خلاصه مدیریتی

• بیان‌/ شرح مسئله

‌رسانه‌ها نقش مهمی در توسعه همه‌جانبه روستاها و بخش کشاورزی ایفا می‌کنند. در ایران، باوجود تأکید «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» بر تولید برنامه‌های تلویزیونی در حوزه کشاورزی، این موضوع همچنان به‌صورت ساختاریافته مورد توجه نبوده است. برقرار نشدن روابط دوسویه، به‌هنگام و نظام‌مند بین دولت از یک‌سو و کشاورزان، روستاییان و عشایر از‌سوی دیگر، به‌منظور تبیین و پیشبرد مناسب سیاست‌های اجرایی مرتبط کشور و در‌عین‌حال اخذ بازخورد برای اصلاح آنها، تولید محتواهای رسانه‌ای با کیفیت‌های متفاوت، کم‌توجهی به نیازهای آموزشی و تفاوت‌های فرهنگی، مشارکت پایین مردم محلی در تولید برنامه‌ها و فقدان سازوکار جامع و سازمان‌یافته‌ای در ذیل ساختار صداوسیما برای تولید و هدایت برنامه‌های مرتبط با کشاورزی، روستا و عشایر، از مهم‌ترین چالش‌ها در این حوزه به‌شمار می‌روند. در این چارچوب، پژوهش حاضر با بررسی تجارب شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی و روستایی در کشورهای منتخب و همچنین دریافت نظرات کارشناسان، به ارائه راهکارهایی برای ارتقای جایگاه کشاورزی و پیشرفت و آبادانی روستایی و عشایری در رسانه ملی پرداخته است.

• نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

ایجاد شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی و روستایی در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، هند، چین، پاکستان، ترکیه، نیوزلند و آرژانتین دارای نکات سیاستی به‌شرح زیر بوده است:

• رسانه به ابزاری مهم در پیشبرد سیاست‌های دولتی و دریافت بازخوردهای مرتبط با این سیاست‌ها از جامعه محلی تبدیل شده است.
• کشاورزان، فعالان و نمایندگان تشکل‌های محلی، نقش فعالی در تولید محتواهای رسانه‌ای ایفا کرده‌اند.
• رسانه‌ها در حال بهره‌گیری از هوش مصنوعی و قابلیت‌های فضای دیجیتال هستند تا اثرگذاری‌های خود را بیشتر کنند.
• تمرکز بر تولید محتواهای روزآمد و دارای کاربرد مستقیم در مزرعه، ازجمله ویژگی‌های رسانه‌های تخصصی بوده است.
• بخشی از مأموریت رسانه‌ها به بازنمایی سبک زندگی روستایی و ارتقای درک عمومی جامعه نسبت به کشاورزی و جایگاه روستا اختصاص یافته است.
• بسیاری از رسانه‌ها، نگاه صرف به مزرعه و تولید خام را کنار گذاشته‌اند و موضوعاتی چون بازاریابی محصولات، گردشگری، تجارت دیجیتال و توسعه برند محصولات روستایی را در دستور کار قرار داده‌اند.
• غالب شبکه‌های تلویزیونی مورد بررسی، به‌عنوان مکمل نظام رسمی ترویج در کشور خود عمل کرده‌اند.

• پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به درس‌آموخته‌های حاصل از تجارب جهانی و مطالعات مرتبط داخلی و نیز بررسی و آسیب‌شناسی وضع موجود در ایران، پیشنهادهای سیاستی زیر در راستای ارتقای کارآمدی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در تولید برنامه‌های تلویزیونی در حوزه کشاورزی، روستا و عشایر ارائه می‌گردد:

• فعال شدن و راه‌اندازی «گروه جهاد» و گروه «دانش ترویج و توسعه بخش کشاورزی» مطابق با موازین قانونی موجود: به‌‌رغم تأکید ماده (18) «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» و آیین‌نامه اجرایی آن بر ادامه فعالیت گروه رسانه‌ای «جهاد» و همچنین ایجاد گروه «دانش ترویج و توسعه بخش کشاورزی و منابع طبیعی»، طبق بررسی‌های صورت گرفته، گروه رسانه‌ای «جهاد» مدت کوتاهی پس از تشکیل از بین رفت و در حال حاضر هیچ‌گونه فعالیتی در زمینه تولید برنامه‌های مرتبط رادیویی و تلویزیونی ندارد و گروه «دانش ترویج و ...» نیز اساساً شکل نگرفت. لذا تحقق سیاست‌های رسانه‌ای حوزه کشاورزی، روستا و عشایر پیش ‌از هر اقدامی نیازمند ایجاد دو گروه رسانه‌ای مذکور است و ضرورت دارد در این زمینه سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، اقدامات مقتضی را به عمل آورد.
• تشکیل «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» مطابق با موازین «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی»: با توجه به چالش در تناسب محتواهای رسانه‌ای با اقتضائات جوامع روستایی و عشایری، پراکندگی محتواهای تولیدی، محدودیت‌های نظام سنتی ترویج در خدمات‌رسانی به روستاها و فقدان یک رویکرد منسجم و مبتنی‌بر کار کارشناسی جامع و سازمان‌یافته در تولید برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی مرتبط، ایجاد «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» مطابق با موازین «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» ضرورت پیدا کرده است. این کارگروه که مطابق آیین‌نامه مربوطه می‌بایست به ریاست معاون برنامه‌ریزی و نظارت سازمان صداوسیما تشکیل می‌شد، با حذف این معاونت و جایگزینی آن با مرکز طرح، برنامه و بودجه صداوسیما، اکنون می‌تواند به ریاست این مرکز و عضویت نمایندگان دستگاه‌های مرتبط تشکیل گردد. کارگروه مذکور مسئولیت سیاستگذاری، برنامه‌ریزی، هدایت، ارزیابی و بازخوردگیری و نظارت بر تمامی محتواهای رسانه‌ای مرتبط با کشاورزی، پیشرفت و آبادانی روستایی و جامعه عشایری را در تمامی معاونت‌های سیما، صدا، استان‌ها، برون‌مرزی، مجازی و سیاسی را بر‌عهده خواهد داشت. کمک به جذب سرمایه‌گذاری هدفمند در مناطق روستایی، توسعه گردشگری روستایی و بوم‌گردی، رونق بازار محصولات روستایی و توسعه برند آنها، ارتقای دانش فنی و تخصصی کشاورزان، ترویج کشاورزی پایدار و ملاحظات محیط زیستی، معرفی و تبیین سبک زندگی روستایی و اهمیت و جایگاه روستا در اقتصاد کشور، ازجمله کارکردهای چنین کارگروهی خواهد بود. اتخاذ راهبردها و انجام اقدامات زیر می‌تواند به اثربخشی هر‌چه بیشتر «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» کمک کند:

1. گسترش مشارکت ذی‌نفعان مختلف ازجمله نمایندگان جامعه دانشگاهی و انجمن‌ها و تشکل‌های بخش کشاورزی و امور روستایی و عشایری در ساختار مدیریتی «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» با دعوت از نمایندگان مذکور در جلسات کارگروه،
2. توجه هم‌زمان و متوازن به سه مقوله کشاورزی، روستا و عشایر در تولید محتواهای رسانه‌ای،
3. راه‌اندازی صفحه ویژه کشاورزی و منابع طبیعی در پلتفرم تلوبیون و تولید محتوای آموزشی قابل دسترسی در فضای مجازی،
4. تعریف سازوکار منطقه‌ای به‌واسطه تشکیل «واحدهای استانی» و یا «تیم منطقه‌ای»، به‌نحوی‌که در تعامل سازمان‌یافته با صداوسیمای مراکز استان‌ها، سازمان جهاد کشاورزی استان‌ها، کارشناسان محلی و دیگر ذی‌نفعان باشند.
5. جذب، ساماندهی و تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه تولید برنامه‌های کشاورزی و منابع طبیعی،
6. توسعه زیرساخت‌های فنی و پخش برنامه‌ها ازجمله راه‌اندازی استودیو و تجهیزات فنی مورد نیاز و ایجاد سازوکار پخش هم‌زمان در شبکه‌های ملی و استانی،
7. جذب اسپانسر، تبلیغات و جلب مشارکت تعاونی‌ها، اتحادیه‌ها و نهادهای مرتبط برای تولید و تأمین محتوای تخصصی.

• تحقق پیدا کردن ردیف بودجه 550000-103 «قانون بودجه سال 1404 کل کشور (بخش دوم) مصوب 1403/12/22» با عنوان «کمک به تولید آثار فرهنگی و افزایش آگاهی عمومی ازجمله شبکه ملی کشاورزی».
• تحقق پیدا کردن موازین ماده (2) «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» با تأکید بر رعایت پخش برنامه‌های مرتبط با کشاورزی و منابع طبیعی در حداقل 4 روز در هفته و حداقل 60 دقیقه در شبانه‌روز در شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی.

1. مقدمه

رسانه‌های جمعی و به‌طور خاص‌تر تلویزیون نقش مهمی در انتقال دانش، ترویج شیوه‌های کشاورزی پایدار، توسعه کسب‌وکارهای غیر‌کشاورزی و درنهایت توسعه مناطق روستایی ایفا می‌کنند [1]، [2]، [3]، [4]. ایفای چنین نقشی در کشورهای کمتر توسعه‌یافته که دسترسی به رسانه‌های دیجیتال با محدودیت‌هایی روبه‌رو است، از اهمیت بیشتری برخوردار می‌شود [5]. در ایران، مناطق روستایی و بخش کشاورزی، جایگاه مهمی در امنیت غذایی و توسعه اجتماعی و اقتصادی بر‌عهده دارند. استقرار 24 درصد از جمعیت کشور در فضاهای روستایی، اختصاص 80 تا 90 درصد از قلمرو جغرافیایی کشور به روستاییان و فعالیت‌های آنها، سهم 26 درصدی این پهنه‌ها از تولید ناخالص ملی و نسبت مشارکت بالاتر روستاییان در رویداد‌های سیاسی، به‌خوبی جایگاه روستا و کشاورزی را در پیشرفت کشور نمایان می‌سازد. با وجود چنین جایگاهی و همچنین خدمات ارزنده‌ای که به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی به مناطق روستایی ارائه شده است، اما همچنان روند خالی شدن این مناطق از جمعیت ادامه دارد. در طی 50 سال گذشته، نسبت جمعیت روستایی در کشور با کاهش شدیدی مواجه بوده و از حدود 55 درصد در سال 1350 به حدود 24 درصد در سال 1400 رسیده است. خصیصه مهم این تغییر جمعیتی، غلبه داشتن مهاجرت جوانان از روستاها بوده است؛ به‌نحوی‌که سهم سالخوردگان جمعیت روستایی و عشایری از کل جمعیت کشور در دوره 1400-1365، بیش از دو برابر (135 درصد) رشد داشته است. شهرهای کشور نیز به‌عنوان مقاصد مهاجرتی از نظر زیرساختی و تأمین اشتغال، آماده پذیرش این حجم از مهاجران نبوده‌اند و نتیجه آن افزایش حاشیه‌نشینی و معضلات اجتماعی در شهرها و به‌ویژه شهرهای بزرگ بوده است. در چنین شرایطی و به‌منظور حفظ و ارتقای کارکردهای ویژه مناطق روستایی و ماندگاری جمعیت، به‌ویژه گروه‌های جوان، لازم است رسانه ملی با احساس مسئولیت بیشتری، اقدامات مؤثر و سازنده‌ای در این زمینه انجام دهد. در شرایط کنونی، سیاست‌ها و برنامه‌های رسانه‌ای در ایران متناسب با نیازهای مناطق روستایی توسعه نیافته‌اند. بررسی تجربه سایر کشورها نشان می‌دهد که کشورهایی با سهم بالای کشاورزی در اقتصاد ملی و جمعیت قابل‌توجه روستایی، سیاست‌های رسانه‌ای هدفمند، ازجمله ایجاد شبکه‌های تلویزیونی تخصصی در حوزه کشاورزی و روستا را به‌طور فعال در دستور کار قرار داده‌اند. این سیاست‌ها نقشی مؤثر در انتقال دانش بومی و نوآوری، تقویت مشارکت روستاییان در توسعه و ارتقای بهره‌وری بخش کشاورزی ایفا کرده‌اند.

