خلاصه مدیریتی

شرح / بیان مسئله

تصویب بودجه و مشخص شدن اعتبارات هزینه‌ای و تملک دارایی سرمایه‌ای، بخشی از پیش‌بینی اقدام‌های آینده دستگاه‌های اجرایی است که در صورت تخصیص نیافتن مناسب و به‌موقع، اقدام‌های اجرایی پیش‌بینی شده دستگاه را با مخاطره رو‌به‌رو خواهد کرد. بنابراین، مسئله اصلی گزارش این است که وضعیت اعتبارات تخصیص داده شده به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و تحقق تبصره‌های مرتبط در سال ۱۴۰۳ به چه نحوی بوده است.

نقطه نظرات / یافته‌های کلیدی

• مجموع اعتبارات مصوب، شامل هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای دستگاه اجرایی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ۴۳.۵۹۶.۹۲۷ میلیون ریال (معادل ۴.۳۵۹ میلیارد تومان) و مجموع اعتبارات ابلاغی هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای این دستگاه معادل 39.155.401 میلیون ریال (معادل 3.915.540 میلیارد تومان) است.
• مجموع اعتبارات تخصیص‌یافته به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳، معادل ۳۰.۰۹۶.۱۰۱ میلیون ریال (معادل ۳.۰۰۹ میلیارد تومان) است که نشان از تخصیص ۶۶ درصدی به این دستگاه دارد. به بیانی دیگر، حدود ۴۳ درصد از اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای اعتبارات دستگاه این وزارتخانه و حدود ۴/۹۶ درصد از اعتبارات هزینه‌ای این دستگاه ذیل جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ با تخصیص همراه بوده است.
• مجموع اعتبارات مصوب شده برای ردیف مربوط پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، 1.727.914 میلیون ریال (معادل ۱۷۲ میلیارد تومان) بوده که از این میزان،۱.۶۵۲.۸۸۰ میلیون ریال (معادل ۱۶۵ میلیارد تومان) ابلاغ شده است. همچنین، مجموع میزان اعتبارات تخصیص‌یافته به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در سال ۱۴۰۳، حدود ۱.۶۹۱.۶۷۴ میلیون ریال (معادل ۱۶۹ میلیارد تومان) بوده که نشان‌دهنده تحقق ۹۸ درصدی اعتبارات مصوب شده برای این ردیف است.
• مجموع میزان اعتبار ابلاغ شده برای اعتبارات موضوع عوارض خروج از کشور (در سقف 30% درآمد)، ۹.۵۵۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۹۵۵ میلیارد تومان) بوده که بیش از ۴۰۰۰ برابر میزان مصوب شده، معادل ۲.۰۰۰ میلیون ریال (۲۰۰ میلیون تومان) در قانون بودجه ۱۴۰۳ بوده است. علت اینکه میزان تحقق درآمدهای حاصل از عوارض خروج از کشور به‌درستی برآورد نشده این است که نمی‌توان برآورد دقیقی از میزان تحقق آن در طی یک سال ارائه کرد. به‌عنوان مثال، این عدد برای سال ۱۴۰۴ معادل ۵.۲۵۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۵۲۵ میلیارد تومان) برآورد شده که با توجه به وقوع جنگ تحمیلی ۱۲ روزه با رژیم صهیونیستی و کاهش مسافران و گردشگران خروجی از کشور، تحقق آن با چالش جدی مواجه است.
• بیشترین اعتبارات مصوب طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل پیوست یک قانون بودجه 1403 به‌ترتیب مربوط به ردیف‌های احداث ساختمان اداری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به میزان ۴.۳۴۶.۱۶۱ میلیون ریال (معادل ۴۳۴ میلیارد تومان)، تأمین زیرساخت و ساماندهی سواحل شمال و جنوب کشور به میزان ۲.۴۶۲.۸۲۵ میلیون ریال (معادل ۲۴۶ میلیارد تومان) و مطالعه و مرمت و حفاظت بافت‌های تاریخی و بافت پیرامون حرم سیدجمال‌‌الدین شهرستان آستانه اشرفیه به میزان ۲.۱۸۰.۹۴۳ میلیون ریال (معادل ۲۱۸ میلیارد تومان) بوده است.
• ردیف‌های اعتباری مطالعه، شناسایی و تهیه طرح‌های حفاظت و مرمت آثار و یادمان‌های مفاخر ایرانی خارج از کشور به میزان ۹۶۵ میلیون ریال (معادل ۹۶ میلیون تومان)، ساماندهی و تملک مجموعه تاریخی، فرهنگی حافظیه و سعدیه به میزان ۲۵.۲۵۶ میلیون ریال (معادل ۲ میلیارد تومان) و احداث موزه منطقه‌ای آذربایجان شرقی به میزان ۳۰.۳۲۷ میلیون ریال (معادل ۳ میلیارد تومان) به‌ترتیب دارای کمترین اعتبارات مصوب طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بوده است.
• بیشترین میزان اعتبار تخصیص داده شده به طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در سال ۱۴۰۳، به‌ترتیب مربوط به ردیف‌های تکمیل، تجهیز، مرمت، ایجاد سیستم حفاظتی و ساخت مخازن امن موزه‌ها و کاخ موزه‌ها به میزان ۱.۱۲۶.۵۳۰ میلیون ریال (معادل ۱۱۲ میلیارد تومان)، ایجاد و توسعه زیرساخت‌های گردشگری و پارک گردشگری ریوش خراسان رضوی به میزان ۸۹۳.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۸۹ میلیارد تومان) و تأمین زیرساخت و ساماندهی سواحل شمال و جنوب کشور به میزان ۸۰۹.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۸۰ میلیارد تومان) است.
• در جدول (۱۲) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ (جدول تفصیلی بند «ب» تبصره «۱۳» با موضوع هزینه‌کرد یک درصد از هزینه‌های شرکت‌های دولتی)، برای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ۲۰.۰۰۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۰۰۰ میلیارد تومان) اعتبار در نظر گرفته شده که براساس استعلام صورت گرفته از سازمان برنامه و بودجه تنها ۲.۴۵۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۴۵ میلیارد تومان) حدود ۱۲ درصد از آن، تخصیص‌ یافته است.
• علت میزان پایین اعتبار تخصیص‌یافته به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از محل بند «ب» تبصره «۱۳»، تصویب قانون اصلاح تبصره‌های «۶» و «۱۳» قانون بودجه سال ۱۴۰۳ کل کشور در تاریخ ۲۹ مرداد ماه ۱۴۰۳ است؛ چرا که مطابق با این قانون شرکت‌های زیان‌ده، دارای زیان انباشته و سربه‌سر مندرج در پیوست شماره (۳) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ و شرکت‌هایی که یک درصد (۱%) هزینه آنها بیش از کل سود آنها بر مبنای ارقام مندرج در پیوست شماره (۳) قانون مذکور است، از شمول تبصره «۱۳» قانون بودجه سال ۱۴۰۳ خارج شدند. ازاین‌رو منابع تحقق این تبصره، با کاهش جدی مواجه شده و در نتیجه درصد تخصیص اعتبار نیز میزان پایینی بوده است.

