خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

اتحادیه اروپا یکی از مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی بوده و به علت عدم تکافوی منابع داخلی، طی دهه‌های گذشته بخش عمده‌ای از انرژی خود را با واردات سوخت‌های فسیلی تأمین کرده است. با توجه به نزدیکی جغرافیایی و وجود منابع عظیم انرژی در روسیه، این کشور مبدأ اصلی واردات انرژی اتحادیه اروپا تا پیش از جنگ اوکراین محسوب می‌شد. اما با شروع جنگ این وضعیت تغییر کرده و سهم روسیه در واردات نفت، گاز و زغال سنگ اتحادیه اروپا به شدت کاهش یافته است. در این گزارش تلاش می‌شود وضعیت تأمین انرژی‌های فسیلی اروپا قبل و بعد از بحران اوکراین مورد بررسی قرار ‌گیرد. تمرکز گزارش بر اتحادیه اروپا به‌عنوان یک مجموعه واحد بوده و در مواقع نیاز به دیگر کشورهای اروپاییِ همراه با سیاست‌های اتحادیه علیه روسیه، یعنی انگلستان، نروژ و اوکراین اشاره شده است. لازم به ذکر است؛ پیشتر گزارش دیگری در این خصوص با عنوان «پیامدهای بحران اوکراین در حوزه انرژی (1): تجارت انرژی روسیه» توسط مرکز منتشر شده است. گزارش مذکور بیان می‌کند که بحران اوکراین بر تمام حوزه‌های تجارت انرژی روسیه با اروپا اثر جدی داشته و غیر از صادرات گاز، در بقیه حوزه‌ها روسیه کاهش صادرات به اروپا را با بازارهای جدید تقریبا جبران کرده است.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

♦   تولید ناخالص داخلی ۲۷ کشور اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳: ۱۸.۴ تریلیون دلار (معادل ۷۳ درصد کل ۴۳ کشور اروپایی).

♦   مصرف انرژی‌های اولیه اعضای اتحادیه اروپا در سال 2023 برابر با 56.4 اگزاژول:

- 6.5 درصد کمتر از سال 2021 (پیش از بحران اوکراین)

- 7.1 درصد کمتر از سال 2019 (پیش از همه‌گیری کرونا)

- 70 درصد مصرف مربوط به نفت، گاز و زغال سنگ

♦   مصرف نهایی انرژی:

- ۳۲ درصد در حمل‌ونقل،

- ۲۶ درصد در خانگی،

- ۲۵ درصد در صنعت،

- ۱۴ درصد در خدمات.

♦   وضعیت اتحادیه اروپا در تولید و مصرف انرژی‌های فسیلی در سال ۲۰۲۳:

- نفت خام (میلیون بشکه در روز):

♦   تولید: ۰.۳

♦   مصرف: ۹.۹

- فراورده‌های نفتی (میلیون بشکه در روز):

♦   تولید: ۱۰.۸

♦   مصرف: ۱۰.۸

- گاز طبیعی (میلیارد مترمکعب در سال):

♦   تولید: ۴۰

♦   مصرف: 320

- زغال سنگ (میلیون تن در سال):

♦   تولید: ۲۷۴

♦   مصرف: ۳۵۳

♦   غیر از فراورده‌های نفتی، بین تولید و مصرف سایر حامل‌های انرژی اختلاف جدی وجود دارد که حتی با در نظر گرفتن توان تولید کشورهای اروپایی تولیدکننده انرژی خارج از اتحادیه (نروژ، انگلستان و اوکراین)، نیز قابل تأمین نیست.

♦   سهم روسیه در «واردات انرژی» اتحادیه اروپا قبل از بحران اوکراین (میانگین سال‌های 2019 تا 2021):

-  نفت خام: 26 درصد

-  فراورده‌های نفتی: 27 درصد

-  گاز طبیعی: 44 درصد

-  زغال سنگ: 51 درصد

-  روسیه در مجموع بزرگترین مبدأ واردات انرژی اتحادیه قبل از بحران اوکراین بود.

