خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله  

تحلیل روند رشد بخش صنعت از جنبه‌های مختلف، عاملی کلیدی در تحلیل‌های خُرد و کلان اقتصادی و یکی از ارکان تصمیم‌گیری در حوزه اقتصاد است. شاخص تولید بخش صنعت به‌دلیل تأثیر نوسانات سطح فعالیت صنعت بر بخش‌های دیگر اقتصاد، به‌عنوان یک شاخص مهم اقتصادی کوتاه‌مدت مورد استفاده قرار می‌گیرد. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به‌صورت ماهیانه شاخص تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی را محاسبه می‌کند. اهمیت این شاخص به‌روز، برای اقتصاد ایران که تحولات زیادی دارد؛ بیشتر خواهد بود. زیرا بازخورد شوک‌های وارده به اقتصاد ایران و واکنش‌های سیاستگذاران باید در تواتر کمتر از فصل مورد رصد قرار گیرد؛ این در‌حالی است که آمار رسمی بخش حقیقی به‌صورت فصلی و با تأخیر ارائه می‌شود.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

طی مهرماه سال 1404، شاخص تولید بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 0/3 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 8/1 درصدی مواجه شده است. در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، رشته فعالیت‌های «دارو»، «فلزات پایه» و «تجهیزات برقی» بیشترین سهم را در افزایش شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «سایر کانی غیرفلزی» و «چوب و کاغذ» بیشترین سهم را در کاهش شاخص تولید داشته‌اند.

همچنین، شاخص تولید شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 2/1 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 2/9 درصدی مواجه شده است.

گفتنی است؛ طی مهرماه سال 1404، شاخص فروش بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 1/1 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 2/3 درصدی مواجه شده است. در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، رشته فعالیت‌های «دارو»، «کاشی و سرامیک» و «فلزات پایه» بیشترین سهم در افزایش شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «چوب و کاغذ» و «خودرو و قطعات» بیشترین سهم را در کاهش شاخص فروش داشته‌اند.

بر این اساس، شاخص فروش شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 2/7 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 14/7 درصدی مواجه شده است.

در مهرماه سال 1404 نرخ رشد ماهیانه قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی افزایش 2/4 درصدی داشته و رشد نقطه‌به‌نقطه با افزایش 5/4 واحد درصدی نسبت به ماه قبل، به 51/5 درصد رسیده است. گفتنی است، میانگین سالیانه شاخص قیمت فعالیت‌های صنعتی بورسی در مهرماه سال 1404 نسبت به ماه قبل 4/1 واحد درصد افزایش یافته و میزان 40/1 درصد افزایش را نشان می‌دهد.

1. مقدمه

شاخص تولید، فروش و قیمت بخش صنعت و معدن مبتنی بر شرکت‌های بورسی با استفاده از داده‌های ماهیانه شرکت‌های معدنی و صنعتی بورسی پذیرفته شده در بورس محاسبه می‌شود. در تهیه این شاخص‌ها از اطلاعات ماهیانه 380 شرکت بورسی استفاده می‌شود و علاوه‌بر اندازه‌گیری تغییرات میزان تولید، فروش و قیمت در بخش صنعت و معدن، در محاسبات ملی نیز نقش مهمی ایفا و برآوردی از تغییرات ماهیانه ارزش‌افزوده ایجاد شده را در صنایع مختلف و به‌دنبال آن در کل اقتصاد منعکس می‌کنند.

شایان ذکر است شاخص تولید صنعت بانک مرکزی و مرکز آمار ایران و همچنین شاخص قیمت مرکز آمار با تواتر فصلی و شاخص قیمت بانک مرکزی با تواتر ماهیانه منتشر می‌شود، اما الزامی به انتشار شاخص فروش صنعت برای این دو مرجع وجود ندارد. از سوی دیگر، آمارهای ذکر شده چندین ضعف اساسی دارند که مهم‌ترین آنها وقفه سه‌ماهه در انتشار داده‌ها و بعضاً متوقف شدن انتشار آنها و نداشتن تواتر ماهیانه برای همه شاخص‌ها می‌باشد.

