1. مقدمه
«قانون اصلاح قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران و دهیاران» در تاریخ 1403/12/19 به تصویب مجلس دوازدهم رسید. در این قانون اصلاحات گسترده ای در امر انتخابات و موضوعات مربوط به فعالیت شوراهای اسلامی کشور انجام شد. یکی از این اصلاحات تغییر در شیوه انتخابات شورای اسلامی شهر بوده که بر اساس آن سعی شده است از نظام انتخاباتی اکثریتی به سمت تناسبی شدن حرکت کرده و نقش احزاب و گروه های سیاسی در آن پر رنگ شود. با توجه به بدیع بودن و تجربه نداشتن برگزاری این نوع از انتخابات، مقرر شده است؛ اتخابات تناسبی تنها در انتخابات شورای شهر تهران در سال آینده (1405) برگزار شود و از دوره های بعد در شهرهای با جمعیت بالای 500 هزار نفر انتخابات تناسبی برگزار شود.
مواد (20) تا (25) قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران و دهیاران در مورد نظام انتخاباتی شوراها می باشد. با توجه به ابهامات پیش آمده در ماده (24) این قانون برای بر طرف ساختن و روشن کردن ابهامات، «طرح استفساریه ماده ۲۴ قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران و دهیاران (با اصلاحات و الحاقات تا تاریخ 1403/12/19)» با شماره ثبت 331 به صورت دوفوریتی در دوره دوازدهم مجلس شورای اسلامی اعلام وصول شده است که در ادامه گزارش مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
2. بررسی مصوبه کمیسیون
بر اساس ماده (21) قانون تشکیلات، وظایف و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران و دهیاران، «هر نامزد عضویت در شورای اسلامی شهر، پس از تأیید صلاحیت، میتواند به صورت نامزد منفرد یا عضوی از یک فهرست، در انتخابات با دیگر نامزدها رقابت کند.» احزاب و گروه های سیاسی نیز می توانند بر اساس مفاد ماده (21) این قانون اقدام به تشکیل فهرست انتخاباتی کنند. رای دهندگان نیز در روز رای گیری مطابق ماده (23) در رای دادن آزاد بوده و می توانند به نامزد یا نامزدهای مورد علاقه خود اعم از اینکه درون یک فهرست قرار دارد و یا به صورت انفرادی نامزد شده است، رای دهند.
ماده (24) در خصوص نحوه تجمیع آرا و تعیین منتخبان بیان می کند:
|
ماده 24- نحوه تجمیع آرا و تعیین منتخبان موضوع ماده (21) این قانون به شرح زیر است: 1- آرای هر نامزد شامل آرائی است که به صورت منفرد و نیز از طریق فهرست انتخاباتی به وی داده شده است. با جمع کردن آرای همه اعضای یک فهرست، مجموع آرای آن فهرست تعیین میشود. 2- با تقسیم مجموع آرای اعضای هر فهرست بر کل آرای صحیح ماخوذه، سهم آن فهرست به تناسب از کل آرای صحیح مأخوذه مشخص میشود. تعداد کرسیهای هر فهرست از تعداد اعضای شورا، برابر با سهم آن فهرست از کل آرای صحیح مأخوذه است. سهم نامزدهای منفرد از کل آرا از تقسیم مجموع آرای نامزدهای منفرد بر کل آرای صحیح مأخوذه به دست میآید. تعداد کرسیهای نامزدهای منفرد از کل کرسیها برابر با سهم نامزدهای منفرد از کل آرای صحیح مأخوذه است. 3- در محاسبه تعداد کرسیهای هر فهرست و نامزدهای منفرد از کل کرسیهای آن حوزه، تعداد کرسیها بر اساس عدد صحیح میباشد؛ سپس کرسیهای توزیعنشده با رعایت سقف تعداد کرسیهای اعضای اصلی حوزه انتخابیه، به فهرست یا نامزدهای منفرد که عدد صحیح و اعشار آن بیشتر از سایرین باشد، اختصاص داده میشود. سپس در هر فهرست، اعضای منتخب بر اساس رأی بیشتر و تا سقف سهم اختصاصیافته انتخاب میشوند. در مورد اختصاص کرسی به نامزدهای منفرد، پس از رتبهبندی کل نامزدها به ترتیب آرای بیشتر، نامزدهای منفردی که در رتبه نخست تا سقف کرسیها قرار میگیرند، با رعایت سقف سهم نامزدهای منفرد، به ترتیب رأی بالاتر به عنوان عضو منتخب شناخته میشوند. 4- در هر مرحله در صورت تساوی آرا، قرعهکشی انجام میشود و تبصره (1) ماده (20) این قانون لحاظ نخواهد شد. |