♦   در مجموعِ سال‌های 2019 تا 2021، به لحاظ سهم در «مصرف انرژی» اتحادیه اروپا، گاز با 38 درصد بیشترین وابستگی را به روسیه داشته است.

♦   سهم روسیه در «واردات انرژی» اتحادیه اروپا بعد از بحران اوکراین (سال ۲۰۲۳):

-  نفت خام: ۳ درصد،

-  فراورده‌های نفتی: ۵ درصد،

-  گاز طبیعی: ۱۵ درصد،

-  زغال سنگ: ۵ درصد.

♦   نحوه جبران کاهش واردات انرژی‌های فسیلی از روسیه:

-  افزایش واردات از مبادی دیگر:

♦   نفت خام: عمدتاً نروژ و آمریکا،

♦   فراورده‌های نفتی: عمدتاً تجارت درون‌اتحادیه‌ای،

♦   گاز طبیعی: عمدتاً آمریکا و نروژ،

♦   زغال سنگ: عمدتاً کلمبیا، آمریکا و استرالیا.

-  کاهش مصرف:

♦   بهینه‌سازی مصرف،

♦   تخریب تقاضا ناشی از افزایش قیمت‌ها.

♦  نتیجه کلانِ بحران اوکراین در حوزه تجارت انرژی:

-  قطع روابط روسیه و اتحادیه اروپا،

-  تقویت روابط آمریکا با اتحادیه اروپا،

-  تقویت روابط روسیه با چین و هند.

۱. مقدمه

قاره اروپا (بدون احتساب روسیه) شامل 43 کشور است که بالغ بر 600 میلیون نفر جمعیت دارد. کشورهای این قاره عمدتاً با درآمد سرانه بالا بوده و در این بین لوکزامبورگ، ایرلند جنوبی و نروژ بیشترین سرانه درآمد ناخالص داخلی را در سال 2023 به خود اختصاص داده‌اند (شکل 1). مجموع درآمد ناخالص داخلی کشورهای اروپایی حدود 26.2 تریلیون دلار است که ۷۳ درصد آن مربوط به کشورهای عضو اتحادیه اروپاست. از لحاظ صنعتی نیز کشورهای آلمان، ایتالیا، فرانسه و انگلستان (برحسب ارزش فروش تولیدات صنعتی) به‌عنوان کشورهای پیشرو در صنعت در این قاره قرار دارند [1]. یکی از ویژگی‌های اروپا وجود اتحادیه اروپاست که توانسته سیاست‌های 27 کشور این قاره را به‌طور جدی همگرا نماید. این اتحادیه که پایه‌های تشکیل آن را در نهادی قدیمی‌تر به نام «جامعه زغال سنگ و فولاد اروپایی» می‌توان جستجو کرد، در 30 سال گذشته به‌تدریج به نهادی تأثیرگذار در سیاست‌های کشورهای اروپایی به‌ویژه در عرصه بین‌المللی تبدیل شده است.

شکل 1. نمودار سرانه تولید ناخالص داخلی کشورهای اروپایی در سال 2023 [2]

اتحادیه اروپا با تولید ناخالص داخلی 18.35 تریلیون دلار در سال 2023 دومین اقتصاد بزرگ جهان به‌شمار می‌رود [2] و سه کشور از 10 کشور اول در تولید ناخالص داخلی در این اتحادیه قرار دارند. سهم بخش‌های مختلف در ایجاد ارزش‌افزوده اتحادیه اروپا عبارت است از: خدمات (۷۳ درصد)، صنعت (۲۵ درصد) و کشاورزی (۲ درصد). با توجه به وجود صنایع گسترده در اتحادیه اروپا، تقاضای انرژی آن بالا بوده و به علت عدم تکافوی منابع داخلی انرژی، این کشورها در دهه‌های گذشته عمده نیاز خود به انرژی را از نقاط دیگر جهان تأمین کرده‌اند. در این بین، روسیه به‌عنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر انرژی و به‌ویژه نفت و گاز و نیز نزدیکی جغرافیایی به کشورهای اروپایی، از دوره شوروی سابق تاکنون یکی از مبادی اصلی واردات انرژی‌های فسیلی کشورهای اروپایی و به‌ویژه اتحادیه اروپا بوده است. اما در سال‌های اخیر و بعد از شروع درگیری‌ها در اوکراین از ابتدای سال 2022، این ارتباط بین روسیه و اروپا به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته است.