شاخص‌های ماهیانه تولید، فروش و قیمت استخراج شده از اطلاعات عملکرد شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تا حد زیادی می‌توانند با دقت مناسب و به‌صورت به‌هنگام تحولات بخش صنعت و معدن کشور را توضیح دهند و با توجه به بررسی‌های انجام شده و تطبیق دادن این شاخص با شاخص تولید صنعتی بانک مرکزی و مرکز آمار ایران که به‌صورت فصلی منتشر می‌شود، مشخص شده، این شاخص به‌خوبی می‌تواند در وقفه انتشار این شاخص‌های رسمی، شاخص جایگزین مناسبی برای آن باشد[1]در این مطالعه تغییرات شاخص‌های تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی و معدنی پذیرفته شده در بورس و همچنین مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌های آن در مهرماه سال 1404 مورد بررسی قرار گرفته است.

2. شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در مهرماه سال 1404، شاخص تولید و فروش بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 0/3 و 1/1 درصدی را تجربه کرده‌اند، همچنین نسبت به ماه قبل شاخص تولید و فروش افزایش 8/1 و 2/3 درصدی داشته‌اند.

با وجود بهبود شاخص تولید و فروش نسبت به ماه قبل، این شاخص همچنان از سطح عملکرد سال ۱۴۰۳ فاصله دارند؛ چراکه عملکرد مهرماه ۱۴۰۳ مثبت بوده و مقایسه سالانه را تحت تأثیر قرار داده است. ازاین‌رو، لازم است سیاست‌های حمایتی و تثبیت تولید به‌گونه‌ای طراحی شوند که روند بهبود فعلی تقویت و بازگشت به سطوح عملکرد سال گذشته تسریع گردد.

مأخذ: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

طی سه‌ماهه منتهی به مهرماه سال 1404، رشد میانگین متحرک سه‌ماهه شاخص تولید افزایش 1 درصدی و شاخص فروش آن افزایش 2/4 درصدی را نشان می‌دهند.

شکل 3. نمودار رشد میانگین متحرک سه‌ماهه شاخص‌های تولید و فروش

فعالیت‌های صنعتی نسبت به دوره مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

جدول 1. رشد شاخص تولید و فروش فعالیت‌های صنعتی و معدنی بورسی در مهرماه سال 1404

مأخذ: همان.

3. شاخص‌های تولید و فروش به تفکیک رشته‌فعالیت‌های صنعتی بورسی

طی مهرماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل، از بین ۱۵ رشته‌فعالیت صنعتی بورسی، رشته فعالیت‌های «دارو»، «تجهیزات برقی» و «فلزات پایه» افزایش در شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «چوب و کاغذ» و «سایر کانی غیرفلزی» بیشترین کاهش در شاخص تولید را تجربه کرده‌اند.

همچنین در این ماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، از بین ۱۵ رشته‌فعالیت صنعتی بورسی، رشته فعالیت‌های «دارو»، «کاشی و سرامیک» و «فلزات پایه» بیشترین افزایش در شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «چوب و کاغذ» و «خودرو و قطعات» بیشترین کاهش را در شاخص فروش تجربه کرده‌اند.

شکل 4. نمودار رشد شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت‌های صنعتی در مهرماه سال 1404

نسبت به ماه مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

طی مهرماه سال 1404 نسبت به ماه قبل، رشته‌فعالیت‌های «چوب و کاغذ»، «ماشین‌آلات و تجهیزات» و «لاستیک و پلاستیک» بیشترین افزایش در شاخص تولید و رشته فعالیت‌های «کک و پالایش»، «شیمیایی به‌جز دارو» و «سیمان» بیشترین کاهش در شاخص تولید را ثبت کرده‌اند. همچنین، رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «چوب و کاغذ» و «فلزات پایه» بیشترین افزایش در شاخص فروش و رشته فعالیت‌های «تجهیزات برقی»، «خودرو و قطعات» و «شیمیایی به‌جز دارو» بیشترین کاهش را در شاخص فروش داشته‌اند.

شکل 5. نمودار رشد شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت‌های صنعتی در مهرماه سال 1404 نسبت به ماه قبل (درصد)

مأخذ: همان.

طی مهرماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشته فعالیت‌های رشته فعالیت‌های «دارو»، «فلزات پایه» و «تجهیزات برقی» بیشترین سهم را در افزایش شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «سایر کانی غیرفلزی» و «چوب و کاغذ» بیشترین سهم را در کاهش شاخص تولید داشته‌اند. همچنین رشته فعالیت‌های «دارو»، «کاشی و سرامیک» و «فلزات پایه» بیشترین سهم در افزایش شاخص فروش و رشته‌فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «چوب و کاغذ» و «خودرو و قطعات» بیشترین سهم را در کاهش شاخص فروش داشته‌اند.

