۱. مقدمه

طبق بند «الف» ماده (3) قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب 1353/03/28 تعیین مناطقی با عنوان پارک ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده و تصویب حدود دقیق این مناطق بر‌عهده شورای عالی حفاظت محیط زیست گذاشته شده است. در مواد (2) تا (5) آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب 1354/3/12 نیز به‌ترتیب تعاریف پارک ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده ارائه شده است. علاوه‌براین، مناطق شکار ممنوع از این جهت که پشتوانه گسترش مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان هستند واجد اهمیت هستند. ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره نیز از این منظر که الگویی عملی برای چگونگی زندگی انسان در تعادل و هماهنگی با طبیعت هستند در جهان مورد توجه فراوان هستند. گزارش حاضر به‌دلیل اهمیت فراوان مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست سعی کرده تصویری از وضعیت و روند این مناطق ارائه کند.

2. وضعیت مناطق چهارگانه محیط زیست کشور

2-1. وضعیت پارک‌های ملی کشور

طبق ماده (2) آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب 1354/3/12 پارک ملى به محدوده‌هایی ازعرصه‌های منابع طبیعی کشور اعم از جنگل، مرتع، بیشه‌زار‌‌های طبیعی، اراضی جنگلی، دشت، سطوح آبی و کوهستان اطلاق می‌شود که نمایان‌گر نمونه‌های برجسته‌ای از مظاهر طبیعی ایران است و به‌منظور حفظ همیشگی وضع زندگی و طبیعی آن و همچنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد رستنی‌ها در شرایط کاملاً طبیعی تحت حفاظت قرار می‌گیرد. در پارک‌های ملی تیراندازی، شکار، تعلیف احشام، قطع درختان، بوته‌کنی و به‌طور‌کلی هر عملی که موجب تخریب محیط شود ممنوع است. پارک‌های ملی نه‌تنها به‌عنوان ذخایر ژنتیکی باارزش عمل می‌کنند، بلکه فرصت‌های مناسبی برای فعالیت‌های پژوهشی، آموزشی و توسعه اکوتوریسم پایدار فراهم می‌آورند. این مناطق در مقایسه با دیگر عرصه‌های تحت حفاظت، از سطح حفاظتی بالاتری برخوردار بوده و استفاده‌های انسانی در آنها به شدت محدود و کنترل شده است. در حال حاضر در کشور 33 پارک ملی به وسعت 2119 هزار هکتار در 18 استان کشور وجود دارد. از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون مساحت پارک‌های ملی و تعداد آنها به‌ترتیب 47% و 313% افزایش پیدا کرده است؛ این در حالی است که در دهه اخیر این افزایش به‌ترتیب 5/9% و 13/8% بوده است. در شکل‌های 1 و 2 روند افزایش مساحت و تعداد پارک‌های ملی کشور ارائه شده است. 

2-2. وضعیت آثار طبیعی ملی

طبق ماده (3) آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب 1354/3/12 آثار طبیعى ملى عبارتند از: پدیده‌هاى نمونه و نادر گیاهى یا حیوانى، اشکال یا مناظر کم‌نظیر و کیفیت ویژه طبیعى زمین یا درختان کهن‌سال یادگار تاریخى مى‌باشند که با منظور داشتن محدوده متناسبى تحت حفاظت قرار مى‌گیرد. تعلیف احشام، قطع درختان، بوته‌کنی، تجاوز و تخریب محیط و به‌طور کلی هر عملی که موجب از بین رفتن رستنی‌ها و تغییر اکوسیستم شود در این آثار ممنوع است. تردد در این مناطق نیز تابع دستورالعمل سازمان حفاظت محیط زیست است. در حال حاضر در کشور 44 اثر طبیعی ملی به وسعت 41 هزار هکتار در 21 استان کشور وجود دارد. از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون مساحت و تعداد آثار طبیعی ملی به‌ترتیب 2264% و 1367% افزایش پیدا کرده است این در‌حالی است که در دهه اخیر این افزایش به‌ترتیب 8/4% و 18/9% بوده است. در شکل‌های 1 و 2 روند افزایش مساحت و تعداد اثرهای طبیعی ملی کشور ارائه شده است. 