در این گزارش تلاش می‌شود وضعیت تأمین انرژی اروپا قبل و بعد از بحران اوکراین مورد بررسی قرار گیرد. تمرکز گزارش بر تأمین انرژی‌های فسیلی اتحادیه اروپا بوده و در مواقع نیاز به دیگر کشورهای اروپایی همراه با سیاست‌های اتحادیه علیه روسیه، یعنی انگلستان، نروژ و اوکراین اشاره خواهد شد. گفتنی است؛ پیشتر گزارش دیگری در این خصوص با عنوان «پیامدهای بحران اوکراین در حوزه انرژی (1): تجارت انرژی روسیه» توسط مرکز منتشر شده است [3]. در گزارش مذکور اثر تحولات بعد از بحران اوکراین بر تجارت انرژی روسیه مورد بررسی قرار گرفته است که می‌تواند در کنار گزارش حاضر برای مقایسه وضعیت دو طرف مورد استفاده قرار گیرد.

2. تولید و مصرف انرژی اتحادیه اروپا

طبق شکل 2، مصرف انرژی اعضای اتحادیه اروپا در سال 2023، برابر با 56.4 اگزاژول بوده که این مقدار نسبت به سال 2021 (پیش از بحران اوکراین) 6.5 درصد و نسبت به سال 2019 (پیش از کرونا) 7.1 درصد کاهش داشته است [4]. سوخت‌های فسیلی، شامل زغال سنگ، نفت و گاز، سهم حدود ۷۰ درصدی در تأمین انرژی اولیه کشورهای اتحادیه دارند. بخش‌های مصرف نهایی انرژی این اتحادیه در شکل 3 آورده شده است که نشان می‌دهد حمل‌ونقل بیشترین سهم را دارد.

شکل 2. نمودار سهم منابع مختلف در تأمین انرژی اولیه اتحادیه اروپا طی سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ [4]

شکل 3. نمودار مصرف نهایی انرژی در اتحادیه اروپا به تفکیک بخش در سال ۲۰۲۳ [1]

در ادامه به وضعیت تولید و مصرف انرژی اتحادیه اروپا، به‌همراه نروژ، انگلستان و اوکراین، به تفکیک نفت و فراورده‌های نفتی، گاز طبیعی و زغال سنگ پرداخته می‌شود. ضمناً با توجه به اینکه سهم تجارت برق از کل عرضه برق ناچیز بوده، به شکلی که در 10 سال گذشته سهم واردات برق کمتر از 5 درصد از کل تقاضا و سهم صادرات کمتر از 4 درصد از کل تولید بوده است، از بررسی بیشتر آن صرف نظر می‌شود.

2-1. تولید و مصرف نفت خام و فراورده‌های نفتی

تولید نفت خام اتحادیه اروپا در سال‌های اخیر کمتر از 400 هزار بشکه بوده و با احتساب نروژ، انگلستان و اوکراین این مقدار نزدیک به 3 میلیون بشکه در روز است. لذا کشورهای اتحادیه برای تأمین مصرف حدود 10 میلیون ‌بشکه‌ای نفت خام خود به واردات از کشورهای دیگر اعم از اروپایی و غیراروپایی می‌پردازند (شکل 4). مصرف فراورده‌های نفتی کشورهای اتحادیه نیز نزدیک به 11 میلیون بشکه در روز بوده و به‌رغم تولید حدود 10 میلیون بشکه‌ای در داخل، به علت صادرات بخشی از تولیدات به خارج از اتحادیه اروپا، در سال 2021 به‌طور متوسط حدود 3.5 میلیون بشکه در روز فراورده از خارج از اتحادیه وارد شده است (شکل 5).