1.مقدمه

ارزیابی میزان تخصیص اعتبارات مصوب در قانون بودجه سالیانه و بررسی عملکرد آن نسبت به سال‌های پیش از آن، گام مؤثری در افزایش دقت برآوردهای لازم در فرایند تدوین لایحه و تصویب قانون بودجه در سال‌های آینده است. در واقع، شناخت علل هر یک از موارد تخصیص نیافتن یا تحقق کمتر یا بیشتر از میزان مصوب شده در قانون بودجه سالیانه، تأثیر بسزایی در ارزیابی عملکرد دستگاه و میزان تحقق اهداف آن خواهد داشت. ازاین‌رو در گزارش حاضر تلاش شده است تا نمایی از میزان تحقق اعتبارات وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در قانون بودجه سال 1403 ارائه شود و سپس ضمن تحلیل و بررسی جزئیات ارقام مندرج در ردیف‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، به بررسی علل ضعف عملکرد یا فقدان تحقق هر یک از اعتبارات مذکور پرداخته شود.

2.میزان اعتبارات مصوب و ابلاغی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به تفکیک هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای در قانون بودجه سال 1403

مطابق بررسی‌های صورت گرفته، قانون بودجه سال ۱۴۰۳ مجموع اعتبارات هزینه‌ای (عمومی و اختصاصی) دستگاه اجرایی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به میزان ۱۷.۵۷۴.۱۲۱ میلیون ریال (معادل با ۱.۷۵۷ میلیارد تومان) و مجموع اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای (عمومی و اختصاصی) این دستگاه نیز مبلغ ۲۶.۰۲۲.۸۰۶ میلیون ریال (معادل ۲.۶۰۲ میلیارد تومان) تعیین شده است [۱]. مبتنی‌بر قانون استفاده متوازن از امکانات کشور و توزیع عادلانه و رفع تبعیض مصوب سال ۱۳۹۳، در راستای اهمیت توزیع عادلانه منابع و اعتبارات بودجه سالیانه، مقرر شده است که 3 درصد از مجموع اعتبارات هر یک از ردیف‌های مرتبط با دستگاه، به استان‌ها و شهرستان‌های کمتر توسعه‌یافته اختصاص یابد. ازاین‌رو با احتساب کسر 3 درصد مذکور از اعتبار مصوب قانون بودجه سال 1۴۰۴ ابلاغ سازمان برنامه و بودجه، مجموع اعتبارات هزینه‌ای عمومی و اختصاصی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 16.791.015 میلیون ریال (معادل 1.679.101 میلیارد تومان) و مجموع اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای عمومی و اختصاصی این دستگاه، 22.364.386 میلیون ریال ( 2.236.438 میلیارد تومان) است [۲].

شایان ذکر است که مجموع اعتبارات مصوب هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ۴۳.۵۹۶.۹۲۷ میلیون ریال (معادل ۴.۳۵۹ میلیارد تومان) و مجموع اعتبارات ابلاغی هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای این دستگاه، 39.155.401 میلیون ریال (معادل 3.915.540 میلیارد تومان) است [۲]. بنابراین، حدود ۸9/81 درصد از میزان اعتبارات مصوب این ردیف در قانون بودجه سالیانه ابلاغ شده است. همچنین براساس جدول فوق، مجموع اعتبارات مصوب برای ردیف مربوط پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و موزه میراث روستایی و پژوهشکده روستایی 1.727.914 میلیون ریال (معادل ۱۷۲ میلیارد تومان) بوده که ۱.۶۵۲.۸۸۰ میلیون ریال (معادل ۱۶۵ میلیارد تومان) از آن ابلاغ شده است [۳].

علاوه‌بر این، مجموع اعتبارات مصوب برای شرکت توسعه ایرانگردی و جهانگردی ۲۸۶.۴۱۴ میلیون ریال (معادل ۲۸ میلیارد تومان) بوده که ۲۷۷.۸۲۱ میلیون ریال از آن (معادل ۲۷ میلیارد تومان) از آن ابلاغ شده است. بنابراین مجموع اعتبارات مصوب شده برای دستگاه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ به میزان ۴۵.۶۱۱.۲۵۵ میلیون ریال (۴.۵۶۱ میلیارد تومان) بوده که ۴۱.۰۹۶.۱۰۲ میلیون ریال ( ۴.۱۰۹ میلیارد تومان) از آن ابلاغ شده است [۲].

3.میزان تخصیص و عملکرد اعتبارات وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به تفکیک هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ذیل جدول (۷) قانون بودجه سال 1403

مطابق با آنچه در جدول 1 این گزارش، مجموع میزان اعتبارات تخصیص‌یافته به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳، ۳۰.۰۹۶.۱۰۱ میلیون ریال (معادل ۳.۰۰۹ میلیارد تومان) که نشان می‌دهد حدود ۶۶ درصد از مجموع اعتبارات این وزارتخانه تخصیص‌ یافته است. به بیانی دیگر، حدود ۴۳ درصد از اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای اعتبارات این وزارتخانه و حدود 96/4 درصد از اعتبارات هزینه‌ این دستگاه ذیل جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ تخصیص‌ یافته است [۲]. 

براساس استعلام صورت گرفته اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای این وزارتخانه به ادارات استانی آن و واحدهای ستادی مربوط به آن ابلاغ شده، که با توجه به اینکه پایان سال مالی هزینه‌کرد اعتبارات طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای در آخر ماه شهریور است، ارائه گزارش عملکرد نهایی این اعتبارات، تا قبل از این تاریخ امکان‌پذیر نیست[۲].