طی مهرماه سال 1404 نسبت به ماه قبل، رشته فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «لاستیک و پلاستیک» و «دارو» بیشترین سهم را در افزایش شاخص تولید و رشته‌فعالیت‌های «کک و پالایش»، «شیمیایی به‌جز دارو» و «سیمان» بیشترین سهم را در کاهش شاخص تولید داشته‌اند. همچنین رشته فعالیت‌های «ماشین‌آلات و تجهیزات»، «غذایی و آشامیدنی» و «چوب و کاغذ» بیشترین سهم را در افزایش شاخص فروش و رشته فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «تجهیزات برقی» و «شیمیایی به‌جز دارو» بیشترین سهم را در کاهش شاخص فروش داشته‌اند.

شکل 6. نمودار سهم رشته‌فعالیت‌ها از رشد شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در مهرماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل (درصد)

مأخذ: همان.

شکل 7. نمودار سهم رشته‌فعالیت‌ها از رشد شاخص‌های تولید و فروش بخش صنعت

در مهرماه سال 1404 نسبت به ماه قبل (درصد)

مأخذ: همان.

در ادامه به بررسی رشته‌فعالیت‌های «خودرو و قطعات»، «شیمیایی (به‌جز دارو)» و «فلزات پایه» به‌دلیل ضریب اهمیت بالای این رشته‌فعالیت‌ها در محاسبه شاخص و همچنین رشته‌فعالیت‌های «غذایی و آشامیدنی» و «دارو» پرداخته شده است.

3-1. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت خودرو و قطعات

در مهرماه سال 1404 شاخص تولید رشته‌فعالیت خودرو و قطعات بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 0/8 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 5 درصدی داشته و همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 11/2 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 12/8 درصدی داشته است. همان‌طور که در نمودار 10 و 11 نشان داده شده‌، نسبت به ماه قبل شاخص فروش زیربخش «وسایل نقلیه موتوری» کاهش یافته است، همچنین نسبت به ماه مشابه سال قبل شاخص فروش زیربخش‌های «وسایل نقلیه موتوری» و «قطعات» کاهش یافته است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-2. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت شیمیایی به‌جز دارو

در مهرماه سال 1404 شاخص تولید رشته‌فعالیت شیمیایی به‌جز دارو، بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 3/6 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 2/9 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 0/9 درصدی و نسبت به ماه قبل کاهش 8/8 درصدی داشته است. مطابق نمودار ۱۴، نسبت به ماه قبل تنها شاخص فروش زیربخش «شوینده‌ها و مواد آرایشی» افزایش یافته‌است. همچنین، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش شاخص تولید و فروش زیربخش‌های «مواد شیمیایی اساسی» و «پلاستیک و لاستیک مصنوعی» منجر به کاهش شاخص تولید و فروش شده‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

۳-3. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت فلزات پایه

در مهرماه سال 1404، شاخص تولید رشته‌فعالیت فلزات پایه بر‌مبنای شرکت‌های بورسی، نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 4/8 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 14/2 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 1/4 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 11/3 درصدی داشته است. مطابق نمودار ۱۸، نسبت به ماه قبل تنها شاخص تولید زیربخش «فلزات گرانبها» کاهش یافته است، همچنین نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش شاخص تولید و فروش زیربخش «آهن و فولاد پایه» و شاخص تولید زیربخش «فلزات گرانبها» منجر به افزایش شاخص تولید و فروش شده است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-4. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت غذایی و آشامیدنی

در مهرماه سال 1404، شاخص تولید رشته‌فعالیت غذایی و آشامیدنی بر‌مبنای شرکت‌های بورسی، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 7/3 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 16/7 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش 6/2 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 10/6 درصدی داشته است.

مطابق نمودار 22 نسبت به ماه قبل شاخص تولید و فروش زیربخش «روغنی‌ها» و شاخص تولید زیربخش «لبنیات» کاهش یافته است. از طرفی، نسبت به ماه مشابه سال قبل کاهش شاخص تولید و فروش زیربخش‌های «روغنی‌ها» و «سایر» منجر به کاهش شاخص تولید و فروش شده است.

