۱. مقدمه

هدف اصلی گزارش حاضر ارائه تصویری کلان از آخرین وضعیت مؤلفه‌های مختلف بخش آب کشور برای مدیران، سیاستگذاران و علاقه‌مندان به مباحث مدیریت کلان بخش آب است. شاخص‌ها و اطلاعات ارائه شده در این گزارش از سازمان‌ها و بعضاً جلسات مختلف استخراج شده که با ترکیب آنها و ارائه تحلیل‌های کارشناسی، تصویر کلان مورد اشاره، در مقیاس فصلی، ترسیم شده است. در این گزارش، اهم شاخص‌های بخش آب در سه‎ماهه سوم سال آبی 1404-1403 (از ابتدای فروردین‌ماه تا پایان خردادماه سال 1404)، مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده ‌است. در این راستا، با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه فصل بهار سال 1404 وضعیت بارش، دما، خشک‌سالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده ‌و شدت اثرگذاری خشک‌سالی به تفکیک استان‌ها، ارائه شده است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه سوم سال آبی جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر‌این، در راستای بررسی عملکرد قوانین مهم در بخش آب، آخرین وضعیت پیشرفت اهم احکام مندرج در فصل آب قانون برنامه هفتم پیشرفت نسبت به پیشرفت مورد انتظار مورد بررسی قرار گرفته است. این احکام طیف وسیعی از موضوعات نظیر تدوین اسناد، اصلاح ساختار، انجام اقدامات فنی-عملیاتی و تنظیم‌گری را در‌برمی‌گیرد. همچنین با توجه به جداول قانون بودجه سال جاری، میزان تخصیص اعتبارات این بخش طی 3 ماه اول سال جاری ارائه و مقاصد مدنظر برای هزینه‌کردهای بودجه‌ای بررسی شده تا بتوان نسبت به اولویت‌های اعتباری- عملیاتی در بخش آب آگاهی یافت.

در این گزارش شاخص‌های دیگری که به بررسی پراکنش مکانی و زمانی بارش نیز پرداخته، معرفی و مورد بحث قرار گرفته است و نتایج آنها تحلیل شده است. همچنین برای سنجش تأثیرات خشک‌سالی در سطح کشور، شاخص جمعیت تحت تأثیر خشک‌سالی و شاخص اثرگذاری خشک‌سالی برآورد شده و مورد بررسی قرار گرفته است. در انتها، برای بررسی اقدامات کلان نهادی در بخش آب، آمار جلسات مرتبط با مدیریت بخش آب کشور در کمیسیون‌های تخصصی مجلس شورای اسلامی و شورای عالی آب ارائه شده است.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

2-1. برخی شاخص‌های منابع و مصارف آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی مربوط به سه‌ماهه سوم سال آبی 1404-1403 (اول فروردین‌ماه تا آخر خردادماه سال 1404) در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه اول سال 1404 (سال آبی 1404-1403) [1-5]

2-2. برخی شاخص‌های مدیریتی بخش آب 

در این بخش، خلاصه‌ای از اهم شاخص‌های مرتبط با بارش، جمعیت متأثر از خشک‌سالی در سطح کشور و عملکرد اهم تکالیف مرتبط با فصل مدیریت یکپارچه منابع آب (فصل-8) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (1403) و تخصیص اعتبارات بخش آب مطابق با قانون بودجه سال 1404 کل کشور (1403) ارائه شده و خلاصه آمار جلسات نهادی مرتبط با بخش آب ارائه شده است.

جدول 2. شاخص‌های انطباق زمانی و پراکنش مکانی بارش، جمعیت تحت تأثیر خشک‌سالی و اثرگذاری خشک‌سالی

مأخذ: نگارندگان.

عملکرد برخی از اهم احکام قانون برنامه هفتم و میزان تخصیص اعتبارات بر‌اساس قانون بودجه سال جاری در جدول 3 ارائه شده است. باید توجه داشت به‌دلیل اینکه احکام برنامه هفتم عمدتاً به‌صورت چنددستگاهی و بین‌بخشی بوده، امکان ارائه دقیق عملکرد آنها به‌صورت مستقل و توسط یک دستگاه امکان‌پذیر نیست. مقادیر ارائه شده در جدول 3 در‌خصوص میزان پیشرفت احکام نیز با توجه به مکاتبات صورت گرفته با دستگاه‌های مختلف، نتایج ارائه شده در جلسات تخصصی و برآوردهای کارشناسی تعیین شده است.