توسعه رسانه‌های تخصصی در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی، افزون‌بر نقش کلیدی در ارتقای آگاهی، انتقال دانش و ترویج نوآوری در میان روستاییان و کشاورزان، یک الزام قانونی نیز محسوب می‌شود. بر‌اساس ماده (۱۸) «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی (مصوب 1389/04/23، با اصلاحات و الحاقات بعدی)» [6]، سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران مکلف شده است با هدف ارتقای منزلت اجتماعی و توانمندسازی فعالان این بخش، نسبت به تولید و پخش منظم برنامه‌های تخصصی کشاورزی در شبکه‌های سراسری و استانی اقدام کند؛ برنامه‌هایی که طبق تبصره «۲» همین ماده باید به‌صورت روزانه، در ساعات پربیننده و حداقل چهار روز در هفته در هر شبکه پخش شوند. بااین‌حال، شواهد نشان می‌دهد که اجرای این حکم قانونی به‌درستی پیش نرفته و ظرفیت رسانه ملی در این زمینه به‌طور کامل فعال نشده است. علاوه‌بر‌این، بند «ث» ماده (33) «قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (مصوب 1403/03/01 مجلس شورای اسلامی)» [7] نیز دولت را موظف به افزایش اثربخشی نظام آموزش، پژوهش و فناوری در بخش کشاورزی از طریق توسعه و انتشار فناوری و نوآوری کرده است. تحقق این هدف بدون بهره‌گیری نظام‌مند از ظرفیت‌های رسانه‌ای، به‌ویژه در قالب شبکه‌های تلویزیونی تخصصی و مخاطب‌محور، ممکن نخواهد بود. همچنان که رسانه‌های جمعی با توجه به محدودیت‌های نظام سنتی ترویج در جهت خدمات‌رسانی به همه‌‌ روستاهای کشور، می‌توانند نقشی مهم در تحقق اهداف و سیاست‌های کلی «قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران»، مبنی‌بر افزایش بهره‌وری و دستیابی به خودکفایی ۹۰ درصدی در تولید محصولات اساسی، ایفا کنند.

در پاسخ به این ضرورت راهبردی، پژوهش حاضر ابتدا با مستندسازی تجارب کشورهای منتخب در راه‌اندازی شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی و روستایی، تلاش کرده است مجموعه‌ای از الگوها و درس‌آموخته‌های سیاستی قابل انطباق با شرایط نهادی، اقتصادی و رسانه‌ای ایران را استخراج کند. در ادامه و به‌منظور تکمیل این بررسی، با انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته با صاحب‌نظران حوزه‌های رسانه و کشاورزی، به تحلیل ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و الزامات سازمان صداوسیما در ایفای نقش توسعه‌ای در این حوزه پرداخته است. درنهایت، این پژوهش با اتکا به یافته‌های تجربی و تحلیلی به‌دست‌ آمده، تلاش کرده است تا چارچوبی برای تولید هدفمند برنامه‌های تلویزیونی و ایجاد شبکه‌ای تخصصی در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی ارائه دهد.

لازم به ذکر است که در این پژوهش، منظور از تولیدات رسانه‌ای، مجموعه‌ای از محتواهای دیداری و شنیداری است که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم به موضوعات مرتبط با کشاورزی (در تمامی زنجیره آن از تولید تا فراوری، بازاریابی و مصرف)، امور روستایی در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیط زیستی، و همچنین مسائل مربوط به جامعه عشایری می‌پردازد. این تولیدات می‌توانند در قالب برنامه‌های تلویزیونی، رادیویی، و سایر سازوکارهای مربوطه منتشر شده باشند، اما در این گزارش تأکید بر برنامه‌های تلویزیونی مرتبط است. همچنین مخاطبان این برنامه‌ها صرفاً محدود به جامعه کشاورزی، روستایی و عشایری نبوده و می‌تواند عموم شهروندان و فعالان حوزه‌های مرتبط را نیز در‌برگیرد.

2. پیشینه

2-1. سوابق پژوهشی

مهم‌ترین پژوهش‌های صورت گرفته که همسو با موضوع این پژوهش هستند به‌شرح جدول 1 است.

جدول 1. سوابق پژوهشی مورد بررسی در ارتباط با ایجاد شبکه‌های تلویزیونی و رسانه‌ای با موضوع کشاورزی و امور روستایی در ایران

گفتنی است؛ پژوهش‌های صورت گرفته جایگاه مهمی را برای رسانه در فرایند توسعه کشاورزی و پیشرفت و آبادانی مناطق روستایی قلمداد کرده‌اند. این پژوهش‌ها تأکید داشته‌اند که تولیدات رسانه‌ای ‌باید در تناسب با نیاز و اقتضائات محلی تولید شوند و مردم محلی در تولید محتواهای مربوطه، مشارکت مؤثر داشته باشند. آشنایی با فرهنگ و سبک زندگی روستایی، مدیریت منابع‌ طبیعی، ترویج گردشگری روستایی، توانمندسازی روستاییان، به‌کارگیری فناوری‌های نوین در بخش کشاورزی و موارد مرتبط دیگر، ازجمله محتواهای پیشنهادی برای تولید برنامه‌های تلویزیونی در موضوع کشاورزی و پیشرفت و آبادانی روستایی بوده است. مطالعات صورت گرفته در جهت ایجاد شبکه تلویزیونی کشاورزی و پیشرفت و آبادانی روستایی در ایران، به بررسی تجارب جهانی و تبیین چالش‌های نهادی و نیازمندی‌های رسانه‌ای خاص جامعه روستایی و بخش کشاورزی کشور تأکید داشته‌اند. این پژوهش به شرحی که در مقدمه گزارش نیز اشاره شد، تلاش کرده است تا با بررسی درس‌آموخته‌های حاصل از تجارب جهانی و بررسی نیازمندی‌های موجود بخش کشاورزی و جامع روستایی کشور و همچنین فهم نهادی از عوامل و نهادهای مربوطه، الزامات و چارچوب راه‌اندازی شبکه تلویزیونی کشاورزی و پیشرفت و آبادانی روستایی را در ایران فراهم سازد.

2-2. سوابق تقنینی

در ایران «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع‌ طبیعی (مصوب 1389/04/23، با اصلاحات و الحاقات بعدی)» [6] مهم‌ترین قانونی است که به‌طور مستقیم بر پخش تلویزیونی محتواهای مرتبط با بخش کشاورزی تأکید داشته است. در ماده (18) این قانون، سازمان صدا‌و‌سیمای جمهوری اسلامی ایران موظف شده است به‌منظور ارتقای منزلت اجتماعی، دانش و توانمندی‌های فعالان بخش کشاورزی و منابع طبیعی و عشایری و پوشش مناسب برنامه‌های ترویجی و گسترش برنامه‌های توسعه انتقال تجارب و یافته‌های تحقیقاتی در این بخش، علاوه‌بر برنامه‌های رادیو و تلویزیونی گروه جهاد در کلیه شبکه‌های سراسری داخلی رادیو و تلویزیونی و همچنین شبکه‌های استانی متناسب با موضوعات خاص استانی و کشوری با ایجاد گروه «دانش ترویج و توسعه بخش کشاورزی و منابع طبیعی» نسبت به تهیه و پخش برنامه‌های ویژه بخش کشاورزی و منابع طبیعی اقدام نماید. در تبصره «2» ذیل ماده قانونی مذکور نیز اشاره شده است که سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران موظف است برنامه موضوع این قانون را به‌صورت روزانه و ثابت و در زمانی ارائه نماید که بیشترین بیننده و شنونده را داشته باشد و در هر شبکه حداقل یک ساعت در شبانه‌روز و حداقل چهار روز در هفته برنامه اجرا کند.

همسو با موازین ماده (18) «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی»، آیین‌نامه اجرایی این ماده در تاریخ 1390/10/14 به تصویب هیئت‌وزیران رسید. در این آیین‌نامه، وظیفه سیاستگذاری، تعیین اولویت‌ها و ارزیابی فعالیت‌های انجام ‌شده و همچنین نظارت بر حسن انجام امور در ارتباط با برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی مرتبط با کشاورزی و منابع طبیعی و عشایری به «کارگروه سیاستگذاری و تعین محتوا» محول گردید. در آیین‌نامه مذکور، به‌صراحت به سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران تکلیف شده است که هر‌‏یک از شبکه‌های ملی و استانی رادیو و تلویزیون، حداقل چهار روز در هفته و حداقل 60 دقیقه در هر شبانه‌روز، در تناسب با ویژگی‌های پیش‌بینی ‌شده در این آیین‌نامه، برنامه‌های مرتبط تولید و پخش نمایند. با وجود گذشت حدود چهارده سال از این آیین‌نامه، اما همچنان کارگروه مربوطه تشکیل نشده و تا تحقق سایر تکالیف نیز فاصله زیادی وجود دارد.

همچنین در بند «د» ماده (33) «قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1400-1396) (مصوب 1395/12/14 مجلس شورای اسلامی)» [16] دولت مکلف شده است در راستای اجرای بندهای سوم و ششم سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی و به‌منظور متنوع‌سازی ابزارهای حمایت از بخش کشاورزی، تأمین و تجهیز منابع، توسعه و امنیت سرمایه‌گذاری، افزایش صادرات محصولات کشاورزی و تکمیل زنجیره ‌ارزش محصولات کشاورزی، به تولید و پخش برنامه‌های آموزشی، ترویجی، مدیریت مصرف آب، بهبود کمّی‌و‌کیفی محصولات کشاورزی و فراوری تولیدات، حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی کشور، بهره‌وری و انتقال یافته‌های علمی به بهره‌برداران، به سفارش و تأمین مالی وزارت جهاد کشاورزی توسط سازمان صدا‌و‌سیما بپردازد.

در‌نهایت باید به بند «ث» ماده (33) «قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (مصوب 1403/03/01 مجلس شورای اسلامی)» [7] اشاره داشت. در این بند، دولت موظف شده است تا به‌منظور افزایش اثربخشی نظام آموزش، پژوهش و فناوری در بخش کشاورزی، نسبت به توسعه و انتشار فناوری و نوآوری اقدامات لازم را به عمل بیاورد. تحقق این هدف، بدون بهره‌گیری نظام‌مند از ظرفیت‌های رسانه‌ای، به‌ویژه در قالب شبکه‌های تلویزیونی تخصصی و مخاطب‌محور، ممکن نخواهد بود. همان‌گونه که مشاهده می‌شود، پشتوانه قانونی مناسبی برای تولید هدفمند برنامه‌های تلویزیونی و ایجاد سازوکار تخصصی در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی در کشور وجود دارد؛ با‌این‌حال، برای تحقق این احکام، ضروری است موانع موجود بررسی شود و با درک دقیق از محدودیت‌های مربوطه، مسیرهای مؤثر برای عملیاتی‌سازی این سیاست‌ها طراحی و پیاده‌سازی شود.

