خلاصه مدیریتی

قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی با هدف بهبود عدالت مالیاتی، کاهش سفته‌بازی در بازار دارایی‌ها، افزایش شفافیت اقتصادی و هدایت سرمایه‌ها به سمت فعالیت‌های مولد به تصویب رسیده است. این قانون از دو بخش اصلی به شرح زیر تشکیل شده است:

1. بخش بستر اجرایی: به فرایند صدور صورتحساب الکترونیکی توسط اشخاص ثالث نظیر فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران برای انتقال وسایل نقلیه، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور برای انتقال املاک با انواع کاربری و حق واگذاری محل می‌پردازد. اطلاعات مندرج در صورتحساب الکترونیکی نظیر تاریخ انجام معامله، قیمت معامله و اطلاعات هویتی طرفین صورتحساب الکترونیکی مبنای محاسبه مالیات قرار خواهد گرفت. این قانون با بهره‌گیری از اطلاعات مندرج در صورتحساب الکترونیکی، گامی مؤثر در جهت ارتقای کارایی و عدالت در نظام مالیاتی کشور به شمار می‌رود. بهره‌برداری کامل از این قانون وابستگی، زیادی به پیاده‌سازی دقیق استقرار بستر اجرایی در فرصت زمانی حداکثر بیست ماهه توسط سازمان امور مالیاتی کشور، همکاری اشخاص ثالث در صدور صورتحساب الکترونیکی و آموزش و فرهنگ‌سازی صحیح مالیاتی برای مردم خواهد داشت.

2. بخش محاسبه و اخذ مالیات: به تشریح موارد مرتبط با محاسبه و اخذ مالیات بر عایدی سرمایه و مالیات بر درآمدهای اتفاقی پرداخته شده و شامل مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص تجاری و اشخاص غیرتجاری است. در ادامه، موضوع مالیات بر عایدی سرمایه به تفکیک برای اشخاص تجاری و غیرتجاری تشریح می‌شود.

الف) مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص غیرتجاری

مطابق ماده (46) قانون مالیات‌های مستقیم، انتقال دارایی‌های زیر مشمول مالیات بر عایدی سرمایه خواهند بود:

1. املاک با انواع کاربری و حق واگذاری محل؛

۲. خودروهای سواری دارای شماره انتظامی شخصی؛

3. انواع طلا، نقره، پلاتین، مسکوکات آنها و جواهرآلات؛

4. انواع ارز؛

5. انواع رمزدارایی، رمزپول (به استثنای رمزریال جمهوری اسلامی ایران) و رمزارز.

در این گزارش به تبیین مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودروی سواری توسط اشخاص غیرتجاری مشمول مالیات بر عایدی سرمایه پرداخته شده است. قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی با اعمال معافیت‌های متنوع ازجمله معافیت‌های مختص اشخاص غیرتجاری بالای هجده سال و سرپرست خانوار، انواع انتقال‌های خاص نظیر ارث، هدیه و بلاعوض و معافیت سالانه به میزان موضوع ماده (84) قانون مالیات‌های مستقیم برای کلیه اشخاص غیرتجاری، اطمینان حاصل می‌کند که تقاضاهای مصرفی و نیازهای واقعی مردم مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نشوند. برای نمونه، سرپرست خانوار درصورتی‌که دو خودروی سواری داشته باشد و یکی از آنها را بفروشد (به شرط دوره تملک بیش از یک سال)، انتقال وی مشمول عایدی سرمایه نخواهد بود.

در محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودروی سواری متعلق به اشخاص غیرتجاری پس از اعمال معافیت‌ها مراحل زیر انجام می‌گیرد:

1. محاسبه دوره تملک: فاصله زمانی میان تاریخ تملک و تاریخ فروش.

2. محاسبه عایدی سرمایه: مازاد قیمت فروش از قیمت خرید.

هر دو مرحله اول، بر اساس اطلاعات مندرج در صورتحساب الکترونیکی محاسبه می‌شوند. دو مورد خاص در محاسبه این دو شاخص وجود دارد:

·        در مواردی که خودروی سواری فاقد صورتحساب الکترونیکی خرید باشد، به‌منظور تسهیل محاسبه عایدی سرمایه تمهیدهایی در قانون در نظر گرفته شده است. برای نمونه، به‌منظور تعیین قیمت خرید خودروی سواری فاقد صورتحساب الکترونیکی، از مواردی نظیر ارزش روز بر مبنای قیمت مندرج در صورتحساب‌های الکترونیکی دارایی‌های مشابه، قیمت اظهاری در صورتحساب الکترونیکی خرید یا فروش، تغییرات شاخص قیمت مصرف‌کننده در طول دوره تملک و مأخذ موضوع ماده (۲۸) قانون مالیات بر ارزش افزوده استفاده شده است.

·        در مواردی که خودروی سواری به‌صورت بلاعوض از اعضای خانوار، پدر، مادر یا اجداد تملک‌شده باشد، تاریخ تملک و قیمت خرید آن‌ها مبنای محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه در انتقال بعدی قرار خواهد گرفت.

3. کسر عایدی ناشی از تورم (تعدیل تورمی): با توجه به وضعیت تورمی کشور، به‌منظور حذف بخشی از ارزش ایجادشده ناشی از تورم، «عایدی ناشی از تورم» محاسبه و از کل عایدی سرمایه کسر می‌شود تا مبلغ نهایی عایدی کاهش یابد. این امر با هدف ایجاد تمایز میان سود واقعی و سود اسمی ناشی از تورم است. برای این منظور، قیمت خرید دارایی با استفاده از شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی، بر اساس آخرین اطلاعات منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، تعدیل می‌گردد.

4. کسر زیان سرمایه حاصل از معاملات گذشته: اگر دوره تملک خودروی سواری بیش از یک سال باشد و قیمت فروش آن کمتر از قیمت خرید باشد، زیان سرمایه‌گذاری ثبت‌شده و این زیان از عایدی‌های مشمول مالیات در همان سال یا سال‌های بعد کسر می‌شود.

5. تعیین نرخ و محاسبه مالیات: بسته به میزان مأخذ نهایی که از محاسبه عایدی سرمایه با کسر عایدی ناشی از تورم و زیان ناشی از معاملات گذشته محاسبه شده است، از نرخ‌های پلکانی استفاده می‌شود تا مالیات بر عایدی سرمایه محاسبه شود.

علاوه بر معافیت‌های فوق‌الذکر، درصورتی‌که مالیات بر عایدی سرمایه محاسبه‌شده کمتر از مالیات نقل‌وانتقال خودروی سواری باشد، دارایی انتقال‌یافته از مالیات بر عایدی سرمایه معاف خواهد شد.

همان‌طور که در بخش بستر اجرایی تشریح شد، مالیات قابل پرداخت مبتنی‌بر اظهارنامه پیش‌فرض، به اشخاص غیرتجاری اعلام می‌شود. اشخاص مذکور موظف‌اند سه ماه پس از اعلام به آنها، مالیات تعلق‌یافته را پرداخت کنند.

ب) مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص تجاری

در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی علاوه‌بر اشخاص غیرتجاری به اشخاص تجاری نیز پرداخته شده است. قبل از تصویب قانون، انتقال وسایل نقلیه توسط اشخاص تجاری در قالب مالیات بر درآمد صاحبان مشاغل و مالیات عملکرد اشخاص حقوقی محاسبه و اخذ می‌شد. زمانی که اشخاص تجاری حقیقی یعنی صاحبان مشاغل اقدام به انتقال خودروی سواری غیرمرتبط با فعالیت شغلی خود می‌کنند با همان قواعد اشخاص غیرتجاری مشمول مالیات بر عایدی سرمایه خواهند شد.

1. مقدمه

به‌طور کلی شناسایی درآمد، پیش‌نیاز وضع هرگونه مالیات بر درآمد ازجمله مالیات بر عایدی سرمایه است. به‌عنوان نمونه، در صورتی‌که شخصی خودروی سواری مشمول مالیات بر عایدی سرمایه را به دیگری منتقل کند، حداقل اطلاعات موردنیاز سازمان امور مالیاتی برای محاسبه این مالیات شامل قیمت خرید، قیمت فروش و دوره نگهداری خودروی سواری خواهد بود. فقدان زیرساخت‌های اجرایی لازم برای تولید و ثبت این اطلاعات و محاسبه مابه‌التفاوت قیمت خرید و فروش بر اساس دوره نگهداری، از موانع اصلی اجرای مالیات بر عایدی سرمایه در کشور بوده است.

از سوی دیگر، در طراحی و وضع قوانین مالیاتی باید تکالیف برای همه اشخاص به‌گونه‌ای پیش‌بینی شود که انجام آنها ساده و قابل‌دسترس باشد تا در مرحله اجرا با چالش جدی مواجه نشود و از نظر اجتماعی نیز پذیرش عمومی پیدا کند. در این راستا، استفاده از روش‌های نوین برای دریافت اطلاعات مالیاتی به‌جای الزام مؤدیان به تسلیم مستقیم اظهارنامه، اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند فرایند اخذ مالیات را تسهیل کند.

در این گزارش، «قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی» [1] مورد بررسی قرار گرفته که عمدتاً به اصلاح «قانون مالیات‌های مستقیم» [2] و «قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان» [3] می‌پردازد. این قانون شامل دو بخش اصلی، یعنی مالیات بر عایدی سرمایه و بستر اجرایی آن است که در ادامه با محوریت مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال وسایل نقلیه تشریح می‌شود. این قانون از دو بخش اصلی مالیات بر عایدی سرمایه و بستر اجرایی، تشکیل شده و در ادامه به تفکیک شرح داده می‌شود.

