی ماهانه( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
براساس اعلام بانک مرکزی تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ رشد منفی 11/1 درصدی را ثبت کرده است.
جهت برآورد تشکیل سرمایه ثابت ناخالص از شاخص فروش کالاهای سرمایهای بورسی، شاخص خالص واردات کالاهای سرمایهای و شاخص ارزش افزوده بخش ساختمان استفاده میشود. نتایج برآوردهای این مرکز براساس نشان میدهد در آذرماه 1404، تشکیل سرمایه ثابت ناخالص نسبت به ماه مشابه سال قبل منفی 14/8 درصد رشد داشته است.
شکل 12. نمودار رشد تشکیل سرمایه ثابت ناخالص ماهانه( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
براساس اعلام بانک مرکزی، صادرات کالا و خدمات در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ رشد 0/7 درصدی را ثبت کرده است. جهت برآورد صادرات کالا و خدمات از آمار ماهانه گمرک استفاده میشود. نتایج برآوردهای این مرکز نشان میدهد صادرات کالا و خدمات در آذرماه سال ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 2 درصدی داشته است.
شکل 13. نمودار رشد صادرات کالا و خدمات ماهانه( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
براساس اعلام بانک مرکزی، واردات کالا و خدمات در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ رشد منفی 13/4 درصدی را ثبت کرده است.
جهت برآورد واردات کالا و خدمات از آمار ماهانه گمرک استفاده میشود. نتایج برآوردهای این مرکز نشان میدهد واردات کالا و خدمات در آذرماه سال ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد منفی 19/5 درصدی داشته است.
شکل 14. نمودار رشد واردات کالا و خدمات ماهانه( نسبت به ماه مشابه سال قبل- (100=1400))
مأخذ: همان.
براساس اعلام بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه کشور در نیمه نخست سال 1404 رشد منفی 0/6 درصدی و تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه بدون نفت رشد منفی 0/8 درصدی را ثبت کرده است.
به همین ترتیب نتایج برآوردهای مرکز پژوهشها نشان میدهد تولید ناخالص داخلی به قیمت پایه در آذرماه سال 1404 رشد 2/3 درصدی و بدون نفت رشد 5/2 درصدی داشتهاست. همچنین در آذرماه سال 1404، گروه کشاورزی تحتتأثیر افزایش تولید محصولات زراعی، باغی و دامی با رشد 1/1 درصدی، گروه نفت طبق گزارشات اوپک و روش مورد محاسبه مرکز با رشد 6/0 درصدی، گروه صنایع و معادن تحتتأثیر رشد مثبت شاخص صنایع بورسی در بخش صنعت و معدن و رشد مثبت بخش برق و گاز با رشد 2/3 درصدی و گروه خدمات تحتتأثیر رشد مثبت بخشهای اصلی خود با رشد 2/8 درصدی روبهرو بوده است.
جدول 1. رشد تولید ناخالص داخلی و ارزش افزوده رشته فعالیت های عمده اقتصادی (100=1400)
|
رشد فعالیتهای اقتصادی |
سال ۱۴۰۳ |
ششماهه نخست 1404 |
مهر 1404 |
آبان 1404 |
آذر ۱۴۰۴ |
|
گروه کشاورزی |
3/6 |
-2/9 |
-4/6 |
-1/9 |
1/1 |
|
گروه نفت |
4/6 |
1/1 |
0/6 |
-1/9 |
0/6 |
|
گروه صنایع و معادن |
2/4 |
-3/4 |
1/1 |
2/5 |
2/3 |
|
گروه خدمات |
3/3 |
1/8 |
2/3 |
3/4 |
2/8 |
|
تولید ناخالص داخلی( به قیمت پایه) |
3/1 |
-0/6 |
0/6 |
2/2 |
2/3 |
|
تولید ناخالص داخلی بدون نفت( به قیمت پایه) |
3/0 |
-0/8 |
0/6 |
2/6 |
2/5 |
مأخذ: همان.
به همین ترتیب نتایج برآوردهای مرکز پژوهشها نشان میدهد تولید ناخالص داخلی به قیمت بازار در آذرماه سال 1404 رشد 2/9 درصدی داشتهاست. همچنین در آذرماه سال 1404، هزینه مصرف نهایی بخش خصوصی تحت تاثیر افزایش ارزش تراکنشهای شاپرک با رشد 2/1 درصدی، هزینه مصرف نهایی بخش دولتی تحت تاثیر رشد عملکرد اعتبارات هزینهای با رشد 1/5 درصدی، تشکیل سرمایه ثابت ناخالص تحت تاثیر کاهش شاخص فروش کالاهای سرمایهای و شاخص خالص واردات کالاهای سرمایهای با رشد منفی 14/8 درصدی، صادرات کالا و خدمات تحتتأثیر رشد مثبت آمار صادرات گمرک با رشد 2 درصدی و واردات کالا و خدمات نیز تحت تاثیر رشد منفی آمار واردات گمرک با رشد منفی 19/5 درصدی روبهرو بوده است.
جدول 2. رشد تولید ناخالص داخلی به تفکیک اجزای هزینه نهایی (100=1400)
|
رشد اجزای هزینه نهایی |
سال ۱۴۰۳ |
ششماهه نخست 1404 |
مهر 1404 |
آبان 1404 |
آذر ۱۴۰۴ |
|
هزینه مصرف نهایی بخش خصوصی |
3/5 |
1/4 |
1/7 |
-0/8 |
2/1 |
|
هزینه مصرف نهایی بخش دولتی |
3/8 |
1/1 |
3/7 |
3/5 |
1/5 |
|
تشکیل سرمایه ثابت ناخالص |
3/8 |
-11/1 |
-17/3 |
-7/9 |
-14/8 |
|
صادرات کالا و خدمات |
6 |
0/7 |
-4/9 |
4/5 |
2 |
|
واردات کالا و خدمات |
2/7 |
-13/4 |
-16/5 |
3/4 |
-19/5 |
|
تولید ناخالص داخلی(به قیمت بازار) |
3/7 |
-0/7 |
0/3 |
1/6 |
2/9 |
مأخذ: همان.