جدول 3. عملکرد برخی احکام قانون برنامه هفتم و قانون بودجه سال جاری در بخش آب [6]

جدول 4. جلسات مرتبط با بخش آب کمیسیون‌های مجلس شورای اسلامی و شورای‌ عالی آب

مأخذ: نگارندگان.

۳. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این بخش از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی و اثرات آن در سطح کشور، منطقه و حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات تخصیص‌یافته طی سه‌ماهه نخست سال 1404 ارائه می‌شود.

وضعیت دما و بارش

بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان ‌می‌دهد میانگین بارش کل کشور در سه‌ماهه بهار سال 1404، حدود 34/5 میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 39/9 درصد و نسبت به میانگین بلندمدت فصول بهار 60/9 درصد کاهش یافته است [1]. براساس آمار بلندمدت اقلیمی، سهم فصل بهار از حجم بارش سالیانه کشور اندکی بیش از یک‌چهارم است که در بهار سال جاری این سهم به 15 درصد کاهش یافته است. این کاهش بارش فصل بهار نسبت به میانگین بلندمدت به‌جز استان‌های زنجان و آذربایجان شرقی در 29 استان رخ داده که نشانگر یک فصل کم‌بارش در سراسر ایران است. بیش‌ترین افت بارش در شرق، فلات مرکزی و جنوب شرق رخ داده، به‌طوری‌که استان‌های خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، یزد، قم، فارس، کرمان و هرمزگان با افت بیش از 70 درصدی میزان بارش مواجه شده‌اند. البته در عمده نواحی آذربایجان‌ غربی و شرقی، اردبیل، زنجان، شرق کردستان، شمال لرستان، غرب چهارمحال و بختیاری و شرق خوزستان بارش بیشتر از بلند‌مدت بوده است [1].

بهار سال جاری گرم‌ترین بهار در 40 سال اخیر بوده و میانگین دمای کشور معادل 23/4 درجه سلسیوس بوده که 2/3 درجه سلسیوس بیشتر از میانگین دمای بلندمدت فصل بهار است. همه استان‌های کشور دمایی بیش از میانگین بلندمدت فصل بهار تجربه کرده‌اند؛ به‌طوری‌که میزان افزایش دما نسبت به میانگین از 1/5 درجه سلسیوس در استان اردبیل تا 2/9 درجه سلسیوس در استان البزر متغیر بوده است. همچنین میزان افزایش دما در ماه‌های فروردین و خرداد به نسبت بیش‌تر بوده و در سال جاری بسیاری از استان‌های کشور، بیشینه دمای ثبت شده تاریخی را در این دو ماه تجربه کرده‌اند. عمده افزایش دما نسبت به میانگین در فلات مرکزی کشور رخ داده و حتی در بخش‌هایی از کرمان، میزان افزایش دما تا حدود 4/5 درجه سلسیوس بیش‌تر از میانگین بلندمدت ثبت شده است [1].

بررسی روند میانگین دمای فصلی سال جاری و فصول قبل از آن (طی سه سال اخیر) نشان‌دهنده روند افزایشی دما در سطح کشور بوده است. افزایش میانگین دمای فصل بهار سال جاری به‌همراه کاهش محسوس میزان بارش در اکثر نواحی، نشان‌دهنده ورود به دوره‌ای پرتنش در مدیریت منابع و مصارف بخش آب است.

