خلاصه مدیریتی

 در این بخش، ضمن تبیین موضوع تحقیق، به مهم‌ترین یافته‌های حاصل از بررسی تطبیقی روندها و نوآوری‌های دیپلماتیک مراکز مطالعاتی مجالس آسیا برای ارتقای ارزش افزوده دیپلماسی پارلمانی اشاره می‌شود.

بیان / شرح مسئله

یکی از ملزومات ارتقای کارآمدی رایزنی‌های دیپلماتیک مجلس دوازدهم برای تحقق ظرفیت‌های دیپلماسی عمومی در فصل بیست و یکم قانون برنامه هفتم، اهتمام متولیان دیپلماسی پارلمانی به خرد جمعی و بومی‌سازی ابتکارات دیپلماتیک اتاق‌های فکر مجالس جهان است. در این گزارش با هدف تقویت هم‌گرایی آسیایی، ابتدا نوآوری دیپلماتیک مجالس آسیایی بررسی می‌شود.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

• با پیدایش پارلمان هوشمند و کاربست فناوری‌های نوظهور، ماهیت دیپلماسی پارلمانی متحول گردیده و سهم دانش‌های نوپدید در سبد دیپلماسی پارلمانی افزایش و زمان انتقال داده‌های سیاست خارجی به نمایندگان به‌دلیل هوشمندسازی گردش و ثبت داده‌ها کاهش یافته ‌است.
• رویکرد مراکز پژوهشی مجالس آسیا برای تقویت نظارت همگانی بر کارنامه و عملکرد آنان درحال افزایش است.
• بهره‌گیری از فنون آینده‌پژوهی، سناریوپردازی، برگزاری کارگاه‌های مطالعاتی و شبیه‌سازی، برآورد جهت‌گیری دیپلماسی پارلمانی سایر کشورها را منطقی‌تر نموده ‌است.
• برخی مراکز پژوهشی مجالس دنیا با دعوت از قانونگذاران ادوار، از تجارب و دانش انباشته شده آنان برای انطباق حداکثری سیاست‌های پارلمان با واقعیت‌های جامعه استفاده می‌کنند.
• برخی مراکز پژوهشی مجالس دنیا با برگزاری دوره‌های دانش‌افروزی و مهارت‌افزایی پیرامون فنون دیپلماسی، روان‌شناسی سیاسی، زبان بدن و مبانی دیپلماسی مجامع پارلمانی، نقش واسطه‌ای را در تطبیق و تنظیم‌گری فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان با قوانین و اسناد بالادستی ایفا می‌کنند.
• روش‌های افکارسنجی و دریافت نظرات مردم و خبرگان پیرامون دغدغه‌های سیاست خارجی، متحول شده ‌است و نقش‌آفرینی اتاق‌های فکر در پردازش داده‌های دیپلماتیک و تحلیل گفتمان سیاسی خارجی حاکم بر جامعه افزایش یافته‌ است.
• در برخی مجالس آسیایی با حمایت از ایجاد کرسی مطالعات دیپلماسی پارلمانی در دانشگاه‌ها و بورسیه آنان توسط بازوهای مطالعاتی پارلمان، سطح آگاهی شهروندان و خبرگان از مبانی و مفاهیم دیپلماسی پارلمانی ارتقا یافته ‌است.
• دغدغه‌ها و نظام مسائل فراروی دیپلماسی پارلمانی، در تمام مجالس دنیا دارای اشتراکات و افتراقاتی است و برخی مراکز پژوهشی مجالس آسیایی با همکاری شبکه‌ای و نظام‌مند، سطح اثربخشی و کارآمدی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان را افزایش داده‌اند.
• در برخی مراکز پژوهشی مجالس آسیایی، اندیشکده‌های پارلمانی با ابتکار عمل در مدیریت نظام مسائل اساسی، نقش واسطه‌ای را بین هیئت‌های دیپلماتیک با جامعه، شبکه خبرگان و اشخاص ذی‌نفع ایفا و از طریق ارتباط با دبیران و احزاب حاکم، به مردمی‌سازی دیپلماسی پارلمانی کمک می‌کنند.
• تهیه سامانه هوشمند فرایند ثبت و مستندسازی فعالیت گروه‌های دوستی، اشتراک‌گذاری برخط داده‌های سیاست خارجی و ایجاد «بانک دیجیتال پژوهش‌های دیپلماسی پارلمانی»، به‌صورت مستقیم کیفیت ارائه خدمات پژوهشی به هیئت‌های دیپلماتیک را ارتقا داده است.
• یکی از ملزومات ارتقای عملکرد دیپلماتیک نمایندگان جدیدالورود، به‌روز بودن نماینده از آخرین رویدادهای مهم مجالس دنیاست؛ به همین دلیل برخی مراکز مطالعاتی با تهیه نشریه دیپلماسی پارلمانی، در پی آن‌اند سطح آگاهی نمایندگان با رویدادهای دیپلماتیک را افزایش دهند.
• برخی مجالس با ایجاد کرسی دیپلماسی پارلمانی و جذب زبان‌دان‌های مسلط بر علوم و مهارت‌های دیپلماتیک، کیفیت دیده‌بانی از جلسات استماع و پایش مستمر رفتار و مواضع کشورهای متخاصم و رقیب در مجامع پارلمانی را ارتقا داده‌اند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