شکل 4. نمودار تولید و مصرف نفت خام اتحادیه اروپا، انگلستان، نروژ و اوکراین طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ [1]

شکل 5. تولید و مصرف فراورده‌های نفتی اتحادیه اروپا، انگلستان، نروژ و اوکراین طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ [1]

2-2. تولید و مصرف گاز طبیعی

مصرف گاز طبیعی در اتحادیه اروپا در سال‎‌های پیش از بحران اوکراین حدود 400 میلیارد متر‌مکعب بود که با توجه به تولید 50 میلیارد مترمکعبی کشورهای اتحادیه و تولید حدود 180 میلیارد مترمکعب توسط مجموع کشورهای نروژ، انگلستان و اوکراین، کشورهای اتحادیه ناچار به تأمین بخش عمده‌ای از نیاز خود از خارج از اروپا بوده‌اند (شکل 6).

شکل 6. نمودار تولید و مصرف گاز طبیعی اتحادیه اروپا، انگلستان، نروژ و اوکراین طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ [1]

2-3. تولید و مصرف زغال سنگ

تولید و مصرف زغال سنگ در اتحادیه اروپا در سال‌های اخیر روندی نزولی داشته و در سال 2021 به‌ترتیب 330 و 444 میلیون تن در سال بوده است. این اعداد با احتساب کشورهای اوکراین، انگلستان و نروژ در تولید و مصرف به 360 و 487 میلیون تن در سال می‌رسد. لذا در زغال سنگ نیز بخشی از نیاز اعضای اتحادیه اروپا از خارج از اروپا تأمین می‌شود (شکل 7).

شکل 7. نمودار تولید و مصرف زغال سنگ اتحادیه اروپا، انگلستان، نروژ و اوکراین طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳[1]

همان‌طور که در توضیحات فوق مشخص شد، اتحادیه اروپا برای تأمین انرژی خود در همه حامل‌ها نیازمند واردات از خارج از اتحادیه (اروپا و مناطق دیگر) بوده است. در ادامه به این موضوع پرداخته خواهد شد که مبادی واردات اتحادیه اروپا چه کشورهایی بوده و در حامل‌های مختلف قبل و بعد از بحران اوکراین چه تغییری کرده است.

3. واردات انرژی اتحادیه اروپا

همان‌طور که در بخش قبل اشاره شد، اتحادیه اروپا برای تأمین انرژی وابسته به واردات بوده است؛ لذا بعد از درگیری‌های اخیر در اوکراین از طریق متنوع‌سازی مبادی واردات و کاهش و مدیریت مصرف، به‌دنبال مدیریت بحران ناشی از کاهش واردات انرژی از روسیه بود. با توجه به اینکه به اقدامات مرتبط با مدیریت تقاضا در آینده در گزارش جداگانه‌ای پرداخته خواهد شد، در این بخش به روند تغییرات واردات انرژی اتحادیه اروپا قبل و بعد از شروع بحران اوکراین در چهار حامل نفت خام، فراورده‌های نفتی، گاز طبیعی و زغال سنگ پرداخته می‌شود تا نقش روسیه در تأمین انرژی این اتحادیه و نحوه جایگزینی کشورهای دیگر به‌جای آن مشخص شود.

3-1. واردات نفت خام و فراورده‌های نفتی

در آمار تولید نفت خام نشان داده شد که بین تولید و مصرف نفت خام اتحادیه اروپا کسری 10.7 میلیون بشکه در روز وجود دارد و این اختلاف در صورت اضافه کردن تولید و مصرف سه کشور انگلستان، نروژ و اوکراین حدود 8 میلیون بشکه در روز است. لذا اعضای اتحادیه اروپا برای تأمین تقاضای خود به نفت خام باید از خارج از این اتحادیه و حتی خارج از اروپا نفت وارد کند.