وضعیت خشک‌سالی

با توجه به اینکه برای سنجش خشک‌سالی، بررسی دو پارامتر بارش و تبخیر- تعرق معیار بهتری از وضعیت خشک‌سالی به دست خواهند داد، از پارامتر SPEI استفاده شده است. براساس این پارامتر، بیش‌تر مناطق کشور به‌ویژه از شرق تا غرب، فلات مرکزی و سواحل جنوبی، خشک‌سالی بسیار شدید حاکم بوده است. بیش‌ترین شدت و گستره خشک‌سالی شدید، به‌طوری‌که تمام نواحی استان را درگیر کند، در استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر قابل رصد است. با‌این‌وجود، به‌صورت پراکنده در امتداد کمربند زاگرس از شمال غرب کشور تا زاگرس میانی و مناطقی در امتداد دامنه‌های شمالی رشته کوه البرز شرایط نرمال یا ترسالی به ثبت رسیده، به‌نحوی‌که بخش‌هایی از استان‌های مازندران، گیلان، شرق گستان، شرق آذربایجان شرقی، زنجان، شرق کردستان، غرب چهارمحال و بختیاری و شرق خوزستان ترسالی را به ثبت رسانده‌اند [1]. براساس معیارهای سنجش خشک‌سالی هواشناسی، در سه دهه اخیر، فصل بهار سال 1404 دومین بهار خشک ثبت شده در کشور، پس از بهار سال 1400 بوده است.

دما، بارش و خشک‌سالی فرامنطقه‌ای

دمای فصلی سطح کره زمین نیز در فصل بهار، با اندکی اختلاف نسبت به مدت مشابه سال گذشته، دومین بهار گرم ثبت شده بود که حدود 0/59 درجه سلسیوس بیش‌تر از میانگین سال‌های 1991 تا 2000 بوده است. هرچند در منطقه غرب آسیا، نزدیک به چهار دهه گذشته، اما بهار امسال گرم‌ترین بود. از نظر منطقه‌ای، علاوه‌بر ایران، میانگین دمای فصلی در آسیای مرکزی و جنوب روسیه به‌طور قابل‌توجهی بالاتر از میانگین بود. برعکس، هند در این دوره شرایط خنک‌تری نسبت به میانگین را تجربه کرده است. از نظر بارش نیز نواحی گسترده‌ای از شرق و جنوب شبه‌جزیره عربستان، اکثر سطح ایران، آسیای مرکزی، پاکستان و شمال شرقی آفریقا شرایط خشک‌تر از میانگین فصلی را تجربه کرده‌اند. اما اکثر شبه‌قاره هند و شمال شبه‌جزیره عربستان شرایط مرطوب‌تری نسبت به میانگین داشته و مناطقی در شمال غرب ایران، شمال قزاقستان و جنوب روسیه بارش‌های قابل‌توجه دریافت کرده‌اند. شاخص خشک‌سالی بیانگر وقوع خشک‌سالی گسترده در بخش‌های زیادی از ایران، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، قزاقستان، عراق، سوریه، سواحل شرقی مدیترانه و شمال شرق اروپاست. اما بخش‌هایی در جنوب غرب چین، غرب ایران، عمده مناطق ترکیه و بخش‌هایی از شرق اروپا شرایط عمدتاً نرمال و بیشتر شبه‌قاره هند شرایط ترسالی تجربه کرده‌اند [3].

تحلیل وضعیت حوضه‌‎های آبریز مرزی و مشترک

بررسی وضعیت خشک‌سالی در کشور افغانستان در فصل بهار، حاکی از آن است که در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک هیرمند و هریرود خشک‌سالی شدید تا بسیار شدید حاکم بوده، هرچند شدت این خشک‌سالی در مناطق شرق و شمال شرق افغانستان کم‌تر است. شدت خشک‌سالی در حوضه آبریز رودخانه مشترک و مرزی هیرمند، به‌ویژه در مناطق پایاب این حوضه، نسبت به حوضه آبریز هریرود شدیدتر است. همسایه غربی ایران، کشور عراق نیز در فصل بهار در عمده مناطق این کشور با خشک‌سالی مواجه شده که شدت این خشک‌سالی در مناطق شمالی و جنوبی این کشور شدیدتر است. سرچشمه‌های دجله و فرات در کشور ترکیه نیز عمدتاً شرایط خشک‌سالی متوسط حاکم بوده است. در حوضه آبریز دجله و فرات به‌دلیل وقوع خشک‌سالی در عمده مناطق حوضه به‌ویژه حاکم بودن خشک‌سالی شدید در محل تلاقی مرز کشورهای عراق، ترکیه و سوریه [3]، وقوع مشکلات ناشی از کم‌آبی در منطقه بین‌النهرین دور از انتظار نخواهد بود. با‌این‌وجود، در حوضه آبریز ارس، غالباً شرایط نرمال و در بخش‌هایی از حوضه، ترسالی خفیف رخ داده است [3].