الف) مالیات بر عایدی سرمایه: مالیات بر عایدی سرمایه یکی از پایه‌های مالیاتی درآمدی است که با هدف افزایش هزینه فعالیت‌های سوداگرانه، ارتقای عدالت مالیاتی و حمایت از بخش‌های مولد اقتصاد طراحی شده است. بر اساس قانون مالیات‌های مستقیم [2]، درخصوص اشخاص تجاری، انتقال وسایل نقلیه حسب مورد در قالب مالیات بر درآمد صاحبان مشاغل و مالیات عملکرد اشخاص حقوقی مشمول مالیات است و قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1] صرفاً برخی استثنائات را اصلاح کرده یا معافیت‌هایی را برای این موارد در نظر گرفته است. اما درخصوص اشخاص غیرتجاری، عایدی سرمایه ناشی از انتقال دارایی‌های زیر اعمال می‌شود:

1. املاک با انواع کاربری و حق واگذاری محل؛

2. خودروهای سواری دارای شماره انتظامی شخصی؛

3. انواع طلا، نقره، پلاتین، مسکوکات آنها و جواهرآلات؛

4. انواع ارز؛

5. انواع رمزدارایی، رمزپول (به استثنای رمزریال جمهوری اسلامی ایران) و رمزارز.

شایان ذکر است در این قانون، برای جلوگیری از فشار مالیاتی بر عموم مردم و کنار گذاشتن نیازهای مصرفی آنها، معافیت‌های متعدد در نظر گرفته شده است تا صرفاً فعالیت‌های سوداگرانه هدف قرار گیرند. محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه در انتقال خودروی سواری اشخاص غیرتجاری، پس از اعمال معافیت‌ها، شامل مراحل محاسبه دوره تملک، محاسبه عایدی سرمایه (مازاد قیمت فروش از خرید)، کسر عایدی ناشی از تورم، لحاظ زیان‌های سرمایه‌ای و در نهایت محاسبه مالیات با نرخ‌های پلکانی است.

نکته مهم در قانون مالیات سوداگری و سفته‌بازی [1] این است که صرف خرید یا نگهداری دارایی مشمول مالیات نمی‌شود، بلکه فقط در صورت فروش دارایی و تحقق عایدی، مالیات محاسبه و اخذ خواهد شد. به بیان دیگر، مالیات بر عایدی سرمایه ناظر بر «انتقال دارایی» است نه «مالکیت دارایی». برای مثال، ممکن است فردی بر اساس نیازهای شخصی یا خانوادگی خود مالک ده خودروی سواری باشد؛ در این مثال صرف داشتن یا استفاده از این خودروهای سواری موجب تعلق مالیات بر عایدی سرمایه نمی‌شود، بلکه تنها در صورت فروش هر یک از خودروهای سواری و تحقق عایدی ناشی از فروش آنها، مالیات محاسبه و اخذ می‌شود.

ب) بستر اجرایی: محاسبه صحیح و دقیق مالیات بر عایدی سرمایه مستلزم دسترسی به اطلاعاتی همچون تاریخ انجام معامله، قیمت معامله و مشخصات هویتی طرفین انتقال است. به همین دلیل، در بخش بستر اجرایی قانون، سازوکار لازم برای جمع‌آوری و انتقال این اطلاعات به سازمان امور مالیاتی پیش‌بینی شده است.

فلسفه اصلی این بخش، ایجاد زیرساخت اجرایی برای ثبت و تبادل داده‌های معاملات است که در قالب «صورتحساب الکترونیکی» تولید و در پایگاه جامع اطلاعاتی موضوع ماده (169 مکرر) قانون مالیات‌های مستقیم [2] وزارت اقتصاد ثبت می‌شود. در این راستا مطابق قانون، اطلاعات مندرج در صورتحساب الکترونیکی صادرشده نظیر تاریخ انجام معامله، قیمت معامله و اطلاعات هویتی طرفین معامله مبنای محاسبه مالیات قرار خواهد گرفت. علاوه‌بر آن، در این بخش، سازمان امور مالیاتی کشور مکلف شده است خلاصه‌ای از اطلاعات موجود در سامانه مؤدیان نظیر صورتحساب‌های الکترونیکی خرید و فروش، محاسبه، اعلام و اخذ مالیات متعلق را به عنوان اظهارنامه پیش‌فرض تهیه کند.

با توجه به توضیحات فوق، فراهم‌کردن امکانات صدور صورتحساب الکترونیکی پیش‌نیاز اخذ هرگونه مالیات بر عایدی سرمایه می‌باشد. در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1] به فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای اجرای قانون نظیر آماده‌کردن شرایط صدور صورتحساب الکترونیکی و تخصیص کارپوشه غیرتجاری به اشخاص غیرتجاری، «استقرار بستر اجرایی» اطلاق می‌شود. لازم به ذکر است طبق این قانون وزیر امور اقتصادی و دارایی موظف است استقرار بستر اجرایی را به‌صورت عمومی اعلام کند. بر اساس بخش بستر اجرایی قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال وسایل نقلیه ملزم به شماره‌گذاری برعهده فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (شخص ثالث) در زمان تعویض پلاک خواهد بود.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اجرای قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، پوشش کامل معاملات از طریق تکمیل قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان [3] و ایجاد امکان تهیه اظهارنامه پیش‌فرض است. ویژگی اصلی این روش آن است که مؤدیان تکالیف سنگینی برای ثبت اطلاعات معاملات خود نخواهند داشت؛ به‌عنوان مثال، هنگام فروش خودروی سواری، در جریان فرایند متعارف انتقال مالکیت یعنی تعویض پلاک خودروی سواری، اطلاعات معامله از سوی مراکز تعویض پلاک در قالب صورتحساب الکترونیکی به سازمان امور مالیاتی ارسال می‌شود.

در این چارچوب، اظهارنامه پیش‌فرض بر اساس اطلاعات گزارش‌شده توسط اشخاص ثالث (در اینجا فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران) توسط سازمان امور مالیاتی تهیه و به کارپوشه تجاری یا غیرتجاری طرفین معامله انتقال می‌یابد. به‌کارگیری اظهارنامه پیش‌فرض به‌عنوان رویکردی نوین، مزایای متعددی دارد که ازجمله می‌توان به کاهش تکالیف مؤدیان و تسهیل فرایند تسلیم اظهارنامه در مقایسه با شیوه‌های سنتی اشاره کرد.

در بخش‌های بعدی گزارش، نحوه محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه وسایل نقلیه ملزم به شماره‌گذاری و صدور صورتحساب الکترونیکی آن به‌عنوان بستر اصلی اجرای قانون، تشریح می‌شود.

به‌منظور فهم دقیق قانون لازم است اصطلاح‌های به‌کار رفته تشریح شوند. در ادامه به برخی از مهم‌ترین این موارد اشاره می‌شود:

·         صورتحساب الکترونیکی: صورتحساب یا کاربرگ (فرم) الکترونیکی است دارای شماره منحصربه‌فرد مالیاتی که اطلاعات مندرج در آن، در حافظه مالیاتی متناسب با نوع کسب‌وکار ذخیره می‌شود. مشخصات و اقلام اطلاعاتی صورتحساب الکترونیکی، متناسب با نوع کسب‌وکار توسط سازمان مالیاتی تعیین و اعلام می‌شود.

·        اشخاص تجاری: کلیه اشخاص حقیقی موضوع فصل دوم از باب سوم قانون مالیات‌های مستقیم [2] و کلیه اشخاص حقیقی که از طریق اشتغال به مشاغل موضوع «فصل چهارم از باب سوم قانون مالیات‌های مستقیم» درآمد تحصیل می‌کنند و کلیه اشخاص حقیقی مشمول «ماده (۷۷) قانون مالیات‌های مستقیم» و همچنین کلیه اشخاص حقوقی ایرانی دارای فعالیت‌های انتفاعی یا غیرانتفاعی و کلیه اشخاص حقوقی غیرایرانی که در ایران دارای شعبه، نماینده یا کارگزار یا امثال آنها هستند. در این قانون هرگاه از عبارت‌های «مؤدی» و «مؤدیان» استفاده می‌شود، مراد اشخاص مذکور در این جزء است.

·        اشخاص غیرتجاری: کلیه اشخاص حقیقی در کلیه مناطق کشور ازجمله مناطق آزاد تجاری-صنعتی و ویژه اقتصادی که دارای «شماره ملی» یا «شماره اختصاصی (فراگیر) اتباع خارجی» هستند. در قوانین مالیاتی، هرگاه از عبارت‌ «مصرف‌کننده نهایی» استفاده می‌شود، مراد اشخاص غیرتجاری هستند.

·         قیمت فروش: ارزش ریالی زمان انتقال دارایی مندرج در صورتحساب الکترونیکی.

·         قیمت خرید: ارزش ریالی زمان تملک دارایی مندرج در صورتحساب الکترونیکی.

·         قیمت خرید تعدیل شده: حاصل‌ضرب «قیمت خرید» در نسبت «شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در تاریخ انتقال» به «شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در دو سال بعد از تاریخ تملک».

  × قیمت خرید = قیمت خرید تعدیل شده 

·         دوره تملک: مدت زمان تملک از تاریخ صدور صورتحساب الکترونیکی تملک دارایی تا تاریخ صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال دارایی.

·         عایدی سرمایه: مازاد «قیمت فروش» نسبت به «قیمت خرید».

·         زیان سرمایه: مازاد «قیمت خرید» نسبت به «قیمت فروش».

·         عایدی ناشی از تورم: مازاد «قیمت خرید تعدیل‌شده» از «قیمت خرید».

