خلاصه مدیریتی

• بیان/ شرح‌ مسئله 

پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری وابسته به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، با مأموریت انجام پژوهش‌های بنیادی، کاربردی و توسعه‌ای در حوزه‌های مختلف میراث فرهنگی، گردشگری و هنرهای سنتی، نقش مهمی را در زمینه انجام مطالعات و تحقیقات پژوهشی حوزه‌های مذکور ایفا می‌کند. در‌واقع این پژوهشگاه به‌عنوان نهادی دولتی و حاکمیتی در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری، بازوی پژوهش و تفکر علمی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. با توجه به اینکه انجام این فعالیت‌ها بدون تأمین اعتبارات لازم ممکن نخواهد بود، لازم است تا ضمن بررسی اعتبارات بودجه‌ای پژوهشگاه مذکور، پیشنهادهایی در زمینه رفع چالش‌های آن ارائه شود.

• نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

•         میانگین رشد اعتبارات هزینه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ نزدیک به ۳۰ درصد بوده که بیشترین میزان رشد آن در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ با بیش از ۷۶ درصد افزایش و کمترین میزان رشد آن، در قانون بودجه سال ۱۳۹۹ با رشد کمتر از ۱ درصد مواجه بوده است.
•          میانگین رشد اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴، ۲۳ درصد بوده که بیشترین میزان رشد آن، در سال ۱۴۰۴ با بیش از ۱۰۵ درصد افزایش و کمترین میزان رشد آن در سال ۱۳۹۶، با 4/54 درصد کاهش مواجه بوده است.
•          بررسی وضعیت اعتبارات بودجه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری بیانگر عدم توازن میان اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای است. به‌نحوی‌که طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ سال گذشته، سهم اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای از کل بودجه پژوهشگاه از حدود 25 درصد در سال 1392 به حدود 4 درصد در سال 1404 کاهش یافته است. این موضوع به‌معنای آن است که غالب اعتبارات بودجه‌ای این پژوهشگاه صرف هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر ‌ازجمله حقوق و دستمزد می‌شود.
•           بررسی‌های صورت گرفته نشان می‌دهد که اعتبارات هزینه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴ بیش از ۲۱ برابر شده است. این در‌حالی است که اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای این پژوهشگاه تنها 2/5 برابر شده است.
•           نوسانات میزان نسبت تخصیص اعتبارات هزینه‌ای پژوهشگاه میراث ‌فرهنگی و گردشگری به میزان ابلاغی آن، بیانگر فقدان یک الگوی پایدار در تخصیص بودجه بوده و پژوهشگاه را در برنامه‌ریزی ‌بلندمدت و اجرای طرح‌های پژوهشی با مخاطره بی‌ثباتی مواجه کرده است. به‌نحوی‌که در ‌سال‌های 1397 و 1398 به‌ترتیب 85/5 درصد و 76 درصد تخصیص‌یافته، اما در ‌سال‌های 1401 و1403 این نسبت به بیش از 114 درصد و 109 درصد رسیده است.
•           بررسی نحوه تخصیص اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای گویای این مطلب است که در ‌سال‌های اخیر، بخش عمده اعتبارات تخصیص‌یافته در قالب اسناد خزانه اسلامی ‌بلندمدت بوده است. با توجه به ماهیت پژوهشی و مطالعاتی این طرح و در نظر گرفتن این نکته که پذیرش اسناد خزانه اسلامی از‌سوی مجریان به‌دلیل فرایند پیچیده نقدشوندگی و طولانی بودن زمان وصول مطالبات عملاً امکان‌پذیر نبوده، لذا این موضوع نیز مشکلات متعددی را در مسیر اجرای طرح مذکور ایجاد کرده است.

