Requirements and Executive Imperatives for Employing Postdoctoral Researchers in Solving Country Issues (Subject of Clause “B”, Article 94 of the 7th Progress Plan Law)

doi:10.22034/mrc.report.21227

Requirements and Executive Imperatives for Employing Postdoctoral Researchers in Solving Country Issues (Subject of Clause “B”, Article 94 of the 7th Progress Plan Law)

10.22034/mrc.report.21227

Abstract

Although the subject of post-doctorate has received attention from policymakers in the country in the last decade or two, the capacity of this period has not been properly used to solve the country’s problems. According to Clause “B” of Article (94) of the 7th Progress Plan Law, universities and educational and research institutions are obliged to allocate at least 20% of their postdoctoral researcher capacity to demand-driven applied, industrial, and technological courses, but the implementation of this clause has faced various issues and problems in practice. In this regard, this report has identified the challenges and executive issues of the postdoctoral period, such as problems with the compensation system for postdoctoral researchers (especially since these individuals are married or of marriageable age), the non-applied nature of postdoctoral topics, weak participation of agencies, companies, and industries in postdoctoral courses, and lack of sufficient supervision over host professors. For this purpose, policy proposals regarding the amendment of the “Regulation on Recruitment and Employment of Postdoctoral Researchers” emphasizing the researcher’s experience and performance, increasing the maximum allowable time gap between obtaining a PhD and the postdoctoral period to 5 years, determining the admission capacity of postdoctoral researchers for institutions, technology centers, and industrial units, facilitating the admission of postdoctoral researchers from among international graduates, considering points for the promotion of host professors of postdoctoral courses, and defining joint post-doctorates with international universities have been presented with the aim of overcoming the identified challenges and making postdoctoral courses effective for solving the country’s problems.

Keywords

Postdoctoral Course

Researcher

University

Industrial/Applied/Technological Postdoctorate

Subjects

خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

هرساله افراد زیادی در مقطع دکتری دانش‌آموخته می‌شوند، اما با توجه به محدودیت‌های موجود در جذب هیئت علمی، جذب در دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی و راه‌اندازی مشاغل کارآفرینانه، به‌درستی از ظرفیت دانش‌آموختگان دکتری در راستای مأموریت‌های دانشگاه‌ها و حل مسائل کشور استفاده نمی‌شود. دوره پسادکتری به‌عنوان شغل حرفه‌ای کوتاه‌مدت برای مقطع زمانی میان دانش‌آموختگی و یافتن شغل طراحی شده است و در کشورهای مختلف از دوره پسادکتری در راستای مأموریت‌های دانشگاه، توانمندسازی دانش‌آموختگان و حل مسائل کشور استفاده می‌شود. در این خصوص، براساس بند «ب» ماده (94) قانون برنامه هفتم پیشرفت مقرر شد که دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی حداقل 20 درصد پژوهشگران پسادکتری خود را به دوره‌های کاربردی، صنعتی و فناورانه تقاضامحور اختصاص دهند. اما موفقیت هر خط‌مشی زمانی رخ می‌دهد که ملاحظات اجرای آن نیز موردتوجه قرار گرفته باشد. در همین راستا، در این گزارش به شناسایی چالش‌های اجرایی‌ دوره پسادکتری و ارائه راهکارهای اجرایی برای حل مسائل و مشکلات اجرایی این دوره پرداخته شد.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

چالش‌ها و مسائل مختلفی در وادی عمل و اجرای دوره‌های پسا‌دکتری وجود دارد که اجرای بند «ب» ماده (94) برنامه هفتم پیشرفت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. برخی از این مسائل و چالش‌ها عبارتند از:

1. ابهام در خصوص متولی دوره پسادکتری: بخش‌ها و نهادهای مختلفی در دوره پسادکتری مشارکت دارند که مشخص نبودن سازوکارهای هماهنگی بین آن‌‌ها به ناهماهنگی در اجرا و ابهام در خصوص متولی این دوره منجر شده است.

2. مشکلات سیستم جبران خدمات پژوهشگران پسادکتری: حقوق پایین پژوهشگران پسادکتری (به‌خصوص که این افراد متأهل یا در سنین ازدواج قرار دارند)، مقاومت دستگاه‌ها نسبت به بیمه کردن پژوهشگران و فقدان تعلق یارانه‌های تغذیه‌ و خوابگاه به پژوهشگران پسادکتری ازجمله مشکلات سیستم جبران خدمات این دوره است.

3. شاغل بودن همزمان پژوهشگران پسادکتری در سایر دستگاه‌ها: بسیاری از پژوهشگران پسادکتری که به‌عنوان شغل حرفه‌ای، مشغول پژوهش هستند، به‌صورت همزمان در سایر دستگاه‌ها مشغول به کار هستند که باعث افت کیفیت دوره‌های پسادکتری شده است.

4. فقدان نظارت کافی بر اساتید میزبان دوره پسادکتری: اعضای هیئت علمی صرفاً با داشتن مرتبه دانشیاری و استادی می‌توانند پژوهشگر پسادکتری جذب کنند و نظارت و ارزیابی خاصی نسبت به چگونگی عملکرد آن‌ها در دوره‌های پسادکتری قبلی وجود ندارد.

5. عمیق و کاربردی نبودن موضوعات دوره پسادکتری: بسیاری از موضوعات دوره‌های پسادکتری در سطح این دوره نیستند و به‌درستی به پیشبرد علم و حل مسائل کشور منجر نمی‌شوند.

6. مشارکت ضعیف دستگاه‌های اجرایی، شرکت‌ها و صنایع در بهره‌گیری از ظرفیت پژوهشگران پسادکتری: به‌‌علت ارتباط ضعیف دانشگاه با جامعه و صنعت و همچنین ضعف فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی دوره‌های پسادکتری در کشور، از ظرفیت این پژوهشگران در حل مسائل بخش صنعت و جامعه کشور کمتر استفاده می‌شود.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

برای بهبود و ارتقای دوره پسادکتری در راستای پیشبرد علم و حل مسائل کشور پیشنهادها در سه بخش ارائه شده است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

الف) تعریف مسائل و اولویت‌های پژوهشی

- هدف‌مند کردن موضوعات دوره پسادکتری در راستای اولویت‌های پژوهشی کشور: در راستای حل مسائل کشور، موضوعات تمامی دوره‌های پسادکتری که میزبان آن‌ها یکی از دستگاه‌های دولتی است در راستای «اولویت‌های پژوهش و فناوری کشور در بازه زمانی 1407-1403» (مصوب شورای عالی عتف) باشد. بخش خصوصی نیز در صورت نیاز، تقاضای خود را این سامانه ثبت کند.

- تمرکز همه فراخوان‌های دوره پسادکتری در سامانه ساجد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (عتف): در راستای اطلاع‌رسانی بهتر دوره‌های پسادکتری، همه فراخوان‌های پسادکتری (بنیادی، کاربردی، فناوری و صنعتی) در سامانه ساجد وزارت عتف انجام شود.

ب) پذیرش پسادکتری

- پرداخت مبتنی‌بر سوابق و عملکرد پژوهشگران: حقوق پژوهشگران پسادکتری ضمن تعیین حداقل مقدار اولیه آن، به‌صورت متغیر و براساس سوابق علمی و تجربی آن‌ها انجام شود. همچنین، میزان حقوق پسادکتری‌های کاربردی، فناوری و صنعتی (ضمن تعیین حداقل مقدار اولیه آن توسط وزارت علوم و بهداشت) براساس توافق میان پژوهشگران و کارفرمایان تعیین شود.

- افزایش حداکثر فاصله زمانی مجاز بین اخذ مدرک دکتری تا دوره پسادکتری به 5 سال: در راستای استقبال بیشتر دانش‌آموختگان دکتری دانشگاه ‌از دوره‌های پسادکتری، حداکثر فاصله زمانی مجاز بین اخذ مدرک دکتری و شروع دوره پسادکتری از 4 به 5 سال افزایش یابد.

- تعیین ظرفیت پذیرش دوره پسادکتری برای دانشگاه‌ها: در راستای ساماندهی دوره‌های پسادکتری در کشور، معاونت‌های پژوهشی وزارتین علوم و بهداشت هرساله براساس ارزیابی‌هایی که از دانشگاه‌ها دارند ظرفیت هر یک از دانشگاه‌ها را برای جذب پژوهشگران پسادکتری مشخص کنند.

ج) راهکارهای مربوط به دانشگاه‌ها و اعضای هیئت علمی

- ارزیابی دوره‌ای اساتید میزبان دوره پسادکتری: برای ارتقای کیفیت این دوره، نظام ارزیابی برای اساتید میزبان دوره پسادکتری طراحی شود و عملکرد ‌آن‌ها در راهنمایی دانشجویان ارشد، دکتری و پژوهشگران پسادکتری قبلی سنجیده شود. پذیرش هر نوع پژوهشگر جدید برای هر یک اساتید منوط به داشتن عملکرد موفق در این زمینه باشد.

- برگزاری دوره پسادکتری مشترک بین دانشگاه و کارفرمایان بیرونی: با توجه به ضرورت آمیخته شدن عرصه علم و عمل در نیل به حل مسئله، معاونت‌های پژوهشی وزارتین علوم و بهداشت برگزاری دوره‌های پسادکتری (از نوع کاربردی، فناوری و صنعتی) مشترک میان دانشگاه‌ها و دستگاه‌ها را تعریف کنند.

- برگزاری دوره‌های پسادکتری مشترک بین دانشگاه‌های داخلی و خارجی: در راستای بهبود کیفیت دوره‌های پسادکتری و افزایش تعاملات و استفاده از ظرفیت‌ دانشگاه‌های خارجی، معاونت‌های پژوهشی وزارتین علوم و بهداشت اجرای دوره‌های پسادکتری مشترک میان دانشگاه‌های ایرانی و خارجی را تسهیل کنند.