·         مالیات علی‌الحساب: مالیاتی که قبل از تاریخ سررسید پرداخت مالیات، توسط اشخاص تجاری یا غیرتجاری پرداخت یا توسط پرداخت‎کنندگان وجوه به اشخاص مذکور کسر و ایصال می‌شود.

·         ارزش روز خودروی سواری: برمبنای مواردی از قبیل قیمت مندرج در صورتحساب‌های الکترونیکی دارایی‌های مشابه، قیمت اظهاری در صورتحساب الکترونیکی خرید یا فروش، تغییرهای شاخص قیمت مصرف‌کننده در طول دوره تملک و مأخذ موضوع ماده (۲۸) قانون مالیات بر ارزش افزوده [4] تعیین می‌شود.

در ادامه گزارش، با هدف تبیین «قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی» [1] در حوزه مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودروی سواری برای اشخاص غیرتجاری و عایدی سرمایه حاصل از انتقال وسایل نقلیه مشمول مقررات شماره‌گذاری برای اشخاص تجاری موارد زیر آورده شده است:

1. مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص غیرتجاری: این بخش به بررسی مصادیق دارایی‌های مشمول، معافیت‌های مالیاتی و تعیین سازوکار محاسبه و اخذ مالیات می‌پردازد.

2. مالیات بر درآمد (عایدی سرمایه) اشخاص تجاری: با وجود اینکه اشخاص تجاری پیش‌تر مشمول مالیات بر درآمد بوده‌اند، این بخش به موارد خاصی که قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی نظیر انتقال‌های غیرمرتبط با فعالیت شغلی اشخاص حقیقی تجاری و معافیت معاملات در مناطق آزاد تجاری-صنعتی می‌پردازد.

3. صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال وسایل نقلیه: پیش از تشریح احکام مرتبط با مالیات بر عایدی سرمایه انتقال وسایل نقلیه، لازم است فرایند ثبت اطلاعات معاملات در قالب صورتحساب الکترونیکی به‌عنوان بستر محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه بیان شود.

2. ‌مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال وسایل نقلیه درخصوص اشخاص غیرتجاری

اشخاص غیرتجاری شامل همه افراد حقیقی در سراسر کشور، ازجمله مناطق آزاد تجاری-صنعتی و ویژه اقتصادی هستند که دارای «شماره ملی» یا «شماره اختصاصی (فراگیر) برای اتباع خارجی» می‌باشند. این افراد، در زمان انتقال دارایی‌های موضوع ماده (46) قانون مالیات‌های مستقیم [2]، مشمول مالیات بر عایدی سرمایه خواهند شد. در این بخش به تبیین احکام مرتبط با انتقال خودروی سواری توسط اشخاص غیرتجاری پرداخته خواهد شد. به‌منظور تبیین احکام مرتبط با اشخاص غیرتجاری ابتدا مصادیق وسایل نقلیه مشمول مالیات بر عایدی سرمایه تشریح خواهد شد. سپس در ادامه معافیت‌های در نظر گرفته شده برای اشخاص غیرتجاری ذکر می‌شود و بعد از آن به نحوه محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه انتقال وسایل نقلیه، مواعد پرداخت آن و سایر احکام مرتبط با انتقال وسایل نقلیه پرداخته خواهد شد.

۲-۱. تعیین مصادیق وسایل نقلیه مشمول مالیات بر عایدی سرمایه

تبیین احکام مالیات بر عایدی سرمایه، از تعیین مصادیق وسایل نقلیه مشمول این مالیات آغاز می‌شود. وسایل نقلیه ملزم به شماره‌گذاری به دو دسته تقسیم می‌شوند:

1. خودروهای سواری شخصی: این دسته مشمول مالیات بر عایدی سرمایه هستند.

2. سایر وسایل نقلیه: این‌ موارد مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نیستند، اما همچنان مشمول قوانین صدور صورتحساب الکترونیکی می‌شوند. اتوبوس، کامیون، موتورسیکلت و خودروهای کشاورزی ازجمله مواردی هستند که ذیل این بخش قرار می‌گیرند و از حوزه مالیات بر عایدی سرمایه خارج هستند.

بنابراین در این قانون، فقط خودروهای سواری شخصی موضوعیت دارند و سایر دسته‌بندی‌ها در محاسبه مالیات کنار گذاشته می‌شوند.

2-2. معافیت‌های اشخاص غیرتجاری

در محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص غیرتجاری، معافیت‌های گوناگونی به‌منظور عدم درگیری با عموم جامعه و حمایت از خانوارها در نظر گرفته شده است. تعدد و میزان معافیت‌های این قانون به‌گونه‌ای است که تعداد بسیار کمی از اشخاص غیرتجاری مشمول این مالیات می‌شوند. معافیت‌های در نظر گرفته شده در این قانون به‌طور کلی به دو بخش معافیت موقت و معافیت‌های دائمی تقسیم می‌شود. در ادامه هر بخش به تفکیک تشریح می‌شوند.

الف) معافیت موقت: این معافیت به دوره زمانی سه سال ابتدایی پس از استقرار بستر اجرایی (فراهم شدن امکان صدور صورتحساب الکترونیکی) اطلاق می‌شود که انتقال خودروهای سواری تملک‌شده پیش از استقرار بستر اجرایی، مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نخواهد بود. منظور از «استقرار بستر اجرایی» این است که زیرساخت‌های لازم برای اجرای قانون فراهم شده و وزیر امور اقتصادی و دارایی نیز این موضوع را به‌صورت عمومی اعلام کرده باشد. به بیان ساده‌تر، خودروهای سواری که قبل از شروع سراسری اجرای قانون خریداری شده‌اند، حتی اگر تعدادشان زیاد باشد، در زمان فروش مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نمی‌شوند.

«معافیت موقت» در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1] به‌عنوان یک سیاست تنظیمی و دوره گذار طراحی شده است که هدف آن، هم‌زمان ۱. کاهش ریسک به‌روز رفتارهای هیجانی و اختلال‌زا در سمت تقاضا، ۲. تحریک عرضه در کوتاه‌مدت و ۳. فراهم‌سازی شرایط اجرای تدریجی و کم‌هزینه قانون است؛ به‌نحوی که ضمن تحقق اهداف مالیاتی و مقابله با سوداگری، از واردشدن فشار غیرضرور بر بازار و خانوارها نیز پیشگیری شود. از سوی دیگر، این معافیت موقت با تشویق دارندگان دارایی به فروش در این بازه سه ساله، جهت استفاده از معافیت مذکور، موجب افزایش عرضه در بازار می‌شود و عامل شوک طرف عرضه و کاهش قیمت‌ها در راستای اهداف تنظیمی قانون خواهد بود.

ب) معافیت‌های دائمی: این معافیت‌ها پس از پایان دوره سه‌ساله معافیت موقت اعمال می‌شوند و بدین معناست که با پایان یافتن آن دوره، لزوماً فروش همه خودروهای سواری مشمول مالیات نخواهد بود. به عبارت دیگر با توجه به اینکه هدف این است که فقط معاملات سوداگرانه و غیرمصرفی مشمول مالیات شوند، لذا علاوه بر معافیت‌های موقت، معافیت‌های دائمی متنوعی با هدف جلوگیری از درگیر شدن عموم جامعه در قانون پیش‌بینی شده است.

بنابراین بعد از پایان دوره سه‌ساله هم اگر کسی خودروی سواری شخصی‌اش را در شرایطی بفروشد که مشمول معافیت‌های دائمی باشد، مشمول مالیات نخواهد داشت. این نوع معافیت‌ها شامل معافیت‌های تعدادی، مختص سرپرست خانوار، انتقال‌های خاص و آستانه‌های قانونی می‌باشد. در ادامه این موارد نیز به تفکیک تشریح می‌شوند.

1. معافیت‌های تعدادی: انتقال‌های صورت‌گرفته توسط اشخاص غیرتجاری بالای هجده سال که مالک تمام یا بخشی از خودروی سواری دیگری نبوده و دوره تملک خودروی سواری آنها بیش از یک سال باشد، از مالیات بر عایدی سرمایه معاف خواهند شد. بر اساس این معافیت، اشخاص غیرتجاری بالای ۱۸ سال درصورتی‌که تنها مالک یک خودروی سواری باشند و آن را حداقل به مدت یک سال در اختیار داشته باشند، هنگام فروش خودروی سواری از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه معاف خواهند بود.

در مقابل، چنانچه فرد علاوه‌بر خودروی سواری موردنظر مالکیت کامل یا جزیی از خودروی سواری دیگری را داشته باشد، مشمول این معافیت نمی‌شود. به‌عنوان مثال، اگر فردی صرفاً مالک یک خودروی سواری است و از زمان خرید آن نیز بیش از یک سال گذشته باشد، در زمان فروش از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه معاف خواهد بود. در مثال قبل، اگر فردی که مالک خودروی سواری است، خودروی سواری دیگری به‌صورت کامل داشته باشد یا مثلا سه دانگ از آن را داشته باشد، در هنگام فروش خودروی سواری خود، مشمول مالیات خواهد بود.

همچنین در صورت خرید خودروی سواری جدید و فروش خودروی سواری اولیه (با دوره تملک بیشتر از یک سال) حداکثر ظرف شش ماه، انتقال خودروی سواری اولیه مشمول مالیات نخواهد شد. این معافیت با هدف جلوگیری از اخذ مالیات از انتقال‌های انجام شده که با هدف معاوضه یا اصطلاحاً تبدیل به احسن انجام می‌‍‌شود، در نظر گرفته شده است. به بیان دیگر، اگر شخص غیرتجاری طی حداکثر شش ماه تنها خودروی سواری خود با دوره تملک بیشتر از یک سال را تعویض کند، معاف از مالیات بر عایدی سرمایه خواهد بود. در واقع چون تعویض خودروی سواری فعالیتی سوداگرانه نیست، با این معافیت شرایط تعویض خودروی سواری بدون پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه فراهم شده است.