وضعیت مخازن سدهای کشور

در‌خصوص وضعیت سدهای کشور، در انتهای سه‌ماهه سوم سال آبی 1404-1403 (فصل بهار سال 1404)، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور حدود 25/2 میلیارد مترمکعب (49 درصد پرشدگی) بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با افت شدید 25 درصدی مواجه شده است. این کاهش شدید حجم آب سدهای کشور نمایانگر آورد پایین رودخانه‌های کشور بوده که ضمن فشار به منابع آب سطحی در کوتاه‌مدت، افت سطح آبخوان‌ها در بلندمدت را به‌دنبال خواهد داشت و مدیریت بخش آب را در ادامه سال آبی با مشکلات عدیده‌ای مواجه خواهد کرد.

سدهای جنوب کشور و بعضی استان‌های واقع در فلات مرکزی، با درصد اختلاف منفی شدیدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده‌اند که می‌توان به سد رودبال داراب در فارس، سد شمیل و نیان و سد سرنی در هرمزگان، سد دوستی در خراسان رضوی، سد لار در تهران، سد ساوه در مرکزی، سد تنگوئیه در کرمان اشاره کرد که درصد پرشدگی آنها کم‌تر از 10 درصد بوده و در آستانه خشک‌شدگی قرار گرفته‌اند. از نظر افت ذخایر آبی نسبت به مدت مشابه سال گذشته، سدهای امیرکبیر در تهران، دوستی در خراسان رضوی، سدهای مارون و کرخه در استان خوزستان، جگین در کرمان، سدهای وشمگیر، گلستان، بوستان در گلستان و پیشین در سیستان و بلوچستان نیز با افت بیش از 50 درصدی مواجه شده‌اند که با توجه به قرارگیری در مجاورت مراکز مهم جمعیتی کشور و نقش آنها در تأمین نیازهای شرب، بروز تنش آب شرب را به‌دنبال خواهند داشت. تنها به‌صورت پراکنده بعضی از سدهای شمال، شمال غرب و غرب کشور نسبت به مدت مشابه با سال گذشته عمدتاً رشد نسبی اندکی داشته‌اند که می‌توان به سدهای شهید رجائی در مازندران، یامچی در اردبیل، شهربیجار در گیلان، رودبار در لرستان و سد سلیمانشاه در کرمانشاه اشاره کرد.

زنجیره سدهای کارون نیز یک‌چهارم از حجم ذخیره خود را نسبت به مدت مشابه سال گذشته از دست داده‌اند که تأثیرات منفی بر کشاورزی استان راهبردی خوزستان و تولید برقابی کشور خواهد داشت. حجم ذخیره زنجیره سدهای دریاچه ارومیه نیز در انتهای فصل بهار نسبت به مدت مشابه سال گذشته 38 درصد پیدا کرده و به 710 میلیون مترمکعب رسیده است. همچنین زنجیره سدهای تهران و البرز که نقش حیاتی در تأمین نیازهای شرب کلان‌شهرهای تهران، البرز و شهرهای اقماری دارند، با افت شدید از 30 تا 55 درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده‌اند که همین مهم، وقوع تنش آب شرب را محتمل کرده که اثرات آن می‌تواند تا سال آبی بعد تداوم یابد.

تولید انرژی برقابی

در فصل بهار میزان تولید برقابی ماهیانه افزایش‌یافته و مجموع تولید برقابی کشور معادل 3747 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 3/6 درصد بوده است. این میزان تولید نسبت به مدت مشابه سال گذشته تقریباً نصف شده که متأثر از وقوع خشک‌سالی و کاهش ورودی به سدهای کشور بوده، لذا مدیریت نیروگاه‌های برقابی نیازمند برنامه‌ریزی برای شرایط اضطراری است. با تداوم خشک‌سالی و با توجه به سهم اندک بارش‌های تابستانه از کل بارش کشور، انتظار می‌رود میانگین تولید فصلی برقابی در فصول تابستان و پاییز سال جاری با کاهش نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شود.