3. جایگاه شبکه‌های تلویزیونی در موضوع کشاورزی و توسعه روستایی

با توجه ‌به جایگاه کشاورزی و اقتصاد روستایی در پایداری اقتصادی و اجتماعی یک جامعه، هر‌گونه ارتقا در سطح دانش، مهارت و آگاهی روستاییان و کشاورزان می‌تواند تأثیر مستقیمی بر امنیت غذایی، بهره‌وری منابع و کاهش فقر در سطوح منطقه‌ای و ملی داشته باشد. در این راستا، رسانه‌ها و به‌طور خاص‌تر تلویزیون، به‌عنوان ابزاری فراگیر و در دسترس، نقشی بی‌بدیل در ترویج نوآوری، ارائه آموزش‌های عمومی و انتقال دانش فنی به کشاورزان ایفا می‌کنند. در تصدیق این موضوع، تجارب جهانی اشاره داشته‌اند که رسانه‌های جمعی در افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی، حفاظت از منابع طبیعی، آموزش روستاییان و همسویی و مشارکت آنها در طراحی و اجرای سیاستگذاری‌های دولتی نقش مهمی ایفا کرده‌اند [17]، [1]، [18]، [2]. با نگاهی دقیق‌تر، توجه به رسانه‌های جمعی در موضوع کشاورزی و توسعه روستایی و حرکت به‌سمت ایجاد شبکه‌های تلویزیونی تخصصی در این زمینه، می‌تواند ناشی از اثرات و استدلال‌های زیر باشد:

• آموزش و توانمندسازی جوامع محلی: شبکه‌های تخصصی کشاورزی به‌عنوان ابزاری مؤثر در آگاه‌سازی و آموزش روستاییان شناخته می‌شوند و از‌این‌رو نقش قابل‌توجهی در ارتقای مهارت‌ها و دانش فنی کشاورزان ایفا می‌کنند. این شبکه‌ها با ارائه محتوای آموزشی تخصصی و به‌روز، امکان دسترسی به اطلاعات کاربردی در زمینه‌های مختلف کشاورزی، مدیریت بهتر منابع و فرایندهای تولید را برای روستاییان فراهم می‌کنند [2].
• مشارکت دادن کشاورزان و روستاییان در طراحی و اجرای سیاست‌های دولتی: بر‌اساس بررسی‌های صورت گرفته توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، رسانه‌های کشاورزی به‌ویژه شبکه‌های تخصصی تلویزیونی در موضوع کشاورزی و توسعه روستایی، نقش مهمی در تبیین، ترویج و همراه‌سازی جوامع روستایی با سیاست‌های توسعه‌ای ایفا می‌کنند. این رسانه‌ها می‌توانند به‌عنوان پل ارتباطی مؤثری بین سیاستگذاران، نهادهای اجرایی و جامعه محلی عمل کرده و راهبردها و سیاست‌های توسعه‌ای را به زبانی ساده، ملموس و کاربردی برای روستاییان بازگو نمایند. بنابراین، شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی نه‌تنها ابزار آموزش، بلکه اهرمی راهبردی برای پیوند دادن مردم با سیاست‌های ملی و برنامه‌های توسعه‌ای محسوب می‌شوند [18].
• حساس کردن اجتماعات محلی نسبت به ملاحظات محیط زیستی: رسانه‌های دیداری، به‌ویژه شبکه‌های تلویزیونی تخصصی کشاورزی، نقش مهمی در افزایش آگاهی‌های اکولوژیکی کشاورزان و در‌نتیجه حساس شدن آنها به حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست ایفا می‌کنند. در این ارتباط بررسی‌های صورت گرفته از چهار شبکه تلویزیونی ملی در صربستان که محتواهای مربوطه را پخش می‌کردند، نشان می‌دهد که برنامه‌های تلویزیونی منجر به افزایش چشمگیر دانش محیط زیستی در میان مخاطبان شده است [1].
• توسعه کسب‌وکارهای غیرکشاورزی در مناطق روستایی: دسترسی به رسانه‌های نوین (اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های دیجیتال) می‌تواند به توسعه مشاغل غیرکشاورزی در مناطق روستایی و عشایری ازجمله در حوزه‌های گردشگری و بوم‌گردی، صنایع دستی و غذایی و همچنین مشاغل خدماتی بینجامد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در چین و در بین سال‌های 2005 تا 2013 گسترش دسترسی به رسانه‌ها نوین باعث افزایش 10 تا 20 درصدی مشاغل غیرکشاورزی در روستاها شده است [3].
• فراگیری و اثرگذاری بر گروه‌های خاص مانند زنان و جوانان روستایی: در بین رسانه‌های جمعی و دیجیتال، دسترسی به رادیو و تلویزیون برای جمعیت روستایی و کشاورزان امکان‌پذیرتر است. علاوه‌بر‌این، دسترسی به این رسانه می‌تواند منشأ تأثیرات مهمی در قشرهایی مانند زنان و جوانان گردد. بررسی‌ها نشان می‌دهد گسترش دسترسی به تلویزیون در مناطق روستایی هند باعث افزایش قابل‌توجه نرخ تحصیل دختران روستایی شده است. دسترسی به این رسانه موجب شده زنان و دختران روستایی فرصت‌های آموزشی و مشارکتی بیشتری داشته باشند [19].

با فهم از چرایی گسترش رسانه‌های جمعی، به‌ویژه تلویزیون، در مناطق روستایی، باید اشاره داشت که رسانه و به‌طور خاص‌تر تلویزیون می‌تواند مانند شمشیری دو‌لبه در ارتباط با شرایط اقتصادی و اجتماعی روستاها عمل کند. از یک‌طرف و همان‌طور که مورد اشاره قرار گرفت، می‌تواند با انتقال اطلاعات مورد نیاز و به‌روز، بهبود شیوه‌های کشت، افزایش دانش تخصصی، گسترش فناوری‌ها و توسعه فضای کارآفرینی در بهبود شرایط اقتصادی مناطق روستایی مؤثر واقع شود. در مقابل، مطالعات نشان داده‌اند که رسانه‌های جمعی قادر هستند با نمایش تصاویر زندگی شهری و معرفی سبک زندگی غربی، نوعی محرومیت نسبی را در بین روستاییان ایجاد کنند. متأثر از چنین فضایی، روستاییان و به‌ویژه جوانان این مناطق در جهت دستیابی به امکانات مدرن و رسیدن به نگرش مثبت القا شده از‌سوی رسانه‌ها، به سمت مهاجرت تمایل پیدا می‌کنند. از‌آنجایی‌که رسانه‌ای همچون تلویزیون برخلاف شبکه‌های اجتماعی پیام‌ها را به‌صورت غیر‌شخصی و عمومی پخش می‌کند، تأثیرگذاری بیشتری در ساخت ذهنیت افراد و در ادامه تشویق به مهاجرت می‌تواند داشته باشد [20]، [21].

تصویرسازی منفی از روستا و داشتن تصویر مثبت از زندگی شهری، باعث تضعیف حس تعلق به روستا در بین جوانان می‌گردد و در‌نتیجه می‌تواند فرایند ترک روستا از‌سوی این گروه را تسریع کند. جهانی شدن ارتباطات و تأثیرپذیری جوانان از رسانه‌ها، بر فرهنگ‌پذیری و هویت‌یابی آنان به‌شدت مؤثر است. تغییر در سبک زندگی روستایی و نوع رفتار جوانان نشان از تغییر ارزش‌ها و سنت‌های روستایی دارد؛ به‌طوری‌که دیگر سنت‌های رایج زندگی روستایی در نظر جوانان کم‌ارزش شده است. مقایسه زندگی شهری با زندگی روستایی، جدایی از داشتن شغل برتر، درآمد بیشتر و تحصیلات دانشگاهی، این ذهنیت را برای جوانان روستایی به‌وجود می‌آورد که با ترک روستا می‌تواند موقعیت خود را بهبود بخشد [22]. در‌واقع جریان مهاجرت از روستا به شهرها صرفاً ریشه در عوامل اقتصادی و یا فقر زیرساختی مناطق روستایی ندارد. برخی از روستاییان به‌ویژه جوانان احساس می‌کند که زندگی در محیط‌های روستایی برای آنها منزلت اجتماعی پایینی رقم می‌زند و مهاجرت به شهرها می‌تواند این احساس را تغییر داده و جایگاه اجتماعی آنان را بهبود بخشد. در این ارتباط، رسانه‌ها با ارائه اطلاعات اغراق‌آمیز و نادرست می‌توانند بر شدت مهاجرت‌های روستایی بیفزایند و باعث از دست رفتن نیروی انسانی بیشتری در مناطق روستایی شوند [23]. بنابراین، تولید محتوای رسانه‌ای برای اجتماعات روستایی باید با در نظر گرفتن ملاحظات فرهنگی، اجتماعی و بومی این مناطق انجام شود تا از بروز آسیب‌های احتمالی و تضعیف هویت محلی جلوگیری گردد. همچنین باید اشاره داشت که دسترسی به انواع رسانه در موضوع کشاورزی و امور روستایی زمانی اثرگذار است که جامعه محلی و نمایندگان آنها نقش فعالی در تهیه این برنامه‌ها داشته باشند و برنامه‌های مربوطه در تناسب با نیازهای روز مناطق روستایی تهیه شوند [4].

4. تجارب جهانی در زمینه شبکه‌های کشاورزی و روستایی

شبکه‌های تلویزیونی تخصصی در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی با اهداف و مأموریت‌های متنوعی ایجاد شده‌اند. این شبکه‌ها غالباً با هدف آشنایی مخاطبان با سبک زندگی روستایی، آموزش و توانمندسازی آنها، تشریح سیاست‌های توسعه‌ای، دریافت نظرات جامعه ذی‌نفع، افزایش حساسیت‌های محیط زیستی، فقرزدایی از جوامع محلی و معرفی نوآوری‌ها و فناوری‌های نوین شکل گرفته‌اند. بررسی ساختار مدیریتی، برنامه‌های تولیدی، شیوه‌های ارتباط با مخاطبان، اثرگذاری و نوآوری‌های به‌کار رفته در این شبکه‌ها می‌تواند در راه‌اندازی ساختارهای مشابه و تضمین موفقیت آنها در ایران مؤثر واقع شود. در همین راستا، این پژوهش به تجربه‌نگاری ایجاد شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی و روستایی در کشورهای آمریکا، کانادا، نیوزلند، هند، چین، ترکیه، پاکستان و چند کشور اروپایی می‌پردازد که در ادامه به آنها اشاره شده است. لازم به ذکر است که هدف گزارش حاضر از بررسی تجارب جهانی، استفاده از نکات فنی آنها متناسب با اقتضائات داخلی کشور بوده و به هیچ‌وجه به‌منزله تأیید کلیه رویکردها، برنامه‌ها و سیاست‌های آنها نیست.

4-1. گروه رسانه‌ای روستا در آمریکا

شرکت گروه رسانه‌ای روستا، بزرگ‌ترین ارائه‌کننده محتوای چند‌رسانه‌ای در ارتباط با زندگی روستایی و اقتصاد کشاورزی در آمریکا شناخته می‌شود. مأموریت اصلی این شرکت ایجاد پل ارتباطی میان شهر و روستاست؛ به‌نحوی‌که ارزش‌ها و اهمیت وجودی روستاها برای مخاطبان گسترده‌تری معرفی و تبیین شود. این گروه رسانه‌ای، مالک شبکه تلویزیونی RFD-TV، کانال رادیویی RURAL RADIO 147 و برندهای FarmHER و RanchHER است که هر‌کدام به‌نوعی به ترویج و حمایت از جامعه کشاورزی، دامداری و سبک زندگی روستایی مشغول شده‌اند. شبکه‌ها و تولیدات رسانه‌ای این شرکت از طریق ماهواره، کابل و سرویس‌های پخش دیجیتال در میلیون‌ها خانه در سراسر آمریکا و فراتر از آن قابل دسترسی است. دفتر مرکزی شرکت در اوماها (نبراسکا) و دفاتر پخش آن در نشویل، تنسی و منطقه استوک‌یاردز در فورت‌ورث، تگزاس مستقر است.