1. مقدمه و بیان مسئله

سالانه تعداد قابل توجهی از افراد جامعه، دانش‌آموخته دوره دکتری تخصصی می‌‌شوند (میانگین 15 هزار نفر در سال) که اولین دغدغه آن‌ها بعد از دانش‌آموختگی مسئله یافتن شغل مناسب با توجه به مدرک تحصیلی (رشته و مقطع) است. یکی از جایگاه‌های شغلی مورد انتظار برای این قشر، جذب شدن در دانشگاه‌ها در جایگاه هیئت علمی است که این امر به‌دلیل محدود بودن ظرفیت جذب و استخدام، در عمل باعث ایجاد هدر‌رفت منابع علمی کشور در این بخش می‌‌شود. برگزاری دوره‌‌های پسادکتری (به‌عنوان دوره‌‌های حرفه‌ای کوتاه‌مدت با زمان معین برای دانش‌آموختگان دکتری است که برای انجام پروژه‌های تحقیقاتی، فناوری، صنعتی، کاربردی و ارتقای مهارت‌های تخصصی بدون صدور مدرک تحصیلی اجرا می‌شود) هم از نظر ایجاد بستر انجام کارهای پژوهشی و هم افزایش شانس اشتغال به‌عنوان عضو هیئت علمی، در بسیاری از مواقع باعث جذابیت برای بسیاری از دانش‌آموختگان مقطع دکتری می‌‌شود [1].

دوره پسادکتری در چند دهه اخیر در آموزش عالی کشورهای مختلف به‌شدت رواج یافته است [2]. این پژوهشگران منبعی غنی برای انجام پژوهش ‌در حل مسائل کشور و بهترین منبع برای یافتن استعدادهای هیئت علمی هستند [3]. بنابراین، پژوهشگران پسادکتری باعث تقویت مأموریت‌های گوناگون دانشگاه‌ها به‌خصوص (تحقیق، توسعه و حل مسائل کشور) می‌شوند. از همین‌ رو این دوره مورد توجه جدی خط‌مشی‌گذاران آموزش‌ عالی کشورهای مختلف قرار گرفت و دانشگاه‌های مختلف سرمایه‌گذاری‌های زیادی برای ورود افراد به این دوره می‌کنند [4]. برای مثال می‌توان به دانشگاه‌های ایالات متحده آمریکا اشاره کرد که براساس داده‌های بنیاد ملی علم آمریکا، دانشگاه‌های این کشور در‌حالی‌که در سال 1979 تعداد 18101 نفر به‌عنوان پژوهشگر پسادکتری جذب کرده بودند، این تعداد در سال 2022 به 62750 نفر افزایش یافت [5]. اما با وجود چنین اهمیتی، در کشور ما به‌درستی در دهه‌های اخیر به این دوره توجه کافی نشده و در خصوص آن خط‌مشی‌گذاری‌های درستی انجام نشد که درنتیجه آن، دانش‌آموختگان دوره دکتری استقبال کمی از این دوره داشته‌اند. براساس داده‌های موجود در سال 1402 تعداد 706 نفر و سال 1403، تعداد 818 نفر به‌عنوان پژوهشگر پسادکتری در دانشگاه‌های مختلف کشور جذب شدند[6].

علاوه‌بر استقبال کم دانش‌آموختگان دکتری از دوره پسادکتری، مسئله توزیع پژوهشگران پسادکتری نیز از اهمیت خاصی برخوردار است، زیرا درحال‌حاضر افراد بیشتر در دوره‌های پسادکتری غیر‌تقاضامحور شرکت می‌کنند. در سال 1401 از میان 879 نفری که وارد دوره پسادکتری شدند، 359 نفر در گروه‌های علوم پایه، 269 نفر در گروه‌های فنی و مهندسی و 146 نفر در گروه‌های علوم انسانی، در گروه کشاورزی و منابع طبیعی 90 نفر و در گروههای هنر و معماری و دامپزشکی به ترتیب 9 و 6 نفر شرکت کردند [1]. این در حالی ‌است که در کشور چین (که شروع دوره پسادکتری در آن به سال 1985 برمی‌گردد) ازسال 1985 تا 2018 تعداد 200 هزار نفر در دوره پسادکتری مشغول بودند. در چین هر پژوهشگر پسادکتری به‌طور متوسط دو پروژه پژوهشی را به‌مدت دو سال انجام می‌دهد که در این سال‌ها پروژه‌های ملی حدود 37 درصد کل پروژه‌ها را تشکیل می‌دهند و به این شکل از ظرفیت پژوهشگران پسادکتری برای حل مسائل کشور استفاده می‌شود. آن‌ها همچنین 89998 اختراع ثبت شده و 22405 اختراع ثبت شده در مدل‌های کاربردی ارائه داده‌اند [7].

اهمیت دوره پسادکتری به‌دلیل سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته روی دانش‌آموختگان دکتری (در طول تحصیل)، دانش و تخصص آن‌ها، بیکاری و گاهی مهاجرت آن‌ها، باعث شده که در چند سال اخیر توجه خط‌مشی‌گذاران به این دوره بیشتر شود. در همین راستا وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در سال 1401 «آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری» را تصویب کرد و به‌طور خاص در برنامه هفتم پیشرفت (بند «ب» ماده (94)) نیز تأکید شده که دانشگاه‌ها باید حداقل 20 درصد پژوهشگران پسادکتری خود را به دوره‌های کاربردی، صنعتی و فناورانه تقاضامحور اختصاص دهند. اما فارغ از خط‌مشی‌هایی که برای دوره پسادکتری تدوین می‌شوند (که این نیز اهمیت خاص خود را دارد)، موفقیت و تحقق این خط‌مشی‌ها زمانی رخ می‌دهد که ملاحظات اجرایی آن‌ها موردتوجه قرار گرفته باشد. اساساً بسیاری از خط‌مشی‌ها به‌دلیل نادیده گرفتن ملاحظات اجرایی آن‌ها با شکست مواجه می‌شوند. بنابراین، در این گزارش تلاش می‌شود ضمن واکاوی وضعیت پسادکتری در ایران و مسائل مربوط به آن، ملاحظات اجرای بند «ب» ماده (94) برنامه هفتم پیشرفت (مبنی‌بر اختصاص حداقل 20 درصد پژوهشگران پسادکتری به دوره‌های کاربردی، صنعتی و فناورانه تقاضامحور) واکاوی شده تا با توجه به آن‌ها در وادی عمل، تحقق و اجرای مطلوب این خط‌مشی بیش از پیش امکان‌پذیر شود.

2. وضعیت پژوهشگران پسادکتری در ایران

2-1. بررسی و تحلیل اسناد سیاستی مرتبط با دوره پسادکتری در ایران

سوابق سیاستی و قانونی دوره پسادکتری در ایران برخلاف دوره‌های تحصیلی دیگر عمر کمتری دارد به‌گونه‌ای که می‌توان گفت این دوره هنوز در مراحل ابتدایی شکل‌گیری قرار دارد. در طی سال‌های اخیر، دوره پسادکتری کم‌و‌بیش مورد توجه خط‌مشی‌گذاران قرار گرفته و گاهی در اسناد سیاستی وجود دارد که در جدول زیر می‌توان این مصوبات را مشاهده کرد.

جدول 1. اسناد سیاستی (سند کلان، قانون، آیین‌نامه، شیوه‌نامه و برنامه) مرتبط با دوره پسادکتری در ایران