2-3. وضعیت پناهگاه‌های حیات وحش کشور

طبق ماده (4) آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب 1354/3/12 پناهگاه حیات‌وحش به محدوده‌اى از منابع طبیعى کشور اعم از جنگل و مرتع و بیشه‌هاى طبیعى و اراضى جنگلى و دشت و آب و کوهستان اطلاق مى‌شود که داراى زیستگاه طبیعى نمونه و شرایط اقلیمى خاصی براى جانوران وحشى بوده و به‌منظور حفظ و یا احیای این زیستگاه‌ها تحت حفاظت قرار مى‌گیرد. شکار و صید در این مناطق ممنوع است و قطع درختان، بوته‌کنی، تجاوز و تخریب محیط، زغال‌گیری و هر عملی که موجب تخریب و تغییر اکوسیستم شود نیز در آنها ممنوع است. تعلیف احشام نیز لازم است طبق ضوابط تعیین شده انجام ‌شود. حداقل یک‌پنجم وسعت پناهگاه‌های حیات وحش و مناطق حفاظت شده به عنوان محدوده اَمن آنها تلقی شده و چرای دام در این محدوده ممنوع است. در حال حاضر در کشور 55 پناهگاه حیات وحش به وسعت 6355 هزار هکتار در 22 استان کشور وجود دارد. از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون مساحت و تعداد پناهگاه‌های حیات وحش به‌ترتیب %316 و 139% افزایش پیدا کرده است؛ این در حالی است که در دهه اخیر این افزایش به‌ترتیب 13/6% و 25% بوده است. در شکل‌های 1 و 2 روند افزایش مساحت و تعداد پناهگاه‌های حیات وحش کشور ارائه شده است.

2-4. وضعیت مناطق حفاظت شده کشور

طبق ماده (5) آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب 1354/3/12 منطقه حفاظت شده به محدوده‌ای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل و مرتع و دشت و آب و کوهستان اطلاق می‌شود که از لحاظ ضرورت حفظ و تکثیر نسل جانوران وحشی یا حفظ و یا احیای رستنی‌ها و وضع طبیعی آن دارای اهمیت خاصی بوده و تحت حفاظت قرار می‌گیرد. این مناطق برای مقاصدی نظیر پژوهش علمی، حفظ دست‌نخوردگی، حفظ گونه‌ها و تنوع ژنتیکی، نگهداری و تداوم خدمات اکوسیستمی، حفظ سیمای طبیعی و فرهنگی، تفریح و گردشگری، آموزش، استفاده از منابع و اکوسیستم‌های طبیعی و در‌نهایت حفظ ارزش‌های سنتی و فرهنگی و نظایر آن اختصاص یافته‌اند و استفاده‌های انسانی از منابع مختلف آن اعم از تجدیدپذیر یا تجدیدناپذیر براساس ضوابط و مقرراتی خاص و بدون اینکه تغییرات چشمگیر و غیرقابل برگشت بر‌جای گذارند، به‌صورت کنترل شده مجاز است. در حال حاضر در کشور 195 منطقه حفاظت شده به وسعت 11330 هزار هکتار در 31 استان کشور وجود دارد. از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون مساحت مناطق حفاظت شده و تعداد آنها به‌ترتیب 236% و 713% افزایش پیدا کرده است؛ این در‌حالی است که در دهه اخیر این افزایش به‌ترتیب 19/6% و 16/1% بوده است. در شکل‌های 1 و 2 روند افزایش مساحت و تعداد مناطق حفاظت شده کشور ارائه شده است.

شکل 1. نمودار تعداد مناطق چهارگانه محیط زیست در سالیان مختلف [1]

شکل 2. نمودار مساحت مناطق چهارگانه محیط زیست در سالیان مختلف [1]

جدول 1. مساحت مناطق چهارگانه محیط زیست به تفکیک استان‌های کشور در سال 1404 (هکتار) [1]

3. وضعیت مناطق شکار ممنوع کشور

در زیستگاه‌هایی با ویژگی‌های بارز که جمعیت جانوری آنها به‌دلیل شکار بی‌رویه رو به کاهش است و ازاین‌رو به حمایت نیاز دارند، برای مدتی محدود و به‌طور معمول 5 سال، شکار ممنوع می‌شود. در این بازه زمانی اگر جمعیت جانوری ترمیم شود، می‌توان آن را با توجه به سایر معیارها، به‌عنوان یکی از مناطق چهارگانه تحت مدیریت تعیین کرد. مناطق شکار ممنوع یا تیراندازی ممنوع در‌واقع پشتوانه مناطق چهارگانه تحت‌ مدیریت سازمان هستند که پس از مدتی مدیریت و در صورت داشتن شرایط و معیارهای لازم ارتقای سطح می‌یابند. این مناطق به‌عنوان مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست محسوب شده و طی دوره زمانی محدود مدیریت و در صورت احراز شرایط ارتقای سطح می‌تواند به‌عنوان یکی از عناوین مناطق چهارگانه تحت مدیریت قرار گیرند. در حال حاضر تعداد 211 منطقه با عنوان مناطق شکار ممنوع با وسعتی معادل 11477 هزار هکتار تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند.