فلسفه معافیت تعدادی برای اشخاص غیرتجاری بالای هجده سال در انتقال یک خودروی سواری، مبتنی‌بر تفکیک نیاز مصرفی از فعالیت سوداگرانه است. قانون با این معافیت قصد دارد استفاده شخصی و متعارف افراد از یک وسیله نقلیه را از شمول مالیات بر عایدی سرمایه خارج کند و در عین حال امکان تعویض یا ارتقای خودروی سواری (تبدیل به احسن) را بدون تحمیل بار مالیاتی فراهم آورد.

2. سرپرست خانوار: در قانون علاوه‌بر معافیت تعدادی برای عموم اشخاص غیرتجاری بالای هجده سال، برای سرپرست خانوار معافیت ویژه‌ای در نظر گرفته است. بر اساس متن قانون، سرپرست خانوار درصورتی‌که مالک دو خودروی سواری باشد، در زمان انتقال هر یک از آنها مشمول مالیات نمی‌شود. در واقع سرپرست خانوار امکان انتقال خودروی سواری دوم خود را با رعایت شرط دوره تملک بیشتر از یک سال دارد. همچنین علاوه بر موارد فوق، امکان نقض محدودیت دوره تملک برای سرپرست خانوار هر پنج سال یک بار، فراهم شده است. در واقع برای سرپرستان خانوار، شرط دوره تملک بیشتر از یک سال، در هر پنج ‌سال یک بار در نظر گرفته نمی‌شود.

برای مثال، اگر سرپرست خانوار مالک دو خودروی سواری بوده، از زمان خرید هر دو نیز بیش از یک سال گذشته باشد، در زمان فروش آنها معاف از مالیات بر عایدی سرمایه خواهد بود. حال اگر دوره تملک خودروی سواری فروخته‌شده کمتر از یک سال باشد و او در پنج سال گذشته از این معافیت استفاده نکرده باشد، باز هم انتقال خودروهای سواری او مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نخواهد بود.

در مورد سرپرست خانوار که دارای دو خودروی سواری است و خودروی سواری سوم را خریداری می‌کند، درصورتی‌که در فاصله شش ماهه پس از خرید خودروی سواری سوم، اقدام به فروش یکی از دو خودروی سواری قبلی خود (با دوره تملک بیشتر از یک سال) کنند، مشمول مالیات نخواهد بود.

فلسفه پیش‌بینی معافیت ویژه برای سرپرست خانوار را می‌توان در حمایت از نیازهای متعارف و اساسی خانواده دانست. سرپرست خانوار به‌طور معمول برای اداره خانواده نیازمند دسترسی به حداقل دو خودروی سواری جهت تأمین نیازهای مربوط به امور روزمره اعضای خانواده است. ازاین‌رو، با اعطای معافیت‌های خاص در انتقال دو خودروی سواری و نیز امکان استفاده محدود از معافیت در دوره‌های پنج‌ساله در قانون، تلاش شده است ضمن جلوگیری از فشار مالیاتی مضاعف بر خانواده‌ها، تناسبی میان عدالت مالیاتی و رفاه اجتماعی برقرار شود.

3. انتقال‌های خاص: عایدی سرمایه حاصل از انتقال قهری نظیر ارث و همچنین انتقال‌ به‌صورت بلاعوض نظیر هدیه و وقف مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نمی‌شود. فلسفه معافیت انتقال‌های خاص از مالیات بر عایدی سرمایه، عمدتاً بر پایه رعایت ملاحظات اجتماعی است.

هدف اصلی مالیات بر عایدی سرمایه، اخذ مالیات از عایدی‌های سرمایه‌ای است که فراتر از معافیت‌های مصوب قانون حاصل شده‌اند. در این چارچوب، انتقال دارایی‌ها از طریق ارث که بدون اراده و قصد شخص انجام می‌گیرد، مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نمی‌شود.

بااین‌حال، در صورت انتقال مجدد دارایی توسط وراث، بررسی شمول مالیات عایدی سرمایه بر اساس قواعد تصریح‌شده در قانون صورت می‌گیرد. نکته حائز اهمیت این است که در تعیین «قیمت خرید» دارایی برای وراث، ارزش روز دارایی در تاریخ فوت متوفی مبنای محاسبه قرار می‌گیرد. به بیان دیگر، مطابق قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1]، عایدی سرمایه متوفی از زمان خرید وی تا زمان فوت ایشان، به‌طور کامل کسر شده است؛ به‌گونه‌ای که تنها عایدی سرمایه‌ای که از زمان فوت متوفی تا زمان فروش دارایی توسط وراث تحقق یافته، مشمول مالیات خواهد بود. این رویکرد موجب می‌شود ازیک‌سو بر عایدی حاصل از انتقال قهری دارایی مالیات بر عایدی سرمایه وضع نشود و ازسوی دیگر، عدالت مالیاتی درخصوص عایدی واقعی وراث از زمان تملک تا انتقال دارایی برقرار شود.

درخصوص هدیه و وقف نیز هدف اصلی معمولاً کسب سود اقتصادی نیست، بلکه بیشتر انگیزه‌های خانوادگی و خیرخواهانه موردنظر انتقال‌دهنده است و از همین حیث، در قانون این نوع انتقال‌ها از مالیات بر عایدی سرمایه معاف شده است.

4. معافیت پایه: مطابق قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1]، تمام عایدی حاصل از انتقال دارایی‌ها به‌طور کامل مشمول مالیات نمی‌شود، بلکه برای محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه، معافیت پایه‌ای به میزان معافیت مقرر در ماده (۸۴) قانون مالیات‌های مستقیم [2] در نظر گرفته شده است که از مجموع عایدی سرمایه حاصل از انتقال همه دارایی‌های مشمول مالیات بر عایدی سرمایه کسر می‌شود. معافیت پایه مختص اشخاص بالای هجده سال بوده و صرفاً برای انتقال دارایی‌هایی با دوره تملک یک سال یا بیشتر قابل استفاده است. اما اگر در هر سال، از این معافیت به‌صورت کامل استفاده نشود، میزان معافیت کسرنشده برای انتقال دارایی‌های با دوره تملک کمتر از یک سال نیز قابل استفاده خواهد بود.

هدف قانون از پیش‌بینی معافیت پایه، تفکیک عایدی واقعی حاصل از افزایش ارزش دارایی از بخشی از عایدی اسمی ناشی از هزینه‌هایی نظیر تعمیر و نگهداری دارایی است. در بسیاری از موارد، مالکان دارایی‌ها برای حفظ و نگهداری آنها متحمل هزینه‌هایی می‌شوند که ماهیتاً بخشی از عایدی نهایی فروش را تشکیل می‌دهد، اما به دلیل غیرقابل شناسایی بودن این هزینه‌ها در عمل، امکان کسر مستقیم آنها از عایدی وجود ندارد. ازاین‌رو، قانون با در نظر گرفتن یک معافیت پایه، در واقع بخشی از این هزینه‌های ضمنی و غیرقابل احصا را به رسمیت شناخته و اطمینان حاصل کرده است که تنها عایدی واقعی و خالص مشمول مالیات قرار گیرد.

علاوه‌بر این، در طراحی این معافیت پایه، تلاش شده است میان عایدی حاصل از انتقال بزرگ و کوچک تفاوت ایجاد کند؛ بدین‌معنا که اشخاصی که از عایدی‌های سرمایه کوچک‌تری برخوردارند، به‌طور نسبی نرخ مؤثر مالیاتی پایین‌تری خواهند داشت، در‌حالی‌که با افزایش میزان عایدی، نرخ مؤثر مالیات افزایش می‌یابد. در نتیجه، معافیت پایه کمک می‌کند. اولاً؛ معاملات با عایدی‌های خرد از شمول مالیات بر عایدی سرمایه خارج شوند و سطح درگیری اجتماعی قانون کاهش پیدا کند. ثانیاً؛ در نظر گرفتن این سقف معافیت به‌نوعی پوشش‌دهنده هزینه‌هایی مانند هزینه نوسازی دارایی‌ها، تعمیرها و هزینه‌های نگهداری است تا مالیات صرفاً بر سود خالص و واقعی وضع شود.

5. آستانه مالیات نقل‌وانتقال: در صورتی‌که مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودروی سواری با دوره تملک یک سال و بیشتر از آن، کمتر از مالیات نقل‌وانتقال موضوع ماده (30) قانون مالیات بر ارزش افزوده [4] باشد، خودروی سواری مذکور مشمول مالیات نخواهد بود. به‌عبارت دیگر، درصورتی‌که مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودروی سواری با دوره تملک بیش از یک سال، کمتر از مالیات نقل‌وانتقال باشد، فقط مالیات نقل‌وانتقال دریافت می‌شود و مالیات بر عایدی سرمایه مطالبه نخواهد شد.

هدف از این معافیت، جلوگیری از اخذ دو مالیات هم‌زمان در یک انتقال خودروی سواری است و مطابق قانون در چنین شرایطی صرفاً مالیات نقل‌وانتقال محاسبه و اخذ خواهد بود. این نوع معافیت با هدف جلوگیری از اخذ هم‌زمان دو مالیات بر یک انتقال واحد است.

معافیت‌های در نظر گرفته شده در قانون شامل معافیت موقت و معافیت‌های دائمی به‌صورت خلاصه در شکل 1 نشان داده شده است.