• پیشنهاد راهکار تقنینی‌، نظارتی یا سیاستی

در راستای بهبود وضعیت اعتبارات بودجه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پیشنهاد می‌شود سازمان برنامه و بودجه کشور با همکاری وزارت میراث فرهنگی و گردشگری در تعیین اعتبارات هزینه‌ای سالیانه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، سهم حقوق و دستمزد را به‌گونه‌ای لحاظ کند که حداقل ۲۰ درصد از بودجه کل برای تأمین هزینه‌های پژوهشی و فعالیت‌های تخصصی اختصاص داده شود تا پژوهشگاه توانایی لازم برای مطالعات میدانی تحقیقاتی خود را حفظ کند. همچنین در راستای افزایش کارایی بودجه عمرانی طرح‌های میدانی پژوهشگاه باید براساس اولویت در قالب برنامه‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت تنظیم و در ردیف‌های مشخص بودجه کشور درج شوند. در‌نهایت، با توجه به ماهیت پژوهشی فعالیت‌ها، اعتبارات عمرانی باید به‌صورت نقدی پرداخت شود تا حفظ و کیفیت پروژه‌ها ارتقا یابد.

1. مقدمه

در زمینه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، پژوهش‌های علمی نقش بسیار مهم و بی‌بدیلی دارند؛ چرا‌که این حوزه‌ها علاوه‌بر حفظ و صیانت از میراث ملی، زمینه‌ساز پیشرفت اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کشور نیز محسوب می‌شوند. در این زمینه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری وابسته به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، با مأموریت انجام پژوهش‌های بنیادی، کاربردی و توسعه‌ای در حوزه‌های مختلف میراث فرهنگی، گردشگری و هنرهای سنتی، مهم‌ترین نقش را در حوزه‌های مذکور ایفا می‌کند. در‌واقع این پژوهشگاه به‌عنوان نهادی دولتی در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری، ذیل وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مشغول فعالیت است. نکته حائز اهمیت این است که عمده فعالیت‌های پژوهشی و مطالعاتی این پژوهشگاه، نه از طریق مطالعات کتابخانه بلکه براساس کاوش‌ها، مطالعات و بررسی‌های میدانی است. باید توجه کرد که انجام این فعالیت‌ها بدون تأمین و تخصیص اعتبارات لازم ممکن نیست. از‌آنجا‌که عمده فعالیت‌های مذکور با موضوع میراث فرهنگی بوده و این حوزه، امری حاکمیتی است که تأمین این اعتبارات از‌سوی بخش خصوصی صورت نمی‌گیرد. از‌این‌رو، انجام ‌فعالیت‌های پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به تخصیص اعتبارات بودجه‌ای کافی از‌سوی دولت وابسته است. در ادامه، به بررسی وضعیت اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای مصوب این پژوهشگاه در قوانین بودجه سالیانه پرداخته شده و میزان تخصیص آن مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

2. بررسی اعتبارات مصوب قانون بودجه سالیانه به تفکیک هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای

در جدول 1، میزان اعتبارات مصوب پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در قانون بودجه سالیانه به تفکیک اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای طی سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ ارائه شده است. براساس این جدول، میانگین رشد اعتبارات هزینه‌ای این پژوهشگاه طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ نزدیک به ۳۰ درصد بوده که بیشترین میزان رشد آن در قانون بودجه سال ۱۴۰۴ با بیش از ۷۶ درصد افزایش و کمترین میزان رشد آن، در قانون بودجه سال ۱۳۹۹ با رشد کمتر از ۱ درصد بوده است [۱]. همچنین میانگین رشد اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۴، ۲۳ درصد بوده که بیشترین میزان رشد آن، در سال ۱۴۰۴ با بیش از ۱۰۵ درصد افزایش و کمترین میزان رشد آن در سال ۱۳۹۶، با 4/54 درصد کاهش مواجه بوده است [۱]. همچنین میانگین رشد مجموع اعتبارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری حدود ۲۸ درصد بوده که بیشترین میزان رشد آن در سال ۱۴۰۴ با 77/68 درصد افزایش و کمترین میزان رشد آن در سال ۱۳۹۹ با تنها 29 درصد افزایش بوده است. لازم به ذکر است؛ در قانون بودجه سال ۱۴۰۴، مجموع اعتبارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ۲.۷۱۵.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۷۱ میلیارد تومان) بوده است [۱].