شبکه تلویزیونی RFD-TV به‌عنوان پرچم‌دار شرکت گروه رسانه‌ای روستا از سال 2000 میلادی فعالیت خود را شروع کرده است. این شبکه تمرکز ویژه‌ای بر معرفی فعالیت‌ها و محصولات کشاورزی و همچنین سبک زندگی روستانشینان دارد. شبکه مذکور در طول هر هفته 6 ساعت برنامه زنده تولید می‌کند تا اخبار و مسائل جامعه روستایی را پوشش داده و برای حل آنها حمایت لازم را صورت دهد. شبکه RFD-TV در حال حاضر نود‌و‌پنجمین شبکه محبوب در آمریکا بوده و در دوره منتهی به 17 اوت 2025، در ساعت پربیننده حدود 30 هزار نفر مخاطب داشته است [24]. کانال رادیویی RURAL RADIO 147 نیز به‌طور تخصصی به موضوعات کشاورزی، شکار، ماهیگیری و زندگی در شهرهای با ماهیت روستایی می‌پردازد و مسابقات رودئو (اسب‌سواری) را به‌صورت زنده پخش می‌کند. به‌طور‌کلی می‌توان گفت که فعالیت‌های شرکت گروه رسانه‌ای روستا در آمریکا با هدف ارتقای آگاهی عمومی و حمایت از سبک زندگی روستایی، از طریق ترکیبی از رسانه‌های سنتی و پلتفرم‌های دیجیتال به مخاطبان گسترده‌ای ارائه می‌شود [25].

4-2. کانال روستایی و کانال RFD-TV کانادا

کانال روستایی کانادا به‌عنوان یک کانال تخصصی در موضوع کشاورزی، در ارتباط با جوامع روستایی از سال 2013 فعالیت خود را شروع کرده است. این شبکه از طریق Shaw Direct به‌صورت استاندارد (SD) و در برخی مناطق به‌صورت HD در سراسر کشور پخش می‌شود. همچنین کانال مذکور به فهرست شبکه‌های قابل دریافت در اپراتورهایی مانند Eastlink افزوده شده است. راه‌اندازی کانال روستایی کانادا از طریق تلاش‌های یک گروه خانوادگی و حمایت‌های کارشناسی و با تأمین مالی بخش خصوصی صورت گرفته است. ازجمله اهداف تشکیل چنین کانالی، بازاریابی و معرفی کسب‌وکارهای فعال و سودآور در مناطق روستایی بوده است. در قالب برنامه‌های 24‌ساعته، مخاطبان کانال مذکور برنامه‌هایی را در این شبکه می‌بینند که عملیات تولید مواد غذایی و سبک زندگی روستایی را به آنها معرفی می‌کند [26].

در کانادا علاوه‌بر کانال روستایی، شاخه کانادایی شبکه RFD-TV نیز از فوریه 2020 با مالکیت Wild TV Inc در حال فعالیت است. بسیاری از برنامه‌های RFD-TV کانادا برگرفته از محتوای تولیدی RFD-TV آمریکاست که با بازنگری و بومی‌سازی برای مخاطبان کانادایی ارائه می‌شود. شبکه RFD-TV کانادا بر کشاورزی، سبک زندگی روستایی، مسابقات ورزشی محلی، موسیقی‌های سنتی و محلی، و معرفی کسب‌وکارهای محلی تمرکز دارد. این شبکه از طریق پلتفرم‌های ماهواره‌ای ازجمله پلتفرم Shaw Direct به‌صورت HD در سرتاسر کانادا در دسترس است. همچنین این شبکه در حال توسعه حضور خود در پلتفرم‌های دیجیتال و پخش آنلاین است تا بتواند مخاطبان بیشتری از نسل جوان را به‌سمت خود جذب کند. RFD-TV کانادا از طریق اشتراک برنامه‌های خود در اپراتورهای مختلف و همچنین درآمدهای حاصل از پخش برنامه‌های تبلیغاتی، پشتیبانی مالی می‌شود [27]. پوشش‌های مستمر و تحلیل‌های ارائه‌ شده توسط این شبکه پیرامون اعمال تعرفه‌های آمریکا بر کالاهای وارداتی از کانادا باعث شد که مقامات و سیاستگذاران کانادایی به‌ویژه در زمینه کشاورزی به‌طور جدی‌تری به موضع تعرفه‌ها و تأثیر آن بر صنایع داخلی توجه کنند. درواقع این شبکه با فراهم کردن بستری برای بیان نگرانی‌های کشاورزان، نقش مهمی در شکل‌دهی به بحث‌های عمومی و تصمیم‌گیری‌های سیاسی ایفا کرده است [28].

4-3. Country TV نیوزلند

شبکه Country TV نیوزلند در اکتبر 2008 و با نام اولیه The Country Channel توسط بخش خصوصی (گروهی از سرمایه‌گذاران در اقتصاد روستایی) راه‌اندازی شد و بعد از مدتی به نام کنونی‌اش تغییر پیدا کرد. هدف از تأسیس این شبکه، ایجاد یک منبع متمرکز و معتبر برای اخبار، اطلاعات تخصصی، آموزش و برنامه‌های تفریحی مرتبط با روستا و بخش کشاورزی بوده است. در تناسب با هدف‌گذاری مذکور، مجموعه‌ای از برنامه‌های خبری و تحلیلی، مستندهای کشاورزی و سرگرمی‌های مرتبط با سبک زندگی روستایی، به‌صورت 24‌ساعته در برنامه پخش این شبکه قرار دارد. همچنین، بخش خاصی از برنامه‌ها، مانند اخبار روزانه، گزارش‌های هواشناسی ویژه کشاورزان و برخی رویدادهای ورزشی روستایی به‌صورت زنده پخش می‌شوند. پخش این شبکه از طریق پلتفرم اسکای (کانال 81) انجام می‌شود و نسخه آنلاین آن نیز با‌عنوان Country TV Online در دسترس است که امکان مشاهده پخش زنده و آرشیو برنامه‌ها را با پرداخت حق اشتراک فراهم می‌کند. فروش اشتراک پخش به کشاورزان و علاقه‌مندان زندگی روستایی از طریق پلتفرم Sky و سرویس آنلاین و تبلیغات تجاری، ازجمله منابع تأمین هزینه‌های شبکه Country TV است. این شبکه به‌شدت بر روی فناوری‌های دیجیتال و دسترسی آنلاین تمرکز دارد و این ویژگی سبب شده تا کشاورزان در هر مکانی و در هر زمانی به اطلاعات به‌روز دسترسی داشته باشند.

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد Country TV ارائه گزارش‌های دقیق و تخصصی در ارتباط با هواشناسی کشاورزی است. برخلاف شبکه‌های عمومی نیوزلند، این شبکه با ارائه اطلاعات لازم در ارتباط با میزان رطوبت خاک، احتمال یخبندان، دمای خاک برای فصل کاشت و دیگر متغیرهای هواشناسی کشاورزی به نیازهای کشاورزان پاسخ می‌دهد. علاوه‌بر‌این، شبکه مذکور به‌عنوان یک منبع آموزشی برای کشاورزان عمل می‌کند؛ به‌طوری‌که برنامه‌هایی با محوریت آفات و بیماری‌های گیاهی، فناوری‌های نوین و مدیریت منابع طبیعی در برنامه پخش شبکه قرار دارد. نکته برجسته دیگر در ارتباط با شبکه Country TV آن است که در این شبکه، همکاری نزدیکی با انجمن‌ها و تعاونی‌های کشاورزی شکل گرفته است و در بسیاری از موارد، تحلیل‌ها و مصاحبه‌های با نمایندگان این نهادها در قالب برنامه‌ها و موضوعات مرتبط مورد استناد قرار گرفته و منتشر می‌گردد [29]. Country TV به پیشبرد سیاست‌های دولتی نیز کمک می‌کند. برای مثال در پروژه‌ای که در منطقه Hawkes Bay و با موضوع ترویج روش‌های کشاورزی پایدار و افزایش بهره‌وری بدون تخریب محیط زیست تعریف شده بود، این شبکه با انتشار نظرات کارشناسی و کشاورزان به‌عنوان پلی میان دولت، محققان و کشاورزان عمل کرده است [30].

4-4. شبکه CCTV-17 چین

تا سال 2019 حدود 8 ساعت از برنامه‌های شبکه تلویزیونی دولتی CCTV-7 چین به کشاورزی و امور مرتبط با روستاها اختصاص داشته است. در 1 اوت 2019 بخش کشاورزی از شبکه دولتی 7 جدا شده و پخش آزمایشی آن در شبکه دولتی 17 آغاز می‌شود. در 23 دسامبر 2019 و هم‌زمان با «روز ملی کشاورزان چین»، کانال تخصصی کشاورزی و روستایی با عنوان CCTV-17 به‌صورت رسمی آغاز به‌کار می‌کند. CCTV-17 ماهیت دولتی دارد و بخشی از سیستم تلویزیون ملی جمهوری خلق چین به‌حساب می‌آید. هدف این شبکه تمرکز بر توسعه کشاورزی، روستا و رفاه کشاورزان اعلام شده است. این شبکه، بخشی از راهبرد کلان دولت چین در راستای نوسازی کشاورزی، کاهش فقر و توسعه روستاهاست. در این چارچوب، این شبکه با سازمان‌هایی مانند وزارت کشاورزی و امور روستایی چین همکاری نزدیک دارد و به‌عنوان ابزار ترویج سیاست‌های دولتی و آموزش عمومی برای کشاورزان عمل می‌کند [31].

شبکه 17 چین علاوه‌بر پخش تلویزیونی، از طریق وب‌سایت CCTV.com و اپلیکیشن‌های موبایلی نیز پخش می‌شود. برنامه‌های این شبکه در شبانه‌روز به مدت 18 ساعت (از 6 صبح تا نیمه‌شب) پخش می‌شود. مجموعه‌های خبری، مستندهایی چون «روستای زیبای من»، آموزش‌های تخصصی و برنامه‌های فرهنگی و سرگرمی ازجمله برنامه‌های شاخص این شبکه به‌شمار می‌روند [32]، [33]. در مستند «روستای زیبای من» به معرفی روستاهای مختلف و تلاش‌هایی که روستاها برای توسعه اقتصادی، حفظ محیط زیست و ارتقا کیفیت زندگی داشته‌اند، پرداخته شده است [34].

4-5. کانال تلویزیونی DD Kisan در هند

کانال تلویزیونی DD Kisan نخستین شبکه دولتی تخصصی کشاورزی در هند است که از سال 2015 فعالیت خود را شروع کرده است. این شبکه زیرمجموعه سازمان رسانه‌ای دولتی Prasar Bharati محسوب می‌شود که بزرگ‌ترین نهاد پخش عمومی در هند است. هدف شبکه DD Kisan ارائه اطلاعات تخصصی، آموزش‌های فنی و خدمات خبری به کشاورزان و جوامع روستایی هند است تا آنها را در افزایش بهره‌وری، آگاهی بازار و سازگاری با تغییرات اقلیمی یاری دهد. در‌واقع این شبکه، نقش پل ارتباطی میان دولت و کشاورزان را ایفا می‌کند. این شبکه در ابتدا حدود 3 الی 4 ساعت در روز فعالیت می‌کرد، اما هم‌اکنون به‌عنوان یک شبکه 24‌ساعته به‌حساب می‌آید. پیش‌بینی‌های زنده هواشناسی کشاورزی، تحلیل زنده قیمت محصولات کشاورزی در بازارها، گفت‌وگوی زنده و تلفنی با متخصصان کشاورزی و آموزش باغبانی در فضاهای شهری ازجمله محبوب‌ترین برنامه‌های شبکه DD Kisan به‌حساب می‌آیند. این شبکه از طریق پلتفرم‌های ماهواره‌ای رایگان مانند DD Free Dish و سایر سرویس‌های DTH (مانند Tata Sky و DishTV) در سراسر هند پخش می‌شود و همچنین به‌صورت آنلاین از طریق YouTube و وب‌سایت رسمی Prasar Bharati در دسترس است.