شکل 1. انواع معافیت‌های اشخاص غیرتجاری از مالیات بر عایدی سرمایه

مأخذ: یافته‌های گزارش.

۲-۳. محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه

مطابق قانون، فرایند محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودروهای سواری به‌طور خلاصه در پنج مرحله به شرح زیر انجام می‌شود:

-         مرحله اول: محاسبه دوره تملک

بر اساس اطلاعات مندرج در صورتحساب الکترونیکی، دوره تملک خودروی سواری انتقال یافته با محاسبه فاصله زمانی میان تاریخ تملک و تاریخ فروش تعیین می‌شود. همچنین درصورت عدم وجود صورتحساب الکترونیکی خرید، تاریخ مندرج در سند رسمی مالکیت خودروی سواری به‌عنوان تاریخ تملک آن در نظر گرفته می‌شود. لازم به ذکر است اگر خودروی سواری از اعضای خانوار، پدر، مادر یا اجداد به‌صورت بلاعوض تملک‌شده باشد، تاریخ تملک اعضای خانوار در انتقال بعدی مبنای محاسبه مالیات قرار خواهد گرفت.

-         مرحله دوم: محاسبه عایدی سرمایه

عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودروی سواری از طریق کسر قیمت خرید از قیمت فروش بر اساس اطلاعات مندرج در صورتحساب الکترونیکی محاسبه می‌شود. همچنین در صورت عدم وجود صورتحساب الکترونیکی خرید، ارزش روز خودروی سواری در زمان استقرار بستر اجرایی برای محاسبه مالیات لحاظ می‌شود. این کار به نوعی تخفیف مالیاتی برای خودروهای سواری است که قبل از اجرای سراسری قانون خریداری‌شده و در دوره معافیت موقت هم فروخته نشده‌اند.

لازم به ذکر است اگر خودروی سواری از اعضای خانوار، پدر، مادر یا اجداد به‌صورت بلاعوض تملک‌شده باشد، ارزش مندرج در صورتحساب الکترونیکی تملک اعضای خانوار در انتقال بعدی مبنای محاسبه مالیات قرار خواهد گرفت.

-         مرحله سوم: کسر عایدی ناشی از تورم (تعدیل تورمی)

با توجه به وضعیت تورمی کشور ایران، با هدف حذف اثر تورم از عایدی سرمایه محاسبه‌شده، عایدی ناشی از تورم از عایدی سرمایه کسر می‌شود. فلسفه تعدیل تورم در محاسبه عایدی سرمایه مطابق قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1]، تمایز قائل‌شدن بین سود واقعی و سود اسمی است. برای محاسبه عایدی ناشی از تورم لازم است قیمت خرید بر اساس شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بر اساس آخرین اعلام مرکز آمار ایران تعدیل شود. بر این اساس، مطابق دوره تملک وسیله نقلیه موضوع انتقال، یکی از حالت‌های زیر رخ می‌دهد:  

·         اگر دوره تملک کمتر از دو سال باشد، کل مابه‌التفاوت قیمت خرید و فروش (عایدی سرمایه) بدون تعدیل تورمی مشمول مالیات می‌شود.

·         درصورتی‌که دوره تملک بیشتر از دو سال و کمتر از پنج سال باشد، پنجاه درصد تعدیل تورم لحاظ می‌شود؛ یعنی، نیمی از عایدی ناشی از تورم از عایدی سرمایه کسر می‌شود.

·         درصورتی‌که دوره تملک پنج سال یا بیشتر باشد، با احتساب کامل تعدیل تورم، تنها سود واقعی مشمول مالیات می‌شود؛ یعنی، تمام عایدی ناشی از تورم از عایدی سرمایه کسر خواهد شد.

همچنین با افزایش طول دوره تملک بیش از پنج سال، به دلیل کاهش تدریجی ارزش اسمی عایدی حاصل از دو سال اول که در تعدیل تورم لحاظ نمی‌شود، نرخ مؤثر مالیاتی کاهش می‌یابد که این رویکرد منطبق با اهداف تنظیمی قانون در تمایز بین سوداگری کوتاه‌مدت و سرمایه‌گذاری بلندمدت است.

مثال 1: فرض کنید شخص (الف) در سال 1402 خودروی سواری خود را به قیمت 500 میلیون تومان خریده است و اکنون در سال 1403 با قیمت یک میلیارد تومان در حال فروش آن است. عایدی این انتقال بدون تعدیل تورمی برابر با 500 میلیون تومان خواهد بود. در این مثال، چون دوره تملک کمتر از دو سال است، هیچ‌گونه تعدیل تورمی صورت نمی‌گیرد و عایدی سرمایه مشمول مالیات معادل 500 میلیون تومان می‌شود.

مثال 2: فرض کنید شخص (الف) خودروی سواری خود را در سال 1399 با قیمت 500 میلیون تومان خریده و با قیمت یک میلیارد تومان در سال 1403 قصد فروش دارد. دوره تملک این خودروی سواری، بیشتر از دو سال و کمتر از پنج سال است (چهار سال)، صرفاً به میزان پنجاه درصد تعدیل تورمی در محاسبه عایدی سرمایه لحاظ می‌شود. برای محاسبه عایدی ناشی از تورم باید قیمت خرید تعدیل‌شده محاسبه شود.

برای محاسبه قیمت خرید تعدیل‌شده، مطابق زیر عمل می‌شود:

قیمت خرید تعدیل‌شده = قیمت خرید  ^× 

شایان ذکر است شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بر اساس اعلام مرکز آمار ایران در نظر گرفته می‌شود.

قیمت خرید تعدیل‌شده =   500 ×     

قیمت خرید تعدیل‌شده برابر 931 میلیون تومان می‌شود. بنابراین عایدی ناشی از تورم برابر است با:

431 =931-500= عایدی ناشی از تورم

مطابق محاسبات انجام‌شده، از 500 میلیون تومان عایدی سرمایه، به میزان 431 میلیون تومان در اثر تورم عایدی حاصل شده است و به علت دوره تملک کمتر از پنج سال نصف این میزان از مالیات معاف شده است. بنابراین، 215.5 میلیون تومان از 500 میلیون تومان عایدی سرمایه کسر می‌شود و عایدی سرمایه مشمول مالیات معادل 284.5 میلیون تومان خواهد شد.

مثال3: فرض کنید شخص (الف) خودروی سواری خود را در سال 1395 با قیمت 500 میلیون تومان خریده و با قیمت یک میلیارد تومان در سال 1403 قصد فروش دارد. با توجه به اینکه دوره تملک خودروی سواری وی هشت سال است و بیشتر از پنج سال است، تعدیل تورمی در محاسبه عایدی سرمایه لحاظ می‌شود. برای محاسبه عایدی ناشی از تورم باید قیمت خرید تعدیل‌شده محاسبه شود. برای محاسبه قیمت خرید تعدیل‌شده، مطابق زیر عمل می‌شود:

قیمت خرید تعدیل‌شده = قیمت خرید  ×

لازم به ذکر است شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی بر اساس اعلام مرکز آمار ایران در نظر گرفته می‌شود.

قیمت خرید تعدیل‌شده =     500×   

قیمت خرید تعدیل‌شده برابر 3 میلیارد و 501 میلیون تومان می‌شود. بنابراین عایدی ناشی از تورم برابر است با:

2999 = 3501-500= عایدی ناشی از تورم

مطابق محاسبات انجام‌شده، به میزان 2999 میلیون تومان در اثر تورم عایدی حاصل شده است و به علت دوره تملک بیشتر از پنج سال، این میزان از مالیات معاف شده است. بنابراین، عایدی سرمایه مشمول مالیات معادل صفر خواهد شد.

-         مرحله چهارم: کسر زیان سرمایه ناشی از زیان معاملات گذشته (استهلاک)

درصورتی‌که دوره تملک خودروی سواری بیشتر از یک سال و قیمت خرید بیشتر از قیمت فروش باشد، زیان ناشی از این انتقال ثبت و این زیان‌ها تحت عنوان استهلاک از مجموع عایدی‌های مشمول مالیات در همان سال یا سال‌های آتی، کسر می‌شود. البته زیان سرمایه فقط در صورتی لحاظ می‌شود که بدون احتساب عایدی ناشی از تورم، قیمت فروش کمتر از قیمت خرید باشد.

مثال 4: فرض کنید در مثال 2، شخص (الف) از معاملات گذشته خود 50 میلیون تومان زیان انباشته داشته است. حال زیان 50 میلیون تومانی معاملات گذشته از 284.5 میلیون تومان عایدی سرمایه مشمول مالیات کسر شده و 234.5 میلیون تومان باقی مانده مشمول مالیات بر عایدی سرمایه خواهد شد.

-         مرحله پنجم: تعیین نرخ و محاسبه مالیات

نرخ مالیات بر عایدی سرمایه بر اساس دوره تملک و عایدی سرمایه مشمول (مأخذ) تعیین می‌شود. اگر دوره تملک یک سال یا بیشتر باشد، نرخ مالیات بر اساس پلکان درآمدی ماده (۱۳۱) قانون مالیات‌های مستقیم [2] خواهد بود که مطابق با آخرین به‌روزرسانی آن در سال 1404 به شرح زیر است:

·         عایدی سرمایه کمتر از 2 میلیارد ریال: 15 درصد؛

·         عایدی سرمایه بین 2 تا 4 میلیارد ریال: 20 درصد؛

·         عایدی سرمایه بیش از 4 میلیارد ریال: 25 درصد.