محتوای مصوبه	مرجع تصویب‌کننده	ماده	نام سند	ردیف
اعطای مأموریت ویژه به برخی از مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی ممتاز و تقویت دوره‌های پسادکتری برای گسترش مرزهای دانش و احراز رتبه‌های ممتاز در رتبه‌بندی جهانی.	شورای عالی انقلاب فرهنگی	اقدام ملی 12 ذیل راهبرد کلان 6	سند نقشه جامع علمی کشور (مصوب 1389/10/14)	1
پشتیانی از راه‌اندازی دوره‌های پسادکتری در حوزه‌های مرتبط.	شورای عالی انقلاب فرهنگی	ماده (7) بند «1»	سند راهبردی علوم و فناوری‌های شناختی (مصوب 1390/8/3)	2
در نظرگرفتن حمایت‌های مادی و معنوی گوناگون برای پژوهشگران پسادکتری.	بنیاد ملی علم ایران	مواد 11 گانه	دستورالعمل حمایت از دوره‌های پساارشد و پسادکتری (مصوب 1391)	3
در نظرگرفتن حمایت‌های مادی و معنوی گوناگون برای پژوهشگران پسادکتری.	هیئت امناء بنیاد ملی نخبگان	مواد 9 گانه	شیوه‌نامه بهره‌مندی دانش‌آموختگان برتر دانشگاهی از تسهیلات دوره پسادکتری (طرح شهید چمران بنیاد ملی نخبگان) (مصوب 1394)	4
توسعه استفاده از فرصت‌های مطالعاتی، دوره‌های پسادکتری در داخل و خارج از کشور و شرکت در دوره‌های کارگاهی و آموزشی.	-	برنامه توسعه سرمایه‌های انسانی آموزشی، پژوهشی و فناورانه بند «2»	برنامه وزیر پیشنهادی علوم، تحقیقات و فناوری (1396)	5
تربیت نیروی انسانی علاقه‌مند و محقق از طریق برنامه پزشک پژوهشگر- دستیار پژوهش و دوره‌های پسادکتری.	-	اقدام 2 از کارکرد پژوهش	برنامه وزیر پیشنهادی بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دولت دوازدهم (1396)	6
تقویت دوره‌های تحصیلات تکمیلی، توسعه دوره‌های دکتری بر پایه تحقیق و پسادکتری.	-	اقدام 15 از مداخله‌های اجرایی قلمروی پژوهش	برنامه وزیر پیشنهادی بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دولت دوازدهم (1397)	7
هزینه‌کرد 40 تا 60 درصدی هزینه‌ی امور پژوهشی شرکت‌ها، بانک‌ها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت در قالب پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و طرح‌های پسادکتری.	مجلس شورای اسلامی	تبصره «9» بند«ط» (1397)، تبصره «9» بند «ح» (1398- 1399)، تبصره «9» بند «و» (1400- 1401)	قانون بودجه سال ۱۳۹۷- 1398-1399-1400-1401	8
راهبرد تحول ‌آفرین نهم: تحول در نظام تأمین مالی، جبران خدمت‌پژوهانه دوره‌‌های دکتری و پسادکتری و بودجه‌ریزی عملیاتی دانشگاهی. برنامه کلان شماره 18: به‌کارگیری دانش‌آموختگان دوره دکتری دانشگاه‌ها در قالب پژوهشگران تمام ‌وقت پسادکتری و دستیار پژوهشی در فعالیت‌های پژوهشی و فناوری دانشگاه‌ها از محل جذب پژوهانه (گرنت) اعضای هیئت علمی با صندوق‌های تأمین مالی، کارفرمایان خارج از دانشگاه و درآمدهای اختصاصی دانشگاه و ایجاد اولویت برای پژوهشگران پسادکتری در جذب به‌عنوان عضو هیئت علمی.	-	راهبرد تحول‌آفرین نهم و برنامه‌کلان شماره 18	برنامه وزیر پیشنهادی علوم،تحقیقات و فناوری (مرداد 1400)	9
بند «6» تصویب «طرح ملی جذب و به‌کارگیری محققان پسا‌دکتری». 6-1. تدوین آیین‌نامه اجرایی «طرح ملی جذب و به‌کارگیری محققان پسا‌دکتری » توسط دبیرخانه شورا با همکاری دستگاه‌های مربوطه و تصویب آن درکمیسیون دائمی شورای عالی عتف. 6-2. تأمین مالی دوره‌های پسادکتری از محل اعتبارات صندوق شورای عالی عتف، اعتبارات دستگاه‌های اجرایی و شرکت‌های دانش ‌بنیان و صنعتی.	شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری	بند «6» جزء‌های «6-1» و«2-6»	مصوبات بیست و هشتمین جلسه شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) (مصوب 1401/5/12)	10
- معرفی 4 نوع دوره پسادکتری (بنیادی، کاربردی، فناوری و صنعتی). - تشکیل کارگروه پسادکتری. - محسوب شدن دوره پسادکتری به‌عنوان امریه و جایگزین خدمت سربازی. - تعیین شیوه تأمین مالی دوره پسادکتری.	کمیسیون دائمی شورای عالی عتف	مواد 13گانه آیین‌نامه	آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری (مصوب 1401/5/12)	11
مکلف شدن بنیاد ملی نخبگان به اصلاح شیوه‌نامه‌های مربوطه مانند حمایت‌های پسادکتری.	شورای عالی انقلاب فرهنگی	ماده (6) بند «6-7»	آیین‌نامه جذب دانش‌آموختگان برتر برگزیده بنیاد ملی نخبگان به‌عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی کشور (مصوب 1402/3/9)	12
حمایت از انجام پایان ‌نامه‌ها و رساله‌های تحصیلات تکمیلی و دوره پسادکتری مؤسسات و اشخاص حقیقی در راستای رفع نیازهای جامعه و صنعت.	شورای عالی انقلاب فرهنگی	ماده (4) بند «9»	مصوبه اساسنامه صندوق شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری (مصوب 1402/8/16)	13
امکان برگزاری دوره‌های پسادکتری توسط دانشگاه عالی دفاع ملی در حوزه‌های مرتبط.	فرمانده کل قوا	فصل دوم- ماده (17)- بند «1»	اساس‌نامه دانشگاه عالی دفاع ملی (مصوب 1402/8/22)	14
تبصره ماده (5)- امکان بهره‌مندی پژوهشگران پسادکتری حاضر در شرکت‌های دانش‌بنیان از رتبه‌های تحصیلی. ماده (10)- بورس دانشجویان و فارغ‌التحصیلان مستعد برای ادامه تحصیل در دوره کارشناسی ارشد، دکتری و پسادکتری در دانشگاه‌ها و مراکز علمی و تحقیقاتی معتبر داخل و خارج از کشور. ماده (11)- فراهم کردن شرایط لازم برای اعزام دانشجویان مقاطع کارشناسی ارشد، دکتری تخصصی و پسادکتری برای تحصیل در دانشگاه‌های برتر خارج کشور توسط وزارت عتف با همکاری وزارت امور خارجه.	هیئت وزیران	تبصره ماده (5)، ماده (10 و 11)	آیین‌نامه جامع اعطای راتبه تحصیلی (بورس) به دانشجویان ایرانی (مصوب 1403/3/13)	15
مؤسسات آموزشی و پژوهشی و فناوری مکلفند حداقل بیست‌ درصد (20%) از پژوهشگران دوره پسادکتری خود را به دوره‌های پسادکتری کاربردی، صنعتی و فناورانه تقاضامحور طبق آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری مصوب شورای عالی علوم،تحقیقات و فناوری اختصاص دهند.	مجلس شورای اسلامی	ماده (94)- بند «ب»	قانون برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (مصوب 1403/4/18)	16
بند «9-5»: به‌کارگیری دانش‌آموختگان دوره دکتری دانشگاه‌ها در قالب پژوهشگران تمام‌ وقت پسادکتری و دستیار پژوهشی در فعالیت‌های پژوهشی و فناوری دانشگاه‌ها از محل جذب پژوهانه (گرنت) اعضای هیئت علمی یا صندوق‌های تأمین مالی، کارفرمایان خارج از دانشگاه و درآمدهای اختصاصی دانشگاه و ایجاد اولویت برای پژوهشگران پسادکتری در جذب به‌عنوان عضو هیئت علمی. بند «13-5»: حمایت از افزایش دوره‌های پسادکتری و اجرای آیین‌نامه مربوطه مصوب شورای عالی عتف. بند «14-5»: افزایش کمّی امریه‌های سربازی برای فارغ‌التحصیلان دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری و همچنین محققان پسادکتری. بند «16-5»: طراحی مسیر جذب اعضای هیئت علمی از طریق دوره‌های پسادکتری. بند «2-7»: افزایش دوره‌های پسادکتری «کاربردی»، «صنعتی»و «فناورانه» تقاضامحور.	-	اولویت راهبردی 5: بندهای «5-9» «5-13» «5-14» «5-16» و اولویت راهبردی 7: بند «2-7»	برنامه وزیر پیشنهادی علوم، تحقیقات و فناوری دولت چهاردهم (1403)	17
اقدام 19: حمایت و بهبود کیفی جذب دانشجویان دوره‌های تربیت دکتری تخصصی پژوهشی علوم پزشکی و گسترش دوره‌های پسادکتری	-	اقدام 19 از اقدامات راهبردی حوزه پژوهش	برنامه وزیر پیشنهادی بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دولت چهاردهم (1403)	18
تبصره «1» ماده (7)- پژوهانه طرح‌های پژوهشی در همکاری با پژوهشگران پسادکتری از ضریب تشویقی بالاتری برخوردارند.	هیئت وزیران	ماده (7)- تبصره «1»	آیین‌نامه اجرایی بند «الف» ماده (94) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (موضوع‌ پژوهانه جامع) (مصوب 1404/1/6)	19
الف)پیشنهاد ایجاد دوره پسادکتری در حوزه افتا متناسب با اهداف ستاد به وزارت عتف. ب) پیشنهاد افزایش ظرفیت پذیرش پژوهشگران پسادکتری در حوزه افتا به وزارت عتف.	هیئت وزیران	ماده (6)- بند«6»- جزء‌های «الف» و «ب»	سند ستاد توسعه علوم و فناوری افتا (امنیت سایبری) (مصوب 1404/2/14)	20

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

بررسی اسناد و مدارک سیاستی کشور نشان‌ می‌دهد که واژه «پسادکتری» برای اولین‌بار در اسناد سیاستی کشور در سند نقشه جامع علمی کشور در سال 1389 ذکر شده و پس از آن نیز به‌ شکل‌های متفاوتی به آن توجه شده است. در ادامه نتایج تحلیل اسناد سیاستی پیرامون موضوع پسادکتری بیان شده است:

1. تغییر رویکرد خط‌مشی‌گذاران از برگزاری و گسترش کمّی دوره پسادکتری به مسائل کیفی دوره: با مرور اسناد سیاستی مرتبط با دوره پسادکتری، یک نوع تغییر توجه از گسترش کمّی به موضوعات کیفی این دوره مشاهده می‌شود. به عبارت دیگر، با توجه به اینکه دوره پسادکتری از عمر کوتاهی در کشور برخوردار است، طبیعی است در ابتدا خط‌مشی‌گذاران عمده توجه خود را به راه‌اندازی و گسترش دوره پسادکتری معطوف سازند (مانند آن‌ چیزی که در نقشه جامع علمی کشور در سال 1389 آمد). سپس با گذشت زمان موضوعات کیفی دوره (مانند آن‌ چیزی که در آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری در سال 1401 آمد و بر موضوعاتی مانند انواع دوره پسادکتری، چگونگی تأمین مالی دوره تأکید داشت) موردتوجه خط‌مشی‌گذاران واقع شد.

2. تغییر جهت بهره‌گیری از ظرفیت پژوهشگران پسادکتری از حوزه بنیادی به‌سمت حل مسئله:با بررسی اسناد سیاستی، نوعی تغییر رویکرد از بنیادی به‌سمت حل مسئله مشاهده می‌شود. برای مثال در نقشه جامع علمی کشور در سال 1389 خط‌مشی‌گذار خواستار به‌کارگیری پسادکتری در راستای توسعه مرزهای دانش و احراز رتبه‌های ممتاز در رتبه‌بندی جهانی شده است؛ اما در قانون برنامه هفتم پیشرفت، حل مسئله و پاسخ به نیازهای کشور مدنظر است.

3. تغییر رویکرد مصوبات از تأکید بر توسعه پسادکتری در چند دانشگاه برتر با هدف توسعه مرزهای دانش به‌سمت رویکردهای حل مسئله در سطح ملی: به عبارت روشن‌تر در مصوبات سال 1389 (به‌عنوان نقطه شروع توجه به پسادکتری) خط‌مشی‌گذار بحث پسادکتری را محدود به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی ممتاز و ویژه، آن هم برای توسعه مرزهای دانش کرده است. اما در مصوبات بعدی به‌ویژه مصوبه 1401/05/12 شورای عالی عتف، توسعه پسادکتری در گستره ملی و آن هم در حل مسائل کشور مدنظر قرار گرفته است.