جدول ۱. اعتبارات مصوب پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در قانون بودجه ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ (ارقام به میلیون ریال) [1]

در شکل 1، سهم هر‌یک از اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای از مجموع اعتبارات مصوب پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری نشان داده شده است. این شکل عدم توازن میان اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای را نشان می‌دهد. به‌نحوی‌که در طی ۱۳ سال گذشته، سهم اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای از کل بودجه پژوهشگاه از حدود 25 درصد در سال 1392 به حدود 4 درصد در سال 1404 کاهش یافته است [۱]. این موضوع به‌معنای آن است که غالب اعتبارات بودجه‌ای پژوهشگاه صرف هزینه‌های اجتناب‌ناپذیر (‌هزینه‌های پرسنلی) می‌شود که تأثیر بسزایی در کیفیت مطالعات میدانی پژوهشگاه خواهد داشت. همچنین به‌رغم اینکه اعتبارات هزینه‌ای در این دوره بیش از 21 برابر رشد کرده، اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای تنها 2/25 برابر شده است [۱].

شکل 1. نمودار سهم اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه ای از مجموع از اعتبارات مصوب پژوهشگاه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی طی سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴

مأخذ: نگارنده.

 روند رشد اعتبارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های 1392 الی 1404 نشان می‌دهد، اگرچه حجم کل اعتبارات به‌صورت اسمی افزایش یافته، اما ساختار، ترکیب و شیوه تخصیص اعتبارات با آسیب‌ها و چالش‌های جدی مواجه است. این سبک اعتباردهی، باعث می‌شود هزینه‌های لازم برای مطالعات میدانی اعضای پژوهشگاه تأمین نشده، و پژوهش‌های آن محدود به مطالعات کتابخانه‌ای شود.این موضوع تأثیر قابل‌توجهی بر کاهش کمّی‌و‌کیفی پژوهش‌های صورت گرفته داشته است. همچنین این عدم توازن پیامدهای مهمی ‌ازجمله فرسودگی تجهیزات پژوهشی، تضعیف توان تجهیز و ارتقای زیرساخت‌های پژوهشی و کاهش ظرفیت پاسخ‌گویی پژوهشگاه به نیازهای پژوهشی جدید کشور را به‌همراه داشته است [۲].

3. بررسی وضعیت اعتبارات هزینه‌ای ابلاغ شده و تخصیص‌یافته

در جدول 2، میزان اعتبارات هزینه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ ارائه شده است. مطابق با این جدول، میانگین رشد اعتبارات هزینه‌ای ابلاغ شده نزدیک به ۲۶ درصد و برای اعتبارات تخصیص‌یافته حدود ۲۸ درصد بوده است. بررسی وضعیت اعتبارات هزینه‌ای در دوره سال‌های 1392 الی 1404 نشان از ناپایداری در تخصیص اعتبارات هزینه‌ای دارد. به‌نحوی‌که نسبت تخصیص به ابلاغ اعتبارات هزینه‌ای در ‌سال‌های مختلف با نوسانات شدیدی همراه بوده است. به‌گونه‌ای که در ‌سال‌های 1397 و 1398 به‌ترتیب 85/5 درصد و 76 درصد تخصیص‌یافته، اما در ‌سال‌های 1401 و1403 این نسبت به بیش از 114 درصد و 109 درصد رسیده است. این نوسانات بیانگر نبود یک الگوی پایدار در تخصیص بودجه بوده و پژوهشگاه را در برنامه‌ریزی ‌بلندمدت و اجرای طرح‌های پژوهشی با بی‌ثباتی جدی مواجه کرده است [۱].