جدول 1. تخصیص و عملکرد اعتبارات وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به تفکیک هزینه‌ای و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای در قانون بودجه سال 1403(ارقام مالی به میلیون ریال) [۲]

مطابق با آنچه در جدول فوق ارائه شده، مجموع میزان اعتبارات تخصیص‌یافته به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در سال ۱۴۰۳، حدود ۱.۶۹۱.۶۷۴ میلیون ریال (معادل ۱۶۹ میلیارد تومان) بوده که نشان‌دهنده تحقق ۹۸ درصدی اعتبارات مصوب شده برای این ردیف است. مطابق با استعلام صورت گرفته، تمامی این اعتبارات تخصیص‌یافته به‌طور کامل دارای عملکرد مالی بوده و به‌طور ۱۰۰ درصدی مورد استفاده قرار گرفته است [۳]. با این حال، بررسی‌های صورت گرفته نشان می‌دهد که پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در سال ۱۴۰۳ با مشکلات جدی کسری اعتبارات هزینه‌ای جهت تامین حقوق و مزایای کارکنان و همچنین سایر هزینه‌های ضروری و پشتیبانی مواجه بوده است. این کمبود منابع مالی، چالش‌هایی را در اجرای تعهدات مالی این پژوهشگاه ایجاد کرد. برای رفع این مشکل و جبران کسری بودجه، پژوهشگاه مذکور با انجام مکاتبات متعددی با مسئولان سازمان برنامه و بودجه کشور در راستای تخصیص بیشتر اعتبارات اقدام کرد [۴].

این پیگیری‌ها به افزایش اعتبارات هزینه‌ای تخصیص‌یافته به پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری منجر شده و مبلغ اعتبارات هزینه‌ای نسبت به اعتبارات مصوب مندرج در جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳، به میزان ۷۵.۶۶۳ میلیون ریال (معادل ۷ میلیارد تومان)، معادل حدود ۵ درصد، افزایش یافت. این افزایش اعتبار از سوی سازمان برنامه و بودجه به‌صورت رسمی اعلام و اعتبار ابلاغی پژوهشگاه به مبلغ ۱.۵۵۲.۵۶۷ میلیون ریال، معادل ۱۵۵ میلیارد تومان، اصلاح شد. از این مبلغ، معادل ۷۱.۲۴۳ میلیون ریال (۷ میلیارد تومان)، برای پرداخت پاداش پایان خدمت بازنشستگان پژوهشگاه در سال ۱۴۰۲ تخصیص یافت و مابقی این افزایش اعتبار برای جبران کسری حقوق و مزایای پرسنلی مورد استفاده قرار گرفت [۵].

همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد تمامی اعتبارات ابلاغ شده به ردیف شرکت توسعه ایرانگردی و جهانگردی به‌طور کامل تخصیص‌یافته و براساس استعلام‌های صورت گرفته، این اعتبارات دارای عملکرد 100 درصدی بوده‌اند. باید توجه کرد که اعتبارات تخصیص‌یافته به این شرکت به‌طور کامل صرف ساخت و تکمیل سرویس‌های بهداشتی بین راهی در نواحی نزدیک به مقاصد گردشگری می‌شود [۶]. ازاین‌رو تخصیص کامل اعتبارات این ردیف و افزایش سالیانه آن می‌تواند نقش بسیار مؤثری در ارتقای کیفیت امکانات بهداشتی در مناطق گردشگری ایفا کند و به بهبود شرایط رفاهی گردشگران کشور کمک شایانی کند.

4.اعتبارات مصوب و ابلاغی موارد مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جداول (۱-۷) و (۹) قانون بودجه سال ۱۴۰۳

در جدول 2 اعتبارات مصوب و ابلاغی مربوط به ردیف‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جداول (۱-۷) و (۹) بودجه سال ۱۴۰۳ ارائه شده است. پیرامون ردیف «توسعه و گسترش فعالیت‌های ایرانگردی و جهانگردی» باید توجه داشت که بخشی از درآمدهای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از محل صدور یا تمدید مجوزها و همچنین اخذ جرائم مرتبط با فعالیت‌های گردشگری حاصل می‌شود. این درآمدها در قانون بودجه به‌عنوان درآمدهای عمومی دولت تلقی شده و تنها بخشی از این درآمدهای عمومی به‌صورت مستقیم به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اختصاص می‌یابد [۶]. بر این اساس، در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، میزان اعتبارات مصوب برای این ردیف ۱۰۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۱۰ میلیارد تومان) تعیین شده است. اما سهمی که از این اعتبار به‌طور مستقیم به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اختصاص یافته، حدود ۷۱.۵۰۰ میلیون ریال (معادل ۱.۷ میلیارد تومان) است که تحت عنوان ردیف توسعه و گسترش فعالیت‌های ایرانگردی و جهانگردی در جدول (۱-۷) قانون بودجه قرار گرفته است. این مبلغ معادل ۷۱.۵ درصد از درآمدهای عمومی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از محل صدور یا تمدید مجوزها و اخذ جرائم در حوزه گردشگری است که از این میزان، مبلغ ۶۷.۱۰ میلیون ریال (معادل ۶.۷ میلیارد تومان) حدود ۹۴ درصد، توسط سازمان برنامه و بودجه ابلاغ شده است [۳].

اعتبارات ردیف «تقویت یگان حفاظت میراث فرهنگی» از دیگر مواردی است که در جدول زیر بررسی شده است. براساس اظهارات کارشناسان و مسئولان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، یگان حفاظت از میراث فرهنگی، طی سال‌های متمادی اقدام به جمع‌آوری وسایل و تجهیزات متعددی از متخلفان و متعرضان حوزه میراث فرهنگی کرده که این اقلام شامل تجهیزاتی مانند دستگاه‌های کشف فلزات و طلایاب، لودرها، بولدوزرها و سایر وسایل مربوط به کشف میراث فرهنگی است. این اقلام پس از ضبط توسط یگان حفاظت میراث فرهنگی، بدون اینکه مورد استفاده قرار بگیرند در انبارهای این یگان نگهداری می‌شوند. به همین دلیل، از سال ۱۴۰۱ ردیف اعتباری ویژه‌ای تحت عنوان تقویت یگان حفاظت از محل فروش بخشی از این اموال توقیفی ایجاد شده است تا درآمدهای حاصل از فروش این تجهیزات به این نهاد اختصاص یابد و منابع مالی لازم برای تقویت امکانات و بهبود عملکرد آن فراهم شود [۶].