4. توجه پراکنده و غیرمتمرکز به موضوع پسادکتری:در بیشتر سال‌ها به‌صورت پراکنده به موضوع پسادکتری توجه شده است. به تعبیر دیگر، خط‌مشی منسجم و متمرکزی در خصوص پسادکتری در کشور وجود ندارد و موضوع پسادکتری در کشور به‌عنوان یک مسئله جدی که نیازمند رسیدگی خط‌مشی‌گذار باشد مطرح نیست.

5. گسترش حمایت‌ها از پرداخت صرف حقوق و دستمزد به سایر مشوق‌ها: با عبور از اولین مصوبات، خط‌مشی‌گذار در کنار پرداخت حقوق، مزایایی مانند جایگزینی خدمت سربازی، جذب به‌عنوان عضو هیئت علمی و بورسیه و اعزام به خارج را برای دوره پسادکتری مدنظر قرار می‌دهد. این امر نشان‌دهنده بیشتر شدن اهمیت و کارآمدسازی دوره پسادکتری برای خط‌مشی‌گذار است.

6. توجه کمتر به دوره‌ پسادکتری حوزه پزشکی نسبت به حوزه‌های غیرپزشکی: بررسی اسناد سیاستی مرتبط با پسادکتری نشان می‌دهد که موضوع پسادکتری در وزارت بهداشت کمتر (به نسبت وزارت علوم) مورد توجه واقع شده و به غیر از برنامه‌های پیشنهادی وزرای بهداشت در هیچ سندی سخن از موضوع پسادکتری نیست.

7. توجه کم به مسائل اجرایی دوره پسادکتری: در اغلب اسناد سیاستی مرتبط با موضوع پسادکتری، جنبه‌ها و الزام‌های مختلف اجرایی (مسائل اداری، رفاهی، حقوقی، نظارتی و به‌طورکلی اجرایی) دوره پسادکتری دیده نشده که این امر به‌طور حتم بر روی کیفیت اجرای دوره تأثیرگذار است.

2-2. وضعیت آماری پژوهشگران پسادکتری در ایران

برخلاف مقاطع تحصیلی رسمی که تقاضای کافی برای آن در کشور وجود دارد، برای دوره پسادکتری تقاضای کافی نیست. همین علت باعث شده که فرایندها، رویه‌ها و سازوکارهای توسعه این دوره برخلاف سایر مقاطع تحصیلی کمتر مورد توجه خط‌مشی‌گذاران قرار گرفته باشد. در نتیجه‌، ضعف در ابعاد کمّی و کیفی دوره پسادکتری در ایران است. برای نمونه، در سال 1401 که از لحاظ کمّی بیشترین تعداد پژوهشگر پسادکتری گزارش شده است تنها 869 نفر به‌عنوان پژوهشگر پسادکتری جذب شد. این در حالی است که در همین سال (سال تحصیلی 1401-1400) دانش‌آموختگان دکتری 15409 نفر بودند. در شکل زیر وضعیت آماری پسادکتری در سال‌های مختلف نشان داده شده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، با وجود اینکه طی این‌ سال‌ها، تعداد پژوهشگران پسادکتری در کشور افزایش یافته است، اما هنوز نسبت به سایر کشورها و ظرفیت‌های موجود کشور (به‌خصوص تعداد دانش‌آموختگان مقطع دکتری و تعداد اعضای هیئت علمی کشور) این تعداد پژوهشگر پسادکتری ناچیز است.

شکل 1. نمودار آمار پژوهشگران پسادکتری در ایران[6]

2-3. چالش‌های دوره پسادکتری در ایران

دوره پسادکتری در ایران علاوه‌بر اینکه از کیفیت پایین خط‌مشی‌های این حوزه تحت‌تأثیر قرار گرفته، در مقام اجرا نیز با مسائل و چالش‌های متفاوتی مواجه است؛ مسائل و چالش‌هایی که در صورت نادیده گرفته شدن، شکست خط‌مشی‌های مرتبط با دوره پسادکتری را در پی دارد. در ادامه، به مسائل و چالش‌های اجرایی دوره پسادکتری در کشور پرداخته می‌شود.

1. ابهام درخصوص متولی دوره‌های پسادکتری: در سطح دانشگاه‌ها با اینکه معاونت پژوهشی به‌عنوان متولی این دوره معرفی می‌شود اما در نظام‌های ارزیابی (مانند ISC) دوره پسادکتری امتیازات معاونت آموزشی لحاظ می‌شود. در سطحی بالاتر نیز، متولی اصلی این دوره مشخص نیست و هر کدام از بخش‌های دبیرخانه شورای عتف، معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (به‌طور خاص دفتر ارتباط با صنعت و جامعه) در این دوره ایفای نقش می‌کنند. همچنین، نهادهای حامی مختلفی (دفتر ارتباط با صنعت و جامعه وزارت عتف، صندوق عتف، صندوق نوآوری و شکوفایی، دانشگاه‌ها، بنیاد ملی علم و نخبگان) برای دوره پسادکتری وجود دارد که گاهی میان آن‌ها ناهماهنگی‌هایی (در مسائل اداری پذیرش، پرداخت حقوق، بیمه و ...) وجود دارد که بر روی کیفیت دوره پسادکتری تأثیر می‌گذارد. همچنین، تعدد نهادهای عهده‌دار انواع مختلف پسادکتری به ابهام متولی دوره پسادکتری می‌افزاید. متولی دوره‌های پسادکتری بنیادی و کاربردی، دانشگاه‌ها هستند؛ متولی دوره پسادکتری فناورانه، معاونت علمی ریاست جمهوری بوده و متولی دوره پسادکتری صنعتی، وزارت صنعت، معدن و تجارت است.

2. فرایند اداری دوره پسادکتری: بخش‌های مختلفی از دانشگاه درگیر فرایند اداری دوره پسادکتری می‌شوند و به‌علت هماهنگی پایین میان آن‌ها، این فرایند زمان‌بر است به‌گونه‌ای که گاهی طی کردن مراحل اداری ابتدایی (پذیرش و پرداخت حقوق) دوره تا یک ‌سال طول می‌کشد. همچنین، ایجاد کد سمات برای پژوهشگران پسادکتری توسط وزارت عتف فرایندی زمان‌بر است و از آن‌جا که برخی از حمایت‌هایی که از پژوهشگران پسادکتری می‌شود (مانند حمایت‌های بنیاد ملی نخبگان) منوط به داشتن کد سمات است، در ارائه حمایت‌های لازم از پژوهشگران پسادکتری اخلال ایجاد می‌شود.

3. مشکلات سیستم جبران خدمات پژوهشگران پسادکتری: یکی از مشکلات اصلی دوره پسادکتری در کشور مربوط به سیستم جبران خدمات پژوهشگران پسادکتری است. از جمله این مشکلات می‌توان به حقوق بسیار پایین پژوهشگران پسادکتری، مقاومت دانشگاه‌ها در قبال بیمه کردن پژوهشگران پسادکتری (به‌دلیل اینکه ممکن است پس از دوره پسادکتری، افراد ادعای رابطه استخدامی کنند) و فقدان بهره‌مندی پژوهشگران پسادکتری از یارانه‌های خوابگاهی و تغذیه‌ای دانشگاه‌ها اشاره کرد. همچنین براساس ماده (1) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری، طول دوره یک‌ سال و با تأیید کارگروه تا سه‌سال قابل تمدید است، اما در عمل صرفاً برای یک‌ سال حقوق به پژوهشگر پرداخت می‌شود و برای مدت زمان بیشتر از آن حقوقی پرداخت نمی‌شود. این امر با توجه به تمام نشدن بسیاری از دوره‌های پسادکتری ظرف یک ‌سال، بر کیفیت این دوره‌‌ها تأثیرگذار است. از دیگر مشکلات سیستم جبران خدمات، نهادهای پرداخت کننده حقوق پژوهشگران درصدی مبلغی را که باید برای آن‌ها پرداخت کنند، نزد خود به‌عنوان ضمانت تحویل خروجی و دستاورهای لازم نگه می‌دارند که این امر با توجه به پایین بودن مبلغ پرداختی به پژوهشگران، زمینه‌ساز مشکلاتی برای آن‌ها شده است.

4. فقدان فعالیت تمام وقت پژوهشگران پسادکتری: براساس ماده (5) «آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری»، پژوهشگران پسادکتری باید به‌صورت تمام وقت مشغول دوره پسادکتری باشند (در دستگاه دیگر شاغل نباشند)، اما در بسیاری از مواقع دانشگاه‌ها افرادی را به‌عنوان پژوهشگر پسادکتری جذب می‌کنند (به‌صورت بدون حقوق و بیمه) که همزمان در دستگاه‌های دولتی یا خصوصی مشغول به کار هستند و این امر به پایین آمدن کیفیت دوره پسادکتری منجر شده است.

5. کم بودن حداکثر فاصله زمانی مجاز میان اخذ مدرک دکتری و شروع دوره پسادکتری: براساس ماده (5) «آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری»، حداکثر فاصله زمانی مجاز میان اخذ مدرک دکتری تا شروع دوره پسادکتری 4 سال است. باتوجه به اینکه دوره پسادکتری در ایران عمر کوتاهی دارد و با ظرفیت‌های کم در دهه اخیر ایجاد شده است، بسیاری از فارغ‌التحصیلان مقطع دکتری کشور نتوانسته‌اند از ظرفیت های محدود گذشته استفاده کنند.

6. امتیاز نداشتن میزبانی دوره پسادکتری در آیین‌نامه‌ ارتقای مرتبه: درحال‌حاضر امتیازی برای اساتید راهنمای (اساتید میزبان) دوره‌های‌ پسادکتری در آیین‌نامه‌های ارتقای مرتبه و ترفیع سالانه اعضای هیئت علمی لحاظ نمی‌شود و همین امر به کاهش انگیزه و استقبال آنان از پذیرش پژوهشگر پسادکتری منجر شده است.