کمیسیون در راستای ابهاماتی که در بندهای مخلف این ماده به وجود آمده است مصوبه ای به شرح زیر داشته است:
بند «1» مصوبه کمیسیون
بند «1» بیان میکند: «1- در ماده (۲۴) آیا منظور از «آرای صحیح ماخوذه» در تعیین سهم نامزدهای منفرد و همچنین سهم فهرستها، «آرای صحیح ماخوذه همه نامزدها اعم از منفرد و عضو فهرستها» میباشد؟ پاسخ: بلی. »
این سوال در راستای رفع ابهام از عبارت «آرای صحیح ماخوذه» در بند (۲) ماده (۲۴) می باشد. در انتخابات شوراهای اسلامی شهر با توجه به اینکه هر رای دهنده در تعرفه خود می تواند به تعداد مختلفی از نامزدها (با رعایت سقف تعداد اعضای شورای آن شهر) رای دهد، این ابهام بوجود آمده بود که در شمارش آرا و محاسبه میزان سهم فهرستها و نامزدهای منفرد، آیا هر یک از اسامی نامزدهای درج شده در تعرفه های برگه رای ملاک بوده و به عنوان کل آرای صحیح ماخوذه محاسبه می شود، یا اینکه هر تعرفه و برگه رای صحیح به عنوان یک رای محسوب می شود؟ آنچه منظور مقنن بوده این است که تک تک اسامی نامزدها که به صورت صحیح در برگه های رای درج شده به عنوان آرای صحیح ماخوذه می باشد. به عبارت دیگر آرای همه نامزدها اعم نامزدهای منفرد یا عضو فهرستها با یکدیگر جمع شده و آرای صحیح ماخوذه را شکل می دهد. به عنوان مثال در یک شهری ممکن است تعداد یک میلیون تعرفه و برگه رای صحیح وجود داشته باشد ولی چون در هر برگه تعداد متعددی اسامی درج شده است، مجموع آرای صحیح ماخوذه هشت میلیون رای باشد.
با توجه به توضیحات داده شده تصویب بند «۱» مصوبه کمیسیون با رعایت قانون آییننامه داخلی پیشنهاد می شود.
بند «۲» مصوبه کمیسیون
بند «۲» مصوبه بیان می کند: «در بند (۳) ماده «24» آیا کرسیهای توزیعنشده با رعایت سقف تعداد کرسیهای اعضای اصلی حوزه انتخابیه، بین فهرست یا فهرستها به ترتیبی که عدد صحیح و اعشار آنها بیشتر از سایرین باشد، به صورت یک به یک اختصاص داده میشود؟ پاسخ : بلی. »
بند «۳» ماده (۲۴) در مورد محاسبه تعداد کرسی های هر فهرست و نامزدهای منفرد و نحوه گزینش منتخبین می باشد. بر اساس این بند بعد از مشخص شدن سهم همه فهرستها و نامزدهای منفرد که به صورت اعداد اعشاری می باشد، ۴ مرحله اقدام می بایست صورت گیرد. ۱- توزیع کرسی ها بر اساس عدد صحیح. در این مرحله سهم فهرستها و نامزدهای منفرد ملاحظه شده و اگر عدد صحیحی داشته باشند به همان میزان کرسی به آنها تعلق می گیرد. ۲- اگر بعد از توزیع کرسی ها، کرسی یا کرسی هایی باقیمانده باشند، با توجه به عبارت دوم بند سوم که بیان می کند «سپس کرسیهای توزیعنشده با رعایت سقف تعداد کرسیهای اعضای اصلی حوزه انتخابیه، به فهرست یا نامزدهای منفرد که عدد صحیح و اعشار آن بیشتر از سایرین باشد، اختصاص داده میشود.» توزیع می شود. حال این قسمت از عبارت فوق که اشعار می دارد به فهرست یا فهرستهایی که عدد صحیح و اعشار آن از بقیه بیشتر باشد مورد ابهام قرار گرفته است که آیا همه کرسی های باقیمانده به یک فهرست یا نامزدهای منفرد می رسد یا اینکه بین چند فهرست و نامزدهای منفرد تقسیم می شود؟ پاسخ بیان شده این است که بین فهرستها یا نامزدهای منفرد به ترتیب سهم شان با در نظر گرفتن عدد صحیح و اعشار از بزرگ به کوچک توزیع می شود. به عنوان مثال نحوه توزیع کرسی ها با فرض وجود ۲۱ کرسی به شرح زیر می باشد:
|
حزب |
سهم |
مرحله اول با لحاظ عدد صحیح |
مرحله دوم (کرسیهای باقیمانده) با توجه به عدد صحیح و اعشار |
کل کرسی های کسب شده |
|
حزب الف |
9/2 |
9 |
1 |
10 |
|
حزب ب |
4/7 |
4 |
1 |
5 |
|
حزب ج |
3/5 |
3 |
1 |
4 |
|
حزب د |
1/7 |
1 |
1 |
2 |
|
(نامزدهای منفرد) |
0/9 |
0 |
0 |
0 |
|
|
|
۴ کرسی باقیمانده |
|
21 |
با توجه به توضیحات داده شده تصویب بند (2) مصوبه کمیسیون با رعایت قانون آیین نامه داخلی پیشنهاد می شود.