اما درصورتی‌که دوره تملک کمتر از یک سال باشد، نرخ مالیات ۱۰ واحد درصد بالاتر از بالاترین نرخ پلکانی یعنی معادل ۳۵ درصد، خواهد بود. سپس، با استفاده از عایدی سرمایه مشمول و نرخ تعیین‌شده و نیز با لحاظ معافیت‌های سالیانه، مالیات بر عایدی سرمایه محاسبه خواهد شد. شکل 2 نمایی کلی از پنج مرحله فوق را نشان می‌دهد.

شکل 2. مراحل محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه

مأخذ: یافته‌های گزارش.

 ۲-۴. پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه

در این بخش روش‌های پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه و مواعد آن تشریح می‌شود. اخذ مالیات بر عایدی سرمایه به دو روش سالیانه و کسر در منبع (علی‌الحساب) انجام می‌گیرد.

الف) پرداخت سالیانه

مالیات بر عایدی سرمایه در زمان صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال خودروی سواری، به اشخاص غیرتجاری تعلق خواهد گرفت. همچنین تا پایان اردیبهشت سال بعد امکان صدور صورتحساب الکترونیکی برای واریز وجه به حساب‌های غیرتجاری و پرداخت‌های نقدی وجود دارد. پس از آن سازمان امور مالیاتی کشور موظف است حداکثر تا پایان خرداد ماه هر سال، بر اساس اطلاعات صورتحساب‌های الکترونیکی، مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص غیرتجاری در سال گذشته را محاسبه و از طریق کارپوشه غیرتجاری به اطلاع آنها برساند.

موعد پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه برای اشخاص غیرتجاری حداکثر ظرف سه ماه پس از اعلام آن توسط سازمان امور مالیاتی کشور است و اشخاص موظفند مالیات متعلق را در این بازه زمانی پرداخت کنند. شکل 3 نمایی کلی از مواعد فوق را نشان می‌دهد.

شکل 3. زمان‌بندی تهیه اظهارنامه پیش‌فرض و مواعد پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه مطابق قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی 

مأخذ: یافته‌های گزارش.

در صورت پرداخت زودتر یا دیرتر از موعد مقرر، مشوق‌ها و جریمه‌هایی به شرح زیر اعمال می‌شود:

·         تخفیف پرداخت پیش از موعد: در صورت پرداخت زودتر از موعد، به‌ازای هر ماه، تخفیف دو و نیم درصد (٪۲.۵) از مبلغ مالیات در نظر گرفته می‌شود.

·         جریمه تأخیر در پرداخت: در صورت تأخیر در پرداخت، به‌ازای هر ماه، جریمه‌ای معادل دو و نیم درصد (%۲.۵) از مبلغ مالیات اضافه می‌شود.

صورتحساب‌های الکترونیکی که به دلایل زیر پس از موعد مقرر صادر، اصلاح یا ابطال می‌شوند، از این مواعد پرداخت مستثنی هستند:

·         آرای لازم‌الاجرای مراجع قضایی

·         در مواردی که به تأیید هیأت حل اختلاف مالیاتی و با ارائه اسناد مستند، عدم انجام تکالیف ناشی از عوامل خارج از اراده شخص یا معاذیر قانونی و شرعی باشد.

سازمان امور مالیاتی کشور موظف است این صورتحساب‌های الکترونیکی را مطابق آیین‌نامه اجرایی ماده (۱۶ مکرر) قانون پایانه‌های فروشگاهی و سامانه مؤدیان [3]، مبنای محاسبه مالیات قرار دهد.

ب) پرداخت کسر در منبع

مطابق قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1]، سازمان امور مالیاتی کشور موظف است حداکثر ظرف 3 سال پس از استقرار بستر اجرایی، امکان استعلام برخط مالیات علی‌الحساب را برای فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران فراهم کند. کلیه اشخاص غیرتجاری مکلف هستند مالیات بر عایدی سرمایه را در زمان انتقال، به‌صورت علی‌الحساب از طریق مراکز تعویض پلاک پرداخت کنند. در صورت عدم پرداخت مالیات علی‌الحساب، مراکز تعویض پلاک مجاز به انجام انتقال خودروهای سواری مشمول مالیات نخواهند بود. لازم به ذکر است در محاسبه مالیات علی‌الحساب، عایدی سرمایه هر دارایی به‌صورت مجزا در نظر گرفته می‌شود.

۲-۵. سایر احکام مربوط به مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص غیرتجاری

این بخش به سایر احکام در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی می‌پردازد که در فرایند محاسبه و وصول مالیات بر عایدی سرمایه کاربرد دارند. این موارد در ادامه تشریح می‌شوند:

الف) ابطال صورتحساب الکترونیکی ازطریق مواردی نظیر اقاله، فسخ، انفساخ، ابطال معامله: اقاله، فسخ، انفساخ یا ابطال معاملات، به‌عنوان یک معامله جدید در نظر گرفته نخواهد شد و صورتحساب الکترونیکی معاملات مذکور باطل می‌شود. در این شرایط، سازمان امور مالیاتی موظف است پس از بررسی مجدد شرایط اعطای معافیت‌ها، اظهارنامه پیش‌فرض را به‌روزرسانی کرده و مالیات‌های متعلق را مجدداً محاسبه کند.

ب) برخورد با تخلفاتی نظیر بیش‌اظهاری و کم‌اظهاری در معاملات: تخلفات در معاملات اشخاص غیرتجاری عمدتاً شامل کم‌اظهاری و بیش‌اظهاری قیمت‌ها می‌شود، در ادامه هر یک با ذکر مثال تشریح می‌شود:

1. کم‌اظهاری: وقتی فروشنده قیمت فروش را کمتر از ارزش واقعی اظهار می‌کند. به‌عنوان مثال، شخص (الف) خودروی سواری خود را واقعاً به قیمت ۱۰۰ میلیون تومان به شخص (ب) فروخته است، اما قیمت فروش در صورتحساب الکترونیکی ۵۰ میلیون تومان اعلام شده‌است. این کم‌اظهاری باعث می‌شود مالیات کمتر از میزان واقعی محاسبه شود.

2. بیش‌اظهاری: وقتی فروشنده قیمت فروش را بیشتر از ارزش واقعی اظهار می‌کند. به‌عنوان مثال، شخص (الف) خودروی سواری خود را واقعاً به قیمت ۱۰۰ میلیون تومان به شخص (ب) فروخته است، اما هر دو شخص با هماهنگی یکدیگر قیمت فروش را در صورتحساب الکترونیکی۱۵۰ میلیون تومان اعلام کرده‌اند تا خریدار در معامله بعدی مالیات کمتری بدهد.

در صورتی‌که بیش‌اظهاری طرفین معامله بر اساس اسناد مثبته نظیر ارزش روز دارایی درخصوص قیمت معامله برای سازمان مالیاتی محرز شود و انتقال‌دهنده درخصوص دارایی مذکور مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نباشد، در انتقال بعدی، ارزش روز خودروی سواری به عنوان قیمت خرید در نظر گرفته می‌شود. همچنین در صورتی‌که کم‌اظهاری طرفین معامله بر اساس اسناد مثبته نظیر ارزش روز دارایی درخصوص قیمت معامله برای سازمان مالیاتی محرز شود یا انتقال به‌صورت محاباتی انجام شده باشد، مبنای تعیین قیمت خرید برای انتقال بعدی، ارزش روز دارایی خواهد بود. این سازوکار باعث می‌شود سازمان امور مالیاتی بتواند قیمت واقعی دارایی را شناسایی کرده و مالیات را عادلانه محاسبه کند.

3. مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال وسایل نقلیه درخصوص اشخاص تجاری

در این قانون دو دسته اشخاص تجاری و غیرتجاری مشمول مالیات شده‌اند، در بخش قبلی توضیحات مربوط به مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص غیرتجاری ارائه شد. در مورد اشخاص تجاری، عایدی حاصل از انتقال هر نوع وسایل نقلیه جزء درآمد این اشخاص محسوب می‌شود و بر اساس قانون مالیات‌های مستقیم [2]، مشمول مالیات بر درآمد صاحبان مشاغل یا مالیات عملکرد اشخاص حقوقی می‌شود. بااین‌حال، تا پیش تصویب قانون مالیات بر سفته‌بازی و سوداگری و تعیین سازوکار اجرایی مشخص، بسیاری از این مالیات‌ها به‌دلیل نبود بستر اجرایی دقیق برای رصد معاملات شناسایی نمی‌شد. فراهم شدن بسترهای اجرایی مطابق قانون مانند صدور صورتحساب الکترونیکی، باعث شفافیت و تسهیل فرایند مالیاتی شده و امکان شناسایی، محاسبه و وصول دقیق این مالیات‌ها را فراهم می‌کند.

فلسفه اصلی تفکیک میان اشخاص تجاری و غیرتجاری آن است که ماهیت اقتصادی دارایی‌ها و انگیزه نگهداری یا انتقال آنها در دو گروه مذکور متفاوت است. دارایی‌های مرتبط با فعالیت اقتصادی اشخاص تجاری بخشی از چرخه تولید، توزیع یا ارائه خدمات محسوب می‌شوند و تغییر ارزش آنها به‌طور مستقیم با عملکرد اقتصادی بنگاه ارتباط دارد. ازاین‌رو، عایدی حاصل از انتقال این دارایی‌ها باید به‌عنوان بخشی از نتایج فعالیت اقتصادی مؤدی تلقی شود و در محاسبه سود و زیان کل فعالیت اقتصادی منظور شود. در نتیجه، در صورت زیان‌ده بودن فعالیت اقتصادی، این زیان در محاسبه مالیات بر عایدی حاصل از انتقال دارایی با هدف حمایت از فعالیت‌های اقتصادی اثرگذار خواهد بود.