تحلیل توزیع بارش و اثرگذاری خشک‌سالی

بررسی توزیع زمانی و مکانی بارش می‌تواند انطباق بارش‌های صورت گرفته را نسبت به الگوهای بلندمدت در سطح کشور مشخص کند. بر همین اساس، شاخص انطباق زمانی بارش معرفی و برآورد شده که نشان می‌دهد انطباق زمانی بارش در سطح کشور معادل 56 درصد است. به‌عبارت‌دیگر، در 56 درصد از ماه‌های فصل بهار، میزان بارش رخ داده معادل میانگین بارش بلندمدت در همان ماه بوده است. این شاخص نشان می‌دهد، عدم ‌انطباق زمانی قابل‌توجهی در بارش فصل بهار وجود داشته که ضمن کاهش نزولات، اثرات منفی بر کشت‌های دیم و پوشش گیاهی در کشور خواهد داشت. همچنین انطباق مکانی بارش بلندمدت در سطح استان‌های کشور 0/7 بوده که این مقدار در فصل بهار به 1/18 رسیده که نشان می‌دهد توزیع مکانی بارش‌های فصل بهار در سطح استان‌های کشور نیز نسبت به بلندمدت ناهمگنی بیش‌تری داشته است.

متأثر از گستردگی رخداد خشک‌سالی در بهار سال جاری، بیش از 90 درصد از کل جمعیت کشور با خشک‌سالی مواجه شده‌اند؛ به‌طوری‌که حدود 44/5 درصد از کل جمعیت کشور، در مناطق متأثر از خشک‌سالی شدید قرار دارند. در جدول 3، درصد جمعیت متأثر از شدت‌های مختلف خشک‌سالی نشان داده شده است [6].

با توجه به اینکه پیامدهای مستقیم وقوع خشک‌سالی بر زندگی و معیشت مردم در استان‌های مختلف متفاوت خواهد بود، از شاخص شدت اثرگذاری خشک‌سالی در استان‌های مختلف استفاده شده است. بدین‌منظور از شاخص خشک‌سالی هواشناسی SPEI و نسبت جمعیت شاغل در بخش کشاورزی به کل مشاغل در استان استفاده شده که نتایج آن در جدول 2 ارائه شده است. بر همین اساس، استان کرمان به‌دلیل سهم بالای شاغلین در بخش کشاورزی و شدت خشک‌سالی در سطح این استان، بالاترین تأثیر مستقیم از خشک‌سالی را در فصل بهار خواهد داشت. استان‌های خراسان شمالی، خراسان جنوبی، سمنان، سیستان و بلوچستان، فارس، لرستان و هرمزگان نیز دیگر استان‌های با اثرپذیری بالا از خشک‌سالی هستند. البته این شاخص متمرکز بر مشاغل بوده و خشک‌سالی هواشناسی بوده و سایر اثرات خشک‌سالی را لحاظ نکرده است. در مقابل، استان‌های تهران، البرز، قم، مازندران و اردبیل به نسبت کم‌ترین اثرپذیری از خشک‌سالی را در فصل بهار داشته‌اند.

تحلیل عملکرد قوانین برنامه هفتم و قانون بودجه

بررسی میزان پیشرفت تکالیف واگذار شده به دولت و یا وزارت‌های مربوطه در قانون برنامه هفتم پیشرفت که مرتبط با بخش آب بوده، مانند راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب و حسابداری آب، استقرار مدیریت مشارکتی و ایجاد بازار مبادله آب‌های نامتعارف، دارای پیشرفت حدود 20 درصد و بیش‌تر هستند و تدوین سند دیپلماسی آب از پیشرفت مناسبی برخوردار است. با‌این‌وجود تدوین طرح جامع پیشگیری و کنترل سیلاب و اصلاح ساختار و اساسنامه شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو، پیشرفت قابل‌توجهی نداشته‌اند.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1404 بالغ‌بر 608/2 هزار میلیارد ریال بوده که مرتبط با ردیف‌های ابلاغی بودجه و یا ابلاغ درآمدهای اختصاصی است. عمده این اعتبارات همانند سال‌های گذشته مربوط به برنامه‌های آبرسانی، سدسازی، ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی، انتقال آب، ساماندهی رودخانه‌ها، ساخت تونل، ایجاد تأسیسات فاضلاب و مجتمع‌های آبرسانی است. در فصل بهار از مجموع اعتبارات مصوب بخش آب، تنها 2/4 درصد معادل 14/5 هزار میلیارد ریال تخصیص یافته است.