7. فقدان نظارت کافی بر اساتید میزبان دوره پسادکتری: درحال‌حاضر تمامی اعضای هیئت علمی با مرتبه دانشیار و استاد بدون هیچ‌گونه محدودیتی می‌توانند نسبت به پذیرش پژوهشگر پسادکتری اقدام کنند و نظارت و ارزیابی خاصی از نحوه عملکرد آنان در طول دوره پسادکتری انجام نمی‌شود. این امر باعث شده گاهی اساتید میزبان دوره پسادکتری در ایفای تعهدات حرفه‌ای خود کوتاهی کنند.

8. عمیق و کاربردی نبودن موضوعات دوره پسادکتری: بسیاری از موضوعات دوره پسادکتری که دانشگاه‌ها یا دستگاه‌های (دولتی و خصوصی) طرح می‌کنند متناسب با سطح و توان پژوهشگران پسادکتری نیستند و به تعبیر دیگر از عمق پژوهشی لازم برخوردار نیستند و به حل مسائل کشور منجر نمی‌شوند. درحال‌حاضر، رویه‌های موجود مرتبط با دوره پسادکتری، حساسیت و ارزیابی دقیق و کیفی را در خصوص موضوعات دوره پسادکتری ایجاب نمی‌کنند.

9. نگاه کارمندی و اداری به پژوهشگران پسادکتری: با وجود اینکه پژوهشگری یک شغل حرفه‌ای محسوب می‌شود، اما در برخی دانشگاه‌ها و دستگاه‌های کشور به پژوهشگران پسادکتری مانند کارمند نگریسته می‌شوند که در تمامی ساعات اداری طول هفته باید در دانشگاه و دستگاه حضور داشته باشند. مطابق با بند «ج» ماده (6) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری، پژوهشگران ملزم هستند که به‌صورت تمام وقت در مؤسسه، مرکز فناوری و واحد صنعتی (دستگاه به‌کارگیرنده) حضور داشته باشند و همین مصوبه زمینه بروز چنین مشکلی را فراهم کرده است.

10. اطلاع‌رسانی ضعیف فراخوان‌های دوره پسادکتری: درحال‌حاضر، فراخوان‌های دوره پسادکتری به‌صورت پراکنده توسط دانشگاه‌ها و وزارت عتف در زمان‌های متفاوت و سایت‌ها و سامانه‌های مختلف اطلاع‌رسانی می‌شود. این امر باعث شده بسیاری از دانش‌آموختگان علاقه‌مند به دوره پسادکتری از فراخوان‌های اعلان شده آگاهی نیابند و به نوعی اصل ایجاد فرصت برابر برای داوطلبین مخدوش شود. برای نمونه، دانشگاه مراغه در آبان 1404، پژوهشکده سوانح طبیعی در شهریور 1404، دانشگاه الزهرا در اردیبهشت 1404، دانشگاه علم و صنعت در مهر 1404 فراخوان پذیرش پژوهشگر پسادکتری داده‌اند.

11. ضعف تعاملات بین‌المللی دانشگاه‌ها در خصوص دوره پسادکتری: با وجود اینکه یکی از اهداف نظام آموزش عالی کشور بین‌المللی شدن دانشگاه‌های کشور است، اما در خصوص دوره پسادکتری تعامل مؤثری میان دانشگاه‌های کشور و دانشگاه‌های خارجی وجود ندارد.

12. ضابطه‌مند نبودن ظرفیت پذیرش پژوهشگر پسادکتری توسط دانشگاه‌ها: درحال‌حاضر، ضابطه‌ای در خصوص اینکه هر دانشگاه چقدر ظرفیت پذیرش پژوهشگر پسادکتری دارد وجود ندارد و همین امر باعث شده که دانشگاه‌های با رتبه پایین‌تر نسبت به دانشگاه‌های برتر کشور، تعداد بیشتری پژوهشگر جذب کنند. برای نمونه در سال 1401، دانشگاه تبریز 166 پژوهشگر و در همان سال دانشگاه تهران 42 پژوهشگر پسادکتری جذب کرد [1].

13. ضعف در نظام آماری و رصد دوره‌های پسادکتری: به‌طورکلی آمار دقیقی در خصوص جزئیات (کمّیت و کیفیت) دوره‌های پسادکتری در کشور وجود ندارد و از این نظر امکان شناسایی مشکلات و چالش‌های این دوره و برنامه‌ریزی برای اصلاح آن‌ها با مشکل مواجه است. تعدد نهادها (بنیاد ملی علم ایران، بنیاد نخبگان، وزارت علوم) و نداشتن متولی مشخص در این زمینه مزید بر علت است.

14. مشارکت ضعیف دستگاه‌های اجرایی و شرکت‌ها و صنایع در بهره‌گیری از ظرفیت پژوهشگران پسادکتری: باتوجه به ضعف فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی دوره پسادکتری در کشور، همچنین موانع موجود ارتباط بین دانشگاه با جامعه و صنعت، دستگاه‌های اجرایی، شرکت‌ها و صنایع مختلف کمتر در دوره‌های پسادکتری دانشگاه‌ها مشارکت می‌کنند و انگیزه کافی برای استفاده از ظرفیت پسادکتری دانشگاه‌ها برای حل مسائل خود ندارند. برای مثال براساس گزارش شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری فقط 13 شرکت متقاضی دوره پسادکتری کاربردی هستند. شایان ذکر است که پرداخت حقوق توسط برخی از صنایع به پسادکتر‌های صنعتی جزء مصادیق تحقیق و توسعه محسوب نشده و از مزایای اعتبار مالیاتی بهره‌مند نمی‌شوند.

15. فقدان سازوکارهای شفاف طی مراحل دوره پسادکتری: با وجود اینکه حدود 15 سال از موضوع پسادکتری در کشور که به‌طور جدی مطرح شده گذشته، اما هنوز فرایند شفافی از دوره پسادکتری در کشور وجود ندارد که افراد از چه مرحله‌ای و کجا باید فرایند دوره پسادکتری را آغاز کرده و چه مراحل دیگری را باید طی کنند.

3. دوره پسادکتری در سایر کشورها

دوره پسادکتری در کشورهای پیشرو در حوزه آموزش عالی و به تعبیر دیگر دانشگاه‌های معتبر دنیا با توجه به نقشی که در پیشبرد دانش، حل مسائل و توانمندسازی افراد دارد از اهمیت خاصی برخوردار است. برهمین‌اساس این دانشگاه‌ها خط‌مشی‌ها و اقدام‌های خاصی در خصوص دوره پسادکتری در پیش گرفته‌اند. در این گزارش با مطالعه تطبیقی دوره‌های پسادکتری در دانشگاه‌های منتخب، خط‌مشی‌ها و راهبردهای اجرایی موفق آن‌ها استخراج شده است که در بخش پیشنهادهای اجرایی به کار بسته شده‌اند. در جدول زیر ویژگی‌های دوره‌های پسادکتری در دانشگاه‌های منتخب بررسی شده است.