DD Kisan تنها یک شبکه اطلاع‌رسانی نیست، بلکه به‌عنوان بازوی رسانه‌ای سیاست‌های کلان کشاورزی دولت هند نیز نقش ایفا می‌کند. در این چارچوب است که بسیاری از برنامه‌های این شبکه به‌صورت مستقیم با وزارت کشاورزی، وزارت توسعه روستایی و شورای تحقیقات کشاورزی هند (ICAR) هماهنگ می‌شوند. در این ساختار، دولت این امکان را یافته است تا برنامه‌ها و مشوق‌های جدید مانند اعمال یارانه‌ها، طرح‌های حمایتی از اقشار خاص و کاربست فناوری‌های نوین را با سرعت و دقت به کشاورزان اطلاع‌رسانی کند. همچنین بازخوردهای دریافتی از این شبکه، از طریق تماس‌های مردمی با برنامه‌هایی مانند Hello Kisan، در جهت تنظیم و اصلاح سیاست‌های اتخاذ شده در بخش دولتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. به‌عبارتی، DD Kisan نقش واسطه‌ای را میان دولت و جامعه کشاورزی و روستایی ایفا می‌کند و صرفاً رسانه‌ای یک‌طرفه نیست.

DD Kisan نخستین شبکه تلویزیونی در هند است که در نظر دارد از مجریان هوش مصنوعی در راستای تحقق اهداف خود بهره ببرد. در این راستا دو گوینده مجازی به نام‌های AI Krish و  AI Bhoomi قرار است اخبار کشاورزی را به بیش از ۵۰ زبان و گویش محلی هند به‌صورت ۲۴‌ساعته ارائه دهند. این ابتکار، DD Kisan را به پیشروترین شبکه کشاورزی در آسیا از نظر نوآوری رسانه‌ای تبدیل خواهد کرد و هدف آن، افزایش دسترسی اطلاعات تخصصی به کشاورزان در سراسر هند، با توجه ‌به تنوع زبانی و جغرافیایی، اعلام شده است [35]، [36].

4-6. کانال‌های تلویزیونی و پلتفرم‌های دیجیتال در پاکستان

شبکه تلویزیونی Sohani Dharti اولین شبکه تخصصی کشاورزی در پاکستان است که در سال 2013 با پشتیبانی یک تاجر پاکستانی راه‌اندازی شد. با توجه‌ به غلبه کشاورزی خرده‌مالکی در پاکستان، مأموریت اصلی این شبکه، ارائه آموزش‌های لازم به این گروه از کشاورزان اعلام شده است. این شبکه به‌دلیل پخش زنده قیمت‌های به‌روز شده میوه و سبزیجات در بازارهای مختلف شهرت دارد و به کشاورزان کمک می‌کند تا از آخرین تحولات بازار به‌صورت لحظه‌ای آگاه شوند. Sohani Dharti به‌صورت 24‌ساعته علاوه‌بر پخش تلویزیونی، از طریق وب‌سایت‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال در دسترس است [37]، [38].

دولت پاکستان در ژوئیه 2024 اعلام کرده است که قصد دارد یک شبکه تلویزیونی دولتی در موضوع کشاورزی و امور روستایی به نام Kisan TV راه‌اندازی کند. این شبکه به‌لحاظ جغرافیایی، پوشش وسیع‌تری نسبت به شبکه خصوصی Sohani Dharti خواهد داشت و در نظر است تا روستاهای دوردست این کشور را نیز پوشش دهد. هدف از راه‌اندازی این شبکه، آموزش کشاورزان در زمینه‌های تغییرات اقلیمی، مدیریت بلایا، شیوه‌های پایدار کشاورزی و ارائه اطلاعات به‌موقع در مورد وضعیت آب‌وهوا و بازار محصولات است. برنامه‌های این شبکه قرار است به زبان‌های محلی و از طریق ایستگاه‌های تلویزیونی محلی در سطح استان‌ها پخش شود [39]. علاوه‌بر شبکه تلویزیونی اختصاصی، در پاکستان کانال‌های اجتماعی مختلف ازجمله کانال یوتیوب Kisan News، از پلتفرم‌های رسانه‌ای محبوب کشاورزان در پاکستان محسوب می‌شود که بیش از 300 هزار مشترک دارد. محتوای این کانال در‌برگیرنده آموزش‌های دامداری، شیلات، کشت گلخانه‌ای و معرفی ماشین‌آلات و فناوری‌های نوین کشاورزی است [40].

4-7. Canal Rural آرژانتین

Canal Rural یک شبکه تلویزیونی تخصصی در حوزه کشاورزی و موضوعات مرتبط با زندگی روستایی در آرژانتین است که فعالیت خود را از سال 1996 آغاز کرده است. هدف از تأسیس این شبکه، پاسخ‌گویی به نیازهای اطلاعاتی تولیدکنندگان کشاورزی، دام‌داران و فعالان زنجیره غذایی بیان شده است. Canal Rural در ابتدا به‌عنوان بخشی از گروه رسانه‌ای Artear (Grupo Clarin) فعالیت می‌کرد تا اینکه در سال 2014 مالکیت آن به یک شرکت سرمایه‌گذاری آمریکایی به نام South Media LLC 34 منتقل شد. این تغییر مالکیتی موجب نوسازی زیرساخت‌ها، تقویت مدیریت رسانه‌ای و گسترش همکاری با ایستگاه‌های رسانه‌ای محلی شد. شبکه مذکور از ابتدا به‌صورت خصوصی اداره شده و هیچ وابستگی رسمی به دولت آرژانتین نداشته است، هر‌چند نقش بسیار مهمی در سیاست‌های رسانه‌ای حوزه کشاورزی این کشور ایفا می‌کند.

Canal Rural به‌صورت 24‌ساعته و از طریق شبکه‌های و پلتفرم‌های ماهواره‌ای، کابلی و دیجیتال در آرژانتین و سراسر کشورهای آمریکای لاتین پخش می‌شود. این شبکه، دارای بیش از 39 میلیون بیننده در آرژانتین و 78 میلیون در سرتاسر آمریکای لاتین بوده و جزء 10 تا 12 کانال پرمخاطب در مناطق روستایی شناخته می‌شود. تحلیل بازار محصولات کشاورزی، بخش‌های خبری (سه نوبت در روز)، مستندهای فنی- آموزشی، معرفی ماشین‌آلات و نوآوری‌های کشاورزی، برنامه‌های فرهنگی، ورزش‌های سنتی و موسیقی‌های محلی ازجمله محتواهای رسانه‌ای است که در این شبکه پخش می‌شود. در سال‌های اخیر Canal Rural، با پوشش نمایشگاه‌های کشاورزی منطقه‌ای مانند Agroactiva، Expoagro و La Rural Palermo به ترویج صادرات کشاورزی، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و معرفی توانمندی‌های فناورانه کشاورزی در آرژانتین کمک کرده است. همچنین این شبکه، همکاری‌های رسمی با نهادهایی مانند وزارت کشاورزی، مؤسسه ملی فناوری کشاورزی (INTA) و سازمان دام‌پزشکی (SENASA) آرژانتین دارد و فعالیت‌های آموزشی و ترویجی مربوطه را با آنها هماهنگ می‌کند [41]، [42].

4-8. Tarim TV، Toprak TV و Yaban TV در ترکیه

در ترکیه چند شبکه شبکه تلویزیونی تخصصی در ارتباط با کشاورزی و امور روستایی وجود دارد که البته ساختار و اهداف متفاوتی دارند. شبکه Tarim TV در سال 2010 توسط وزارت کشاورزی و جنگل‌داری ترکیه راه‌اندازی شد و نخستین رسانه دیجیتال دولتی این کشور در حوزه آموزش، اطلاع‌رسانی و ترویج کشاورزی به‌شمار می‌رود. هدف از تأسیس این شبکه، ارتقای سطح دانش کشاورزان، معرفی فناوری‌های نوین، مدیریت منابع طبیعی و تشریح سیاست‌های دولتی در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی بیان شده است. Tarim TV به‌صورت 24‌ساعته و رایگان از طریق ماهواره Turksat و همچنین وب‌سایت رسمی شبکه و اپلیکیشن موبایلی در دسترس است. مستندهای کشاورزی، هواشناسی کشاورزی و مجموعه‌های آموزشی، ازجمله مهم‌ترین محتواهای ارائه شده در این شبکه است. Tarim TV با تبدیل شدن به مرجع رسانه‌ای وزارت کشاورزی و جنگل‌داری ترکیه، نقش کلیدی در مدیریت بحران‌هایی مانند خشک‌سالی ایفا کرده است [43].

در کنار شبکه Tarim TV که یک شبکه دولتی است، باید به شبکه Toprak TV که یک رسانه تخصصی و خصوصی در حوزه کشاورزی، صنایع غذایی و زندگی روستایی در ترکیه است نیز اشاره داشت. این شبکه در سال 2008 و با شعار «زندگی در خاک جریان دارد» فعالیت خود را آغاز کرد و هدف آن ارتقای سطح دانش فنی کشاورزان، ترویج روش‌های نوین کشاورزی، معرفی فناوری‌های مزرعه‌ای و ارائه تحلیل‌های تخصصی درباره بازار محصولات کشاورزی بوده است. برنامه‌های Toprak TV شامل آموزش خاک‌شناسی، کشت و برداشت، دام‌پروری، زنبورداری، باغ‌داری، فراوری مواد غذایی و مسائل محیط زیستی است که با نگاهی کاربردی و تخصصی تولید می‌شوند. این شبکه به‌صورت ۲۴‌ساعته از طریق ماهواره Turksat 4A، وب‌سایت رسمی و پلتفرم‌های دیجیتال مانند یوتیوب پخش می‌شود و مخاطبان آن شامل کشاورزان، متخصصان کشاورزی، دانشجویان و فعالان بازار غذا هستند. Toprak TV همچنین با پوشش رویدادهای کشاورزی و همکاری با نهادهای صنفی، تلاش می‌کند نقش فعالی در تقویت ارتباط میان تولید، فناوری و سیاستگذاری در بخش کشاورزی ایفا کند [44].

علاوه‌بر دو کانال مذکور، شبکه Yaban TV نیز در ترکیه فعالیت دارد که یک رسانه خصوصی و تخصصی در حوزه طبیعت، زندگی روستایی و ورزش‌های فضای باز به‌شمار می‌رود. این شبکه در سال ۲۰۰۶ تأسیس شد و به‌عنوان نخستین شبکه مستندسازی ترکیه در زمینه محیط زیست، شکار اخلاقی، ماهیگیری، کوه‌نوردی، باغبانی، دام‌پروری و حیات وحش شناخته می‌شود. پخش Yaban TV به‌صورت ۲۴‌ساعته و از طریق ماهواره Turksat 4A و پلتفرم‌هایی مانند Digiturk، D-Smart، Tivibu و Turkcell TV+ انجام می‌شود و از طریق وب‌سایت رسمی و کانال یوتیوب نیز قابل دسترسی است. این شبکه با راه‌اندازی زیرمجموعه‌هایی چون Yaban store، Yaban academy و Yabantur به یک پلتفرم چندرسانه‌ای گسترده در زمینه آموزش، گردشگری طبیعت و تولید و فروش تجهیزات فضای باز تبدیل شده و همکاری فعالی با صدها انجمن و نهاد محیط زیستی و روستایی در ترکیه دارد [45].