بررسی آمار واردات نفت خام اتحادیه اروپا نشان می‌دهد در سال‌های منتهی به سال 2021 روسیه با تأمین به‌طور میانگین 2.9 میلیون بشکه در روز نفت خام وارداتی این اتحادیه بزرگترین تأمین‌کننده نفت خام آن بوده است. اما این آمار بعد از بحران اوکراین طی دو سال به حدود 300 هزار بشکه در روز در سال 2023 رسیده است. در مقابل، نفت خام وارداتی از ایالات متحده و نروژ به‌ترتیب با 80 و 52 درصد، بیشترین افزایش را در این مدت داشته است. جالب اینکه تا پیش از سال 2018 صادرات نفت خام ایالات متحده به اتحادیه اروپا کمتر از 100 هزار بشکه در روز بوده است (شکل 8).

در فراورده‎‌های نفتی نیز به‌رغم تولید با حجم بالا و تقریباً برابر با مصرف، به علت تفاوت در نوع فراورده‌های تولیدی و مورد نیاز و نیز صادرات بخشی از فراورده‌ها به خارج از اتحادیه اروپا، طی 10 سال گذشته این اتحادیه به‌طور متوسط بالغ بر 3.7 میلیون بشکه در روز واردات فراورده داشته است (شکل 9). تا پیش از بحران اوکراین حدود 1.2 میلیون بشکه در روز از فراورده‌های نفتی وارداتی اتحادیه اروپا از روسیه تأمین می‌شد، اما این مقدار در سال 2023 به 150 هزار بشکه در روز کاهش یافته است. این کاهش با افزایش‌ 400 هزار بشکه‌ای تولید در داخل اتحادیه و نیز افزایش جزئی واردات از دیگر کشورها تا حدی جبران شده است.

شکل 8. نمودار مبادی واردات نفت خام اتحادیه اروپا طی سال‌های 2014 تا 2023 [1]

شکل 9. نمودار مبادی واردات فراورده‌های نفتی اتحادیه اروپا طی سال‎‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ [1]

3-2. واردات گاز طبیعی

تولید و مصرف گاز طبیعی در اتحادیه اروپا در 10 سال گذشته کسری سالیانه حدود 300 میلیارد متر‌مکعبی داشته که با احتساب تولید و مصرف انگلستان، نروژ و اوکراین این عدد معادل 260 میلیارد متر‌مکعب در سال است. لذا این اتحادیه بخش بزرگی از مصرف خود را با واردات از خارج از اتحادیه و بخشی را از خارج از اروپا تأمین می‌کند. متوسط واردات گاز طبیعی اتحادیه اروپا از روسیه در سال‌های منتهی به بحران اوکراین (۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱) به‌طور متوسط ۱۵۴ میلیارد مترمکعب (۱۴۶ خط‌لوله و ۸ ال‌ان‌جی) بوده که این مقدار در سال 2023 به 44 میلیارد مترمکعب (۲۶ خط‌لوله و ۱۸ ال‌ان‌جی) کاهش یافته است. در این بین واردات از ایالات متحده (ال‌ان‌جی) و نروژ (خط‌لوله) به‌ترتیب با 200 و 52 درصد افزایش بیشترین نقش را در جبران کاهش گاز وارداتی اتحادیه از روسیه داشته‌اند (شکل 10).

شکل 10. نمودار مبادی واردات گاز طبیعی اتحادیه اروپا طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ [1]

3-3. واردات زغال سنگ

تولید زغال سنگ در اتحادیه اروپا در 10 سال اخیر به‌طور متوسط 130 میلیون تن در سال با مصرف آن در این اتحادیه تفاوت داشته و این مقدار با احتساب انگلستان، نروژ و اوکراین حدود 150 میلیون تن بوده است. مصرف زغال سنگ و به‌تبع آن واردات این منبع انرژی توسط اتحادیه اروپا طی چند سال اخیر در‌مجموع نزولی بوده و مصرف این حامل انرژی در سال 2023 نسبت به سال‌های ۲۰۱۴ و 2021 به‌ترتیب ۲۹۹ و ۹۱ میلیون تن کاهش یافته است.