 شکل 20. نمودار شاخص‌های تولید و فروش بخش غذایی و آشامیدنی (100=1400)

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

3-5. شاخص‌های تولید و فروش رشته‌فعالیت دارو

در مهرماه سال 1404 شاخص تولید رشته‌فعالیت دارو بر‌مبنای شرکت‌های بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 14/8 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش14/8 درصدی داشته است. همچنین شاخص فروش آن نسبت به ماه مشابه سال قبل افزایش 19/5 درصدی و نسبت به ماه قبل افزایش 7/7 درصدی داشته است. طبق نمودار ۲۶ و ۲۷ نسبت به ماه قبل و ماه مشابه سال قبل شاخص تولید و فروش تمام زیربخش‌ها افزایش یافته‌است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان. 

4. شاخص قیمت فعالیت‌های صنعتی بورسی

در مهرماه سال 1404 نرخ رشد ماهیانه قیمت فعالیت‌های صنعتی بورسی افزایش 2/4 درصدی داشته، همچنین رشد نقطه‌به‌نقطه با افزایش 5/1 واحد درصدی نسبت به ماه قبل، به 51/5 درصد رسیده است. گفتنی است، میانگین سالیانه شاخص قیمت نیز در مهرماه سال 1404 نسبت به ماه قبل 4/1 واحد درصد افزایش داشته و میزان 40/1 درصد افزایش را نشان می‌دهد.

شکل 28. نمودار درصد تغییر شاخص قیمت صنعت (100=1400)

مأخذ: همان.

بررسی شاخص قیمت رشته‌فعالیت‌های بورسی نشان می‌دهد در مهرماه سال 1404، رشته‌فعالیت‌های «دارو» و «فلزات پایه» بالاترین نرخ رشد ماهیانه و رشته‌فعالیت‌های «چوب و کاغذ» و «غذایی و آشامیدنی» بالاترین نرخ رشد نقطه‌به‌نقطه را تجربه کرده‌اند.

شکل 29. نمودار شاخص قیمت رشته‌فعالیت‌های بورسی- مهرماه سال 1404

مأخذ: همان.

5. شاخص‌های تولید و فروش شرکت‌های معدنی بورسی

در مهرماه سال 1404، شاخص تولید شرکت‌های معدنی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با افزایش 2/1 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 2/9 درصدی مواجه شده و همچنین، شاخص فروش شرکت‌های معدنی بورسی هم نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 2/7 درصدی و نسبت به ماه قبل با کاهش 14/7 درصدی مواجه شده است. مطابق نمودار 32، نسبت به ماه قبل شاخص فروش تمام زیربخش‌ها کاهش یافته است. هم‌چنین مطابق نمودار 33، نسبت به ماه مشابه سال قبل تنها شاخص تولید و فروش زیربخش «گندله» کاهش یافته است.

مأخذ: همان.

مأخذ: همان.

6. جمع‌بندی

شاخص تولید، فروش و قیمت بخش صنعت و معدن مبتنی بر شرکت‌های بورسی از اطلاعات ماهیانه 380 شرکت بورسی استخراج می‌شود و با توجه به اینکه این شاخص با شاخص تولید صنعتی بانک مرکزی و مرکز آمار هم حرکتی مناسب دارد، با دقت زیادی می‌تواند تحولات بخش صنعت و معدن کشور را به‌صورت ماهیانه رصد کند. در این گزارش تغییرات شاخص‌های تولید، فروش و قیمت شرکت‌های صنعتی و معدنی پذیرفته شده در بورس و همچنین مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌های آن در مهرماه سال 1404 مورد بررسی قرار گرفته است.

طی مهرماه سال 1404، شاخص تولید بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 0/3 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 8/1 درصدی مواجه شده و همچنین شاخص فروش بخش صنعت مبتنی بر شرکت‌های صنعتی بورسی نسبت به ماه مشابه سال قبل با کاهش 1/1 درصدی و نسبت به ماه قبل با افزایش 2/3 درصدی مواجه شده است. گفتنی است؛ شاخص قیمت شرکت‌های صنعتی بورسی نیز نسبت به ماه مشابه سال قبل 51/5 درصد افزایش و نسبت به ماه قبل 2/4 درصد افزایش یافته است.

7. پیوست

جدول 1 پیوست. آمار مربوط به رشد تولید کل رشته‌فعالیت‌ها (نسبت به ماه مشابه سال قبل 100=1400)

جدول 2 پیوست. آمار مربوط به رشد فروش کل رشته‌فعالیت‌ها (نسبت به ماه مشابه سال قبل (100=1400)

جدول ۳ پیوست. رشد شاخص تولید و فروش فعالیت‌های صنعتی و معدنی بورسی در مهرماه سال 1404