4-9. برنامه‌های تلویزیونی برخی کشورهای اروپایی

به‌طور‌کلی می‌توان گفت که در حال حاضر و در اروپا شبکه تلویزیونی تخصصی در موضوع کشاورزی و توسعه روستایی وجود ندارد و محتواهای مربوطه در قالب برنامه‌هایی از شبکه‌های تلویزیونی عمومی و پلتفرم‌های دیجیتال پخش می‌شوند. در بریتانیا شبکه اختصاصی مرتبط با کشاورزی و امور روستایی وجود ندارد، اما برنامه‌های تلویزیونی معروفی به این موضوع پرداخته‌اند که ازجمله آنها می‌توان به برنامه Landward و Countryfile اشاره کرد. برنامه Landward از سال 1976 روی آنتن می‌رود و به‌شکل تخصصی بر چالش‌های کشاورزی و محیط زیستی اسکاتلند تمرکز دارد. این برنامه بیشتر شامل ارائه گزارش‌های تحلیلی از دامداری، شیلات، آلودگی، تغییر اقلیم و سیاست‌های مرتبط با زمین و آب می‌شود. مدت زمان پخش این برنامه 30 دقیقه است که به‌طور منظم هر هفته یک قسمت از آن پخش می‌شود. مجریان برنامه Landward از دل جامعه محلی انتخاب می‌شوند و از این طریق تعامل نزدیکی با کشاورزان و روستاییان برقرار شده است. یکی از نوآوری‌های این برنامه تولید بخش‌های چند‌زبانه برای مخاطبان گالیک زبان و ساخت مستندهای کوتاه در‌باره فناوری‌های نوین در مزارع کوهستانی است. Landward برخلاف Countryfile مخاطبان تخصصی‌تری دارد و به‌نوعی نقش مکمل آن را در مقیاس منطقه‌ای ایفا می‌کند [46].

با هدف نزدیک کردن جامعه شهری به واقعیت‌های زندگی روستایی و فعالیت‌های کشاورزی از سال 1988 برنامه Countryfile روی آنتن رفته است. این برنامه یکشنبه‌ها و به مدت 55 تا 60 دقیقه و در قالبی خبری و مستند‌مانند پخش می‌شود. پیش‌بینی‌های هواشناسی، معرفی گونه‌های زیستی، تغییرات اقلیمی و چالش‌های محیط زیستی، گزارش‌های میدانی از روستاها و تشریح سیاست‌های کشاورزی، ازجمله محتواهای این برنامه هستند. در سال ۲۰۱۴، برنامه Countryfile به میانگین ۷.۵ میلیون بیننده هفتگی رسید [47].

در فرانسه، شبکه خصوصی Campagnes TV از سال 2013 تا 2017 فعال بوده و بر موضوعاتی چون معرفی سبک زندگی روستاییان، کشاورزی پایدار، معرفی کسب‌وکارهای روستایی، محیط زیست روستایی و دیگر موضوعات مربوطه تمرکز داشته است. در سال 2017 به‌دلیل مشکلات مالی فعالیت این شبکه متوقف می‌شود. در آلمان از سال 1964 برنامه Unser Land به‌صورت هفتگی از شبکه BR پخش می‌شود و به موضوعاتی مانند فناوری‌های نوین کشاورزی، سلامت خاک، دامداری پایدار و تشریح سیاست‌های روستایی می‌پردازد. در اتریش شبکه تلویزیونی ORF2 برنامه‌ای با نام Öko Spezial تولید می‌کند که به مسائل محیط زیستی و کشاورزی بومی می‌پردازد. در دانمارک سازمان SEGES Innovation، ویدئوها و محتواهای تخصصی در زمینه آموزش‌های کشاورزی و نوآوری‌های این حوزه منتشر می‌کند.

5. درس‌آموخته‌های حاصل از تجارب جهانی

تجارب مورد بررسی نشان می‌دهد که کشورهای پیشرو در بخش کشاورزی و توسعه روستایی و کشورهایی که کشاورزی بخش مهمی از اقتصاد آنها را شکل می‌دهد، به رسانه به‌عنوان یک عامل توانمندساز و حیاتی در فرایند توسعه توجه داشته‌اند. در این چارچوب و در کشورها انگیزه‌های متفاوتی در ایجاد شبکه‌های تلویزیونی و تولید محتواهای رسانه‌ای در بخش مربوطه وجود داشته است. معرفی کسب‌وکارهای محلی، بازاررسانی محصولات کشاورزی و روستایی و حفاظت از منابع طبیعی، ازجمله مهم‌ترین اهداف راه‌اندازی این شبکه‌ها در کشورهایی نظیر آمریکا، کانادا و نیوزلند بوده است. در دسته دیگری از کشورها مانند چین، هند، پاکستان و ترکیه، اهدافی دیگری نظیر آموزش و توانمندسازی کشاورزان، کاهش فقر، افزایش بهره‌وری و سازگاری با تغییرات اقلیمی، از اولویت بیشتری برخوردار بوده‌اند. علاوه‌بر‌این، در ارتباط با عواملی مانند نحوه فعالیت، مشارکت جامعه محلی، همکاری در اجرای سیاست‌های دولتی، محتواهای تولیدی، نحوه حمایت بخش دولتی و خصوصی و همچنین ساختار مدیریتی شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی و روستایی، نکات زیر قابل اشاره است:

• هم‌راستایی رسانه با سیاست‌های کلان کشاورزی در سطح ملی: شبکه‌های تخصصی به ابزاری مهم در پیشبرد سیاست‌های دولتی و دریافت بازخوردهای مربوطه از جامعه محلی تبدیل شده‌اند. شبکه‌هایی مانند DD Kisan هند و CCTV-17 چین و همچنین شبکه‌های که وابسته به بخش دولتی بوده‌اند، نقش ویژه‌تری را در این ارتباط بازی کرده‌اند.
• استفاده از فضای دیجیتال و ابزار هوش مصنوعی در جهت گسترش و تسهیل ارتباط با جامعه مخاطب: غالب شبکه‌های تلویزیونی، در جهت ارائه دسترسی هر‌چه بیشتر، محتواهای خود را پلتفرم‌های رسانه‌ای دیگر مانند اپلیکیشن‌های موبایلی و پلتفرم‌های اینترنتی گسترش داده‌اند. در این ارتباط شبکه DD Kisan هند، پا را فراتر نهاده و درصدد است از ابزار هوش مصنوعی در جهت پخش محتواهای خود به بیش از 50 زبان محلی بهره‌برداری کند.
• بهره‌گیری از جامعه و فعالان محلی در تولید محتواهای رسانه‌ای: استفاده از روایت‌ها و تجربیات میدانی کشاورزان در قالب برنامه‌های گفت‌وگومحور (DD Kisan هند)، مستندهای روستایی (Canal Rural آرژانتین) و گزارش‌های میدانی (RFD-TV آمریکا و کانادا)، به‌عنوان یکی از عناصر محوری رسانه‌های موفق کشاورزی مطرح بوده است. همچنین، حضور مستمر نمایندگان تشکل‌های کشاورزی (Country TV نیوزلند)، به‌عنوان کارشناس و صاحب‌نظر در برنامه‌ها، به شکل‌گیری نوعی گفت‌وگوی اجتماعی پایدار میان سیاستگذار، کارشناس و بهره‌بردار منجر شده است.
• تولید برنامه‌های کاربردی در تناسب با نیازهای کشاورزان و روستاییان: یکی از ویژگی‌های شاخص شبکه‌های تخصصی کشاورزی، تمرکز بر تولید محتواهایی است که کاربردی، روزآمد و دارای کارکرد مستقیم در مزرعه باشند. برنامه‌هایی نظیر پیش‌بینی دقیق هواشناسی کشاورزی، هشدارهای اقلیمی، زمان‌بندی مناسب کاشت و برداشت، اطلاع‌رسانی درباره احتمال شیوع آفات و بیماری‌ها، و ارائه توصیه‌های فنی در‌خصوص زمان مناسب آبیاری یا سم‌پاشی، ازجمله نمونه‌های بارز این نوع برنامه‌سازی به‌شمار می‌روند. شبکه‌هایی مانند Country TV در نیوزلند، DD Kisan در هند و Toprak TV در ترکیه، به‌طور جدی‌تری به تولید و پخش چنین محتوایی پرداخته‌اند و نقش مهمی در ارتقای تصمیم‌گیری عملیاتی کشاورزان ایفا می‌کنند.
• معرفی سبک زندگی روستایی به شهرنشینان: بخشی از مأموریت شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی و روستایی در کشورهای مختلف، صرفاً انتقال دانش فنی به کشاورزان نیست؛ بلکه بازنمایی زندگی روستایی، تقویت تصویر مثبت از روستا و ارتقا درک عمومی جامعه نسبت به اهمیت کشاورزی و تولید ملی را نیز شامل می‌شود. شبکه‌هایی مانند RFD-TV در آمریکا و کانادا، Country TV در نیوزلند و Canal Rural در آرژانتین با تولید مستندها، برنامه‌های فرهنگی، روایت‌های بومی و نمایش سبک زندگی کشاورزان، تلاش کرده‌اند شهرنشینان را با واقعیت‌های زیسته روستا و نقش بنیادین آن در امنیت غذایی، پایداری محیط زیست و هویت ملی آشنا سازند.
• معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری: شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی و روستایی با انتشار محتوای تخصصی، آگاه‌سازی درباره ظرفیت‌ها و مزیت‌های اقتصادی بومی و معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف اقتصاد روستایی، زمینه‌ساز جذب سرمایه‌گذاران و تسهیل سرمایه‌گذاری هدفمند در این مناطق شده‌اند.
• پوشش زنجیره ارزش فعالیت‌های کشاورزی فراتر از مزرعه: بسیاری از شبکه‌های تلویزیونی تخصصی (RFD-TV کانادا، DD Kisan هند، Sohani Dharti پاکستان)، نگاه صرف به مزرعه را کنار گذاشته‌اند و موضوعاتی چون بازاریابی محصولات، گردشگری روستایی و بوم‌گردی، تجارت دیجیتال و توسعه برند محصولات روستایی را در ستور کار قرار داده‌اند.
• رسانه‌های کشاورزی به نهادی مکمل در آموزش و ترویج غیررسمی: غالب شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی مورد بررسی، به‌عنوان مکمل نظام رسمی ترویج عمل کرده‌اند و آموزش‌های غیررسمی را در قالب برنامه‌های کاربردی و قابل‌فهم برای کشاورزان ارائه می‌دهند. این شبکه‌ها با پوشش موضوعاتی چون مدیریت مزرعه، بهره‌وری، فناوری‌های نوین و تجربیات بومی، نقش مهمی در ارتقا دانش فنی روستاییان ایفا کرده‌اند. به‌طور خاص و در سال‌های اخیر، رسانه‌های تخصصی مورد بررسی، رویکردی فزاینده نسبت به آموزش و ترویج کشاورزی پایدار (Toprak TV ترکیه)، حفاظت از منابع طبیعی (Yaban TV ترکیه)، و افزایش حساسیت بهره‌برداران نسبت به محیط زیست (DD Kisan هند) اتخاذ کرده‌اند. در یک نگاه اجمالی و مقایسه‌ای، شبکه‌های تخصصی مورد بررسی، دارای مشخصاتی به‌شرح جدول 2 هستند.

جدول 2. مشخصات کلی رسانه‌های تخصصی مورد بررسی در حوزه کشاورزی و امور روستایی

منبع: یافته‌های پژوهش.