بند «۳» مصوبه کمیسیون
بند «۳» مصوبه بیان میکند: «آیا در صورت عدم احراز رتبههای یک تا سقف کرسیهای حوزه انتخابیه توسط نامزدهای منفرد، کرسیهای فاقد منتخب در سهمیه منفردین، براساس بند «۳»ماده 24 این قانون بین فهرستها توزیع خواهد شد یا خیر؟ پاسخ : بلی.»
در بند «۳» ماده (۲۴) همانطور که توضیح داده شد مراحل توزیع کرسیها و نحوه انتخاب منتخبین بیان شده است. در بعد از انجام مراحل ۱ و ۲ همانطور که توضیح داده شد در مرحله ۳ بر اساس تعداد کرسیهای اختصاص داده شده به فهرستها منتخبین مشخص می شوند؛ به این صورت که نامزدهای هر فهرست به ترتیب رای بالاتر به تعداد سهمیه اختصاص داده شده به عنوان منتخب وارد شورای شهر خواهند شد. مرحله ۴ به نحوه انتخاب نامزدهای منفرد اختصاص دارد. ابتدا کلیه نامزدها اعم از منفرد و یا عضو فهرست به ترتیب آرا رتبه بندی می شوند. بعد از اختصاص سهمیه به نامزدهای منفرد، نامزدهای منفرد نیز به ترتیب آرای کسب کرده رتبه بندی می شوند. به تعداد سهمیه اختصاص داده شده برای نامزدهای منفرد، از بین آنان به ترتیب رای بالاتر به عنوان منتخب به شرطی وارد شورای شهر خواهند شد که در رتبه بندی کل نامزدها جزو نفرات یک تا سقف کرسیهای حوزه انتخابیه باشند. به عنوان مثال برای شورای شهر تهران ۲۱ کرسی در نظر گرفته شده است، نامزدهای منفرد در صورت کسب سهمیه و همچنین رتبه بین ۱ تا ۲۱ در بین کل نامزدها، به عنوان منتخب برگزیده و وارد شورا می شوند. در صورتی که نامزدهای منفرد به تعداد سهمیه کسب شده منتخب نداشته باشند، کرسی یا کرسی هایی خالی خواهند ماند. به عنوان مثال سه سهمیه به نامزدهای منفرد اختصاص داده شده ولی تنها یک نفر در بین رتبه 1 تا 21 بوده (در رتبه 10 قرار داشته) یا هیچ یک از نامزدهای منفرد در رتبه بندی کلی ما بین 21 نفر اول در تهران نبوده اند. لذا در فرض اول دو کرسی و در فرض دوم سه کرسی خالی خواهد ماند. در این حالت قانونگذار سکوت کرده و حکمی بیان نکرده است. در بند (3) استفساریه گفته شده است که کرسی های توزیع نشده یا همان باقیمانده میان فهرست ها به ترتیب مقرر در صدر این بند توزیع خواهد شد. به بیان دیگر کرسی یا کرسی های باقیمانده بین فهرست یا فهرستهایی که بالاترین عدد صحیح و اعشار را دارند به ترتیب و یک به یک اختصاص پیدا می کند. توضیح آنکه بر اساس نسبت و سهمی که فهرستها بعد از انجام مندرجات بند 2 و صدر بند 3 ماده (24) به آنها رسیده است، از سهم بیشتر به کمتر رتبه بندی می شوند. کرسی های باقیمانده به صورت یک به یک بین فهرستها توزیع خواهد شد.