جدول 2. دوره پسادکتری در سایر کشورها

ردیف	نام دانشگاه	کشور	طول دوره	حقوق سالانه به دلار آمریکا (سال)	ملاحظات سیاستی	منابع
1	دانشگاه صنعتی مونیخ	آلمان	2 سال	37126 (2025)	در راستای بین‌المللی شدن دانشگاه، اولویتی برای دانشجویان خارجی در نظر گرفته شده است. اساتیدی که پژوهشگر پسادکتری جذب کنند، براساس شیوه‌نامه ارتقا از امتیاز برخوردار می‌شوند.	[8 و 9]
2	دانشگاه خنت	بلژیک	3 سال	33683 تا 52511 (2025)	در این دانشگاه، مرکز شغلی دکتری طراحی شده است. این مرکز درگاهی برخط است که برای پشتیبانی از داوطلبان دکتری و پژوهشگران پسادکتری در مسیر توسعه شغلی‌شان طراحی شده و با برگزاری کارگاه‌ها و وبینارها، شبکه‌سازی و ارائه طرح‌های توسعه شغلی به مخاطبین خود کمک می‌کند. حقوق پژوهشگران پسادکتری در این دانشگاه براساس سطح تجربه و مهارت آن‌ها پرداخت می‌شود.	[10 و 11 و 12]
3	دانشگاه پکن	چین	2 سال	27835 (2025)	طرح پسادکتری بویا با هدف جذب استعدادهای جوان آینده‌دار در سراسر جهان برای انجام پژوهش‌های پسادکتری و دنبال کردن پیشرفت آکادمیک در دانشگاه پکن از سال 2016 آغاز شد. براساس این طرح، هدف‌گذاری‌ شده که در سال 2025 حداکثر 380 نفر به‌عنوان پژوهشگر پسادکتری جذب شود.	[7 و 13]
4	دانشگاه قطر	قطر	2 سال	59340 تا 98892 (2025)	افراد برای شرکت در دوره پسادکتری باید در مجلات چارک 1 یا چارک 2 مقاله منتشر کنند. همچنین، یکی از الزام‌ها برای پژوهشگران پسادکتری در دانشگاه قطر، انتشار حداقل 6 مقاله در مجلات معتبر طی دوره پسادکتری است. به‌طورکلی، در کشور قطر در راستای بین‌المللی‌شدن، دانشگاه‌ها با دانشگاه‌های خارجی تفاهم‌نامه دارند و در بسیاری از موارد افراد را بورسیه می‌کنند و برای طی دوره به دانشگاه‌های خارجی می‌فرستند.	[14 و 15]
5	دانشگاه تورکو	فنلاند	3 سال	حداقل 52881 (2024)	در این دانشگاه، طرحی به نام دوره پسادکتری در شرکت‌ها وجود دارد. طرح پسادکتری در شرکت‌ها ابتکار مشترک دانشگاه‌ها، صنایع و بنیادهای فنلاندی است. این دوره که یک تا دو سال زمان می‌برد شامل دو مرحله است: دوره تحقیقاتی و یک دوره تحقیقاتی هدفمند در یک شرکت خاص. این دوره توسط شرکت‌ها و صندوق بنیاد PoDoCo تأمین مالی می‌شود. حقوق ماهیانه افراد نیز براساس عملکرد پژوهشگران متغیر است.	[16 و 12]
6	دانشگاه توکیو	ژاپن	2 تا 3 سال	28956 (2022- 2021)	ساعت کاری پژوهشگران پسادکتری در دانشگاه توکیو 5 روز در هفته (35 ساعت و 48 دقیقه در هفته) است. در ژاپن انجمن ترویج علم ژاپن فعالیت‌های بسیاری در حوزه پژوهشی این کشور دارد. این جامعه با استفاده از طرح پسادکتری خود که به‌صورت جایزه ارائه می‌شود از پژوهشگران برتر کشورهای دیگر دعوت می‌کند که برای انجام پژوهش‌های مشترک، بحث و تبادل نظر با پژوهشگران به ژاپن سفر کنند و دوره پسادکتری خود را در این کشور سپری کنند.	[17 و 18]
7	دانشگاه منچستر	انگلیس	1 تا 5 سال	از 46249 تا 71923 (2025)	در دانشگاه منچستر طرحی با نام پراسپِر اجرا می‌شود. این طرح حاصل همکاری بین دانشگاه‌های منچستر، لیورپول و لنکستر، با هدف بازتعریف رویکرد بریتانیا در توسعه شغلی پسادکتری و گشودن استعدادهای موجود در جامعه به نفع پژوهشگران، کارفرمایان و اقتصاد، برگزار می‌شود. شرکت‌کنندگان به فعالیت‌های توسعه‌ای که با همکاری طیف وسیعی از کارفرمایان و مربیان حرفه‌ای متعهد ایجاد شده‌اند، دسترسی پیدا می‌کنند تا مهارت‌ها و خواسته‌های خود و چگونگی همسویی آنها با نقش‌ها در بخش‌های مختلف را بررسی کنند. در این دانشگاه حقوق پژوهشگران پسادکتری متناسب با تجربه آن‌ها پرداخت می‌شود.	[19 و 12]
8	دانشگاه پلی تکنیک تورین	ایتالیا	2 تا 3 سال	حدود 26918 (2025)	در این دانشگاه، رصدخانه دائمی برای مشاغل دانشگاهی و گروه متمرکزی از پژوهشگران تشکیل شده است که به دنبال توسعه شغلی افراد دکتری و پسادکتری هستند. این رصدخانه متمرکز بر موارد زیر است: تضمین نظارت بر توزیع قراردادهای مدت‌دار برای ایجاد یک مسیر شغلی خطی و شفاف از دکتری و پسادکتری به‌سمت‌های دائمی؛ طراحی مشترک (با همکاری پژوهشگران) برای توسعه شغلی پژوهشگران در داخل و خارج از دانشگاه و ارتقای یک محیط پژوهشی حمایتی.	[20 و 12]
9	دانشگاه لیمریک	ایرلند	1 تا 3 سال	49826 تا 110081 براساس نوع طرح و شرایط پسادکتری (2025)	در برخی طرح‌های پسادکتری این دانشگاه، افراد برای یک دوره دوساله به یک کشور خارجی اعزام می‌شوند و پس از آن نیز یک دوره یک‌ ساله را در دانشگاه لیمریک طی می‌کنند. همچنین، در این دانشگاه، برنامه‌ای (شامل برگزاری کارگاه‌های توسعه شغلی، رزومه عملی، جلسات مصاحبه و ...) برای توسعه استعدادهای منابع انسانی (مانند پژوهشگران پسادکتری) طراحی شده است.	[21 و 12]
10	دانشگاه آنتورپ	بلژیک	1 تا 3 سال	35054 تا 55355 (2025)	دانشگاه آنتورپ برای ایجاد اجتماعی از پژوهشگران پسادکتری، روزی را باعنوان «روز پسادکتری»معرفی کرده است. در روز پسادکتری بر موضوعاتی با اهمیت ویژه برای پژوهشگران پسادکتری، ازجمله مشاغل فراتر از دانشگاه، رفاه، دانش شهروندی و اجتماع پسادکتری‌ها در آنتورپ، تمرکز می‌شود. روز پسادکتری بخشی از یک استراتژی و برنامه عملیاتی گسترده‌تر دانشگاه برای جذب پژوهشگران پسادکتری است؛ چه پسادکتری‌هایی که می‌خواهند در دانشگاه فعالیت خود را ادامه دهند و چه آن‌هایی که به دنبال تقویت و گسترش مهارت‌های خود با توجه به مراحل شغلی فراتر از دانشگاه هستند.	[22 و 23 و 24 و 12]

همان‌گونه که مشاهده شد دانشگاه‌های مطرح دنیا به موضوع پسادکتری اهمیت خاصی می‌دهند و در راستای اهداف کلان آموزش عالی خود، خط‌مشی‌هایی را در خصوص دوره پسادکتری در پیش می‌گیرند. در ادامه در راستای درس‌‌آموزی از تجربیات این دانشگاه‌ها در زمینه دوره پسادکتری، دلالت‌های سیاستی اقدام‌های این دانشگاه‌ها به‌صورت مختصر ذکر می‌شود:

1. لحاظ کردن امتیاز برای اساتید میزبان دوره پسادکتری در آیین‌نامه ارتقای مرتبه اعضای هیئت علمی؛

2. توسعه مسیر شغلی پژوهشگران پسادکتری از طریق ایجاد مرکز یا سامانه در خصوص مشاغل مرتبط با پژوهشگران، برگزاری دوره‌های توانمندسازی، شبکه‌سازی، برگزاری رویدادهای مشترک با صنعت و ...؛

3. رقابتی کردن دوره پسادکتری و ارائه آن به‌صورت جایزه به این صورت که هر سال ظرفیت معینی برای دوره پسادکتری مشخص شود و افراد برای ورود به دوره پسادکتری با یکدیگر رقابت کنند؛

4. استفاده از مسائل و طرح‎های ملی کشور در تعریف موضوعات پسادکتری؛

5. برگزاری مشترک دوره‌های پسادکتری با دانشگاه‌های خارجی برتر در راستای بین‌المللی شدن؛

6. دعوت از پژوهشگران برتر سایر کشورها برای گذراندن دوره پسادکتری در دانشگاه‌های کشور؛

7. پرداخت متغیر حقوق پژوهشگران (با تعیین میزان حداقل پرداخت) براساس تجربه و عملکرد پژوهشگران؛

8. برگزاری دوره‌های پسادکتری دوگانه (در دانشگاه و صنعت)؛

9. تأمین مالی دوره‌های پسادکتری توسط بنیادها، بخش خصوصی و صنعت؛

10. تهیه منشور اخلاقی، منشور پسادکتری و مشخص کردن تعهدات ذی‌نفعان مختلف (استاد، پژوهشگر و ...)؛

11. شبکه‌سازی و ایجاد اجتماع پسادکتری.

4. جمع‌بندی و پیشنهاد

با وجود اینکه طی یکی دو دهه اخیر در کشور به موضوع پسادکتری توجه شده است، اما عمر کوتاه این دوره در کشور، توجه اندک مدیران و خط‌مشی‌گذاران به این دوره و مسائل و چالش‌های اجرایی باعث شده این دوره‌ در پیشبرد علمی و حل مسائل کشور مؤثر واقع نشود. بنابراین، مؤثر واقع شدن بند «ب» ماده (94) برنامه هفتم پیشرفت که در راستای جهت‌دهی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی به‌سمت حل مسائل کشور از طریق دوره‌های پسادکتری است، نیازمند توجه و در نظر گرفتن چالش‌ها و مسائل و مشکلات اجرایی این دوره و حل آن‌هاست. براین‌اساس باید با فراهم کردن الزام‌های اجرایی این بند، زمینه لازم برای تأثیرگذاری دوره‌های پسادکتری در حل مسائل کشور فراهم شود. در همین راستا، در ادامه پیشنهادهایی برای برون‌رفت از وضعیت فعلی و حل مسائل و مشکلات اجرایی دوره پسادکتری در کشور ارائه می‌شود تا از این طریق زمینه لازم برای اجرایی‌سازی بند «ب» ماده (94) برنامه هفتم پیشرفت فراهم شود. پیشنهادهایی که با توجه به عناصر اصلی دخیل در دوره پسادکتری و مسائل و مشکلات اجرایی این دوره می‌توان در سه بخش بیان کرد:

الف) تعریف مسائل و اولویت‌های پژوهشی

هدف‌مندکردن موضوعات دوره پسادکتری در راستای اولویت‌های پژوهشی کشور: در راستای حل مسائل کشور، موضوعات تمامی دوره‌های پسادکتری کاربردی که میزبان آن‌ها یکی از دستگاه‌های دولتی است و دوره‌های پسادکتری اولویت‌‌محور بنیاد ملی نخبگان، مبتنی‌بر «اولویت‌های پژوهش و فناوری کشور در بازه زمانی 1407-1403» (مصوب شورای عالی عتف) تعریف شود و در سامانه ساجد وزارت عتف فراخوان آن صورت گیرد. بررسی همسویی و انطباق موضوعات پیشنهادی با اولویت‌های پژوهش و فناوری کشور نیز بر‌عهده دبیرخانه شورای عالی عتف است. علاوه‌بر این صنایع و واحدهای تولیدی بخش خصوصی متقاضی بهره‌گیری از ظرفیت پژوهشگران پسادکتری نیز تقاضاهای خود را در این سامانه ثبت کنند. سپس دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها با مراجعه به این سامانه، نیازها را دریافت و مبتنی‌بر آن پژوهشگران پسادکتری را جذب کنند.
تمرکز همه فراخوان‌های دوره پسادکتری در سامانه ساجد وزارت عتف: برای اطلاع‌رسانی مناسب فراخوان‌های دوره پسادکتری و همچنین فراهم کردن فرصت برابر داوطلبین دوره پسادکتری، دانشگاه‌ها مکلف شوند همه فراخوان‌های دوره پسادکتری (بنیادی، کاربردی، فناوری و صنعتی) را در سامانه ساجد اطلاع‌رسانی کنند. همچنین، برای کاهش هزینه‌ها، پرهیز از موازی‌کاری، آگاهی و دسترسی بهتر کاربران به سامانه‌های مرتبط با علم و فناوری کشور، می‌توان کلیه این سامانه‌ها، مانند ساجد، نان، ساتع، ستاد ایران و ... را ذیل پنجره واحد علم و فناوری در شورای عالی عتف تجمیع کرد.