در مقابل، دارایی‌های اشخاص غیرتجاری (دارایی‌های شخصی) معمولاً با هدف مصرف تملک می‌شوند و عایدی حاصل از انتقال آنها ماهیتاً مستقل از فعالیت اقتصادی است. بنابراین، مالیات بر عایدی سرمایه در خصوص این دارایی‌ها به‌صورت جداگانه و با لحاظ معافیت‌های اشخاص غیرتجاری مثل معافیت شخصی و معافیت خانواری محاسبه و اخذ می‌شود.

ازاین‌رو،‌ اشخاص تجاری مطابق قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1] مکلف شده‌اند دارایی‌های مرتبط با فعالیت اقتصادی خود را به سازمان امور مالیاتی اظهار کنند تا تمایز میان دارایی‌های مرتبط با فعالیت اقتصادی و غیرمرتبط با فعالیت اقتصادی شخص تجاری به‌صورت شفاف مشخص شود.

لذا با توجه به توضیحات فوق، در ادامه صرفاً به تشریح برخی مواردی که در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، درخصوص اشخاص تجاری تصریح‌شده پرداخته می‌شود:

الف) انتقال خودروی سواری غیرمرتبط با فعالیت شغلی: اشخاص تجاری حقیقی درصورت انجام معاملات غیرمرتبط با فعالیت شغلی خود، مشمول مالیات با قواعد اشخاص غیرتجاری خواهند شد. به‌عبارت دیگر پس از احراز غیرمرتبط بودن انتقال توسط این اشخاص، آن معامله در کارپوشه غیرتجاری شخص ثبت‌شده و مشمول قواعد مربوط به معاملات اشخاص غیرتجاری می‌شود.

برای مثال زمانی که یک نانوا اقدام به فروش یک خودروی سواری کرده و ادعا کند که این خودروی سواری مرتبط با فعالیت اقتصادی او نبوده، بر اساس قانون، انتقال این خودروی سواری مشمول مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص غیرتجاری خواهد شد.

ب) اشخاص تجاری فعال در مناطق آزاد تجاری-صنعتی: انتقال وسایل نقلیه مشمول مقررات شماره‌گذاری متعلق به اشخاص تجاری دارای مجوز فعالیت از مراجع ذی‌صلاح در مناطق آزاد تجاری-صنعتی که دارای شماره انتظامی مختص این مناطق باشند، از پرداخت مالیات معاف خواهند بود. در مقابل، اگر این وسایل نقلیه، فاقد شماره انتظامی مختص این مناطق باشند، همچون سرزمین اصلی مشمول مالیات خواهند شد. در این حالت، اگر انتقال انجام‌شده غیرمرتبط با فعالیت شغلی باشد، مشمول قوانین اشخاص غیرتجاری شده و در غیر این‌صورت همچون اشخاص تجاری مستقر در سرزمین اصلی، مشمول مالیات می‌شود.

ج) تعیین نرخ مالیات: درخصوص اشخاص تجاری برخلاف اشخاص غیرتجاری، نرخ مالیات ارتباطی با دوره تملک ندارد و عایدی سرمایه انتقال وسایل نقلیه متعلق به اشخاص تجاری مشمول نرخ مقرر در ماده (۱۳۱) قانون مالیات‌های مستقیم [2]، خواهد بود.

4. بستر اجرایی محاسبه و اخذ مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال وسایل نقلیه  

صورتحساب الکترونیکی انتقال وسایل نقلیه، نقش کلیدی در محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه دارد؛ زیرا تمامی اطلاعات لازم برای شناسایی دارایی انتقال‌یافته، تعیین دوره تملک و محاسبه عایدی سرمایه حاصل از انتقال را در اختیار سازمان مالیاتی قرار می‌دهد.

در ادامه، نمونه صورتحساب الکترونیکی پیشنهادی بر اساس متن قانون برای انتقال وسایل نقلیه بر اساس اطلاعات فرضی به‌منظور محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال وسایل نقلیه در شکل 4 نمایش داده شده است.

مطابق این شکل، شش بخش در صورتحساب الکترونیکی وجود دارد.

1. بخش اطلاعات سرآمد صورتحساب الکترونیکی: در این جدول، اقلام اطلاعاتی مربوط به شناسایی صورتحساب الکترونیکی درج می‌شود. اقلام اطلاعاتی این جدول شامل شماره منحصربه‌فرد مالیاتی صورتحساب الکترونیکی، تاریخ و زمان صدور صورتحساب الکترونیکی، نوع صورتحساب الکترونیکی، شماره منحصربه‌فرد مالیاتی صورتحساب مرجع، الگو و موضوع صورتحساب الکترونیکی و شماره اقتصادی صادرکننده صورتحساب الکترونیکی خواهد بود.

2. بخش اطلاعات طرفین انتقال: شامل دو بخش زیر است:

الف) اطلاعات انتقال‌دهنده: بسته به تجاری و غیرتجاری بودن انتقال‌دهنده، شماره اقتصادی و شماره ملی یا شماره اختصاصی (فراگیر) اتباع خارجی وی در این بخش درج می‌شود. برای بررسی معافیت‌های مالیات بر عایدی سرمایه، وضعیت سرپرست خانوار بودن و تعداد خودروهای سواری تحت مالکیت انتقال‌دهنده غیرتجاری نیز در این بخش درج می‌شود.

ب) اطلاعات انتقال‌گیرنده: بسته به تجاری و غیرتجاری بودن انتقال‌گیرنده، شماره اقتصادی و شماره ملی یا شماره اختصاصی (فراگیر) اتباع خارجی وی در این بخش درج می‌شود.

3. بخش اطلاعات وسیله نقلیه: در این جدول، اطلاعات موضوع انتقال نظیر شناسه یکتای وسیله نقلیه به‌منظور رهگیری زنجیره انتقال مالکیت وسیله نقلیه، نوع وسیله نقلیه شامل خودروی سواری و سایر وسایل نقلیه، نوع شماره انتظامی شامل وسایل نقلیه دارای شماره انتظامی مختص سرزمین اصلی و وسایل نقلیه دارای شماره انتظامی مناطق آزاد تجاری-صنعتی به‌منظور بررسی معافیت‌های مالیاتی، تاریخ و قیمت خرید و صورتحساب الکترونیکی خرید وسیله نقلیه برای محاسبه دوره تملک و عایدی سرمایه، تیپ و مدل برای خوانایی بهتر طرفین صورتحساب الکترونیکی درج می‌شود.

4. بخش اطلاعات نوع و مشخصات انتقال: در این جدول، به مشخصات انتقال شامل قیمت فروش برای شناسایی ارزش معامله، میزان انتقال مالکیت، انواع خاص انتقال مالکیت نظیر انتقال‌های قهری، انتقال بلاعوض و شناسه یکتاکننده اسناد قضایی برای رهگیری و بررسی حکم لازم‌الاجرای مرجع قضایی پرداخته می‌شود.

5. بخش اطلاعات پرداخت: در این جدول، روش تسویه شامل نقدی، نسیه و ترکیبی از این دو حالت، تاریخ تسویه جهت شناسایی مدل پرداخت معاملات درج می‌شود. همچنین، درصورتی‌که پرداخت ثمن معامله به‌صورت معاوضه یا تهاتر انجام شده باشد، شماره منحصربه‌فرد مالیاتی صورتحساب‌های الکترونیکی متناظر باید ثبت شود. علاوه‌بر موارد فوق، جهت تناظر میان صورتحساب‌های الکترونیکی و تراکنش‌های مربوط به آن، باید شناسه یکتای تراکنش یا تراکنش‌های مربوط به این صورتحساب الکترونیکی نیز درج شود.

6. بخش اطلاعات مالیاتی: در این جدول، مبلغ مالیات نقل‌وانتقال و مبلغ مالیات بر عایدی سرمایه علی‌الحساب درج می‌شود.

شکل 4. صورتحساب الکترونیکی فرضی انتقال وسایل نقلیه مطابق قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی

مأخذ: یافته‌های گزارش.

مطابق قانون، فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران موظف است برای هر تعویض شماره انتظامی (پلاک) وسایل نقلیه‌ای که طبق قانون ملزم به شماره‌گذاری هستند، صورتحساب الکترونیکی صادر کند. فرایند صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال وسایل نقلیه مطابق شکل 5 در ادامه تشریح می‌شود.

شکل 5. فرایند صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال وسایل نقلیه

مأخذ: یافته‌های گزارش.

پس از مراجعه طرفین معامله برای تعویض پلاک وسایل نقلیه مشمول شماره‌گذاری، اطلاعات معامله نظیر اطلاعات هویتی طرفین معامله، تاریخ معامله و قیمت مورد توافق طرفین معامله توسط فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران در قالب صورتحساب الکترونیکی جمع‌آوری و برای سازمان امور مالیاتی کشور ارسال می‌شود. اظهار این اطلاعات ازسوی طرفین معامله به منزله تأیید تمامی اطلاعات مندرج در صورتحساب الکترونیکی خواهد بود.

لازم به ذکر است در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی [1]، یکی از احکام مهم ناظر بر پیش‌گیری از فرار مالیاتی و سوءاستفاده از ابزارهای حقوقی در پوشش معاملات، مربوط به وکالت‌‌های بلاعزل در انتقال دارایی‌هاست. بر اساس حکم صریح قانون، اعطای وکالت‌ بلاعزل که متضمن اختیار فروش یا انتقال قطعی دارایی است، در قوانین مالیاتی، «انتقال» تلقی شده و دفاتر اسناد رسمی مکلفند نسبت به صدور صورتحساب الکترونیکی وکالت بلاعزل انتقال خودروی سواری اقدام کنند و تمام احکام مندرج در قوانین مالیاتی در این خصوص نظیر پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه توسط انتقال‌دهنده جاری خواهد بود. فلسفه اصلی این حکم، جلوگیری از دورزدن قانون و بی‌اثر شدن نظام مالیات بر عایدی سرمایه است.