• یکی از جلوه‌های گذار از دیپلماسی پارلمانی خطی به‌سمت دیپلماسی پارلمانی هیبریدی، اهتمام مجالس آسیایی برای ایجاد سامانه همیار کتابخانه‌ها و مراکز پژوهشی مجالس دنیاست. مستندسازی و بایگانی دیجیتال ابتکارات دیپلماتیک بازوهای پژوهشی مجالس دنیا و جایابی آنها براساس فصل‌های «21» و «22» قانون برنامه هفتم پیشرفت، می‌تواند مسیر جهش فعالیت‌های دیپلماتیک قوه مقننه به هاب دیپلماسی پارلمانی در افق ایران 1407 را هموارتر نماید.
• نقش دبیران کل پارلمان‌ها در هماهنگ‌سازی مراکز پژوهشی کلیدی است. بخشی از نوآوری دیپلماتیک مجلس دوازدهم در مجمع دبیران کل مجالس آسیایی باید به‌سمت شناسایی ظرفیت‌های همکاری بین مراکز پژوهشی مجالس آسیایی متمرکز شود.
• ابتکار عمل مجلس دوازدهم برای تبیین نظام مسائل اساسی مشترک حکمرانی و رایزنی با دبیر کل مجمع مجالس آسیایی برای تأسیس کنسرسیوم رؤسای مراکز پژوهشی و کتابخانه‌های مجالس آسیا، به فهم مشترک قانونگذاران آسیا برای تقویت هم‌گرایی پارلمانی کمک می‌کند.
• انتشار «خبرنامه گروه‌های پارلمانی» با تمرکز بر موانع و شیوه‌های ارتقای کارآمدی گروه‌های دوستی، از ابتکارات برخی مجالس آسیا برای گسترش چتر نظارت همگانی بر عملکرد و کارنامه رؤسای گروه‌های دوستی است.
• یکی از اولویت‌های مراکز مطالعات پارلمانی، برگزاری دوره آموزش فنون دیپلماسی پارلمانی برای نمایندگان جدیدالورود و ارائه گواهینامه‌های مهارتی به آنان است. در برخی پارلمان‌ها، یکی از الزامات در اختیار گرفتن کرسی ریاست گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک به حضور در جلسات توجیهی و آموزشی مهارت‌های دیپلماتیک پارلمانی قبل از آغاز دوره جدید فعالیت پارلمان مشروط شده‌ است. پیشنهاد می‌شود یکی از شاخص‌های انتخاب رؤسای گروه‌های دوستی و هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی نیز آموزش مهارت‌های مرتبط با علوم و فنون دیپلماسی پارلمانی برای نمایندگانی باشد که پیش‌تر سابقه فعالیت‌های دیپلماتیک را نداشته‌اند. این ابتکار عمل مجلس دوازدهم، ناترازی بین دیپلماسی پارلمانی و رسمی را به حداقل کاهش می‌دهد.
• ارائه بسته‌های آموزشی به کنشگران دیپلماسی پارلمانی و قانونگذاران جدیدالورود درخصوص لابی‌گری، روان‌شناسی سیاست، دیپلماسی بدن، آشنایی با مجامع پارلمانی و فنون مذاکرات، موتور محرکه نماینده دیپلمات‌های قوه مقننه برای مواجهه با نظام مسائل اساسی سیاست خارجی در افق ایران 1407 است.
• یکی از ابتکارات مراکز پژوهشی مجالس دنیا برای انتقال دانش و مهارت‌های دیپلماتیک به نمایندگان، تأسیس «مدارس حکمرانی دیپلماسی پارلمانی» است. اهتمام مرکز پژوهش‌ها برای پایه‌گذاری این نوع مدارس، به ارتقای سواد رسانه‌ای و فرهنگ‌سازی مفاهیم دیپلماسی پارلمانی بین شهروندان و قانونگذاران جدیدالورود کمک می‌کند.
• بسترسازی برای حضور خبرگان پژوهشی متناظر با اهداف سفر هیئت‌های دیپلماتیک مجلس می‌تواند در ارتقای کارایی دیپلماسی پارلمانی مؤثر باشد.
• هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی از دو طریق دریافت نظرات کارشناسی مرکز پژوهش‌ها و مشاوران، به‌صورت مستمر اشراف بر رویدادهای جاری و آتی سیاست خارجی را افزایش می‌دهند. این ظرفیت برای نمایندگان فراهم است که با استفاده از پتانسیل نمایندگان ادوار مسلط به حوزه روابط بین‌الملل یا کارشناسان ممتاز سیاست خارجی، به خلق نوآوری در حوزه دیپلماسی مجامع پارلمانی اقدام نمایند. در تبصره «3» ماده (45) قانون آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی تصریح شده است که کمیسیون‌های تخصصی مجلس شورای اسلامی می‌توانند به تعداد کافی مشاور ذی‌صلاح، به‌ویژه از میان نمایندگان ادوار که در حوزه‌های مرتبط با کمیسیون صاحب تخصص و تجربه باشند، از طریق هیئت‌رئیسه به خدمت بگیرند. الحاق یک ‌بند به تبصره «3» مبنی‌بر لزوم استفاده کنشگران دیپلماتیک قوه مقننه همچون اعضای کمیسیون امنیت ملی و رؤسای گروه‌های دوستی از یک نفر مشاوره خبره روابط بین‌الملل و سیاست خارجی، کارایی و اثربخشی هیئت‌های دیپلماتیک را افزایش می‌دهد.
• اندیشکده‌های مطالعاتی پارلمانی در برخی کشورهای دارای نظام‌های فدرالیسم به‌سمت تمرکززدایی و ایجاد اندیشکده‌های حکمرانی ایالتی گام برداشته‌اند. بومی‌سازی تجارب آنان می‌تواند فرصت‌های جدیدی را فراروی مرکز پژوهش‌ها و اندیشکده‌های حکمرانی استانی مجلس شورای اسلامی پدید آورد.

1. مقدمه

 مطالعات تطبیقی از مرسوم‌ترین روش‌های ارتقای ارزش‌افزوده مطالعاتی در حوزه‌های مختلف است. دانش و مهارت به‌عنوان یکی از عناصر سنجش اقتدار ملی، نقش مهمی را در تحقق اهداف قانون برنامه هفتم پیشرفت ایفا می‌کند و هر میزان رابطه منطقی، نظام‌مند و پایدار اندیشکده‌ها و اتاق‌های فکر با نهادهای حاکمیتی تقویت شود، کارآمدی و اثربخشی سازمان مذکور نیز ارتقا می‌یابد. از طرفی کاربست فناوری‌های نوظهور آثار ماندگاری را در تغییر ساختار و بهبود مستمر رفتار سازمانی اندیشکده‌ها برجا گذاشته ‌است؛ به‌طوری‌که با گذار از دیپلماسی پارلمانی سنتی به دیپلماسی پارلمانی هوشمند، سرعت، دقت و کیفیت تأثیرگذاری اتاق‌های فکر در روند کارآمدسازی، شفافیت‌افزایی و چابک‌سازی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان افزایش یافته ‌است. در برخی مجالس دنیا، همچون قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران، مرکز خدمات پژوهشی مستقل از کتابخانه است؛ ولی در برخی دیگر، ازجمله کنگره آمریکا و برخی مجالس اروپایی، مرکز خدمات پژوهشی به‌عنوان یکی از ارکان کتابخانه پارلمان فعالیت می‌کند [1]. مأموریت کتابخانه‌ها بیشتر به‌سمت بایگانی و مستندسازی دیجیتال اسناد و گزارش‌های پارلمانی معطوف شده ‌است. اشتراک‌گذاری دانش و تجارب کتابخانه‌ها و مراکز پژوهشی مجالس دنیا، رابطه معناداری با کارآمدسازی وظایف نمایندگی دارد. به همین دلیل، یکی از اولویت‌های گروه مطالعات پارلمانی در سال 1404 به‌سمت مطالعه تطبیقی بازوهای مطالعاتی مجالس دنیا و ابتکارات آنان در حوزه دیپلماسی پارلمانی معطوف شده‌ است.

رئیس مجلس شورای اسلامی، رؤسای گروه‌های دوستی، هیئت‌های دیپلماتیک، قانونگذاران عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی و اعضای شورای اجرایی بین‌المجالس، از متولیان اصلی فعالیت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی محسوب می‌شوند و اشراف آنان بر تمام مسائل اساسی حوزه روابط بین‌الملل امکان‌پذیر نیست؛ زیرا سیاست خارجی به حوزه‌های تخصصی مختلف تقسیم می‌شود و پیچیدگی‌های خاص خود را دارد. بازوی مطالعاتی اغلب مجالس دنیا شامل دو رکن مرکز خدمات پژوهشی و کتابخانه است.

2. پیشینه پژوهش

 2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

جدول 1. سوابق پژوهش‌های مرتبط با مطالعه تطبیقی مراکز پژوهشی مجالس دنیا

2-2. سوابق تقنینی

جدول 2. پیشینه قوانین مرتبط با دیپلماسی پارلمانی

3. ظرفیت‌های دیپلماتیک مراکز پژوهشی مجالس آسیا

 گذار از دیپلماسی پارلمانی سنتی به دیپلماسی پارلمانی دیجیتال و هوشمند، اولویت‌های دیپلماتیک مراکز پژوهشی با مجالس دنیا را متحول کرده ‌است. در این میان، طرح مباحثی همچون پارلمان دیجیتال، «مشارکت الکترونیکی» شهروندان و مردمی‌سازی دیپلماسی پارلمانی بر روند فعالیت مراکز مطالعات پارلمانی تأثیر گذاشته‌اند؛ به‌طوری‌که برخی از آنان در راستای مردمی‌سازی دیپلماسی پارلمانی و نصب دستگاه‌های نظرسنجی پیشرفته، به‌صورت برخط از نظرات خبرگان و شهروندان منتفع شده و زمینه مشارکت غیرمستقیم مردم و شبکه ذی‌نفعان در عرصه دیپلماسی عمومی را فراهم کرده‌اند [2]. با نقش واسطه‌ای مراکز پژوهشی، همسویی فعالیت‌های دیپلماتیک نمایندگان با نیازها و مطالبات جامعه گسترش، و ارزش افزوده دیپلماسی پارلمانی افزایش یافته ‌است. در این بخش با پایش ساختار، راهبرد و نوآوری دیپلماتیک برخی مراکز پژوهشی مجالس آسیا، به مهم‌ترین ابتکارات آنان برای خلق فرصت‌های نوظهور اشاره می‌شود.