4. وضعیت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره کشور

ذخیره‌گاه زیست‌کره، مناطق حفاظت ‌شده طبیعی- زیستی بین‌المللی هستند که علاوه‌بر حفاظت، دستاوردهایی نظیر ارائه سایت‌های مطالعاتی کم‌نظیر به دانشمندان و تجربه مهارت انسان در پشتیبانی از توسعه پایدار را نمایان می‌سازند. اعلام ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره برای جلوگیری از تغییرات برگشت‌ناپذیر و بهره‌برداری ناپایدار از منابع طبیعی، شکل گرفته و به یکی از تقسیم‌بندی‌های مهم حفاظتی جهان بدل شده ‌است. هر ذخیره‌گاه زیست‌کره به سه منطقه اصلی تقسیم می‌شود: 1. ناحیه هسته مرکزی: برای حفاظت، نظارت و پژوهش؛ جهت حفاظت طولانی مدت و دارای ویژگی‌های مهم بکر بودن، تنوع زیستی، اکوسیستم و چشم‌انداز ویژه، 2. ناحیه سپر حفاظتی: که منطقه هسته را احاطه کرده و یا متصل است: برای فعالیت‌های سازگار با محیط زیست جهت توسعه پایدار و انجام فعالیت‌های پایدار انسانی و 3. ناحیه بینابینی: برای فعالیت‌هایی که در آن گروه‌های ذی‌نفع برای مدیریت پایدار منابع با هم کار کنند و ناحیه تدارک تمهیدات لازم برای پایداری حفاظت و توسعه پایدار در کل ذخیره‌گاه. همچنین، ایران دارای 13 ذخیره‌گاه زیست‌کره ثبت شده در برنامه انسان و کره مسکون یونسکو بوده که 9 ذخیره‌گاه زیست‌کره توران، کویر، گلستان،  میانکاله، ارسباران، ارژن و پریشان، حرا، گنو و ارومیه در سال 1355 به ثبت جهانی رسیده و سپس به‌تدریج چهار ذخیره‌گاه دنا، تنگ صیاد- سبز‌کوه‌، هامون و کپه داغ به ثبت رسیده‌اند. کل مساحت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در کشور 6263 هزار هکتار (3/8% مساحت کل کشور) است و توران، دریاچه ارومیه و هامون وسیع‌ترین ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره کشور را تشکیل می‌دهند.

شکل 3. وسعت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در کشور (هکتار)[1]

5. جمع‌بندی

در بند «الف» ماده (3) قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب 1353/03/28 و مواد (2) تا (5) آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب 1354/3/12 چگونگی تعیین حدود مناطق چهارگانه و تعاریف آن ارائه شده است. مناطق شکار ممنوع معمولاً پشتوانه گسترش مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان هستند و ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره نیز از این منظر که الگویی عملی برای چگونگی زندگی انسان در تعادل و هماهنگی با طبیعت هستند در جهان مورد توجه فراوان هستند. گزارش حاضر به‌دلیل اهمیت فراوان مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست تصویری از وضعیت و روند گسترش این مناطق ارائه کرده است. در حال حاضر، کشور میزبان ۳۳ پارک ملی (2119 هزار هکتار)، 44 اثر طبیعی ملی (41 هزار هکتار)، ۵۵ پناهگاه حیات وحش (6356 هزار هکتار) و ۱۹۵ منطقه حفاظت ‌شده (11330 هزار هکتار) است که 12/04% مساحت کشور را تشکیل می‌دهند. از ابتدای انقلاب اسلامی ایران مساحت و تعداد پارک‌های ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه‌های حیات وحش و مناطق حفاظت‌شده به‌ترتیب (47% ، %313)، (%2264 ، %1367)، (%316 ،%139) و (236% ،713%) افزایش یافته است. در دهه اخیر نیز مساحت و تعداد پارک‌های ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه‌های حیات وحش و مناطق حفاظت ‌شده به‌ترتیب (5/9% - 13/8%)، (8/4 % - 18/9 %)، (13/6 %- 25%) و (% 19/6- %16/1) افزایش یافته است. علاوه‌بر موارد فوق در حال حاضر تعداد 211 منطقه با عنوان مناطق شکار ممنوع با وسعتی معادل 11477 هزار هکتار (6/96% مساحت کل کشور) تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند که پشتوانه مناطق چهارگانه تلقی می‌شوند. علاوه‌بر‌این، ایران دارای 13 ذخیره‌گاه زیست‌کره ثبت شده در برنامه انسان و کره مسکون یونسکو بوده که کل مساحت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در کشور 6263 هزار هکتار (3/8% مساحت کل کشور) است. 

شکل ۴. نقشه پراکنش مناطق چهارگانه محیط ‌زیست، شکار ممنوع و ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره [1]

جدول 2. وضعیت کلی مناطق چهارگانه محیط‌ زیست، شکار ممنوع و ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره [1]