جدول 2. اعتبارات هزینه‌ای ابلاغ شده و تخصیص‌یافته پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ [۱]

در شکل ۲، میزان رشد اعتبارات هزینه‌ای ابلاغ شده و تخصیص‌یافته به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴، ارائه شده است. مطابق با این شکل، در ‌سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ نسبت اعتبارات هزینه‌ای تخصیصی به ابلاغی این پژوهشگاه، به‌ترتیب 85/5 درصد و ۷۶ درصد بوده است [۱]. همچنین باید توجه کرد که میزان ابلاغی اعتبارات هزینه‌ای پژوهشگاه در سال 1401، از میزان مصوب آن در قانون بودجه آن سال بیشتر بوده است. علت این موضوع، افزایش حقوق کارکنان پژوهشگاه در ‌سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ بوده که بار مالی قابل‌توجهی را در سال 1401 برای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری جهت پرداخت حقوق اعضای هیئت‌علمی این پژوهشگاه ایجاد کرد [۳]. به همین دلیل در سال ۱۴۰۱، برای جبران بار مالی ایجاد شده در سال قبل از آن، میزان اعتبارات هزینه‌ای تخصیص‌یافته به پژوهشگاه مذکور، فراتر از اعتبارات ابلاغی رفت.

شکل ۲. نمودار میزان رشد اعتبارات هزینه ای ابلاغ شده و تخصیص‌یافته به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری  طی سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴

مأخذ: همان.

 علاوه‌بر موارد فوق، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در سال ۱۴۰۳ به‌دلیل پرداخت حق پایان خدمت به اعضای هیئت‌علمی که در آن سال بازنشسته شدند، با مشکلات قابل‌توجهی در زمینه کسری اعتبارات هزینه‌ای جهت تأمین حقوق و مزایای کارکنان و همچنین سایر هزینه‌های ضروری و پشتیبانی مواجه بوده است [3]. این کمبود منابع مالی، چالش‌هایی را در اجرای تعهدات مالی این پژوهشگاه ایجاد کرد. به‌منظور رفع این مشکل و جبران کسری بودجه، پژوهشگاه مذکور با انجام مکاتبات متعددی با مسئولان سازمان برنامه و بودجه کشور در راستای تخصیص بیشتر اعتبارات اقدام کرد. این پیگیری‌ها منجر به افزایش اعتبارات هزینه‌ای اختصاص‌یافته به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری شده و مبلغ اعتبارات هزینه‌ای نسبت به اعتبارات مصوب مندرج در جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳، به میزان ۷۵.۶۶۳ میلیون ریال (معادل ۷ میلیارد تومان)، معادل حدود ۵ درصد، افزایش یافت. این افزایش اعتبار از‌سوی سازمان برنامه و بودجه به‌صورت رسمی اعلام و اعتبار ابلاغی پژوهشگاه به مبلغ ۱.۵۵۲.۵۶۷ میلیون ریال، معادل ۱۵۵ میلیارد تومان، اصلاح شد. از این مبلغ، معادل ۷۱.۲۴۳ میلیون ریال (۷ میلیارد تومان)، به‌منظور پرداخت پاداش پایان خدمت بازنشستگان پژوهشگاه در سال ۱۴۰۲ تخصیص یافت [۴].

4. سهم هزینه‌های مرتبط با حقوق و دستمزد از اعتبارات هزینه‌ای ابلاغی

با توجه به اینکه چالش اصلی در حوزه اعتبارات هزینه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، سهم بالای هزینه‌های مربوط به حقوق و دستمزد است، لازم است در این زمینه، سهم هزینه‌های مرتبط حقوق و دستمزد این پژوهشگاه نسبت به کل اعتبارات هزینه‌ای آن بررسی شود.

جدول ۳. درصد هزینه‌های مرتبط با حقوق و دستمزد از اعتبارات ابلاغی طی ‌سال‌های 1403-1397 [۳]

براساس داده‌های جدول فوق، در سال 1397 نسبت هزینه‌های مرتبط با حقوق و دستمزد به اعتبارات هزینه‌ای ابلاغی معادل 78 درصد بوده است. این امر نشان می‌دهد که می‌توان سال 1397 را به‌عنوان سال پایه در نظر گرفت، زیرا در آن سال پژوهشگاه از حیث تأمین هزینه‌های مرتبط با حقوق و دستمزد با حداقل چالش مواجه بوده و منابع کافی برای اختصاص به ‌فعالیت‌های پژوهشی میدانی داشته است. با‌این‌حال، بررسی و مقایسه داده‌های جدول ۳ حاکی از آن است که اعتبارات هزینه‌ای در سال 1403 نسبت به سال پایه (سال 1397) رشدی معادل 388 درصد داشته است. این در‌حالی است که هزینه‌های مرتبط با حقوق و دستمزد طی همان دوره با رشدی معادل 525 درصد همراه بوده است. این موضوع نشان می‌دهد، اعتبارات مورد نیاز برای ‌فعالیت‌های پژوهشی میدانی، طی ‌سال‌های مذکور به میزان کافی به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری اختصاص نیافته است [۳].