به عنوان مثال:
|
حزب |
سهم |
مرحله اول با لحاظ عدد صحیح |
مرحله دوم (کرسیهای باقیمانده) با فرض عدد صحیح و اعشار |
کل کرسی های کسب شده با فرض عدد صحیح و اعشار |
توزیع کرسی های باقیمانده از نامزدهای منفرد |
|
حزب الف |
9/2 |
9 |
1 |
10 |
1 |
|
حزب ب |
4/7 |
4 |
1 |
5 |
1 |
|
حزب ج |
3/5 |
3 |
1 |
4 |
|
|
(نامزدهای منفرد) |
1/7 |
1 |
1 |
2 (با توجه به اینکه هیچ یک از نامزدهای منفرد حایز رتبه 1 تا 21 نبوده اند منتخبی از میان آنها به عضویت شورا در نمی آید و 2 کرسی مجدد بین فهرستها تقسیم خواهد شد) |
|
|
حزب د |
0/9 |
0 |
0 |
0 |
|
|
|
|
۴ کرسی باقیمانده |
|
21 |
|
در نتیجه با توجه به توضیحات داده شده تصویب بند (۳) مصوبه کمیسیون با رعایت قانون آیین نامه داخلی پیشنهاد می شود.
3. جمعبندی و نتیجهگیری
بندهای سه گانه مصوبه کمیسیون امورداخلی کشور و شوراها، ابهامات ماده (24) را مرتفع نموده و تصویب آن با رعایت قانون آیین نامه داخلی پیشنهاد می شود.
جداول مخصوص گزارشهای صحن علنی
|
ارجاع به کمیسیون |
موافق بهشرط اصلاح |
مخالف |
موافق |
شماره بند |
|
|
|
|
√ |
۱ |
|
|
|
|
√ |
۲ |
|
|
|
|
√ |
۳ |
|
متن اصلاحی |
اظهارنظر کارشناسی |
ارجاع به کمیسیون |
موافق به شرط اصلاح |
مخالف |
موافق |
مصوبه کمیسیون |
شماره بند |
|
|
با توجه به ابهام بوجود آمده جهت تسهیل اجرا و برطرف شدن ابهام، تصویب بند (۱) مصوبه کمیسیون با رعایت قانون آیین نامه داخلی پیشنهاد می شود. |
|
|
|
√ |
1- در ماده (۲۴) آیا منظور از «آرای صحیح ماخوذه» در تعیین سهم نامزدهای منفرد و همچنین سهم فهرستها، «آرای صحیح ماخوذه همه نامزدها اعم از منفرد و عضو فهرستها» میباشد؟ پاسخ: بلی. |
1 |
|
|
جهت رفع ابهام و روشن شدن نحوه توزیع کرسی های توزیع نشده در مرحله اول بین فهرستها و نامزدهای منفرد تصویب بند (2) مصوبه کمیسیون با رعایت قانون آیین نامه داخلی پیشنهاد می شود |
|
|
|
√ |
۲- در بند (۳) ماده «24» آیا کرسیهای توزیعنشده با رعایت سقف تعداد کرسیهای اعضای اصلی حوزه انتخابیه، بین فهرست یا فهرستها به ترتیبی که عدد صحیح و اعشار آنها بیشتر از سایرین باشد، به صورت یک به یک اختصاص داده میشود؟ پاسخ : بلی. |
۲ |
|
|
در نتیجه با توجه به توضیحات داده شده تصویب بند (۳) مصوبه کمیسیون با رعایت قانون آیین نامه داخلی پیشنهاد می شود. |
|
|
|
√ |
آیا در صورت عدم احراز رتبههای یک تا سقف کرسیهای حوزه انتخابیه توسط نامزدهای منفرد، کرسیهای فاقد منتخب در سهمیه منفردین، براساس صدر بند ۳ ماده 24 این قانون بین فهرستها توزیع خواهد شد یا خیر؟ پاسخ : بلی.» |
3 |