6. وضعیت برنامه‌های تلویزیونی مرتبط با کشاورزی و توسعه روستایی در ایران

در حال حاضر، بیش از 98 درصد خانوارهای روستایی کشور به شبکه‌های تلویزیونی ملی و استانی دسترسی دارند و همین ظرفیت گسترده می‌تواند بستر مهمی برای حمایت از کشاورزی و پیشرفت و آبادانی روستاها باشد. معاونت صدای سازمان صداوسیما حدود 48 برنامه رادیویی بر روی آنتن دارد. در معاونت سیما نیز حدود 10 عنوان برنامه مرتبط وجود دارد؛ برنامه‌هایی همچون برنامه ترکیبی «سایه‌سار» (شبکه یک)، مستند مسابقه «خونه مونه» (شبکه یک)، مستند مسابقه «مزرعه فراوری» (شبکه یک)، برنامه ترکیبی «ایران سبز» (شبکه یک)، مستند مسابقه «خانه سبز» (شبکه دو)، برنامه ترکیبی «رویش» (شبکه آموزش)، مستند «خانه‌آباد»، مستند مسابقه «شادآباد» (شبکه نسیم) و «خروس کلک و روباه مکار» (شبکه کودک) به روی آنتن می‌روند. علاوه‌براین، گاهی به‌صورت مستقل و در برنامه‌های زنده و منعطف، بخشی از برنامه‌های عمومی به بخش کشاورزی و امور روستایی و عشایری اختصاص پیدا کرده که البته هدفمند و ساختاریافته نبوده است. در حوزه تولیدات نمایشی فاخر، سازمان صداوسیما عملکرد چشمگیری نداشته است و نمی‌توان آثاری مانند «پایتخت» و «نون خ» را به‌صرف تهیه در محیط‌های روستایی به‌عنوان برنامه روستایی قلمداد کرد. در سطح استانی، معاونت استان‌ها در هر مرکز (34 مرکز) حداقل یک و حداکثر دو برنامه تلویزیونی و حداقل یک برنامه رادیویی را به موضوع کشاورزی، روستا و عشایر اختصاص داده‌اند. با وجود چنین فرصتی، اما تولیدات رسانه‌ای کشور در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی به‌طور عمده در قالب برنامه‌های پراکنده رادیویی و تلویزیونی صورت می‌گیرد که غالباً جنبه اطلاع‌رسانی و یا بحث‌های مقطعی در‌خصوص سیاست‌های کلان بخش کشاورزی و حوزه روستایی و عشایری داشته و در موارد کمتری به امور ترویجی و توانمندسازی پرداخته‌اند.

علاوه‌بر‌این، در سال‌های اخیر شبکه اینترنتی «روستا TV» به‌عنوان نخستین تلویزیون اینترنتی روستایی کشور با مالکیت خصوصی و با دریافت مجوز از صداوسیمای جمهوری اسلامی و سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر (ساترا) راه‌اندازی شده است که البته تاکنون به‌دلایل مختلفی نتوانسته مرجعیت لازم را به‌دست آورد. دسترسی محدود روستاییان و کشاورزان، تأمین مالی ناکافی، پیوسته نبودن برنامه‌های تولیدی و مشارکت ضعیف جامعه محلی و نمایندگان آنها، ازجمله مهم‌ترین دلایل عدم موفقیت این سکو (پلتفرم) اینترنتی است. با وجود تلاش‌های صورت گرفته، تولیدات رسانه‌ای فعلی، در تناسب با الزامات ماده (۱۸) «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی (مصوب 1389/04/23، با اصلاحات و الحاقات بعدی)» و «آیین‌نامه این ماده قانونی» نیست؛ قانونی که سازمان صداوسیما را موظف کرده است تا برنامه‌های تخصصی کشاورزی را به‌صورت مستمر، روزانه، در زمان‌های پربیننده و در کلیه شبکه‌های سراسری و استانی پخش کند. در عمل، برنامه‌های مرتبط تولیدی، اغلب در ساعات کم‌مخاطب، با پوشش محدود و محتوایی نه‌چندان متناسب با تحولات فناورانه و نیازهای واقعی بهره‌برداران پخش می‌شوند. به‌طور‌کلی با وجود تلاش‌ها و اقدامات درخور توجه، عملکرد سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در ارتباط با تولیدات رسانه‌های حوزه کشاورزی و توسعه روستایی با آسیب‌ها و چالش‌ها زیر روبه‌رو است:

1. همخوانی ضعیف برنامه‌های تلویزیونی با نیازهای واقعی در میدان: بسیاری از برنامه‌های صداوسیما در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی و عشایری با نیازهای واقعی مخاطبان همخوانی کافی ندارند. کشاورز و روستایی امروز به محتوایی نیاز دارد که به زبان ساده و متناسب با شرایط اقلیمی و اقتصادی منطقه، آموزش‌ها و اطلاعات کاربردی را به او ارائه دهد و درواقع رسانه محرکی برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی باشد. معرفی فناوری‌ها و روش‌های نوین کشاورزی، اطلاعات زنده بازارهای مختلف، هواشناسی کشاورزی، معرفی فرصت‌های گردشگری روستایی و آشنایی با فرهنگ کارآفرینی، ازجمله حوزه‌هایی است که ورود هدفمند به آنها می‌تواند رسانه را در میدان عمل درگیر کند. تمرکز صداوسیما بر برنامه‌های مرتبط عمومی که بیشتر جنبه سرگرمی دارد و یا عمدتاً با هدف ارائه بازخورد برای مدیریت بازار و مباحث کلان سیاستگذاری، باعث شده رسانه به‌جای نقش پشتیبان تولید، در موارد زیادی، به تکرار کلیات بسنده کند و تأثیر اندکی در توانمندسازی روستاییان داشته باشد. البته در چند سال اخیر تلاش‌هایی در جهت توجه به چالش‌ها و نیازهای روستاها و بخش کشاورزی در تولید محتواهای رسانه‌ای صورت گرفته که کمبود منابع مالی مهم‌ترین مانع در جهت گسترش این‌گونه برنامه‌ها بوده است. تولید و پخش برنامه‌هایی مانند «خونه‌مونه» با هدف مهاجرت معکوس، مستند مسابقه «مزرعه فراوری» با هدف کاهش ضایعات محصولات کشاورزی، مستند مسابقه «قاب زیبا» با هدف ارتقای شأن و منزلت اجتماعی جامعه روستایی و عشایری و مستند «خانه‌آباد» با موضوع تبدیل روستا به شهر؛ آری یا نه، در همین ارتباط بوده است.
2. توجه ضعیف به جایگاه روستا و کشاورزی در اقتصاد ملی: در شرایط فعلی، رسانه‌ها در تصویرسازی از نواحی روستایی و عشایری، کمتر به ظرفیت واقعی و نقش‌آفرینی اقتصادی و کارآفرینانه این نواحی پرداخته‌اند و به‌جای معرفی نمونه‌ها و الگوهای موفق از نواحی مذکور، در حوزه تولید و نوآوری و فناوری، بیشتر بر وجوهی از روستا همچون معرفی غذاهای محلی، آیین‌های بومی و جاذبه‌های تفریحی تأکید کرده‌اند. این رویکرد سبب شده است تا تصویر عمومی از نواحی روستایی و عشایری به‌عنوان مکانی برای گردش و اوقات فراغت تثبیت شود، در‌حالی‌که نواحی مذکور می‌توانند کانونی برای خلق فرصت‌های اقتصادی پایدار و جذب سرمایه باشند.
3. نداشتن جذابیت کافی برخی برنامه‌ها برای پخش در شبکه‌ها و ساعت‌های پرمخاطب: برخی برنامه‌های مرتبط با کشاورزی، روستا و عشایر به‌دلیل ضعف در کیفیت تولید، ازجمله در روایت‌پردازی، ساختار بصری، اجرا و تدوین، جذابیت کافی برای پخش در شبکه‌های اصلی و ساعات پربیننده را ندارند. این کم‌توجهی به استانداردهای حرفه‌ای باعث شده بخش مهمی از این محتواها در ساعات کم‌بیننده یا در شبکه‌های فرعی و استانی پخش شود و عملاً از دسترسی گسترده به مخاطبان باز بماند. لازم به ذکر است در این زمینه حتی برنامه‌های موفق و نوآور نیز در شبکه‌های پر‌طرفدار سیما پخش نمی‌شوند، برای نمونه می‌توان به پخش برنامه «رویش» از شبکه آموزش و مستند مسابقه «شادآباد» از شبکه نسیم اشاره کرد. چنین وضعیتی در تضاد آشکار با تبصره «2» ماده (18) «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی (مصوب 1389/04/23، با اصلاحات و الحاقات بعدی)» و «آیین‌نامه این ماده قانونی» است که صراحتاً سازمان صداوسیما را موظف کرده تا برنامه‌های این حوزه را به‌صورت روزانه، مستمر و در زمان‌های پرمخاطب پخش کند.
4. ضعف در ارتباط سازمان‌یافته بین نهادهای سیاستگذار موضوع توسعه روستایی، عشایری و بخش کشاورزی با سازمان صداوسیما: یکی از آسیب‌های اساسی در تولید محتوای رسانه‌ای مرتبط با کشاورزی، روستا و عشایر، نبود ارتباط منسجم و مستمر بین سازمان صداوسیما و نهادهای مرتبط مانند وزارت جهاد کشاورزی، وزارت کشور، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان بسیج مستضعفان و تشکل‌های بخش کشاورزی است. ضعف در این هماهنگی باعث شده تا ظرفیت‌های علمی و اجرایی کشور در تولید محتوای رسانه‌ای به‌درستی استفاده نشود و برخی از برنامه‌ها بدون توجه کافی به سیاست‌های کلان و نیازهای میدانی تولید شوند و علاوه‌بر‌آن، بازخوردهای مستمر در‌خصوص اثربخشی برنامه‌ها به شکل منسجم و نظام‌یافته به دستگاه‌های مسئول ارائه نشود.
5. توجه ضعیف به تنوع زبانی و فرهنگی در تولید محتوا: برنامه‌های تلویزیونی حوزه کشاورزی، روستا و عشایر، اغلب مشابه الگوی سایر تولیدات رسانه‌ای و بدون توجه کافی به این واقعیت که بسیاری از کشاورزان و روستاییان کشور برای درک دقیق مفاهیم تخصصی، نیاز به ترجمه یا تبیین محتوا به زبان و گویش محلی خود دارند، ساخته می‌شوند. کم‌توجهی به تنوع گسترده فرهنگی و زبانی در تولید محتواهای این حوزه تا جایی است که حتی در برخی مراکز استانی نیز کمتر شاهد به‌کارگیری زبان‌های محلی در تولید یا ترجمه محتوای کشاورزی و روستایی هستیم. این در‌حالی است که مطابق بررسی‌های صورت گرفته، کشوری مانند هند، شبکه DD Kisan درصدد است تا با استفاده از فناوری‌های نوین ازجمله هوش مصنوعی، محتوای خود را به بیش از ۵۰ زبان و گویش محلی ترجمه و پخش کند.
6. مشارکت ناکافی جوامع محلی و نمایندگان آنها در تولید محتوا: در نظام تولید محتوای رسانه‌ای کشور، از ظرفیت‌های بومی و مشارکت جوامع محلی کمتر استفاده شده است. اغلب برنامه‌های تولیدی، محصول نگاه از بالا هستند و بدون تعامل مناسب و کافی با کشاورزان، روستاییان، عشایر و حتی نمایندگان آنها در انجمن‌ها و تشکل‌های مربوطه تولید می‌شوند. این در‌حالی است که مشارکت مؤثر جامع محلی در روایتگری، ایده‌پردازی، مستندسازی و بازخورددهی، هم می‌تواند کیفیت برنامه‌ها را ارتقا دهد و هم احساس تعلق بیشتری در جامعه هدف ایجاد نماید.
7. فقدان ساختار سازمان‌یافته در راستای تولید و هدایت برنامه‌ها: درنهایت باید اشاره داشت که مهم‌ترین خلأ در تولید و هدایت محتواهای رسانه‌ای در حوزه کشاورزی، روستا و عشایر، فقدان یک مرکز فرماندهی منسجم و تخصصی در درون سازمان صداوسیماست که بتواند به‌طور اختصاصی و بر‌اساس چشم‌انداز، مأموریت و اصول مناسب، مسئولیت برنامه‌ریزی، تولید، هدایت و نظارت بر تولید محتوا را بر‌عهده داشته باشد. در وضعیت فعلی، تولید برنامه‌های مرتبط با این بخش‌ها به‌صورت پراکنده، غیرمتمرکز و بدون راهبرد بلندمدت صورت می‌گیرد. این موضوع در‌حالی است که در «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» بر «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» به‌عنوان سازوکار سیاستگذاری، تعیین اولویت‌ها و ارزیابی فعالیت‌های انجام ‌شده و همچنین نظارت بر حسن انجام امور در ارتباط با برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی مرتبط با کشاورزی و منابع طبیعی و عشایری تأکید شده است.