3-1. هند

قوه مقننه هند دارای دو مجلس نمایندگان (لوک ساب‌ها) و اعیان (راجیا ساب‌ها) است. نظام سیاسی هند نظام فدرال است و هریک از ایالات دارای قوای مجریه و قانونگذاری مستقل‌اند و در چارچوب اصول قانون اساسی به وضع قانون در ایالت خود مبادرت می‌ورزند. بازوی مطالعاتی پارلمان هند به‌منظور تقویت نظارت همگانی بر عملکرد نمایندگان، شرح مختصری از زندگی آنان را در قالب کتابچه پارلمانی برای اطلاع‌رسانی عمومی منتشر می‌کنند که از مصادیق آن می‌توان به انتشار کتابچه «اعضای مجلس لوک ساب‌ها در یک معرفی کوتاه و شرح زندگی اعضای آن» اشاره نمود. یکی از وظایف مراکز پژوهشی پارلمان‌ها ایجاد نقش واسطه‌ای در شناسایی خبرگان سیاست خارجی و معرفی آنان برای جذب به‌عنوان یکی از مشاوران نماینده است که از مصادیق آن می‌توان به فراخوان مرکز تحقیقات قانونگذاری هند با عنوان «دستیاران قانونگذاری اعضای پارلمان» اشاره کرد. در ذیل به مهم‌ترین مراکز پژوهشی مجلسین هند اشاره می‌شود:

«مرکز خدمات و مستندسازی تحقیقات مرجع و کتابخانه» یا «لاردیس»، مهم‌ترین بازوی مطالعاتی پارلمان هند است. نقش احزاب در راهبرد دیپلماسی پارلمانی هند بسیار پررنگ است؛ به‌طوری‌که رئیس بازوی پژوهشی پارلمان نیز باید عضو احزاب حاکم بر پارلمان باشد. در حال حاضر «بیرلا، شری اوم» از حزب «بهاراتیا جاناتا» ریاست لاردیس را برعهده دارد.

«مؤسسه مطالعات قانون اساسی و پارلمانی» با مدیریت «شری گور او گویال» از ایالت راجستان از دیگر بازوهای مطالعاتی مجلسین هند است که در دهم دسامبر سال 1965 توسط رئیس‌جمهور وقت هند و دکتر «اس. راداکریشنان» در تالار مرکزی مجلس نمایندگان افتتاح شد. این مؤسسه با همکاری دولتمردان، دانشگاهیان و محققان، نقش مهمی را در ترویج ارزش‌های دمکراتیک قانون اساسی هند در مراودات دیپلماسی پارلمانی دارند [3].

 شکل 1. مدیران بازوی مطالعاتی مجلسین هند

کتابخانه از ارکان پژوهشی مهم مجلسین هند است. یکی از نهادهای تابعه کتابخانه «مرکز اطلاعات و تحقیقات» است که مأموریت ارائه اطلاعات به قانونگذاران مجالس لوک ساب‌ها و راجیا ساب‌ها را برعهده دارد و از بخش «بال امور مالی و اقتصادی»، «بال امور علمی و آموزشی»، «بال امور حقوقی و قانون اساسی»،« بال امور مجلس» و «بال امور سیاسی» تشکیل شده ‌است. یکی از ابتکارات این مرکز برای مشارکت فعال سران پارلمان در مجامع بین‌المللی، تهیه پیش‌نویس متن سخنرانی برای رؤسا و اعضای هیئت‌های سیاسی مجلسین هند است. این اقدام موجب شده‌ است حداکثر همسویی با منافع ملی در اظهارات اعضای هیئت‌های دیپلماتیک مجلسین هند لحاظ شود.

شکل 2. کتابخانه مجلس هند

نقش دبیر کل (معاون اجرایی پارلمان) در راهبرد دیپلماسی پارلمانی هند بسیار پررنگ است؛ به‌طوری‌که پس از برگزاری نشست نمایندگان مجلسین هند با قانونگذاران ایالتی، با دستور او پیش‌نویس نامه‌های تفصیلی برای مجالس ایالتی تهیه می‌شود. در این میان، هیئت‌های دیپلماتیک مجلسین هند ابتکارات دیپلماتیک را با همتایان خود در مجالس ایالتی به اشتراک می‌گذارند. همزمان دبیرخانه پس از تعیین نتایج انتخابات، با انتشار کتابچه «اعضای مجلس لوک ساب‌ها در یک معرفی کوتاه و شرح زندگی اعضای آن»، به شناسایی و غربالگری نمایندگان مشرف بر حوزه سیاست خارجی و روابط بین‌الملل کمک می‌کند. کارکنان مجلسین هند درصورتی می‌توانند از خدمات پژوهشی کتابخانه پارلمان استفاده‌کنند که از طرف دبیران کل مجالس لوک ساب‌ها و راجیا ساب‌ها مجوز داشته ‌باشند.

یکی دیگر از جهت‌گیری‌های دیپلماسی پارلمانی پژوهشی هند، زمینه‌سازی برای مشارکت فعال قانونگذاران در همایش‌های بین‌المللی است؛ به همین دلیل اداره امور بین‌الملل پارلمان هند با انتشار کتابچه جیبی «فهرست همایش‌ها و سمینارهای مهم بین‌المللی»، به برقراری روابط شبکه‌ای و منسجم بین هیئت‌های دیپلماتیک و خبرگان بین‌المللی کمک می‌کند. حضور هیئت‌های دیپلماتیک در همایش‌های منطقه‌ای و جهانی، به‌دلیل ارائه تصویری مثبت در جامعه علمی بین‌المللی پارلمان، مصداقی از قدرت نرم است. یکی دیگر از خلاقیت‌های دیپلماتیک هند، مستندسازی ابتکارات مجلسین هند و تجارب موفق سایر مجالس دنیا در حوزه بهبود مستمر وظایف نمایندگی است که از مصادیق آن می‌توان به انتشار فصلنامه «مجله اطلاعات پارلمانی» پیرامون آخرین ابتکارات و نوآوری‌های دیپلماتیک مجلسین هند اشاره نمود. این رویه می‌تواند در قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران از طریق انتشار و بارگذاری کتابچه نظارتی فعالیت‌های شش‌ماهه هیئت‌های دیپلماتیک مجلس شورای اسلامی توسط اداره امور بین‌الملل در وب‌سایت خانه ملت انجام شود. این ابتکار عمل به‌صورت مستقیم موجب می‌شود روابط دیپلماتیک حاکم بر مجلس دوازدهم از حالت یک‌سویه به دوسویه تغییر یابد.