5. بررسی وضعیت اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ابلاغ شده و تخصیص‌یافته

پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری دارای دو طرح تملک دارایی‌های سرمایه‌ای با عناوین «طرح مطالعه، شناسایی و امکان‌سنجی پروژه‌های بخش میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری» و «طرح تأمین تجهیزات و ماشین‌آلات و تعمیرات اساسی» است که مجموع اعتبارات دو طرح فوق طی ‌سال‌های 1392 الی 1404 در جدول 4 نشان داده شده است.

جدول 4. اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ابلاغ شده و تخصیص‌یافته پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ [۱]

براساس جدول فوق، میانگین رشد اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ابلاغ شده و تخصیص‌یافته به‌ترتیب 19/41 درصد و 47/29 درصد است. بررسی‌ها نشان می‌دهد میانگین نسبت اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ابلاغ شده به تخصیص‌یافته، حدود ۶۰ درصد بوده است. نکته حائز اهمیت این است که میزان تخصیص اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای این پژوهشگاه در سال ۱۴۰۴، 2/25 برابر اعتبار مذکور در سال ۱۳۹۲ بوده است. به‌عبارت‌دیگر، میزان اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای تخصیص‌یافته به این پژوهشگاه‌، پس از ۱۳ سال‌ اخیر، تنها 2/25 برابر شده است.

بررسی وضعیت اعتبارات طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای پژوهشگاه نشان می‌دهد که کاهش مستمر اعتبارات طی ‌سال‌های ۱۳۹۴ الی ۱۴۰۰ منجر به توقف و کندی اجرای طرح‌های مطالعاتی و ناتوانی در تأمین و نوسازی تجهیزات آزمایشگاهی شده است. موضوعی که تداوم آن می‌تواند به تضعیف زیرساخت‌های پژوهشی و کاهش کیفیت فعالیت‌های تخصصی پژوهشگاه بینجامد [3].

شکل ۳. نمودار میزان رشد اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه ای ابلاغ شده و تخصیص‌یافته به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری

مأخذ: همان. 

مطابق با آنچه در شکل 3 نشان داده شده، روند رشد اعتبارات ابلاغی و تخصیصی تملک دارایی‌های سرمایه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری از سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷ به‌صورت کاهشی بوده و در ‌سال‌های ۱۳۹۸ الی ۱۴۰۴ به‌‌شکل افزایشی بوده است. علت اصلی کاهش اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای پژوهشگاه طی سال 1392 الی 1397 را باید در روند عمومی کاهش سهم بودجه عمرانی کشور جستجو کرد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که سهم اعتبارات مصوب تملک دارایی‌های سرمایه‌ای از جمع اعتبارات پژوهشگاه از بیش از ۲۵ درصد در سال‌139۲ به میزان ۴ درصد در قانون بودجه 140۴ رسیده است. از‌این‌رو، می‌توان بیان کرد که سهم بودجه عمرانی از کل بودجه بیش از 11 واحد درصد کاهش پیدا کرده و این روند نزولی نشان‌دهنده کاهش مداوم سرمایه‌گذاری عمرانی در ترکیب هزینه‌های دولت بوده است [۵]. 