مشخصاً پیشنهاد می‌شود عبارت «پنجره واحد علم و فناوری: درگاهی یکپارچه‌ است که از طریق آن خدمات، فرایندها و اطلاعات کلیه سامانه‌های فعال در حوزه علوم، تحقیقات و فناوری در دسترس پژوهشگران، فناوران، سیاستگذاران و سایر ذی‌نفعان قرار می‌گیرد»؛ جایگزین عبارت «سامانه ساتع: سامانه ملی تقاضا و عرضه پژوهش و فناوری که یکی از سامانه‌های مرتبط با پنجره واحد نظام ایده‌ها و نیازها (نان) است» در ماده (1) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری شود.

اضافه شدن دوره پسادکتری بنیادی به دوره‌های پسادکتری جایگزین خدمت: با توجه به اینکه حل مسائل کشور و انجام موفقیت‌‌آمیز دوره‌های پسادکتری کاربردی، فناوری و صنعتی نیازمند بلوغ دانش‌های بنیادی در کشور است، پیشنهاد می‌شود دوره‌‌های پسادکتری بنیادی نیز به دوره‌های پسادکتری جایگزین خدمت اضافه شود. درحال‌حاضر، تنها دوره‌های پسادکتری کاربردی، فناوری و صنعتی از این ظرفیت برخوردار هستند.
مشخص شدن متولی صدور گواهی اتمام دوره پسادکتری صنعتی و فناورانه: با توجه به اینکه هم اکنون روال مشخص و روشنی برای صدور گواهی پژوهشگران پسادکتری صنعتی و فناورانه وجود ندارد، پیشنهاد می‌شود گواهی پایان دوره پسادکتری صنعتی با تأیید مشترک وزارت صنعت، معدن و تجارت و حسب مورد یکی از وزارتین علوم و بهداشت صادر شود. در مورد پژوهشگران پسادکتری فناورانه نیازمند تأیید مشترک معاونت علمی و فناوری رئیس جمهور و یکی از وزارتخانه‌های علوم و بهداشت است.

ب) پذیرش پسادکتری

متمرکز کردن مسائل بیمه و حقوق پژوهشگران پسادکتری در بنیاد ملی علم ایران: یکی از مشکلات دوره پسادکتری در کشور، مسائل مربوط به بیمه و حقوق پژوهشگران پسادکتری است که متولیان این دوره ضمن هماهنگی ضعیف با یکدیگر، نسبت به بیمه کردن و پرداخت کامل حقوق پژوهشگران مقاومت می‌کنند. با توجه به سابقه بنیاد ملی علم در حمایت از پژوهشگران پسادکتری، پیشنهاد می‌شود این بنیاد، متولی بیمه و حقوق این پژوهشگران شود. همچنین لازم است بنیاد علم با توجه به آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری، نسبت به بازتعریف معیارهای حمایت از پژوهشگران پسادکتری اقدام کند. شایان ذکر است که براساس بند «الف» ماده (6) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری بیمه کردن پژوهشگران پسادکتری از تعهدات دانشگاه یا دستگاه به‌کارگیرنده است. درنتیجه براساس ماده (11) همین آیین‌نامه، به‌کارگیری پژوهشگر پسادکتری به منزله استخدام دائمی او نیست و پس از اتمام دوره پسادکتری، دانشگاه یا دستگاه به‌کارگیرنده هیچ‌گونه تعهدی نسبت به استخدام پژوهشگر پسادکتری ندارند.
پرداخت مبتنی‌بر تجربه و عملکرد پژوهشگر: درحال‌حاضر حقوق تمامی پژوهشگران بدون توجه به تجربه و عملکرد آنان یکسان لحاظ می‌شود. لذا پیشنهاد می‌شود مقدار حداقل و پایه‌ای برای حقوق پژوهشگران پسادکتری توسط معاونت پژوهشی وزارت عتف تعیین شود و مابقی آن براساس میزان تجربه و عملکرد آن‌ها پرداخت شود. همچنین میزان حقوق پژوهشگران دوره‌های پسادکتری کاربردی، فناوری و صنعتی براساس توافق میان پژوهشگر و کارفرما تعیین شود.
اصلاح مدت زمان حمایت از پژوهشگران پسادکتری: براساس ماده (1) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری، طول دوره پسادکتری یک سال و با تأیید کارگروه تا سه سال قابل تمدید است، اما در عمل صرفاً برای یک سال حقوق به پژوهشگر پسادکتری پرداخت می‌شود؛ و برای مدت زمان بیشتر از یک سال حقوقی پرداخت نمی‌شود که این امر بر کیفیت دوره پسادکتری تأثیر گذاشته است. از همین‌رو، پیشنهاد می‌شود عبارت «در دوره‌های کاربردی، فناوری و صنعتی حداکثر تا سه سال و در دوره‌های بنیادی حداکثر تا دو سال حقوق و بیمه پژوهشگران پسادکتری برقرار است» به انتهای عبارت «دوره پسادکتری» در ماده (1) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری الحاق شود.
فقدان اشتغال همزمان پژوهشگران پسادکتری در سایر دستگاه‌ها: با هدف ارتقای کیفیت دوره‌های پسادکتری، پیشنهاد می‌شود دانشگاه‌ها صرفاً افرادی را که شاغل نیستند به‌عنوان پژوهشگر پسادکتری جذب کنند. همچنین با توجه به شرایط اقتصادی (به‌خصوص که این گروه از پژوهشگران متأهل یا در سنین ازدواج هستند)، حقوق پژوهشگران متناسب با شرایط تأهل و فرزندآوری افزایش یابد و حداقل برابر با استادیار پایه یک شود.
ضابطه‌مند کردن اتمام دوره پسادکتری: با‌توجه به پایین بودن مبلغ حقوق پژوهشگران پسادکتری، لازم است نهادهایی که پرداخت حقوق پژوهشگران را انجام می‌دهند، تمامی مبالغ را به پژوهشگر در زمان مقرر پرداخت کنند و هیچ‌گونه مبلغی به‌عنوان ضمانت تحویل خروجی (مانند پذیرش مقاله) نزد خود نگه ندارند. با این حال لازم است، تحویل گواهی اتمام دوره پسادکتری به پژوهشگر، منوط به تحویل خروجی‌ها و دستاوردهای لازم باشد.
افزایش حداکثر فاصله زمانی مجاز بین اخذ مدرک دکتری تا دوره پسادکتری به 5 سال: با توجه به اینکه دوره پسادکتری هنوز به درستی بین دانشگاهیان کشور مطرح نشده و در بسیاری از دانشگاه‌های خارجی نیز حداکثر فاصله زمانی از اخذ مدرک دکتری تا دوره پسادکتری 5 سال است؛ پیشنهاد می‌شود برای استقبال بیشتر دانش‌آموختگان از دوره پسادکتری، حداکثر مدت زمان بین اخذ مدرک دکتری تا دوره پسادکتری از 4 سال به 5 سال افزایش یابد. به‌طور مشخص در ماده (5) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری عبارت «رعایت حداکثر فاصله زمانی پنج سال بین دانش‌آموختگی مقطع دکتری و شروع دوره پسادکتری» جایگزین جزء 5 می‌شود.
خروجی محور کردن فعالیت‌های پژوهشگران پسادکتری: در برخی از دانشگاه‌ها و دستگاه‌های به‌کارگیرنده پژوهشگران پسادکتری به پژوهشگران مانند کارمند نگریسته می‌شود که باید به‌طور تمام وقت در دانشگاه یا دستگاه حضور فیزیکی داشته باشد. این در حالی است که پژوهشگری یک شغل حرفه‌ای محسوب می‌شود و نه یک کار اداری. بنابراین لازم است نظارت بر پژوهشگران پسادکتری بیشتر به‌صورت ارزیابی خروجی‌های آن‌ها باشد تا نظارت‌ها و ارزیابی‌های اداری و... . در همین راستا، لازم است جزء «3» بند «ج» ماده (6) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری تحت عنوان «حضور تمام‌وقت در مؤسسه، مرکز فناوری، واحد صنعتی» حذف شود و سبد متنوعی از خروجی‌ها (مقاله، کتاب، تولید و توسعه محصول فناورانه، ثبت اختراع و ...) به‌عنوان ملاک ارزیابی افراد تعیین شود.
تعیین ظرفیت پذیرش دوره پسادکتری برای دانشگاه‌ها: برای ارتقای کیفیت دوره پسادکتری درکشور و توزیع عادلانه فرصت‌ها، معاونت‌های پژوهشی وزارتین علوم و بهداشت هرساله براساس ارزیابی‌های صورت گرفته (مانند ISC)، ظرفیت هریک از دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی را برای پذیرش پژوهشگران پسادکتری (در دوره‌های بنیادی) اعلام کنند. پیشنهاد می‌شود عبارت «تعیین ظرفیت پذیرش محققان پسادکتری برای مؤسسات، مرکز فناوری و واحد صنعتی» به‌عنوان جزء «9» به بند «ب» ماده (7) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری الحاق شود.
تسهیل پذیرش پژوهشگر پسادکتری از میان دانش‌آموختگان بین‌المللی: در راستای ارتقای تعاملات بین‌الملل و استفاده از ظرفیت دانش‌آموختگان بین‌المللی، معاونت‌های پژوهشی وزارتین پذیرش این گروه را در دوره‌های پسادکتری کاربردی، فناوری و صنعتی پیش‌بینی و تسهیل (مانند تسهیل ورود و خروج مکرر، امور رفاهی و ...) کنند. همچنین در صورتی که این گروه از پژوهشگران دارای شرایط لازم بهره‌مندی از تسهیلات سازمان توسعه همکاری‌های علمی و فناورانه بین‌المللی معاونت علمی باشند، ضروری است این سازمان حمایت‌های لازم از این پژوهشگران را به عمل آورد. مشخصاً پیشنهاد می‌شود عبارت «شخص ایرانی یا غیرایرانی است که با مدرک دکتری تخصصی (Ph.D) از دانشگاه‌های معتبر داخلی یا خارجی مورد تأیید به‌صورت تمام وقت در قالب ضوابط این آیین‌نامه، زیر نظر فرد میزبان فعالیت می‌کند. در این دوره محقق پسادکتری حق اشتغال همزمان ندارد» جایگزین تعریف محقق پسادکتری در ماده (1) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری شود.