از دیگر موارد حائز اهمیت، ردیف «جبران خدمات مرمت‌کاران و کارگران پایگاه‌های حفاظتی، پژوهشی و جهانی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی» است. این ردیف برای اولین‌بار در سال ۱۴۰۱ وارد قوانین بودجه سالیانه شده و هدف از تصویب آن تفکیک و شفاف‌سازی پرداخت حقوق و مزایای مرمت‌کاران و کارگران این پایگاه‌ها از محل اعتبارات هزینه‌ای بوده است. پیش از این تاریخ، پرداخت حقوق و مزایای این افراد از محل اعتبارات عمرانی وزارتخانه انجام می‌شد، در‌حالی‌که ماهیت این پرداخت‌ها هزینه‌ای و از نوع مطالبات جاری است. به همین منظور، با پیشنهاد وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، از سال ۱۴۰۱ این اعتبارات به جدول (۱-۷) قانون بودجه سالیانه اضافه شده و به‌صورت اعتبارات هزینه‌ای اختصاص‌یافته و پرداخت می‌شوند تا هم موجب شفافیت در بودجه‌ریزی شود و هم مدیریت بهتری بر منابع مالی وزارتخانه اعمال گردد [۶].

جدول 2. اعتبارات مصوب و ابلاغی ردیف‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به تفکیک هزینه و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای مذکور در جداول (۱-۷) و (۹) قانون بودجه سال 1403 (ارقام مالی به میلیون ریال) [۲]

براساس آنچه در جدول 2 ارائه شده، اعتبارات هزینه‌ای مصوب برای ردیف «عوارض خروج از کشور» (در سقف 30% درآمد)۱.۰۰۰ میلیون ریال (۱۰۰ میلیون تومان) و اعتبارات سرمایه‌ای مصوب برای آن ۱.۰۰۰ میلیون ریال (۱۰۰ میلیون تومان) و در مجموع ۲.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۰۰ میلیون تومان) بوده است. نکته حائز اهمیت این است که میزان تحقق درآمد‌های حاصل از عوارض خروج از کشور برخلاف برآوردهای صورت گرفته هنگام تدوین بودجه سال ۱۴۰۳، بسیار بالاتر از پیش‌بینی‌ها بوده است؛ به‌نحوی که مجموع میزان اعتبار ابلاغ شده برای این ردیف، ۹.۵۵۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۹۵۵ میلیارد تومان)، یعنی بیش از ۴۰۰۰ برابر میزان مصوب شده در قانون بودجه ۱۴۰۳ بوده است [۷]. علت به‌دلیل ماهیت غیرقطعی میزان تحقق درآمدهای حاصل از عوارض خروج از کشور، این است که نمی‌توان برآورد دقیقی از میزان تحقق آن در طی یک سال ارائه کرد. به‌عنوان مثال، مبتنی‌بر تحقق بالای درآمد‌های حاصل از عوارض خروج از کشور در سال ۱۴۰۳، میزان اعتبار مصوب شده برای این ردیف در قانون بودجه سال ۱۴۰۴، مبلغ ۲.۸۰۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۸۰ میلیارد تومان) اعتبارات هزینه‌ای و ۲.۴۵۰.۰۰۰ میلیون ریال ( ۲۴۵ میلیارد تومان) اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای بوده است.

این در حالی است که با توجه به وقوع جنگ تحمیلی ۱۲ روزه با رژیم صهیونیستی و کاهش سفر‌های داخلی و ورود گردشگران خارجی به کشور، تحقق این اعتبارات با چالش جدی رو‌به‌روست [۷]. علاوه‌بر این، براساس استعلام صورت گرفته، هیچ‌گونه ابلاغی جهت تخصیص اعتبارات مربوط به آزادسازی حریم مجموعه تاریخی – فرهنگی تپه‌های هگمتانه انجام نشده است. این درحالی است که اعتبارات مذکور در قانون بودجه سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نیز، به‌رغم اختصاص ردیف مشخص برای آن، هیچگونه ابلاغ و تخصیصی نداشته است [۶].

5.میزان تخصیص و عملکرد ردیف‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جداول (۱-۷) و (۹) قانون بودجه سال 1403

در جدول3 میزان تخصیص و عملکرد اعتبارات ردیف‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جداول (1-7) و (۹) به تفکیک اعتبارات هزینه و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ارائه شده است. مطابق این جدول، ردیف مربوط به تقویت یگان حفاظت میراث فرهنگی از محل واگذاری اموال توقیفی هیچ‌گونه تخصیص و عملکردی نداشته است [۲]. این موضوع به‌معنای آن است که در سال ۱۴۰۳، هیچ یک از تجهیزات ضبط شده از متخلف‌ها توسط این یگان که در انبارهای متعلق به آن موجود است، فروخته نشده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد، علت فقدان فروش این لوازم، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با فروش این تجهیزات به‌دلیل بازگشت احتمالی آن‌ها به دست متخلف‌ها و مجرمان حوزه میراث فرهنگی است. همچنین ردیف مربوط به آزادسازی حریم مجموعه تاریخی–فرهنگی تپه‌های هگمتانه نیز با تخصیص و عملکردی همراه نبوده است. به‌دلیل اینکه این متغیر درونزایی نیست و دولت تمایلی به گنجاندن آن در جدول (1-7) ندارد [۶].

علاوه‌بر این، میزان اعتبارات تخصیص‌یافته به ردیف مربوط به توسعه و گسترش فعالیت‌های ایرانگردی و جهانگردی (موضوع قانون اصلاح مواد (2) و (7) قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی) تنها حدود ۳۰ درصد از میزان ابلاغ شده، یعنی ۲۰.۰۹۰ میلیون ریال (معادل ۲ میلیارد تومان) بوده است. ازاین‌رو، با بررسی‌های صورت گرفته مشخص شد که علت اینکه میزان تحقق اعتبارات مذکور کمتر از میزان پیش‌بینی شده و مصوب در قانون بودجه است، اخذ مجوزهای مربوط به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از درگاه ملی مجوزها و پرداخت مبالغ ناچیز تعیین شده در درگاه بوده و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مانند سال‌های گذشته، از محل صدور و تمدید مجوزهای مرتبط با گردشگری، منابع درآمدی قابل توجهی ندارد [۶].

جدول 3. میزان تخصیص و عملکرد ردیف‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به تفکیک هزینه و تملک دارایی‌های سرمایه‌ای مذکور در جداول (۱-۷)و (۹) قانون بودجه سال 1403 (ارقام مالی به میلیون ریال) [۲]

شایان ذکر است، ردیف مربوط به جبران خدمات مرمت‌کاران و کارگران پایگاه‌های حفاظتی، پژوهشی و جهانی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با تخصیص ۹۷ درصدی نسبت به میزان ابلاغ شده همراه بوده است. همان‌طور که پیش‌تر توضیح داده شد، ماهیت اعتبارات این ردیف هزینه‌ای بوده، و درصد بالایی از آن تخصیص می‌یابد. شایان ذکر است که ردیف مذکور طی سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به‌ترتیب با تخصیص ۹۵ و ۹۸ درصدی همراه بوده است [۲].