6. بررسی طرح تأمین تجهیزات و تعمیرات ماشین‌آلات اساسی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری

همان‌طور که در جدول 5 نشان داده شده، اعتبارات طرح تأمین تجهیزات و تعمیرات ماشین‌آلات اساسی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به‌رغم رشد 1160 درصدی طی ‌سال‌های 1392 تا 1403 نوسانات زیادی داشته است. این فراز و نشیب‌ها در‌حالی بوده که به‌دلیل تغییر کاربری‌های انجام شده در ‌سال‌های گذشته، نیاز مبرم به انجام تعمیرات و نگهداری از تأسیسات و نیز ارتقای سطح ایمنی ساختمان پژوهشگاه را دوچندان ساخته است. با‌این‌حال به‌رغم رشد نسبی اعتبارات طرح تجهیز در چند سال اخیر، پژوهشگاه همچنان با مشکل کمبود منابع مالی برای تأمین تجهیزات و ارتقای زیرساخت‌های مورد نیاز مواجه بوده است [۲].

جدول 5. اعتبارات ابلاغ شده و تخصیص‌یافته به طرح تأمین تجهیزات و تعمیرات ماشین‌آلات اساسی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ [۱]

7. بررسی اعتبارات طرح مطالعه، شناسایی و امکان‌سنجی پروژه‌های بخش میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی

براساس داده‌های مندرج در جدول 6 اعتبارات طرح "مطالعه، شناسایی و امکان‌سنجی پروژه‌های بخش میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی"، طی ‌سال‌های 1392 الی 1404 روند نسبتاً کند و محدود را تجربه کرده است؛ به‌گونه‌ای که میزان اعتبارات مصوب طرح مذکور در سال 1404 نسبت به سال 1392 تنها حدود 30 درصد رشد کرده است [۱]. این میزان رشد با توجه به افزایش سطح عمومی قیمت‌ها، تورم فزاینده و نیاز روزافزون پژوهشگاه به انجام مطالعات تخصصی در حوزه‌های مرتبط، بیانگر کاهش واقعی توان مالی و اجرایی طرح در طول دوره مورد بررسی است.

جدول 6. اعتبارات  ابلاغ شده و تخصیص‌یافته به طرح مطالعه، شناسایی و امکان‌سنجی پروژه‌های بخش میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی طی ‌سال‌های ۱۳۹۲ الی ۱۴۰۴ [۱]

از‌سوی‌دیگر بررسی نحوه تخصیص این اعتبارات حاکی از آن است که در ‌سال‌های اخیر، بخش عمده‌ اعتبارات تخصیص‌یافته در قالب اسناد خزانه اسلامی ‌بلندمدت بوده است. با توجه به ماهیت پژوهشی و مطالعاتی این طرح و در نظر گرفتن این نکته که پذیرش اسناد خزانه اسلامی از‌سوی مجریان به‌دلیل فرایند پیچیده نقدشوندگی و طولانی بودن زمان وصول مطالبات عملاً امکان‌پذیر نبوده، لذا این موضوع نیز مشکلات متعددی را در مسیر اجرای طرح مذکور ایجاد کرده است. در‌نتیجه محدودیت در تخصیص نقدی، تأخیر در پرداخت‌ها و عدم امکان بهره‌برداری فوری از اعتبارات تخصیصی سبب کندی اجرای طرح‌های مطالعاتی پژوهشگاه شده است [۳]. به همین دلیل در ‌سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷، میزان تخصیص اعتبارات ابلاغ شده به طرح مورد مطالعه، شناسایی و امکان‌سنجی پروژه‌های بخش میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی صفر درصد بوده است؛ چرا‌که به‌دلیل ابلاغ اعتبارات به‌صورت اسناد خزانه اسلامی، هیچ‌گونه اختصاصی صورت نگرفته است.

8. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

اعتبارات هزینه‌ای اختصاص‌یافته به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری به‌جای اینکه صرف تقویت فعالیت‌های پژوهشی و مطالعات میدانی شود، بخش عمده آن به هزینه‌های جاری و پرداخت حقوق و دستمزد اختصاص یافته است. به‌عبارت‌دیگر، در ‌سال‌های اخیر اعتبارات لازم برای انجام مطالعات میدانی در اختیار پژوهشگاه قرار نگرفته است. این موضوع باعث شده تا ظرفیت پژوهشگاه برای ایفای نقش‌های حاکمیتی و ملی خود به‌شدت تضعیف شود و اهداف بلندمدت و اسناد بالادستی مربوط به توسعه پژوهشگاه محقق نشود. همچنین باید توجه کرد که عدم تأمین اعتبارات لازم برای مطالعات میدانی اعضای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تأثیر قابل‌توجهی بر کیفیت عملکرد این اعضا خواهد داشت.