انتشار فصلنامه «خبرنامه گروه‌های پارلمانی هند» با تمرکز بر موانع و شیوه‌های ارتقای کارآمدی گروه‌های دوستی، یکی دیگر از ابتکارات مجلسین هند برای گسترش چتر نظارت همگانی بر عملکرد و کارنامه رؤسای گروه‌های دوستی است. این شیوه نیز می‌تواند در کارآمدسازی گروه‌های دوستی مجلس دوازدهم مورد توجه قرار گیرد؛ البته قبل از آن، باید شاخص‌های ارزشیابی گروه‌های دوستی مشخص، و براساس آنها، عملکرد سالیانه گروه‌های دوستی توسط اداره امور بین‌الملل رتبه‌بندی و گزارش ارزشیابی هریک از گروه‌ها به هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی ارائه شود.

یکی دیگر از اولویت‌های مجلسین هند، مشارکت فعال در مجامع پارلمانی و همایش‌های بین‌المللی همچون «مجمع پارلمانی کشورهای مشترک‌المنافع» و «مجمع رؤسای مجالس اتحادیه همکاری‌های منطقه‌ای جنوب آسیا» است. این موضوع نشان ‌می‌دهد یکی از هدف‌گذاری‌های بازوی پژوهشی پارلمان هند، تقویت منطقه‌گرایی پارلمانی است. این ابتکار می‌تواند در تقویت دیپلماسی مجامع مجلس دوازدهم نیز مؤثر باشد. اداره امور بین‌الملل و دفتر مطالعات سیاسی مرکز پژوهش‌های قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران، نقش مهمی را در ریل‌گذاری دقیق‌تر مسیر دیپلماسی مجامع پارلمانی رتبه بندی نهادهای پارلمانی منطقه‌ای ایفا می‌کنند.

تهیه پیش‌نویس متن سخنرانی قانونگذاران شرکت‌کننده در سمینارهای بین‌المللی نیز توسط مرکز اطلاعات و تحقیقات کتابخانه تهیه می‌شود. دیجیتال‌سازی و تهیه نسخه الکترونیک کتاب‌ها و فصلنامه‌های مرتبط با دیپلماسی پارلمانی یکی دیگر از اولویت‌های دبیرخانه است؛ به‌طوری‌که یکی از برنامه‌های راهبردی این مرکز، دیجیتال‌سازی اسناد و گزارش‌های پارلمانی و انتشار کتاب‌ها و فصلنامه‌های الکترونیک است. وب‌سایت کتابخانه پارلمان هند از تنوع بالایی در حوزه منابع دیپلماسی پارلمانی برخوردار است و به‌دلیل هوشمند بودن کتابخانه، اطلاع‌رسانی به هیئت‌های دیپلماتیک در کمترین زمان انجام ‌می‌شود.

یکی دیگر از ابتکارات «مرکز اطلاعات و تحقیقات» برای تقویت دیپلماسی مکمل پارلمانی، انتشار کتاب «بزرگان» با هدف نشر تجارب قانونگذاران ارشد و رجال عالی‌رتبه و استفاده از ابتکارات آنان برای ارتقای کارایی دیپلماسی پارلمانی است. این مرکز با انتشار ماهنامه «خبرنامه کتابخانه پارلمانی»، خلاصه تمام گزارش‌ها و پژوهش‌های یک ماه گذشته را منتشر می‌کند تا مردم و جامعه خبرگان از عملکرد بازوی مطالعاتی مجلس آگاهی داشته ‌باشند.

در سامانه «مرکز اطلاعات و تحقیقات» با هدف مستندسازی و دیجیتال‌سازی اسناد پشتیبان مطالعاتی، «اسناد رسمی» و «آخرین مقالات مرتبط با حوزه پارلمان» بارگذاری می‌شود. این مرکز با انتشار «بریده جراید» روزنامه‌های مهم هند و مستندسازی گزارش‌های مرتبط با مجلسین هند، به ‌هم‌افزایی دیپلماسی پارلمانی و رسانه‌ای مبادرت می‌ورزد. بارگذاری روزنامه‌های مهم داخلی و سه روزنامه خارجی نیویورک‌تایمز، فایننشال تایمز و تایمز لندن به سه زبان هندو، انگلیسی و محلی، میراث استعمار هند و نشانگر تأثیر انگلیس بر سیاست‌های پارلمانی این کشور است.

برقراری ارتباط بین مرکز اطلاعات و تحقیقات با کتابخانه‌های مرجع و تسهیل دسترسی قانونگذاران به فایل پی‌دی‌اف فصلنامه‌ها و «نشریات» به‌منظور اطلاع نمایندگان از آخرین نظرات و دیدگاه خبرگان، بخشی از فرایند مردمی‌سازی دیپلماسی پارلمانی پژوهشی است. رصد مباحث مطروحه در حوزه سیاست خارجی و امنیتی نشان‌ می‌دهد که جهت‌گیری گزارش‌های بازوی پژوهشی مجلسین هند از سال 2022 به‌سمت مطالعاتی همچون «هوش‌ مصنوعی در جنگ»، «حضور امنیتی روبه‌رشد چین در منطقه اقیانوس هند و پیامدهای آن برای هند»، «منافع و نفوذ چین در جنوب آسیا»، «نظم جهانی نوظهور- یک دیدگاه هندی»، «پیامدهای ارزهای دیجیتال بر اقتصاد هند»، «تبانی چین و پاکستان»، «تأثیر جنگ روسیه و اوکراین بر اقتصاد هند»، «اروپا در محاسبات ژئواستراتژیک هند»، «مسئله هسته‌ای ایران»، «همکاری انرژی هند و خلیج‌فارس»و «حوثی‌ها، حماس و حزب‌الله بازیگران غیردولتی درحال ساختن دولت‌های جایگزین» معطوف شده‌اند.

«مرکز مطالعات سیاست‌پژوهی تحقیقات قانونگذار» که عموماً با حروف اختصاری عبارت «مطالعات سیاست‌پژوهی» یعنی (PRS) شناخته می‌شود، از دیگر مراکز تحقیقاتی است که به‌عنوان اندیشکده‌ای مستقل در سال 2005 توسط دکتر «مادهاوان»، از پژوهشگران برجسته هند و آقای «مادهوکار»، فارغ‌التحصیل دانشگاه هاروارد، بانکدار و فعال حوزه مالی با هدف بهبود مستمر فرایندها و ارتقای شفافیت فعالیت‌های نمایندگان تأسیس شده است [4].

مرکز مطالعات سیاست‌پژوهی از چهار کمیته اصلی با عناوین «کمیته‌های دائمی مرتبط با ادارات»،«کمیته‌های مالی»، «کمیته‌های موردی» و «کمیته‌های پارلمانی» تشکیل شده‌ است که هریک دارای کمیته‌های فرعی‌اند [5]. مدیریت تمام کمیته‌ها برعهده نمایندگانی از مجلسین هند است. شایان ‌ذکر است که اعضای این کمیته‌ها عموماً حدود سی نفر از نمایندگان مجالس لوک ساب‌ها و راجیا ساب‌ها است. صرف‌نظر از مسائل و موضوعات مطروحه در مجلسین هند، افزایش ارتباط قانونگذاران و نهادهای دولتی با آحاد مردم در اولویت امور این مرکز قرار دارد که به مردمی‌سازی برنامه‌های دیپلماتیک نمایندگان کمک می‌کند. ارتباط با انجمن‌های علمی و گردآوری نظرات آنها، گزینش دستیارانی برای نمایندگان از برترین فارغ التحصیلان دانشگاهی و گردآوری نظرات و ملاحظات مشورتی ذی‌نفعان و انجمن‌های صنعتی و تخصصی درخصوص طرح‌ها و لوایح در دست اقدام از مهم‌ترین وظایف مرکز مطالعات سیاست‌پژوهی است. این مهم از طریق اعلام فراخوان برای اعطای بورسیه، با عنوان «دستیاران قانونگذاری اعضای پارلمان» صورت ‌می‌گیرد.