6.نسبت اعتبارات تخصیص‌یافته به اعتبارات مصوب در ردیف‌های مربوط به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جداول (۷)، (۱-۷) و (۹) قانون بودجه سال 1403

در جدول 4 این گزارش، نسبت میزان اعتبارات تخصیص‌یافته نسبت به میزان مصوب و درصد میزان عملکرد اعتبارات تخصیص‌یافته وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جداول (۷)، (۱-۷) و (۹) قانون بودجه سال 1403 ارائه شده است. مطابق با این جدول، نسبت مجموع اعتبارات تخصیص‌یافته به دستگاه اجرایی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی 65/59 درصد و میزان عملکرد آن نیز 60/20 درصد بوده است. به‌عبارت دیگر نزدیک به ۴۰ درصد از اعتبارات این دستگاه دارای عملکرد نبوده است. البته باید دقت کرد که در حال حاضر نمی‌توان ارزیابی نهایی در مورد عملکرد اعتبارات دستگاه اجرایی وزارت میراث فرهنگی، گردشکری و صنایع دستی ارائه کرد. چرا که مهلت اتمام طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه تصویب شده در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، تا پایان آذر ماه ۱۴۰۴ تمدید شده است.

جدول 4. میزان اعتبارات تخصیص‌یافته نسبت به میزان مصوب و درصد میزان عملکرد اعتبارات تخصیص‌یافته وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جداول (۷)، (۱-۷) و (۹) قانون بودجه سال 1403 (ارقام مالی به میلیون ریال)

مأخذ: نگارنده

همچنین نسبت اعتبارات تخصیص‌یافته توسعه و گسترش فعالیت‌های ایرانگردی و جهانگردی (موضوع قانون اصلاح مواد (2) و (7) قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی) به میزان مصوب آن 28/09 درصد بوده که دارای عملکرد ۱۰۰ درصدی است. همچنین اعتبارات مربوط به ردیف‌های پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و موزه میراث روستایی و پژوهشکده روستایی و شرکت توسعه ایرانگردی و جهانگردی، بیش از ۹۷ درصد تخصیص اعتبار داشته‌اند که عملکرد این اعتبارات به‌صورت ۱۰۰ درصدی بوده است. با بررسی میزان تخصیص و عملکرد ردیف‌های وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جداول (۷)، (۱-۷) و (۹) می توان دریافت که چالش اصلی این وزارتخانه، تخصیص نیاقتن کامل این اعتبارات بوده است.

7.وضعیت میزان تحقق منابع درآمدی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در قانون بودجه سال ۱۴۰۳

براساس آنچه در جدول 5ارائه شد، مجموع درآمدهای تحقق یافته وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جدول (۵) ماده واحده قانون بودجه سال ۱۴۰۳، ۶.۸۸۶.۹۰۹ میلیون ریال (معادل ۶۸۸ میلیارد تومان) است که ۶.۰۹۶.۸۶۶ میلیون ریال (معادل ۶۰۹ میلیارد تومان) حدود ۸۸ درصد از آن محقق شده است. مهمترین بخش از درآمدهای این وزارتخانه، درآمد حاصل از ورودی موزه‌ها و محوطه‌های تاریخی و سایر منافع حاصله است که میزان مصوب آن در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، میزان ۶.۰۹۱.۹۰۹ میلیون ریال (معادل ۶۰۹ میلیارد تومان) حدود 88/4 درصد از کل درآمدهای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را شامل می‌شود. اتکای بالای وزارتخانه مذکور به درآمدهای حاصل از ورودی موزه‌ها و محوطه‌های تاریخی و سایر منافع حاصله، در بلند‌مدت منجر می‌شود که به موزه‌ها و محوطه‌های تاریخی تنها به‌عنوان منبع درآمدی برای وزارتخانه نگریسته شود و سایر ابعاد فرهنگی مربوط به آن نادیده گرفته شود. این موضوع باعث استفاده‌های بی‌رویه و نادرست از این اماکن فرهنگی شده، و آنها را آسیب‌پذیر‌تر می‌کند.

جدول 5. میزان تحقق منابع درآمدی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جدول (۵) قانون بودجه سال 1403 (ارقام به میلیون ریال) [۷]

همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد، درآمد‌های حاصل از جرائم و فروش صید آلات، چوب آلات، ادوات و مواد بازداشتی و خدمات فرهنگی و آموزشی، هیچ‌گونه تحققی در سال ۱۴۰۳ نداشته‌اند. علت این موضوع، کاهش جرائم فروش چوب آلات، ادوات و مواد بازداشتی در سال ۱۴۰۳ و عدم پرداخت هیچ‌گونه جریمه نقدی بوده است. علاوه‌بر این، درآمد‌های حاصل از اجاره ساختمان‌ها و اراضی دولتی و صدور یا تمدید مجوزها یا اخذ جرائم موضوع قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی با تحقق 100 درصدی همراه بوده‌اند [۷]. براساس استعلام صورت گرفته از سازمان برنامه و بودجه، معادل ۵.۳۹۶.۸۶۶ میلیون ریال (معادل ۵۳۹ میلیارد تومان) از کل درآمد‌های ذیل جدول (۵) قانون بودجه محقق شده است [۷].

8.وضعیت تخصیص اعتبارات طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جدول پیوست (۱) قانون بودجه 1403

در جدول 6 میزان اعتبارات مصوب، ابلاغی و تخصیص داده شده به طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل پیوست یک قانون بودجه سال ۱۴۰۳ ارائه شده است. براساس این جدول، مجموع میزان اعتبارات مصوب شده برای طرح‌های مذکور ۲۳.۰۶۲.۷۱۳ میلیون ریال (معادل ۲.۳۰۶ میلیارد تومان) بوده که ۱۹.۶۰۳.۳۰۷ میلیون ریال (معادل ۱.۹۶۰ میلیارد تومان) از آن یعنی ۸۴ درصد ابلاغ شده است [۷]. بررسی صورت گرفته حکایت از آن دارد که تنها ۹.۵۲۷.۴۶۷ میلیون ریال ( ۹۵۲ میلیارد تومان) یعنی حدود 48/60 درصد از اعتبارات ابلاغی، تخصیص ‌یافته است. این موضوع به‌معنای آن است که کمتر از نیمی از اعتبارات مصوب شده برای طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تخصیص‌یافته که نشان از نبود پیشرفت طرح‌های عمرانی حوزه گردشگری و میراث فرهنگی در کشور است. علاوه‌بر موارد فوق، بررسی صورت گرفته نشان می‌دهد که میانگین درصد نسبت میزان اعتبارات تخصیص‌یافته به میزان اعتبارات ابلاغ شده برای جدول مذکور، 62/11 درصد بوده است [۷].