جلسات نهادی بخش آب

در فصل بهار سال 1404 در کمیسیون‌های تخصصی مجلس، از کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست و کمیسیون عمران حداقل 15 جلسه در ارتباط با آب و موضوعات مرتبط با آن برگزار شده است. در همین مدت، در شورای عالی آب موضوعی مطرح نشده است.

4.جمع‌بندی و تحلیل

شاخص‌های مهم آب و هواشناسی حاکی از آن است که سه‌ماهه سوم سال آبی 1404-1403، میانگین بارش کل کشور نسبت به مدت مشابه بلندمدت حدود 44 درصد و نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود 61 درصد کاهش ‌یافته است. سهم نزولات بهاری از کل بارش سالیانه 25 درصد بوده، اما در بهار سال جاری این سهم به 15 درصد تقلیل پیدا کرده است. تداوم کم‌بارشی در سال آبی جاری به‌وضوح بیانگر وقوع خشک‌سالی در سال آبی 1404-1403 بوده که پیامدهای آن در بخش‌های مختلف مصرف بروز خواهد کرد. با توجه به سهم قابل‌توجه بهار از نزولات آسمانی و سهم اندک فصل تابستان، انتظار بر این است شروع سال آبی آینده نیز به‌دلیل افت ذخایر سدهای کشور، با تنش مواجه باشد.

فصل بهار سال 1404 میانگین دمای کل کشور مقدار بی‌سابقه‌ای در چهار دهه گذشته را به ثبت رسانده، به‌طوری‌که میانگین دمای کشور به 23/4 درجه سلسیوس رسیده که 2/3 درجه سلسیوس بیش‌تر از میانگین دمای بلندمدت فصول بهار است. این وضعیت سبب شده تا شرایط تابستانی در بهار سال جاری در بسیاری از مناطق کشور حاکم شود. متأثر از ثبت بیشینه دمای تاریخی در سطح کشور، تمامی استان‌ها دمایی بیش از میانگین بلندمدت دمای فصل بهار را تجربه کرده‌اند و عمده افزایش دما در استان‌های واقع در فلات مرکزی و جنوب شرق کشور رخ داده است. در سطح کره زمین نیز دومین بهار گرم طی چهار دهه گذشته به ثبت رسیده و در سطح منطقه کشورهای منطقه نیز میانگین دمای فصلی به‌صورت چشمگیری بیش از میانگین بلندمدت بوده است.

کاهش چشمگیر بارش‌های کشور و افزایش دما در فصل بهار، وقوع کم‌آبی را تشدید کرده و مدیریت منابع آب را با چالش مواجه کرده است. میزان انطباق زمانی بارش‌ها با بارش بلندمدت ماهیانه در فصل بهار نیز 56 درصد بوده است. به‌عبارتی در نیمی از اوقات (با گام زمانی یک‌ماهه)، هم‌پوشانی زمانی وقوع بارش نسبت به بلندمدت ماهیانه کم‌تر بوده است. این شرایط، به‌ویژه در فصل بهار، کشت‌های دیم کشور را تحت تأثیر منفی قرار داده و به‌تبع آن تشدید برداشت از منابع آب برای جبران کم‌آبیاری را به‌دنبال خواهد داشت. همچنین، بررسی میزان انطباق مکانی بارش‌ها در استان‌های کشور نشان‌دهنده ناهمگنی بیشتر توزیع مکانی بارش در فصل بهار نسبت به بلندمدت است. در سطح منطقه‌ای نیزعلاوه‌بر ایران، بارش در شرق و جنوب عربستان، آسیای مرکزی، پاکستان و شمال شرق آفریقا کم‌تر از میانگین فصلی بوده است. در مقابل، شبه‌قاره هند، شمال عربستان، شمال غرب ایران، شمال قزاقستان و جنوب روسیه بارش بیشتری دریافت کردند.