«مؤسسه تحقیقاتی و آموزشی پارلمانی برای دمکراسی» بیشتر رسالت آموزشی را برعهده دارد. زیرنظر دبیرخانه مجلس لوک ساب‌ها به برگزاری کارگاه‌های آموزشی درخصوص قوانین نهادها، روندها و رویه‌ها پارلمانی و سایر موضوعات مورد نیاز اعضای مجلسین هند، به‌ویژه نمایندگان جدیدالورود که سابقه فعالیت‌های دولتی ندارند، مبادرت می‌ورزد. برخی آموزش‌های تخصصی نیز متناسب با جایگاه نمایندگان در کمیته‌های تخصصی به آنان ارائه می‌شود. یکی دیگر از وظایف این مؤسسه، انتقال دانش و مهارت لازم به اعضای هیئت‌های دیپلماتیک است.

3-2. جمهوری اسلامی پاکستان

«مجلس شورای پاکستان» شامل رئیس‌جمهور و دو مجلس ملّی و سنا، براساس «نظام پارلمانی فدرال چندحزبی دمکراتیک» پایه‌گذاری شده‌ است. هریک از ایالت‌ها دارای مجلس جداگانه است که تعداد اعضای آن با رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شوند. علاوه‌بر کرسی مجالس ایالتی، که برای ایالات بلوچستان، پنجاب، سرحدات شمال غربی و سِند اختصاص ‌یافته، کرسی‌هایی نیز مختص غیرمسلمانان ‌است. یکی از مهم‌ترین ارکان مجلسین جمهوری اسلامی پاکستان، کتابخانه و مراکز پژوهشی است که نقش مهمی را در ارتقای کیفیت خدمات دیپلماتیک به نمایندگان ایفا می‌کنند.

«اداره تحقیقات مجلس ملی پاکستان» در سال 1988 به‌عنوان اتاق فکر مجلس ملی تأسیس شد و فعالیت خود را براساس پنج اصل «تهیه به‌موقع گزارش‌ها، دقیق بودن اظهار نظرات، حفظ شخصیت فراجناحی، اعتبار و اصالت» پایه‌گذاری نمود. این اداره علاوه‌بر تولیدات پژوهشی مبتنی‌بر تقاضای نمایندگان، بر «محصولات پژوهشی خودمولد» نیز تأکید دارد و مدیران ارشد آن از طریق ترسیم «رویکردهای خلاقانه برای تحلیل سیاست»، به کاهش هزینه‌های اداره کشور مبادرت می‌ورزند. ابتکار عمل اداره تحقیقات مجلس ملی پاکستان در برآورد «پیش‌نیازهای قانونی» و ارتقای توان پیش‌بینی‌پذیری نظام مسائل اساسی حوزه پارلمان، بخشی از نوآوری این اداره برای کاهش هزینه‌های اداره کشور و افزایش بهره‌وری پارلمان است.

تهیه خلاصه تحقیقاتی، متن سخنرانی، تهیه اطلاعات پایه درخصوص کشوری خاص برای هیئت‌های دیپلماتیک، مطالعات تطبیقی، تهیه داده‌ها و آمارهای مورد نیاز نماینده در مناظرات و مباحث کمیته‌های مجلس و پشتیبانی از قانونگذاران برای مشارکت فعال آنان در رویدادهای محلی، ملی و بین‌المللی از وظایف دیپلماتیک اداره تحقیقات مجلس ملی است. تهیه راهبرد پیشنهادی برای مشارکت هیئت‌های دیپلماتیک مجلسین پاکستان در مجامع بین‌المللی همچون سازمان ملل، اتحادیه بین‌المجالس جهانی، مجمع مجالس آسیایی، «کنفرانس‌های بین‌المللی پارلمانی»، «کارگاه‌های آموزشی» و «جلسات رسمی دوجانبه» از دیگر وظایف کلیدی اداره تحقیقات پارلمان پاکستان است. یکی دیگر از کارکردهای مهم این مرکز «خدمات سخنرانی‌نویسی» به رؤسای مجلسین، نواب رئیس، رهبران احزاب اکثریت و اقلیت و قانونگذاران مجالس سنا و ملی است.

یکی دیگر از بازوهای پژوهشی پارلمان جمهوری اسلامی پاکستان کتابخانه است که در آوریل سال 1973 تأسیس شد. افق کاری کتابخانه مجلس سنا به سمتی ریل‌گذاری شده ‌است که آن را به «مرکز قوی استعلام فکری» تبدیل، و اغلب سناتورها برای رفع نیازشان از خدمات آن استفاده‌ کنند. این کتابخانه با «دیجیتال‌سازی» بخش‌های مختلف کتابخانه، کیفیت خدمات‌دهی به کاربران را افزایش داده است. اطلاعات موجود در این کتابخانه از هر کجای دنیا از طریق «فهرست دسترسی عمومی برخط» (وب OPAC) قابل دسترسی است. ایجاد فضای مطالعه و «شبکه‌سازی رایانه‌های شخصی» قانونگذاران، تهیه کتاب‌ها و نشریات مرجع مرتبط با حوزه دیپلماسی پارلمانی در دو قالب فیزیکی و الکترونیکی و تهیه اسناد پشتیبان مطالعاتی به‌صورت لوح‌های فشرده و فیلم، بخشی از ابتکارات دیپلماتیک کتابخانه سنا برای مستندسازی برخط و هوشمند منابع مرتبط با حوزه سیاست خارجی است. این کتابخانه نزدیک به بیست هزار جلد کتاب در حوزه‌های مرتبط با قانون اساسی، «رویه‌های پارلمانی»،امور بین‌الملل و قانونگذاری دارد.  

شکل 3. کتابخانه مجلس سنای پاکستان

«مؤسسه خدمات پارلمانی پاکستان» با مصوبه سیزدهمین مجلس شورای ملی در پانزدهم دسامبر 2008 به‌عنوان یکی دیگر از ارکان پژوهشی پارلمان پاکستان پایه‌گذاری شد. تأسیس این مؤسسه، مولود همکاری فراجناحی در مجلس شورای ملی بود؛ زیرا تمام احزاب اکثریت و اقلیت با ایجاد آن موافق بودند. این مؤسسه فعالیت خود را از آوریل سال 2007 آغاز کرده و به‌دنبال تقویت یک نقش واسطه‌ای بین قانونگذاران و جامعه مدنی درزمینه برآورد کیفیت مصوبات پارلمان از نگاه مردم است. برگزاری «جلسات استماع عمومی» بخشی از رویکرد این مؤسسه برای تسهیل فرایند مردمی‌سازی دیپلماسی پارلمانی است. از نگاه مدیران ارشد این مؤسسه، مصوبه‌ای که با اقبال عمومی مواجه نشود، از پتانسیل لازم برای ایجاد تغییرات در جامعه برخوردار نیست. در اساسنامه این مؤسسه تصریح شده است یکی از رسالت‌های آن باید ارتقای آگاهی اقشار مختلف جامعه نسبت به نقش و عملکرد مجلسین پاکستان باشد. این مؤسسه برنامه‌های منظمی را نیز در ایالت‌های پاکستان با تمرکز بر نقش جوانان در افزایش مشارکت قانونگذاران جوان در فرایند دیپلماسی پارلمانی برگزار می‌کند. رمزگشایی از این موضوع نشان‌ می‌دهد که جدا از بالا بردن سطح دانش مردم به وظایف و ساختار پارلمان، موضوع جوان‌گرایی و افزایش نقش آنان در ارتقای کارآمدی مجلسین پاکستان از اولویت‌های مؤسسه خدمات پارلمانی است [6].