بیشترین اعتبارات مصوب طرح‌های مذکور، به‌ترتیب مربوط به ردیف‌های احداث ساختمان اداری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به میزان ۴.۳۴۶.۱۶۱ میلیون ریال (معادل ۴۳۴ میلیارد تومان)، تأمین زیرساخت و ساماندهی سواحل شمال و جنوب کشور به میزان ۲.۴۶۲.۸۲۵ میلیون ریال (معادل ۲۴۶ میلیارد تومان) و مطالعه و مرمت و حفاظت بافت‌های تاریخی و بافت پیرامون حرم سید‌جمال‌الدین اشرف آستانه به میزان ۲.۱۸۰.۹۴۳ میلیون ریال (معادل ۲۱۸ میلیارد تومان) بوده است. همچنین ردیف‌های مطالعه، شناسایی و تهیه طرح‌های حفاظت و مرمت آثار و یادمان‌های مفاخر ایرانی خارج از کشور به میزان ۹۶۵ میلیون ریال (معادل ۹۶ میلیون تومان)، ساماندهی و تملک مجموعه تاریخی، فرهنگی حافظیه و سعدیه به میزان ۲۵.۲۵۶ میلیون ریال (معادل ۲ میلیارد تومان) و احداث موزه منطقه‌ای آذربایجان شرقی به میزان ۳۰.۳۲۷ میلیون ریال (معادل ۳ میلیارد تومان) به‌ترتیب دارای کمترین اعتبارات مصوب بوده‌اند [۱].

براساس آنچه در جدول زیر نشان داده شده، بیشترین میزان اعتبار تخصیص داده شده به‌ترتیب مربوط به ردیف‌های تکمیل، تجهیز، مرمت، ایجاد سیستم حفاظتی و ساخت مخازن امن موزه‌ها و کاخ موزه‌ها به میزان ۱.۱۲۶.۵۳۰ میلیون ریال (معادل ۱۱۲ میلیارد تومان)، ایجاد و توسعه زیرساخت‌های گردشگری و پارک گردشگری ریوش خراسان رضوی به میزان ۸۹۳.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۸۹ میلیارد تومان) و تأمین زیرساخت و ساماندهی سواحل شمال و جنوب کشور به میزان ۸۰۹.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۸۰ میلیارد تومان) است. همچنین کمترین میزان اختصاص اعتبار نسبت به میزان مصوب در قانون به‌ترتیب مربوط به ردیف‌های مطالعه، شناسایی و تهیه طرح‌های حفاظت و مرمت آثار و یادمان‌های مفاخر ایرانی خارج از کشور به میزان (۰) درصد تخصیص، کمک‌های فنی و اعتباری به بخش غیردولتی حوزه گردشگری به میزان ۱۱ درصد تخصیص و احداث ساختمان اداری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به میزان ۱۲ درصد تخصیص بوده است [۷].

جدول 6. میزان تخصیص اعتبارات طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل پیوست (1) قانون بودجه 1403 کل کشور (ارقام مالی به میلیون ریال) [۷]

جدول فوق نشان می‌دهد، نسبت میزان اعتبارات تخصیص‌یافته به میزان اعتبارات ابلاغ‌شده در ردیف‌های «کمک‌های فنی و اعتباری به بخش غیردولتی حوزه میراث فرهنگی»، «کمک‌های فنی و اعتباری به بخش غیردولتی حوزه گردشگری» و «کمک‌های فنی و اعتباری به بخش غیردولتی حوزه صنایع دستی» از وضعیت مطلوبی برخوردار نبوده و درصد تخصیص آن‌ها به‌ترتیب تنها معادل ۳۳، ۱۱ و ۲۸ درصد از اعتبارات ابلاغ‌شده بوده است؛ رقمی که به‌مراتب پایین‌تر از میزان تخصیص در بسیاری از ردیف‌های دیگر است. براساس اظهارات کارشناسان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، علت اصلی پایین بودن میزان تخصیص این اعتبارات، کمبود منابع مالی و کسری بودجه سالیانه دولت عنوان شده است [۸]. به‌عبارت دیگر سازمان برنامه و بودجه کشور اولویت تخصیص منابع را به ردیف‌هایی می‌دهد که به‌صورت مستقیم با خود وزارتخانه در ارتباط هستند و نقش مستقیمی در عملکرد و تداوم فعالیت‌های جاری آن دارند. این درحالی است که ردیف‌های مربوط به حمایت از بخش غیردولتی، به‌رغم نقش مؤثر در توسعه زیرساخت‌های گردشگری، حفاظت از میراث فرهنگی و رونق تولید صنایع دستی از مسیر مشارکت مردمی و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، در اولویت‌های بعدی تخصیص قرار گرفته‌اند. باید توجه کرد که رویکرد مذکور، اگرچه در کوتاه‌مدت ممکن است راهکاری برای مدیریت محدودیت منابع باشد، اما در بلندمدت مانعی جدی بر سر راه تقویت بخش گردشگری و حفاظت مؤثر از میراث فرهنگی کشور است؛ چرا که مشارکت و توانمندسازی بخش غیردولتی یکی از ارکان کلیدی در پیشبرد اهداف کلان این حوزه‌ها به شمار می‌آید [۸]. 