همچنین میزان تخصیص اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری پس از ۱۳ سال تنها 2/25 برابر شده، که این امر نشان از وضعیت نامناسب میزان مصوب و تخصیص این اعتبارات دارد. علاوه‌بر‌این، بررسی نحوه تخصیص اعتبارات نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از منابع مالی در قالب اسناد خزانه اسلامی بلندمدت تأمین شده است. با توجه به ماهیت پژوهشی و مطالعاتی پروژه‌ها، این نوع تخصیص اعتبار مشکلات متعددی را به وجود آورده است. فرایند نقدشوندگی اسناد خزانه به‌دلیل پیچیدگی‌های اداری و طولانی بودن مدت زمان وصول مطالبات، عملاً پذیرش و استفاده از این اسناد توسط مجریان پروژه‌ها را با دشواری مواجه کرده است. این موضوع خود به یکی از موانع اصلی در مسیر اجرای به‌موقع و مؤثر طرح‌ها تبدیل شده و بر کیفیت و سرعت پیشرفت فعالیت‌های پژوهشی تأثیر منفی گذاشته است.

پیشنهادها:

در راستای بهبود وضعیت اعتبارات بودجه‌ای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پیشنهادهای زیر ارائه می‌شود:

- پیشنهاد اول: پیشنهاد می‌شود سازمان برنامه و بودجه کشور با همکاری وزارت میراث فرهنگی و گردشگری در تعیین اعتبارات هزینه‌ای سالیانه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، سهم حقوق و دستمزد را به‌گونه‌ای لحاظ کند که حداقل ۲۰ درصد از بودجه کل برای تأمین هزینه‌های پژوهشی و فعالیت‌های تخصصی (اعتبارات غیرپرسنلی) اختصاص داده شود تا پژوهشگاه توانایی لازم به‌منظور مطالعات میدانی تحقیقاتی خود را حفظ کند. به‌طور مشخص، برای تحقق این هدف، لازم بودجه سالیانه پژوهشگاه به میزان حداقل ۲۵ درصد بیش از هزینه‌های جاری حقوق و دستمزد تعیین شود. این اقدام باعث ایجاد توازن مالی میان هزینه‌های مربوط به حقوق و دستمزد و فعالیت‌های پژوهشی شده و از کاهش منابع عملیاتی جلوگیری می‌کند.

- پیشنهاد دوم: در راستای بهبود تخصیص اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای، پیشنهاد می‌شود تا پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، طرح‌های پیرامون مطالعات میدانی میراث فرهنگی و گردشگری، برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و ‌بلندمدت کند. سپس اولویت اجرایی‌سازی هر‌یک از طرح‌ها را با رعایت مسئله‌محوری، مشخص نماید. در‌نهایت با همکاری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سازمان برنامه و بودجه کشور، ردیف‌های مرتبط با هر‌یک از طرح‌ها را ذیل جدول پیوست قوانین بودجه سالیانه با موضوع طرح‌های اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قرار دهد. این اقدام تخصیص اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای پژوهشگاه را تا حد قابل‌توجهی تسهیل و تسریع می‌کند.

- پیشنهاد سوم: در راستای بهبود روند اجرای طرح‌های پژوهشی و مطالعاتی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری پیشنهاد می‌شود، با همکاری و تعامل سازمان برنامه و بودجه کشور، اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای این پژوهشگاه به‌دلیل ماهیت ‌فعالیت‌های آن، تماماً به‌صورت نقدی تخصیص یابد و از اختصاص این اعتبارات به‌شکل اسناد خزانه و یا اوراق مشارکت پرهیز شود. این موضوع انگیزه پژوهشگران و محققان برای حضور در طرح‌های پژوهشی پژوهشگاه مذکور را افزایش داده و کیفیت مطالعات میدانی را ارتقا می‌دهد.