شکل 4. مؤسسه خدمات پژوهشی مجلس پاکستان

مؤسسه خدمات پارلمانی به‌منظور افزایش «بهره‌وری نمایندگان پارلمان»، اطلاعات و داده‌های آماری را در سه سطح ایالتی، ملی و بین‌المللی تفکیک نموده ‌است. ایجاد سامانه هوشمند اسناد پژوهش پایه یکی دیگر از ابتکارات این مؤسسه برای دسترسی سریع نمایندگان به پیشینه مطالعاتی موضوع‌های مطروحه در پارلمان است.

تدوین مقالات موردی، گردآوری داده‌های مستند، تهیه بیانیه‌های پارلمانی و تهیه پیش‌نویس متن سخنرانی برای رئیس مجلس ملی، نایب‌رئیس، رهبر حزب اقلیت مجلس، اعضای مجلس ملی و دبیرکل مجلس ملی از مهم‌ترین وظایف مؤسسه خدمات پارلمانی برای تقویت دیپلماسی مکمل پارلمانی است؛ به‌طوری‌که بخش قابل توجهی از نیاز هیئت‌های دیپلماتیک مجلسین پاکستان توسط این مؤسسه تهیه می‌شود. این مؤسسه هرساله با انتشار «گزارش سالیانه پارلمانی»، تمام فعالیت‌ها و ابتکارات انجام‌ شده توسط مجلسین پاکستان را به اطلاع افکار عمومی می‌رساند. مؤسسه خدمات پارلمانی پاکستان دارای چهار میز تخصصی روابط بین‌الملل، امور اقتصادی، امور قانون اساسی و مجلس و میز تحولات سیاسی و اجتماعی است. رسالت هریک از میزها، ارائه داده‌های پردازش شده به قانونگذاران است.

مؤسسه خدمات پارلمانی پاکستان در تلاش است با برگزاری سمینارهای ملی به تقویت دیپلماسی عمومی و دیپلماسی پارلمانی کمک کند. بررسی محورها و موضوعات سمینارها این نکته را روشن می‌سازد که مهم‌ترین اولویت‌ها در سطح ملی و بین‌المللی عبارت‌اند از:

• دیپلماسی دالان اقتصادی چین ـ پاکستان؛
• تغییرات آب‌و‌هوایی و امنیت غذایی؛
• بررسی ظرفیت‌های تقنینی و نظارتی مجلسین پاکستان در حوزه دیپلماسی مهاجرت و اشتغال اتباع پاکستان در خارج از کشور به‌ویژه کشورهای عرب حوزه خلیج‌فارس.

 این مؤسسه با رصد، جمع‌آوری و غربالگری داده‌ها و موضوع‌های مهم بین‌المللی، به‌دنبال شناخت بهتر قانونگذاران از تحولات جاری و روندهای پیش‌رو است. مؤسسه خدمات پارلمانی پاکستان از طریق برگزاری سلسله‌جلسات توجیهی برای پاسخ به سؤالات مردم و رسانه‌ها و تعامل با نمایندگان جدیدالورود، نقش فعالی را در روند مردمی‌سازی پارلمان و آشنایی قانونگذاران جوان با روندهای دیپلماسی پارلمانی ایفا می‌کند. استفاده از نظرات و ابتکارات شهروندان و ارتقای مهارت دیپلماتیک نمایندگان از طریق تدوین گزارش‌های تحقیقاتی، بروشورها، بولتن‌های پارلمانی، یادداشت‌های پیش‌زمینه و برگه‌های اطلاعاتی، بخشی دیگر از کارکردهای مؤسسه خدمات پارلمانی است.

مؤسسه خدمات پارلمانی پاکستان با تأسیس «مرکز منابع پارلمانی» در «اقامتگاه نمایندگان» در اسلام‌آباد، به‌صورت شبانه‌روزی خدمات رایگان همچون اتاق جلسه، چاپ، تحویل نشریه‌های روزانه و خدمات اینترنتی را به آنان ارائه می‌نماید. برگزاری دوره‌های آموزشی ویژه همچون «ارتباطات انگلیسی برای قانونگذاران» و «مهارت‌های محاسباتی»، درصورتی‌که نمایندگان مایل به شرکت در آنها باشند، توسط مرکز منابع پارلمانی ترتیب داده ‌می‌شود.

3-3. ژاپن

مجلس ژاپن معروف به «دایت ملی»، شامل «مجلس نمایندگان» و «مجلس مشاوران» است. «کتابخانه دایت ملی» نزدیک به هفتاد سال قدمت دارد و در سال 1944 تأسیس شده است. مرکز خدمات پژوهشی ذیل کتابخانه پارلمان قرار دارد. از سال 1996، کتابخانه دایت ملی با تأثیر از موج اتوماسیون، به‌سمت هوشمندسازی گام برداشته‌ است. ایجاد «مرکز خدمات انتقال محتوای دیجیتالی برای افراد»، «مرکز خدمات انتقال محتوای دیجیتالی برای کتابخانه‌ها» و افزایش خدمات برخط کتابخانه‌ای به شهروندان، مصادیقی از تأثیرپذیری بالای کتابخانه از پارلمان دیجیتال و هوشمند است.

 با افزایش جوان‌گرایی، مطالبه پارلمان از کتابخانه نیز افزایش می‌یابد و «دفتر مرجع تحقیقات و قانونگذاری» طیف گسترده‌ای از مسائل سیاست ملی را به هیئت‌های دیپلماتیک با شیوه‌ای سریع، مناسب، عینی، محرمانه و غیرحزبی ارائه می‌دهد. این دفتر با ارائه داده‌های آماری از سیاست‌ها و قوانین سایر کشورها، نقش مهمی را در ارتقای دانش و مهارت هیئت‌های دیپلماتیک و رؤسای گروه‌های دوستی با مجالس کشورهای هدف برعهده دارد. کتابخانه دفتر مرجع تحقیقات و قانونگذاری، مستقل از کتابخانه پارلمان ملی ژاپن است. با در نظر گرفتن ترکیب کمیته‌های دائمی در هر دو مجلس، دفتر مرجع تحقیقات و قانونگذاری، بخش‌های مطالعاتی را ایجاد کرده ‌است [7].

شکل 5. کتابخانه مجلس ملی ژاپن

«آزمایشگاه دایت ملی» وب‌سایتی برای نمایش فناوری‌های اولیه‌ای است که پیش‌بینی می‌شود در توسعه سامانه‌های کتابخانه‌ای نسل بعدی نقش داشته ‌باشد. «پورتال آگاهی‌بخشی فعلی» وب‌سایتی است که توسط کتابخانه پارلمان ژاپن با هدف دسترسی قانونگذاران و شهروندان به اطلاعات مربوط به کتابخانه‌ها و علوم اطلاعات کتابخانه‌ای ایجاد شده ‌است. کتابخانه ملی ژاپن برای افراد «دارای معلولیت‌های چاپی» مطالب خواندنی را در قالب‌های قابل دسترس برخط در دسترس قرار می‌دهد. این سرویس را می‌توان یا از طریق دستگاه شخصی مراجعه‌کننده یا در کتابخانه‌ها و مؤسسات شرکت‌کننده دریافت کرد. «مینا جست‌وجو» به‌طور خاص برای افراد نابینا، کم‌بینا، دچار اختلال خواندن یا افرادی که به هر نحوی توانایی خواندن متون چاپی را ندارند، طراحی شده ‌است تا با استفاده از یک رابط کاربری واحد، مطالب خواندنی را در قالب‌های متنوع و قابل دسترس جست‌وجو کنند. این ابزار برای استفاده با نرم‌افزارهای صفحه‌خوان نیز مناسب است. «کتاب‌شناسی ملی وب ژاپن» به کاربران این امکان را می‌دهد که داده‌های کتاب‌شناسی ملی را براساس تاریخ تکمیل کتاب‌شناسی یا سایر ویژگی‌ها جست‌وجو کنند. این کتابخانه در راستای تقویت دیپلماسی پارلمانی پژوهشی، اقدامات زیر را انجام داده است:

• امضای توافق‌نامه با کتابخانه مجالس و مراکز پژوهشی مجالس سایر کشورها و برگزاری سمپوزیوم‌های بین‌المللی؛
• کنشگری فعال در «کنگره کتابداران جنوب شرقی آسیا» و «انجمن کتابداران پارلمانی آسیا و اقیانوسیه»

تمام مصادیق فوق‌الذکر نشان‌ می‌دهد که مردمی‌سازی، هوشمندسازی و دیپلماسی پارلمانی پژوهشی از ارکان بازوی مطالعاتی پارلمان ژاپن است. از آوریل سال 2024، خانم «کیکو کوراتا»، متولد سال 1958 میلادی و استاد ادبیات دانشگاه کیو، به سِمت مدیر کل کتابخانه ملی پارلمان ژاپن منصوب شد [8].

شکل 6. کیکو کوراتا؛ مدیرکل کتابخانه دایت ملی

«کنگره کتابداران جنوب شرقی آسیا» در سال 1970 تأسیس شد و هر سه سال یک ‌بار جلسه‌ای برگزار می‌کند. «انجمن کتابداران پارلمانی آسیا و اقیانوسیه» نیز در سال 1990 به‌منظور تقویت خدمات پارلمانی در منطقه آسیا-اقیانوسیه تأسیس شد. این انجمن با حدود سی کتابخانه عضو، همایشی را هر دو سال یک بار در یکی از کشورهای آسیا و اقیانوسیه برگزار می‌کند.

3-4. جمهوری کره

«کتابخانه مجلس ملی جمهوری کره» در سال 1952 میلادی تأسیس شده و بزرگ‌ترین کتابخانه علوم انسانی و اجتماعی در جمهوری کره است. رئیس کتابخانه هم‌تراز معاون وزیر است و به‌عنوان مشاور سیاسی رئیس مجلس ملی، به‌صورت غیرمستقیم در حکمرانی پارلمان ایفای نقش می‌کند. از منظر جغرافیای پژوهشی، ساختمان هوشمند خدمات پژوهشی و کتابخانه در فضایی سبز و مناسب برای فعالیت مطالعاتی ساخته ‌شده‌اند. تمام بال‌های مطالعاتی و پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره در محیط پیرامونی ساختمان اصلی مجلس ملی قرار دارد تا سرعت و چابکی فرایند انتقال یافته‌های پژوهشی به قانونگذاران تسریع شود. رئیس این مرکز مقامی دولتی در خدمت سیاسی است و به‌اندازه معاون وزیر به او حق‌الزحمه پرداخت می‌شود. رئیس باید از حرفه‌ای بودن و حفظ بی‌طرفی سیاسی در اداره امور خود اطمینان حاصل کند. او نظارت کلی بر امور خدمات پژوهشی را زیر نظر رئیس مجلس اعمال خواهد کرد و منابع انسانی مرکز را هدایت و نظارت خواهد کرد. رئیس مجلس می‌تواند بخشی از اختیاراتش را برای تعیین مقامات به رئیس مرکز تفویض کند.

کتابخانه مجلس ملی خدماتی مانند انتشارات، گسترش کتابخانه دیجیتال، بایگانی اسناد مجلس شورای ملی و ارائه خدمات مرجع در حوزه دیپلماسی پارلمانی را برعهده دارد. کتابخانه مجلس ملی جمهوری کره از 6 واحد شامل دفتر اطلاع‌رسانی، کتابخانه حقوقی، دفتر مدیریت اطلاعات، دفتر خدمات اطلاعات، بایگانی مجلس ملی و دفتر برنامه‌ریزی و مدیریت تشکیل شده ‌است. واحد انتشارات به اموری مانند انتشار «ماهنامه کتابخانه مجلس شورای ملی» و بخش «رصد و مشاهده کتب»، چاپ گزارش‌های سالیانه و انتشار «کتاب واقعیات» می‌پردازد. بخش رصد کتب نیز رسالت شناسایی و غربالگری کتاب‌های منتشر شده در حوزه پارلمانی، خلاصه‌نویسی آنها و ارسال آنها را به قانونگذاران برعهده دارد. بخش همکاری‌های بین‌المللی نیز مأموریت اشتراک‌گذاری داده‌ها و هم‌افزایی تجارب با همتایان خود را در سایر کشورها برعهده دارد که از مصادیق آن می‌توان به برگزاری «اولین کنفرانس انجمن کتابداران پارلمانی آسیا و اقیانوسیه» اشاره کرد [9].

«مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی کره» یا نارس در 25 مارس سال 2007 مطابق با ماده (22-3) «قانون مجلس ملی» و «قانون خدمات پژوهشی مجلس ملی» تأسیس شد.

شکل 7. مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره

مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره در حوزه دیپلماسی پارلمانی پژوهشی بسیار فعال است. این مرکز اولین سمینار بین‌المللی را در سال 2010 برگزار کرد و تا سال 2024 میزبان سیزده سمینار بین‌المللی بوده است که بیش از چهل کشور در آن شرکت کرده‌اند. این مرکز درحال به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات میان ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا، ژاپن و توسعه خدمات پژوهشی با اکثر کشورهای جهان است. مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره در 18 آوریل سال 2025، سومین «همایش ملی چشم‌انداز ۲۰۲۵» را به میزبانی مجلس ملی برگزار نمود. این کنفرانس یک پلتفرم قانونگذاری و سیاستگذاری در مقیاس بزرگ با مشارکت خبرگان دانشگاهی است. این رویداد مهم علمی با عنوان «چگونه باید نابرابری را در جامعه کره حل کنیم؟» برگزار شد و 96 متخصص از رشته‌های دانشگاهی متنوع، مانند حقوق، سیاست، اقتصاد، مدیریت عمومی، جامعه‌شناسی و غیره، در آن حضور داشتند [10].

شکل 8. همایش چشم‌انداز ملی سال ۲۰۲۵

یکی از دلایل موفقیت مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره، برخورداری رئیس آن از اختیارات کافی و استقلال عمل لازم است و برای اتخاذ هر تصمیمی نیاز به اخذ مجوز و موافقت مقامات بالادستی ندارد. شایان ‌ذکر است از ماده (4) تا ماده (9) اساسنامه این مرکز به موضوع وظایف و اختیارات رئیس آن پرداخته شده ‌است. «وو وون شیک»، رئیس مجلس ملی جمهوری کره، در بیستم نوامبر سال 2024، «کوان هو لی» را به‌عنوان دهمین رئیس نارس منصوب نمود. او با 48 سال سن جوان‌ترین فردی است که تاکنون به‌عنوان رئیس نارس منصوب شده ‌است [11].

 شکل 9. رئیس و نشان مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره

دکتر لی مدرک لیسانس و فوق‌لیسانس خود را در رشته علوم سیاسی از «دانشگاه سوگانگ» و مدرک دکتری‌اش را در رشته علوم سیاسی از دانشگاه لندن دریافت کرد.