از دیگر نکات حائز اهمیت، بررسی چگونگی هزینه‌کرد اعتبارات مربوط به ردیف «تکمیل، تجهیز، مرمت، ایجاد سیستم حفاظتی و ساخت مخازن امن موزه‌ها و کاخ‌ موزه‌ها» توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. براساس جدول 6، در قانون بودجه سال ۱۴۰۳، میزان اعتبارات مصوب برای ردیف مذکور 1,738,465 میلیون ریال (معادل ۱۷۳ میلیارد تومان) بوده، که 1,477,695 میلیون ریال (معادل ۱۴۷ میلیارد تومان) از آن ابلاغ شده که براساس استعلام صورت گرفته از سازمان برنامه و بودجه، 1,126,530 میلیون ریال (معادل ۱۱۲ میلیارد تومان) حدود ۷۶ درصد از میزان اعتبار ابلاغی، تخصیص داده شده است. براساس اظهارات کارشناسان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اعتبارات مذکور، در راستای تکمیل و تجهیز و مرمت مخزن امن موزه‌های استان‌های مرکزی، قم، البرز و قزوین تخصیص داده شده است [۸]. این موضوع به‌معنای آن است که اعتبارات فوق، صرف تکمیل و تجهیز مخزن امن موجود در موزه‌ها می‌شود و اعتباری برای اقدام جهت تأسیس مخزن امن جدید مورد نیاز برای موزه‌های مهمی از جمله موزه ملی ایران واقع در شهر تهران، تخصیص داده نشده است. این درحالی است که مخزن امن موزه ملی ایران در دوره‌ای طراحی شده که فناوری‌های دفاعی نسبت به شرایط کنونی تفاوت‌های قابل توجهی داشته است. با این حال، با تلاش مسئولان موزه ملی و به‌کارگیری نیروهای متخصص، اقدام‌هایی مؤثر همچون سنگرسازی و امن‌سازی مخزن برای حفاظت هرچه بهتر از آثار ارزشمند کشور به‌کار گرفته شده است. در راستای ارتقا سطح امنیت و تطابق با نیازهای روز، پروژه‌ای جامع برای ساخت مخزن امن جدید با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته در حال مطالعه و برنامه‌ریزی است که برآوردها نشان می‌دهد هزینه‌ این پروژه برای موزه ملی ایران بیش از ۵۰۰ میلیارد تومان خواهد بود. درحالی که میزان اعتبارات تخصیص‌یافته به کل موزه‌های کشور حدود ۲۰ درصد این رقم است، پیگیری‌ها و هماهنگی‌های لازم با سازمان برنامه و بودجه در جریان است تا این بودجه در سال‌های آتی، به‌‌‌‌‌‌‌‌‌ویژه سال ۱۴۰۴، به میزان قابل توجهی افزایش یافته و اعتبارات ابلاغی به‌صورت کامل تخصیص یابد. این اقدام‌ها گامی مهم در جهت تضمین حفاظت استاندارد و پایدار از میراث فرهنگی کشور محسوب می‌شود و نشان‌دهنده تعهد ملی به حفظ و صیانت از این سرمایه‌های گرانبهاست. ازاین‌رو لازم است میزان اعتبارات مصوب شده برای این ردیف، در سال‌های آتی به ویژه سال ۱۴۰۴ به میزان قابل توجهی افزایش یابد و اعتبارات ابلاغی از این محل، به‌صورت ۱۰۰ درصدی توسط سازمان برنامه و بودجه کشور تخصیص داده شود [۸].

علاوه‌بر موارد فوق، لازم است اعتبارات ردیف «احداث ساختمان اداری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی» نیز مورد بررسی قرار گیرد. براساس آنچه در جدول 6 ارائه شده، میزان اعتبارات مصوب برای ردیف مذکور، ۴.۳۴۶.۱۶۱ میلیون ریال (معادل ۴۳۶ میلیارد تومان) بوده که بیشترین میزان اعتبار مصوب شده در میان طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ذیل پیوست یک قانون بودجه سال ۱۴۰۳ است. براساس استعلام صورت گرفته از سازمان برنامه و بودجه، ۳.۶۹۴.۲۳۷ میلیون ریال (معادل ۳۶۹ میلیارد تومان) از اعتبارات ردیف مذکور ابلاغ شده که تنها ۴۵۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۴۵ میلیارد تومان) از آن تخصیص داده شده است. به‌عبارت دیگر، تنها حدود ۱۲ درصد از میزان اعتبار ابلاغ شده، تخصیص‌یافته است. بررسی نشان می‌دهد علت پایین بودن میزان تخصیص اعتبارات ردیف یاد شده این است که اجرایی سازی ایجاد ساختمان اداری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، مستلزم انجام اقدام‌هایی از قبیل تدوین طرح‌های مطالعاتی با همکاری مهندسان مشاور، تهیه تجهیزات مورد نیاز، انجام آزمایش خاک و بررسی نتایج حاصله، اخذ مجوزهای مرتبط با وزارت راه و شهرداری تهران و مواردی از این قبیل بوده که براساس اظهارات کارشناسان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اجرای طرح فوق، تنها تا مرحله آزمایش خاک پیش رفته است [۸]. این موضوع بیانگر آن است که وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هنگام تدوین جداول و تعیین اعتبارات قانون بودجه سال ۱۴۰۳، برنامه‌ریزی و زمان‌بندی دقیقی برای اجرای طرح احداث ساختمان اداری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نداشته است. ازاین‌رو، شایسته بود بخشی از اعتبارات مذکور، برای طرح‌های تملک دارایی سرمایه‌ای دارای اولویت تصویب و تخصیص داده شود [۸].

گفتنی است در راستای مطالعه، شناسایی و تهیه طرح‌های حفاظت و مرمت آثار و یادمان‌های مفاخر ایرانی خارج از کشور، اعتبار مشخصی در قانون بودجه سالیانه مصوب می‌شود که میزان آن در سال ۱۴۰۳ تنها ۹۶ میلیون تومان بوده که علی‌رغم ابلاغ ۸۲ میلیون تومان از آن، هیچگونه تخصیصی نداشته است. بررسی‌ها نشان می‌دهد در سال‌های ابتدایی دهه نود، سازمان برنامه و بودجه کشور، با طرح این ادعا که هزینه‌کردهای مربوط به این ردیف، به‌صورت ارزی بوده و تعیین اعتبارات به‌صورت ریالی نادرست است، از افزایش سالیانه این اعتبار جلوگیری کرده و تخصیصی در این زمینه صورت نمی‌گیرد [۸]. از آنجا که این آثار نقش بسیار مهمی در ترویج و حفظ فرهنگ ایرانی در خارج از کشور دارند، تخصیص نیافتن بودجه کافی می‌تواند به مرور زمان باعث آسیب دیدن این یادمان‌ها و از بین رفتن فرصت‌های فرهنگی ارزشمند شود.

9.ارزیابی عملکرد تبصره‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در قانون بودجه سال 1403

در جدول 7 عملکرد تبصره‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در قانون بودجه سال ۱۴۰۳ ارائه شده است. مطابق با این جدول، وضعیت تحقق بند «ج» تبصره «۳» قانون بودجه سال ۱۴۰۳ با موضوع تخصیص 5 % از اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای استانی برای توسعه زیرساخت‌های گردشگری و مرمت بافت‌های تاریخی مشخص نیست و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در پاسخ به استعلام صورت گرفته پیرامون عملکرد این بند، آن را غیرمرتبط با ستاد وزارتخانه دانسته و اظهار بی‌اطلاعی کرده است. علت این موضوع، آن است که بند مذکور، وظیفه اجرایی‌سازی و استفاده از ظرفیت‌های این بند را به شوراهای برنامه و توسعه استان‌ها محول کرده‌است. ازاین‌رو وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، نقش مؤثری در زمینه تحقق آن نداشته است. نکته حائز اهمیت این است که مطابق با قانون بودجه سال ۱۴۰۳، سازمان برنامه و بودجه کشور مکلف است گزارش تفصیلی عملکرد این بند را هر شش ماه یکبار به کمیسیون‌های آموزش، تحقیقات و فناوری، و فرهنگی و اجتماعی مجلس شورای اسلامی ارائه کند؛ که در این زمینه از سوی سازمان برنامه و بودجه هیچ‌گونه گزارشی به کمیسیون‌های مذکور ارائه نشده و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اقدام موثری در این زمینه نداشته است.