براساس شاخص خشک‌سالی، بیشتر مناطق کشور به‌ویژه نواحی شرق تا غرب، فلات مرکزی و سواحل جنوبی، با خشک‌سالی بسیار شدید مواجه بوده‌اند و بهار سال ۱۴۰۴ پس از بهار سال ۱۴۰۰، دومین بهار خشک کشور در سه دهه اخیر بوده است [1]. خشک‌سالی بسیار شدید گستره وسیعی از کشور و عمده مناطق استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر را دربرگرفته است. در مقابل، برخی مناطق به‌صورت پراکنده، در امتداد زاگرس و دامنه‌های شمالی البرز، از‌جمله بخش‌هایی از استان‌های مازندران، گیلان، کردستان، چهارمحال‌ و بختیاری و خوزستان، شرایط نرمال یا ترسالی را تجربه کرده‌اند [1]. 91 درصد از جمعیت کشور در معرض شدت‌های مختلف خشک‌سالی قرار گرفته که متأثر از وقوع خشک‌سالی کم‌سابقه در فصل بهار، 44/5 درصد از جمعیت کشور در مناطقی با شرایط خشک‌سالی بسیار شدید قرار داشته‌اند. با در نظر گرفتن سهم مشاغل مختلف و شدت خشک‌سالی، میزان اثرگذاری مستقیم خشک‌سالی می‌تواند در استان‌های مختلف مورد بررسی قرار گیرد که از این منظر استان کرمان بدترین وضعیت اثرپذیری از وقوع خشک‌سالی را خواهد داشت.

بررسی خشک‌سالی در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک در فصل بهار سال 1404 نشان می‌دهد که در حوضه‌های مرزی هیرمند و هریرود در افغانستان عمدتاً خشک‌سالی شدید حاکم است. این وضعیت در عراق نیز گسترده بوده و در ترکیه (سرچشمه‌های دجله و فرات) خشک‌سالی متوسط گزارش شده است. وقوع خشک‌سالی شدید در بخشی از حوضه آبریز رودخانه فرات واقع در منطقه مرزی مشترک بین کشورهای عراق، ترکیه و سوریه، می‌تواند منجر به مشکلات کم‌آبی در بین‌النهرین شود. با‌این‌وجود، قسمت‌های بالادست حوضه آبریز ارس در شرق ترکیه، شرایط نرمال تا ترسالی خفیف حاکم بوده است.

در انتهای فصل بهار سال 1404، ذخیره آب سدهای کشور نسبت به مدت مشابه سال گذشته 25 درصد کاهش یافته و به 25/2 میلیارد مترمکعب رسیده است. درصد پرشدگی بعضی از سدهای مهم کشور به‌ویژه در استان‌های خراسان رضوی، گلستان، فارس، هرمزگان، کرمان و مرکزی حدود 10 درصد و یا کم‌تر بوده است. همچنین زنجیره سدهای دریاچه ارومیه و خوزستان نیز با افت قابل‌توجه مواجه شده‌اند که به‌ترتیب سبب پیچیده‌تر شدن مدیریت در حوضه آبریز دریاچه ارومیه و افت چشمگیر تولید برقابی کشور خواهند شد. زنجیره سدهای تهران و البرز نیز با افت نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده که وقوع تنش آب شرب برای این دو استان را محتمل کرده، به‌نحوی‌که پیامدهای آن می‌تواند تا سال آبی بعد نیز تدوام‌یافته و حتی تشدید شود. تولید برقابی نیز در سه‌ماهه فصل بهار معادل 3747 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 3/63 درصد بوده است.

مجموع اعتبارات تملک داراییهای سرمایه ای بخش آب براساس قانون بودجه سال 1404کل کشور بیش از ۶08هزار میلیارد ریال بوده که طی فصل بهار با فرض تخصیص خطی (و لزوم اختصاص یک چهام اعتبارات در این فصل)، تنها حدود 2/4درصد از اعتبارات این بخش تخصیص یافته است. این وضعیت میتواند مدیریت بهینه طرحهای مختلف بخش آب را با چالش مواجه کرده و سرعت پیشرفت آنها را کاهش دهد .

بررسی اهم تکالیف محول شده به دولت در قانون برنامه هفتم پیشرفت، از‌جمله راه‌اندازی سامانه ملی مرجع داده‌های آب و حسابداری آب‌، ایجاد بازار مبادله آب‌های نامتعارف نشان می‌دهد بخشی از این تکالیف انجام شده و تدوین سند دیپلماسی آب نیز از پیشرفت قابل قبولی برخوردار است. اما تکالیف دیگری نظیر اصلاح ساختار شرکت‌های زیرمجموعه وزارت نیرو، و ارائه و پیگیری برای اجرای طرح جامع مدیریت و کنترل سیلاب، پیشرفت محسوسی نداشته است.