گفتنی است در بین مبادی واردات زغال سنگ اتحادیه اروپا در سال‌های پیش از بحران اوکراین، روسیه با میانگین 50 میلیون تن در سال مبدأ اصلی واردات اتحادیه بوده است. اما با کاهش واردات زغال سنگ از روسیه به 4 میلیون تن در سال 2023، ایالات متحده، کلمبیا و استرالیا به مبادی اصلی واردات زغال سنگ اتحادیه اروپا تبدیل شده‌اند (شکل 11).

شکل 11. نمودار مبادی واردات زغال سنگ اتحادیه اروپا طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ [1]

4. آینده تأمین انرژی اروپا و تبعات ژئوپلتیکی آن

با توجه به روند تغییرات واردات انرژی اروپا بعد از بحران اوکراین، علیرغم سهم بالای روسیه در تامین حامل‌های انرژی مختلف، اروپا و به‌ویژه اتحادیه اروپا توانسته در حد خوبی کشورهای دیگر را جایگزین روسیه کند. هر چند، این وضعیت با توجه به افزایش قیمت انرژی (شکل 12) تبعات قابل‌توجهی به‌ویژه بر تولیدات صنعتی اروپا داشته است (شکل 13). در ادامه با توجه به چشم‌انداز نه‌چندان روشن بحران اوکراین به نظر می‌رسد اتحادیه اروپا در به حداقل رساندن واردات انرژی از روسیه مصمم بوده و در این راستا اخیرا نقشه راه به صفر رساندن واردات نفت و گاز از روسیه از ابتدای سال 2027 را به کشورهای عضو اتحادیه ابلاغ کرده است [5]. همچنین، با وجود برنامه‌های اتحادیه برای افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر، این انرژی‌ها آن‌طور که انتظار می‌رفت نتوانسته در جایگزینی انرژی‌های فسیلی موفق باشد و نیز تسلط چین بر زنجیره ارزش این منابع به لحاظ سیاسی حرکت اروپا در این جهت را با تردید مواجه کرده است. لذا کشورهای اروپایی حداقل در کوتاه‌مدت ناچار به تداوم جایگزینی سوخت‌های فسیلی وارداتی از روسیه با کشورهای دیگر هستند.

شکل 12. قیمت ماهانه و سالانه گاز طبیعی در اروپا (شاخص TTF هلند)از 2019 تا اواخر 2024 [1]

شکل 13 .روند تولیدات صنعتی اتحادیه اروپا در صنایعِ با بیشترین آسیب‌دیدگی طی سال‌های 2021 تا 2023 [6]

آمارهای نشان می‌دهد در مجموع حامل‌های مختلف انرژی، کشورهای اروپایی آمریکا را به عنوان جایگزین اصلی روسیه انتخاب کرده‌اند. بعد از بحران اوکراین سهم ایالات متحده در مبادی واردات اتحادیه اروپا در  نفت خام از 8 به 14 درصد، در گاز طبیعی از 6 به 21 و در زغال سنگ از 16 به 31 افزایش یافته است. تداوم روند کاهش وابستگی اروپا به روسیه و افزایش قراردادهای واردات ال‌ان‌جی از آمریکا نشان می‌دهد در آینده کشورهای اروپایی بیش از پیش به آمریکا وابسته و تجارت انرژی بین دو سوی اقیانوس اطلس تقویت خواهد شد. روسیه نیز با شرایط فعلی ناگزیر به دنبال مشتریان جایگزین است، که همان طور که در گزارش پیشین این سلسله گزارش اشاره شد، در نفت و زغال سنگ تا حد بالایی این هدف را با افزایش صادرات به هند و چین محقق کرده است. در گاز اما این موضوع تا حدی دشوارتر بوده و روس‌ها همچنان به دنبال توسعه بازار گاز برای جایگزینی بازار اروپا هستند. یکی از اقدامات اخیر روسیه در این خصوص نیز عقد قرارداد 58 میلیارد مترمکعبی صادرات گاز به چین بوده [7] که می‌تواند در افزایش مجدد صادرات گاز روسیه و تقویت روابط انرژی با چین بسیار موثر باشد. با این حال، با توجه به برنامه‌‎های اتحادیه اروپا، در سال‌های نزدیک گاز مازاد روسیه افزایش خواهد یافت و روسیه لاجرم باید به بازاریابی گاز اضافی خود ادامه دهد.

5. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

همان‌طور که در بخش قبلی مشخص شد؛ روسیه مبدأ اصلی واردات نفت، فراورده‌های نفتی، گاز و زغال سنگ اتحادیه اروپا تا پیش از شروع بحران اوکراین بوده است. شکل 14 میزان وابستگی اتحادیه اروپا به روسیه در واردات و مصرف نفت خام، فراورده‌های نفتی، گاز و زغال سنگ را نشان می‌دهد.‌ به‌طور میانگین در سال‌های 2019 تا 2021 به‌لحاظ سهم در مصرف انرژی اتحادیه، گاز با 38 درصد و به‌‌لحاظ واردات انرژی اتحادیه، زغال سنگ با ۵۱ درصد بیشترین وابستگی را به روسیه داشته است.

شکل 14. نمودار میانگین وابستگی واردات و مصرف منابع انرژی اتحادیه اروپا به روسیه در سال‌های پیش از بحران اوکراین (2019 تا 2021) [1]

در شکل 15 حجم واردات انرژی اتحادیه اروپا از روسیه و سایر کشورها در سال‌های 2023، 2021 و 2019 آورده شده است. با توجه به اینکه سال 2022 شرایط بسیار گذرا و قیمت‌ها بسیار متغیر بوده و سال 2020 به علت همه‌گیری کرونا تقاضای انرژی کاهش غیرعادی داشته، در این مقایسه لحاظ نشده‌اند. آمارها نشان می‌دهد سهم روسیه در واردات انرژی اتحادیه اروپا در سال 2023 نسبت به سال 2021 در نفت خام از 25 درصد به 3 درصد، در فراورده‌های نفتی از 27 درصد به 5 درصد، در گاز از 44 درصد به 15 درصد و در زغال سنگ از 53 درصد به 5 درصد کاهش یافته است.

شکل 15. نمودار واردات حامل‌های انرژی اتحادیه اروپا از روسیه و سایر کشورها در سال‌های 2019، 2021 و 2023

مأخذ: محاسبات نگارنده.

در‌مجموع اتحادیه اروپا با توجه به مصرف بالای انرژی و عدم تکافوی تولید داخلی، به واردات منابع انرژی فسیلی شامل نفت، گاز و زغال سنگ وابسته است. عمده واردات انرژی اتحادیه قبل از شروع بحران اوکراین از روسیه تأمین می‌شد، اما با شروع درگیری‌ها و تصمیم اعضای اتحادیه برای کاهش وابستگی به انرژی روسیه، طی اقداماتی سهم روسیه در مبادی واردات انرژی این اتحادیه به‌طور جدی کاهش یافته است؛ این کاهش واردات عمدتاً با افزایش واردات کشورهای دیگر از‌‌جمله ایالات متحده و نروژ و بخشی نیز، به‌ویژه در گاز و زغال سنگ، با کاهش مصرف (شامل بهینه‌سازی مصرف و تخریب تقاضا ناشی از افزایش قیمت) پوشش داده شده است. در نهایت به نظر می‌رسد نتیجه کلان بحران اوکراین در حوزه تجارت انرژی را قطع روابط انرژی روسیه و اتحادیه اروپا، تقویت روابط انرژی آمریکا با این اتحادیه و تقویت روابط روسیه با چین و هند در حوزه انرژی می‌توان دانست.