جدول 7. عملکرد تبصره‌های مرتبط با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در قانون بودجه سال 1403 [۲]

در جدول (۱۲) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ (جدول تفصیلی بند «ب» تبصره «13» با موضوع هزینه‌کرد یک درصد از هزینه‌های شرکت‌های دولتی موضوع ماده (۵) قانون مدیریت خدمات کشور)، برای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ۲۰.۰۰۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۰۰۰ میلیارد تومان) اعتبار در نظر گرفته شده که براساس استعلام صورت گرفته از سازمان برنامه و بودجه تنها ۲.۴۵۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۴۵ میلیارد تومان) حدود 12/25 درصد از میزان مصوب، تخصیص‌یافته است. همچنین در جدول (۱۲) قانون بودجه سال ۱۴۰۳، برای پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و موزه میراث روستایی و پژوهشکده روستایی مبلغ ۱.۰۰۰.۰۰۰ میلیون ریال ( ۱۰۰ میلیارد تومان) مصوب شده که مبلغ ۱۶۵.۵۰۰ میلیون ریال (معادل ۱۶.۵ میلیارد تومان) حدود 16/5 درصد از میزان مصوب اختصاص یافته است. علت میزان پایین اعتبار تخصیص‌یافته به مصوب شده، تصویب قانون اصلاح تبصره‌های «۶» و «۱۳» قانون بودجه سال ۱۴۰۳ کل کشور در تاریخ ۲۹ مرداد ماه ۱۴۰۳ است؛ چرا که مطابق با این قانون شرکت‌های زیان‌ده، دارای زیان انباشته و سربه‌سر مندرج در پیوست شماره (۳) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ و شرکت‌هایی که یک درصد (۱%) هزینه آنها بیش از کل سود آنها بر مبنای ارقام مندرج در پیوست شماره (۳) قانون مذکور است، از شمول تبصره «۱۳» قانون بودجه سال ۱۴۰۳ خارج شدند و منابع تحقق این تبصره، با کاهش جدی مواجه شده است [۷].

10.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

با توجه به آنچه در این گزارش مورد بررسی قرار گرفت، مجموع اعتبارات مصوب شده برای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ به میزان ۴۵.۶۱۱.۲۵۵ میلیون ریال (۴.۵۶۱ میلیارد تومان) بوده که ۴۱.۰۹۶.۱۰۲ میلیون ریال ( ۴.۱۰۹ میلیارد تومان) از آن ابلاغ شده است. همچنین مجموع اعتبارات تخصیص‌یافته به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳، میزان ۲۸.۱۲۶.۶۰۶ میلیون ریال (معادل (۲.۸۱۲ میلیارد تومان) بوده است. به‌عبارت دیگر، حدود 65/59 درصد از مجموع اعتبارات این وزارتخانه ذیل جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ تخصیص داده شده است. همچنین حدود ۴۳ درصد از اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای و حدود 96/4 درصد از اعتبارات هزینه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل جدول (۷) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ تخصیص ‌یافته است. علاوه‌بر این، بررسی طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ذیل پیوست یک قانون بودجه سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد، مجموع اعتبارات مصوب شده برای طرح‌های مذکور ۲۳.۰۶۲.۷۱۳ میلیون ریال (معادل ۲.۳۰۶ میلیارد تومان) بوده که ۱۹.۶۰۳.۳۰۷ میلیون ریال از آن ابلاغ شده است. بررسی صورت گرفته حکایت از آن دارد که تنها ۹.۵۲۷.۴۶۷ میلیون ریال (۹۵۲ میلیارد تومان) یعنی حدود 48/60 درصد از اعتبارات ابلاغی، تخصیص‌ یافته است. این موضوع به‌معنای آن است که کمتر از نیمی از اعتبارات مصوب شده برای طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی اختصاص یافته است. همچنین، بررسی صورت گرفته نشان می‌دهد که میانگین درصد نسبت میزان اعتبارات تخصیص‌یافته به میزان اعتبارات ابلاغ شده برای ردیف‌های جدول (۷)، 62/11 درصد بوده است. این میزان از اختصاص اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای، زنگ خطری برای پیشبرد برنامه‌ها و اقدام‌های عمرانی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. عدم تخصیص کامل اعتبارات طرح‌های تملک دارایی می‌تواند به فقدان پیشرفت طرح‌های عمرانی و تأخیر در اجرای پروژه‌های مهم این وزارتخانه منجر شود. ازاین‌رو باید اعتبارات مذکور به‌صورت کامل به ردیف‌های مصوب شده اختصاص یابند. علاوه‌بر این در جدول (۱۲) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ (جدول تفصیلی بند «ب» تبصره «13» با موضوع هزینه‌کرد یک درصد از هزینه‌های شرکت‌های دولتی)، برای وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ۲۰.۰۰۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۰۰۰ میلیارد تومان) اعتبار در نظر گرفته شده که براساس استعلام صورت گرفته از سازمان برنامه و بودجه تنها ۲.۴۵۰.۰۰۰ میلیون ریال (معادل ۲۴۵ میلیارد تومان) حدود ۱۲ درصد از آن، تخصیص ‌یافته است. علت میزان پایین اعتبار تخصیص‌یافته به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی از محل بند «ب» تبصره «13»، تصویب قانون اصلاح تبصره‌های «۶» و «۱۳» قانون بودجه سال ۱۴۰۳ کل کشور در تاریخ ۲۹ مرداد ماه ۱۴۰۳ است؛ چرا که مطابق با این قانون شرکت‌های زیان‌ده، دارای زیان انباشته و سربه سر مندرج در پیوست شماره (۳) قانون بودجه سال ۱۴۰۳ و شرکت‌هایی که یک درصد (۱%) هزینه آنها بیش از کل سود آنها بر مبنای ارقام مندرج در پیوست شماره (۳) قانون مذکور است، از شمول تبصره «۱۳» قانون بودجه سال ۱۴۰۳ خارج شدند.