ج) راهکارهای مربوط به دانشگاه‌ها و اعضای هیئت علمی

در نظرگرفتن امتیاز برای ارتقای مرتبه و ترفیع پایه اساتید میزبان دوره پسادکتری: برای ترغیب اساتید دانشگاه به میزبانی دوره پسادکتری، پیشنهاد می‌شود در ماده پژوهشی آیین‌نامه‌های ارتقای مرتبه و ترفیع پایه اساتید، امتیازی برای میزبانی دوره پسادکتری لحاظ شود. به‌طور مشخص یک بند با عنوان «میزبانی از دوره‌های پسادکتری صنعتی، کاربردی و فناورانه» به‌عنوان جزء «ج» به بند «5» جدول پ-2-3 و پ-3-3 پیش‌نویس آیین‌نامه ارتقای مرتبه اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های آموزش عالی و پژوهشی کشور (نسخه 27/02/1404) الحاق شود.
ارزیابی دوره‌ای اساتید میزبان دوره پسادکتری: برای ارتقای کیفیت دوره پسادکتری، نظام ارزیابی برای اساتید میزبان دوره پسادکتری طراحی شود و عملکرد اساتید در راهنمایی دانشجویان ارشد، دکتری و پژوهشگران پسادکتری قبلی سنجیده شود. بنابراین پذیرش هر نوع پژوهشگر پسادکتری جدید برای هر یک از اساتید منوط به داشتن عملکرد موفق در این زمینه است. لذا پیشنهاد می‌شود عبارت «تعیین فرد میزبان دوره پسادکتری و ارزیابی دوره‌ای آنها و تنظیم ظرفیت پذیرش بر این اساس» جایگزین جزء «5» بند «الف» ماده (6) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری شود.
اجرای دوره‌های پسادکتری مشترک بین دانشگاه‌های داخلی و خارجی: در راستای بهبود کیفیت دوره پسادکتری و افزایش تعاملات با دانشگاه‌های خارجی، معاونت‌های‌ پژوهشی وزارتین علوم و بهداشت اجرای دوره‌های پسادکتری مشترک میان دانشگاه‌های ایرانی و خارجی و میان اساتید ایرانی و خارج از ایران را تسهیل (مانند رفع موانع اداری، تأمین مالی مناسب و ...) کند. همچنین برای این گروه از دوره‌های پسادکتری امتیازات و مزایای ویژه‌ای (از نظر مالی، امتیاز اساتید میزبان در آیین‌نامه ارتقا و ...) در نظر بگیرند. لذا پیشنهاد می‌شود عبارت «دوره‌های پسادکتری مشترک: دوره‌ای است که در آن محقق پسادکتری با توافق دانشگاه‌های داخل و خارجی روی یک پروژه مشترک کار می‌کند. هزینه‌های دوره با توافق طرفین پرداخت می‌شود» به ماده (1) آیین‌نامه جذب و به‌کارگیری محققان پسادکتری الحاق شود.
رصد دوره‌های پسادکتری توسط معاونت‌های پژوهشی وزارتین علوم و بهداشت: برای آگاهی از مشکلات دوره پسادکتری و بهبود کیفیت این دوره، معاونت‌‌های پژوهشی وزارتین علوم و بهداشت به‌صورت مستمر اجرای دوره‌های پسادکتری را رصد کرده و ضمن برطرف کردن مسائل و چالش‌های دوره، اطلاعات آماری این دوره را در سالنامه‌های آماری مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی منتشر کنند. ارائه این آمار همچنین باعث تسریع در روند رصد اجرای بند «ب» ماده (94) (که تأکید دارد 20 درصد پسادکتری باید به دوره‌های کاربردی، فناوری و صنعتی اختصاص یابد) خواهد شد.

[1] رمضانی م، احتشام‌نژاد ا، نقی‌زاده ر، «جایگاه پسادکتری در ایران در مقایسه با سایر کشورهای منتخب»، علوم و فنون مدیریت اطلاعات، 1403، 10(4).

[2] Huang Y, Cantwell B, Taylor BJ. Reasons for Becoming a Postdoc: Differences by Race and Foreign-Born Status. Teachers College Record. 2016; 118(11).

]3[Yadav A, Seals CD, Sullivan CMS, Lachney M, Clark Q, Dixon KG, et al. The Forgotten Scholar: Underrepresented Minority Postdoc Experiences in STEM Fields. Educational Studies. 2020; 56(2).

]4[Cantwell B, Taylor BJ. Rise of the Science and Engineering Postdoctorate and the Restructuring of Academic Research. The Journal of Higher Education. 2015; 86(5).

]5[NSF. Graduate students, postdoctoral appointees, and doctorate-holding nonfaculty researchers in science, engineering, and health: 1975–2022. National Center for Science and Engineering Statistics; 2024.

[6] پاسخ وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به نامه‌ی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. با شماره 16200/5480-82 مورخ 1404/05/05

]7[ Chinese Postdoctoral Science Foundation. China Postdoctoral System. [Online]; 2025. Available from: HYPERLINK "https://english.chinapostdoctor.org.cn/system/index.html"https://english.chinapostdoctor.org.cn/system/index.html.

]8[ Technical University of Munich. TUM Global Postdoc Fellowship. [Online]; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.tum.de/en/about-tum/careers-and-jobs/postdocs/tum-global-postdoc-fellowship?r=1"https://www.tum.de/en/about-tum/careers-and-jobs/postdocs/tum-global-postdoc-fellowship?r=1.

]9[ Technical University of Munich. Evaluation and promotion. [Online]; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.tum.de/en/about-tum/careers-and-jobs/faculty-recruiting/evaluation-promotion"https://www.tum.de/en/about-tum/careers-and-jobs/faculty-recruiting/evaluation-promotion.

]10[ University of Ghent. Salary scale Assistant, post-doctoral assistant; VWP: e.a. assistant language lector. [Online].; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.ugent.be/en/work/talent/welcoming-new-staff/salaryscales/aapvwpeas3.htm"https://www.ugent.be/en/work/talent/welcoming-new-staff/salaryscales/aapvwpeas3.htm.

]11[ University of Ghent. Postdoctoral Fellowships. [Online].; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.ugent.be/en/research/funding/national/fwo/postdoctoralfellowships.htm"https://www.ugent.be/en/research/funding/national/fwo/postdoctoralfellowships.htm.

]12 [ Engels T, Hasgall A, Peneoasu AM. Postdoctoral researchers at European universities: profiles,roles and institutional support structures; 2024.

]13[ Peking University. 2025 Peking University Boya Postdoctoral Fellowship Call for Applications. [Online]; 2025. Available from: HYPERLINK "https://postdocs.pku.edu.cn/tzgg/23e7ff5c7223496eb014f454d49c43db.htm"https://postdocs.pku.edu.cn/tzgg/23e7ff5c7223496eb014f454d49c43db.htm.

]14[ Qatar University. Research Support (Grants and Contracts): Post-Doc Initiative Program: Qatar University; 2022.

]15[ Qatar University. Memorandum of Understanding. [Online]; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.qu.edu.qa/en-us/Offices/vpaa/Pages/memorandum-of-understanding.aspx"https://www.qu.edu.qa/en-us/Offices/vpaa/Pages/memorandum-of-understanding.aspx.

]16[ University of Turku. Postdoctoral Researcher positions (4 positions) in the fields of Science, Medicine and: University of Turku; 2024.

]17[ University of Tokyo. Postdoctoral researcher positions at the Institute for Solid State Physics (ISSP): University of Tokyo; 2021.

]18[ Japan Society for the Promotion of Science. Postdoctoral Fellowships for Research in Japan: Program Guidelines FY2022: Japan Society for the Promotion of Science; 2022.

]19[ University of Manchester. Research Fellow in Extremes – The Mechanics of Condensed: University of Manchester; 2025.

]20[ Polytechnic University of Turin. MSCA@PoliTO - Postdoctoral Fellowships 2025. [Online]; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.polito.it/en/research/research-funding/horizon-europe/marie-sklodowska-curie-actions-msca/postdoctoral-fellowships-2025"https://www.polito.it/en/research/research-funding/horizon-europe/marie-sklodowska-curie-actions-msca/postdoctoral-fellowships-2025.

]21[ University of Limerick. Postdoctoral Fellowship Opportunities at University of Limerick 2024-25. [Online].; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.ul.ie/research/postdoctoral-fellowship-opportunities-at-university-of-limerick-2024-25"https://www.ul.ie/research/postdoctoral-fellowship-opportunities-at-university-of-limerick-2024-25.

]22[ University of Antwerp. MSCA Postdoctoral Fellowships. [Online].; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.uantwerpen.be/en/research/policy/funding/horizon-europe/pillar1/msca/marie-curie/"https://www.uantwerpen.be/en/research/policy/funding/horizon-europe/pillar1/msca/marie-curie/.

]23[ University of Antwerp. Postdoctoral Fellowships. [Online].; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.uantwerpen.be/en/research/policy/funding/flemish-funding/fwo/postdoc/"https://www.uantwerpen.be/en/research/policy/funding/flemish-funding/fwo/postdoc/.

]24[ University of Antwerp. What do we offer?/ Salaries/ Scholarship Amounts. [Online].; 2025. Available from: HYPERLINK "https://www.uantwerpen.be/en/jobs/what-do-we-offer/" \l "1105115"https://www.uantwerpen.be/en/jobs/what-do-we-offer/#1105115.