در صورت عدم وجود این حکم، احتمالاً اشخاص ترجیح می‌دادند با اعطای وکالت‌نامه‌های بلاعزل به جای انجام معامله رسمی، عملاً انتقال مالکیت را بدون ثبت انتقال رسمی انجام بدهند تا از پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه اجتناب کنند. در نتیجه، چنانچه این سازوکار در قانون پیش‌بینی نمی‌شد، زمینه گسترش این نوع وکالت‌ها و افزایش فعالیت‌های سوداگری بدون پرداخت مالیات فراهم می‌شد که در نهایت به کاهش اثربخشی و کارآمدی قانون منجر می‌شد. بر این اساس، تلقی وکالت‌ بلاعزل به‌منزله انتقال، علاوه بر جلوگیری از فرار مالیاتی، موجب افزایش شفافیت اقتصادی، ردیابی دقیق گردش دارایی‌ها و تحقق عدالت مالیاتی خواهد شد.

5. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی با هدف ایجاد هزینه برای فعالیت‌های سوداگرانه، بهبود عدالت مالیاتی، حمایت از تولید به تصویب رسیده است. به‌طور کلی دو دسته اشخاص تجاری و غیرتجاری مشمول مالیات شده‌اند، اما تمرکز قانون، عمدتاً روی معاملات اشخاص غیرتجاری است.

در این گزارش با توجه به اینکه تمرکز قانون عمدتاً روی معاملات خودروی سواری متعلق به اشخاص غیرتجاری و معاملات وسایل نقلیه مشمول شماره‌گذاری متعلق به اشخاص تجاری است، برخی از مهم‌ترین نکات پیرامون این موضوع‌ها، در دسته‌بندی‌های زیر آورده شده است:

الف) صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال وسایل نقلیه برای کلیه اشخاص تجاری و غیرتجاری

1. بر اساس بخش بستر اجرایی قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال وسایل نقلیه برعهده فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (شخص ثالث) در زمان تعویض پلاک است.

2. اطلاعات مندرج در صورتحساب الکترونیکی نظیر قیمت معامله، تاریخ انجام معامله و اطلاعات هویتی طرفین معامله مبنای محاسبه مالیات قرار خواهد گرفت.

3. بر اساس قانون، سازمان امور مالیاتی کشور مکلف شده است برای کلیه اشخاص غیرتجاری، خلاصه‌ای از اطلاعات موجود در سامانه مؤدیان نظیر صورتحساب‌های الکترونیکی خرید و فروش را به‌عنوان اظهارنامه پیش‌فرض تهیه کند. همچنین مالیات متعلق و مالیات علی‌الحساب پرداخت‌شده نیز در این اظهارنامه درج خواهد شد.

ب) نکات معاملات خودروی سواری برای اشخاص غیرتجاری

1. در مورد معافیت‌های اشخاص غیرتجاری: قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی معافیت‌های مختلفی به‌منظور عدم درگیری با عموم جامعه و حمایت از خانوارها در نظر گرفته شده است. تعدد و میزان معافیت‌های این قانون به‌گونه‌ای است که تعداد بسیار کمی از اشخاص غیرتجاری جامعه که نسبت به خرید و فروش مکرر اقدام می‌کنند، مشمول این مالیات می‌شوند.

2. در مورد نرخ مالیات: اگر دوره تملک یک سال یا بیشتر باشد، نرخ مالیات بر اساس پلکان درآمدی ماده (۱۳۱) قانون مالیات‌های مستقیم [2]، خواهد بود و در صورتی‌که دوره تملک کمتر از یک سال باشد، نرخ مالیات ۱۰ واحد درصد بالاتر از بالاترین نرخ ماده (131) قانون مالیات‌های مستقیم یعنی سی و پنج درصد (35%)، اعمال خواهد شد.

3. در مورد تعدیل تورم: در محاسبه عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودرو سواری توسط اشخاص غیرتجاری، تعدیل تورم لحاظ می‌شود. نحوه تعدیل تورم به این صورت است که در محاسبه عایدی سرمایه به‌جای قیمت خرید، قیمت خرید تعدیل‌شده در نظر گرفته می‌شود و منظور از قیمت خرید تعدیل‌شده، حاصل‌ضرب «قیمت خرید» در نسبت «شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در تاریخ انتقال» به «شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی در دو سال بعد از تاریخ تملک» خواهد بود. شاخص مذکور بر اساس آخرین اعلام مرکز آمار ایران در نظر گرفته خواهد شد.

4. در مورد زیان سرمایه: درصورتی‌که دوره تملک بیشتر از یک سال باشد و قیمت خرید بیشتر از قیمت فروش باشد، زیان ناشی از این انتقال ثبت و این زیان‌ها تحت عنوان استهلاک از مجموع عایدی‌های مشمول مالیات در همان سال یا سال‌های آتی، کسر می‌شود.

5. در مورد موعد پرداخت مالیات: با توجه به اینکه سازمان امور مالیاتی کشور موظف است حداکثر تا پایان خرداد ماه هر سال، بر اساس اطلاعات صورتحساب‌های الکترونیکی، مالیات متعلق به اشخاص غیرتجاری را تعیین و از طریق کارپوشه غیرتجاری به اطلاع آنها برساند؛ مطابق متن قانون موعد پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه برای اشخاص غیرتجاری حداکثر ظرف سه ماه پس از این اعلام (یعنی حداکثر تا پایان شهریور ماه) است و اشخاص موظف‌اند مالیات متعلق را در این بازه زمانی پرداخت کنند. پرداخت زودتر از موعد مشمول مالیات 2/5 درصدی به‌ازای هر ماه و همچنین تأخیر در پرداخت مشمول جریمه‌ای معادل 2/5 درصد به‌ازای هر ماه می‌شود.

6. در مورد مالیات نقل‌وانتقال: مطابق قانون در صورتی‌که مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال خودروی سواری با دوره تملک یک سال و بیشتر از آن، کمتر از مالیات نقل‌وانتقال پرداخت شده باشد، خودروی سواری مذکور مشمول مالیات بر عایدی سرمایه نخواهد بود.

ج) نکات معاملات وسایل نقلیه مشمول شماره‌گذاری برای اشخاص تجاری

1. در مورد با اشخاص تجاری: با توجه به اینکه به‌طور کلی، انتقال وسایل نقلیه توسط این اشخاص در قالب مالیات بر درآمد صاحبان مشاغل و مالیات عملکرد اشخاص حقوقی مشمول مالیات می‌شود؛ قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی، صرفاً درخصوص برخی موارد نظیر انتقال وسایل نقلیه مشمول مقررات شماره‌گذاری غیرمرتبط با فعالیت شغلی اشخاص تجاری حقیقی و نیز برخی معافیت‌ها نظیر معافیت اشخاص تجاری فعال در مناطق آزاد تجاری-صنعتی و برای انتقال خودروهای سواری دارای شماره انتظامی این مناطق، تمرکز دارد.

2. در مورد انتقال وسایل نقلیه غیرمرتبط با فعالیت اشخاص تجاری: در صورت انجام معاملات غیرمرتبط با فعالیت شغلی توسط اشخاص تجاری حقیقی، مشمول مالیات با قواعد اشخاص غیرتجاری خواهند شد. همچنین، در صورت انجام معاملات غیرمرتبط با حوزه فعالیت اشخاص تجاری حقوقی، از امتیاز کسر عایدی ناشی از تورم (تعدیل تورمی) در محاسبه عایدی سرمایه محروم خواهند شد.

3. در مورد اشخاص تجاری فعال در مناطق آزاد تجاری-صنعتی: انتقال وسایل نقلیه مشمول مقررات شماره‌گذاری متعلق به اشخاص تجاری دارای مجوز فعالیت از مراجع ذی‌صلاح در مناطق آزاد تجاری-صنعتی درصورتی که دارای شماره انتظامی مختص آن مناطق باشند، معاف از مالیات و در غیر این‌صورت مشابه اشخاص تجاری مستقر در سرزمین اصلی مشمول مالیات خواهد شد.

4. در مورد نرخ مالیات اشخاص تجاری: برخلاف اشخاص غیرتجاری، نرخ مالیات ارتباطی با دوره تملک ندارد و عایدی سرمایه انتقال وسایل نقلیه متعلق به اشخاص تجاری مشمول نرخ مقرر در ماده (۱۳۱) قانون مالیات‌های مستقیم [2]، خواهد بود.

«قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی» با تکیه بر اطلاعات مندرج در صورتحساب‌های الکترونیکی، گامی مؤثر در جهت ارتقای کارایی و تحقق عدالت در نظام مالیاتی کشور محسوب می‌شود. تحقق کامل اهداف این قانون، منوط به استقرار دقیق بستر اجرایی توسط سازمان امور مالیاتی ظرف حداکثر بیست ماه، همکاری مؤثر اشخاص ثالث در صدور صورتحساب الکترونیکی و نیز آموزش و فرهنگ‌سازی صحیح مالیاتی برای مردم است.

6. پیوست‌ها

۶-۱. انواع معافیت‌های مالیات بر عایدی سرمایه برای اشخاص غیرتجاری

۶-1-۱. معافیت‌های موقت

۶-1-۲. معافیت‌های دائمی

۶-۲. محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه اشخاص غیرتجاری

۶-۳. پرداخت مالیات بر عایدی سرمایه توسط اشخاص غیرتجاری