جدول 3. اهداف و کارکرد مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره  [12]

مدیران نارس بر این باورند «شبکه‌سازی» مراکز خدمات پژوهشی به یک نیاز مشترک بین مجالس دنیا تبدیل شده ‌است و به ارتقای کارآمدی نهاد پارلمان کمک شایانی می‌کند. این مرکز با توجه به نوع نیاز و مطالبه هیئت‌های دیپلماتیک، چابک سازی فرایند نهایی‌سازی گزارش‌های مرتبط با دیپلماسی پارلمانی را در اولویت قرار داده است [13]. یکی دیگر از ابعاد دیپلماسی پارلمانی نارس، برقراری ارتباط با سایر مجالس دنیا از طریق برگزاری همایش‌های بین‌المللی با حضور خبرگان علمی است. برگزاری منظم همایش‌های سالیانه نارس و دعوت از خبرگان و نمایندگان سایر مجالس دنیا، به پیشرفت دیپلماسی پارلمانی جمهوری کره کمک شایانی نموده ‌است.

جدول 4. همایش‌های بین‌المللی و سالیانه مرکز خدمات پژوهشی مجلس ملی جمهوری کره

رمزگشایی از جدول 4 نشان‌ می‌دهد که در سال‌های اولیه، هدف برگزارکنندگانِ همایش بیشتر به‌سمت معرفی و شناسایی مراکز پژوهشی مجالس آسیایی و تقویت همکاری بین کشورهای همسایه و قاره آسیا بود، اما بعد از همایش نهم در سال 2018 میلادی، تعداد شرکت‌کنندگان در همایش‌های سالیانه نارس به‌طور قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند و محورهای آن به‌سمت دغدغه‌های بین‌المللی همچون فناوری‌های نوظهور و هوش‌مصنوعی سوق می‌یابد. پایش کشورهای شرکت‌کننده نیز جالب توجه است. به‌طوری‌که ایالات متحده آمریکا، 9 بار در اجلاس‌های سالیانه نارس حضور یافته و به نظر می‌رسد به‌نوعی در تعیین محورهای همایش، ایفای نقش نموده ‌است.

3-5. جمهوری اندونزی

نظام سیاسی مجمع‌الجزایر اندونزی تلفیقی از ریاست‌جمهوری و پارلمانی است. نهاد قانونگذاری اندونزی، «دو مجلسی» است. با استناد به اصل (2) قانون اساسی، پارلمان این کشور با عنوان «مجلس مشورتی خلق اندونزی» به دو رکن «مجلس نمایندگان خلق» و «مجلس نمایندگان منطقه‌ای» تقسیم می‌شود. «مجلس مشورتی خلق» نیز شامل نمایندگان هر دو مجلس مذکور است. بنا بر اصول (2) و (7) قانون اساسی، دوره نمایندگی هر سه مجلس پنج‌ساله و همزمان است. بازوی مطالعاتی پارلمان اندونزی از دو بخش «مرکز پژوهش‌های مجلس نمایندگان خلق اندونزی» و کتابخانه تشکیل شده‌ است. «مرکز پژوهش‌های مجلس نمایندگان خلق اندونزی»، به‌عنوان رکن پژوهشی پارلمان اندونزی از سال 1990 با ابتکار «محمد خریث سهود»، رئیس وقت مجلس نمایندگان خلق، تأسیس شده است و زیر نظر «دبیرخانه کل» فعالیت می‌کند. معاونت پژوهشی از پنج بخش اقتصاد و سیاست عمومی، روابط بین‌الملل، حقوق، رفاه اجتماعی و سیاست اندونزی تشکیل شده ‌است. بخش روابط بین‌الملل شامل پنج دفتر سیاست خارجی، مسائل منطقه‌ای، سازمان‌های بین‌المللی، سیاست و امنیت بین‌الملل، اقتصاد بین‌الملل، محیط زیست جهانی و دیپلماسی پارلمانی است. «کتابخانه مجلس نمایندگان» از دیگر ارکان پژوهشی مجلس قانونگذاری جمهوری اندونزی برای دسترسی عموم باز است و توجه ویژه‌ای به مسائل مربوط به سیاست و توسعه اندونزی دارد. رساله‌های خطی، کتاب‌های چاپی سنگی، سربی و نوین، اسناد تاریخی و ملی ازجمله اسناد مکتوب، عکس‌های تاریخی، قراردادها و فرمان‌های حکومتی در تواریخ مختلف را برعهده دارد. برخلاف «مرکز پژوهش‌های مجلس نمایندگان اندونزی»، که در ذیل نهادهای تخصصی مجلس دسته‌بندی شده است و مدیر آن توسط آژانس کارشناسان تعیین می‌شود، کتابخانه زیر نظر دبیرخانه کل مجلس نمایندگان فعالیت می‌کند [14].

3-6. فدراسیون مالزی

نهاد قانونگذاری فدراسیون مالزی واقع در کوالالامپور «دو مجلسی» بوده و از مجالس نمایندگان و سنا تشکیل شده ‌است. «بخش کتابخانه و تحقیقات» از پنج قسمت اقتصادی، اجتماعی، علوم، انرژی و فناوری؛ امنیت بین‌الملل و بخش کتابخانه پارلمانی تشکیل شده‌ است و زیر نظر دبیرکل مجلس نمایندگان فعالیت می‌کند. اظهار نظر درخصوص لوایح، تهیه چکیده یا متن سخنرانی برای نمایندگان در اجلاس‌های داخلی و بین‌المللی، تهیه اطلاعات و آمارهای مورد نیاز و درخواست‌ شده ازسوی نماینده برای اظهارات مستند در مباحث صحن مجلس، مدیریت کتابخانه مجلس، مدیریت شاخص‌های پایگاه‌های اطلاعاتی برای لوایح و روزنامه مجلس، مدیریت ارتباطات چندرسانه‌ای و ارائه اطلاعات لازم به نمایندگان در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، بین‌المللی، امنیت و انرژی از مهم‌ترین کارکردهای بخش کتابخانه و تحقیقات مجلس مالزی است.

کتابخانه پارلمان مالزی نیز بانک پژوهشی و اسنادی مهمی را برای نمایندگان و کارکنان مجلسین مالزی فراهم کرده است و فقط کارکنان و نمایندگان می‌توانند از خدمات آن استفاده‌ کنند. کتابخانه با ایجاد «خدمات پایگاه داده‌های برخط» و همچنین «کتابخانه الکترونیک» در مسیر هوشمندسازی خدمات مرتبط با دیپلماسی پارلمانی گام برداشته و همچنین بخشی را با عنوان «قوانین مالزی در نوک انگشتان شما» در وب‌سایت (https://www.lawnet.com.my/) بارگذاری نموده ‌است که قانونگذاران، کارکنان و شهروندان با عضویت در آن و به‌صورت برخط به تمام قوانین مرتبط با دیپلماسی پارلمانی و نشریات مرتبط با مطالعات دیپلماتیک دسترسی دارند. کتابخانه مجلس مالزی با انتشار دو نشریه فصلنامه روابط پارلمانی و فصلنامه مطالعات پارلمانی،مهم‌ترین تحولات سیاست خارجی و دیپلماسی پارلمانی را بررسی می‌کند  [15].

4. جمع‌بندی

اندیشکده‌های پارلمانی دنیا از روش‌ها و شیوه‌های مختلفی برای افزایش سهم دیپلماسی پارلمانی در سبد سیاست خارجی استفاده می‌کنند و بومی‌سازی برخی از این روش‌ها، فرایند گذار از دیپلماسی پارلمانی سنتی به دیپلماسی پارلمانی هوشمند و دیجیتال را تسهیل و تسریع خواهد نمود.

جدول 5. نوآوری دیپلماتیک مجالس دنیا و درس‌آموخته‌های دیپلماسی پارلمانی

منبع: یافته‌های پژوهش.