به‌طورکلی می‌توان گفت که برنامه‌های تلویزیونی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران از نظر تداوم، انسجام محتوایی، کیفیت تولید، پوشش جغرافیایی، تولید برنامه‌های کاربردی و تمرکز بر پیگیری سیاست‌های کشور در حوزه کشاورزی، روستا و عشایر، فاصله معناداری با استانداردهای رسانه‌های توسعه‌محور مشابه دارند و در صورت اعمال رویکردهای اصلاحی، می‌توانند به یک منبع پایدار برای انتقال دانش، تجربه و روایت‌های الهام‌بخش در فضاهای روستایی و عشایری کشور تبدیل شوند.

7. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

رسانه به‌ویژه رسانه‌های رسمی دیداری و شنیداری، می‌توانند نقش کلیدی در تقویت نظام نوآوری کشاورزی و پیشرفت نوآورانه نواحی روستایی ایفا کنند. این نقش‌آفرینی می‌تواند از طریق تسهیلگری در انتقال دانش و نوآوری، توانمندسازی جامعه محلی، توسعه فرهنگ کارآفرینی، حساس‌سازی جامع مخاطب در حفظ منابع طبیعی، گفتمان‌سازی، پیگیری اجرای شدن سیاست‌های کشور و در‌عین‌حال تهیه بازخوردهای دقیق میدانی برای اصلاح سیاست‌های دولتی به انجام برسد. ازاین‌رو و به‌طور ویژه در کشورهایی که بخش کشاورزی و اقتصاد روستایی از اهمیت بالایی در آنها برخوردار است، استفاده هدفمند از ظرفیت‌های رسانه، به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در تدوین و پیاده‌سازی راهبردهای ارتقای بهره‌وری و توسعه محلی و بخش کشاورزی تبدیل شده است. ادراک ذهنی بخش قابل‌توجهی از افراد، به‌خصوص جوانان روستایی و عشایری، نسبت به پایین بودن جایگاه و منزلت مناطق مذکور در جامعه و مدینه فاضله تلقی شدن شهرها، نقش بسیار اساسی و تعیین‌کننده (چه‌بسا در حد عوامل اقتصادی) در مهاجرت روستا-شهری دارد. در همین ارتباط و با توجه به اینکه مهاجرت جوانان و نخبگان یکی از چالش‌های جدی بخش کشاورزی و پیشرفت و آبادانی مناطق روستایی و عشایری در ایران است، رسانه ملی می‌تواند با بازتولید و ارتقای تصویر روستا و کشاورزی در ادراکات جوانان و عموم شهروندان و معرفی و ترویج الگوهای خوداتکا و موفق به‌خصوص در حوزه کارآفرینی، نقش راهبردی در تغییر نگرش‌های منفی نسبت به زندگی روستایی و مشاغل کشاورزی ایجاد کند و فضای سازنده‌ای را در افتخار اشخاص به روستایی و عشایری بودن پدید آورد. سازماندهی و هدفمند کردن برنامه‌های رسانه ملی، نه‌تنها به جذب و ماندگاری جوانان در روستاها کمک می‌کند، بلکه امکان انتقال سریع تجارب موفق کارآفرینانه، معرفی فرصت‌های جدید اقتصادی و تقویت روحیه امید و خودباوری در جوامع محلی را نیز به‌دنبال خواهد داشت. تجارب مورد بررسی در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، هند، چین، پاکستان، ترکیه، نیوزلند و آرژانتین نشان می‌دهد که ایجاد شبکه‌های تلویزیونی تخصصی در موضوع کشاورزی و توسعه روستایی دارای آثار و نکات خاصی به‌شرح زیر بوده است:

1. رسانه‌های تخصصی، اعم از دولتی و خصوصی، به ابزاری مهم در تبیین و پیشبرد سیاست‌های دولتی و در‌عین‌حال، دریافت بازخوردهای مربوطه در‌خصوص سیاست‌های دولت از جامعه محلی تبدیل شده است.
2. ‌رسانه‌های تخصصی کشاورزی و توسعه روستایی به‌سرعت در حال بهره‌گیری از هوش‌ مصنوعی و قابلیت‌های فضای دیجیتال هستند و از این طریق در تلاش‌اند تا دسترسی و اثرگذاری‌های خود را هرچه بیشتر کنند.
3. کشاورزان، فعالان محلی و نمایندگان تشکل‌ها در تولید محتواهای رسانه‌ای نقش فعالی دارند. برنامه‌های کارشناسی، ارائه گزارش‌های میدانی، نقل روایت‌ها و مستندها و برنامه‌هایی با مضمون انتقال تجارب، ازجمله سازوکارهایی بوده است که منجر به این مشارکت شده‌اند.
4. تمرکز بر تولید محتواهای کاربردی، روزآمد و دارای کاربرد عینی و مستقیم در مزرعه و اقتصاد روستایی ازجمله ویژگی‌های شبکه‌های تلویزیونی تخصصی بوده است.
5. تلویزیون‌های تخصصی به دریچه‌ای برای معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی و اقتصادی روستایی مبدل شده‌اند. این کارکرد به‌طور خاص همسو با شعار سال 1404، توسط سازمان صدا‌و‌سیما می‌تواند به‌صورت جدی‌تری مورد تأکید قرار گیرد.
6. در کنار انتقال دانش فنی به کشاورزان، بخشی از مأموریت شبکه‌های تلویزیونی کشاورزی و روستایی در کشورهای منتخب، به بازنمایی سبک زندگی روستایی، تقویت تصویر مثبت از روستا و ارتقای درک عمومی جامعه، نسبت به اهمیت کشاورزی و تولید ملی اختصاص یافته است.
7. شبکه‌های تلویزیونی جهانی مورد بررسی، به‌ویژه در سال‌های اخیر، رویکردی فزاینده نسبت به آموزش و ترویج کشاورزی پایدار، حفاظت از منابع طبیعی و افزایش حساسیت بهره‌برداران نسبت به محیط زیست اتخاذ کرده‌اند.
8. بسیاری از رسانه‌های تخصصی نگاه صرف به مزرعه را کنار گذاشته‌اند و موضوعاتی چون بازاریابی محصولات، تجارت دیجیتال و توسعه برند محصولات روستایی را در دستور کار قرار داده‌اند.
9. غالب شبکه‌های تلویزیونی مورد بررسی، به‌عنوان مکمل نظام رسمی ترویج عمل کرده‌اند و آموزش‌های مناسب را در قالب برنامه‌های کاربردی و قابل‌ فهم برای کشاورزان ارائه می‌دهند.

در ایران به‌‌رغم تأکیدات «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی (مصوب 23/04/1389، با اصلاحات و الحاقات بعدی)» و «آیین‌نامه اجرایی آن» بر تولید هدفمند برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی در بخش کشاورزی و پخش این برنامه‌ها در ساعت‌ها و شبکه‌های پرمخاطب، و همچنین نقشی که رسانه‌های جمعی می‌توانند در تحقق اهداف و سیاست‌های کلی «قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران»، به‌ویژه در راستای افزایش بهره‌وری و دستیابی به خودکفایی ۹۰ درصدی در تولید محصولات اساسی ایفا کنند، اما همچنان موضوع کشاورزی و توسعه روستایی و عشایری به‌صورت ساختاریافته و تخصصی مورد توجه سازمان صداوسیما قرار نگرفته است. در چنین شرایطی، وجود رسانه‌ای تخصصی که در کنار آموزش‌های مرسوم، و در راستای تحقق عدالت آموزشی، اطلاعات مرتبط با تولید، بازار و مهارت‌های کاربردی را به شکلی هدفمند در اختیار کشاورزان و روستاییان قرار دهد، ضرورتی انکارناپذیر یافته است. بر‌اساس بررسی‌های صورت گرفته، تولید برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی در سازمان صداوسیما با آسیب‌ها و چالش‌هایی ازجمله، 1. تناسب ضعیف برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی با نیازهای واقعی کشاورزان و جوامع روستایی و عشایری، 2. توجه ضعیف به بازنمایی واقعی جایگاه روستا و کشاورزی در اقتصاد ملی، 3. نداشتن جذابیت کافی برخی برنامه‌ها برای پخش در شبکه‌ها و ساعت‌های پرمخاطب، 4. نبود ارتباط منسجم و مستمر بین سازمان صداوسیما با نهادهای سیاستگذار مربوطه، 5. توجه ضعیف به تنوع زبانی و فرهنگی در تولید محتوا با توجه ‌به جغرافیای فرهنگی متنوع و گسترده ایران، 6. مشارکت ناکافی جوامع محلی و نمایندگان آنها در تولید محتوا و 6. فقدان ساختاری سازمان‌یافته در ذیل صداوسیما که به‌صورت اختصاصی مسئولیت برنامه‌ریزی، تولید، هدایت و نظارت بر محتواهای رسانه‌ای مرتبط با بخش کشاورزی و روستا و عشایر را بر‌عهده داشته باشد، روبه‌رو است. ازاین‌رو و بر‌اساس تجربه‌نگاری صورت گرفته از شبکه‌های تلویزیونی کشورهای منتخب در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی و همچنین شناسایی چالش‌ها و آسیب‌های تولید برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی در ایران به‌واسطه دریافت نظرات کارشناسی، در ادامه پیشنهادهایی در راستای ارتقای کارآمدی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در تولید‌محتواهای مربوطه ارائه می‌شود:

• فعال شدن و راه‌اندازی «گروه جهاد» و گروه «دانش ترویج و توسعه بخش کشاورزی» مطابق با موازین قانونی موجود: به‌‌رغم تأکید ماده (18) «قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی (مصوب 1389/04/23، با اصلاحات و الحاقات بعدی)» بر ادامه فعالیت گروه رسانه‌ای «جهاد» در تهیه و پخش برنامه‌های ویژه بخش کشاورزی و همچنین ایجاد گروه «دانش ترویج و توسعه بخش کشاورزی و منابع طبیعی» که مورد تأکید «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون مذکور» نیز است، هم‌اکنون و طبق بررسی‌های صورت گرفته، گروه رسانه‌ای «جهاد» هیچ‌گونه فعالیتی در زمینه تولید برنامه‌های مرتبط رادیویی و تلویزیونی ندارند و به‌نوعی منحل شده است. گروه «دانش ترویج و توسعه بخش کشاورزی و منابع طبیعی» نیز اساساً شکل نگرفت. لذا تحقق سیاست‌های رسانه‌ای حوزه کشاورزی، روستا و عشایر پیش ‌از هر اقدامی نیازمند ایجاد دو گروه رسانه‌ای مذکور است و ضرورت دارد در این زمینه سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران اقدامات مقتضی را به عمل آورد.
• تشکیل «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» مطابق با موازین «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی»: با توجه به چالش در تناسب محتواهای رسانه‌ای با اقتضائات جوامع روستایی و عشایری، پراکندگی محتواهای تولیدی، انزوای جغرافیایی روستاهای کشور و محدودیت‌های نظام سنتی ترویج در خدمات‌رسانی به آنها و فقدان یک رویکرد منسجم، هدفمند و مبتنی‌بر کار کارشناسی جامع و سازمان‌یافته در تولید برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی مرتبط، ایجاد «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» مطابق با موازین «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» ضرورت پیدا کرده است. این کارگروه که طبق آیین‌نامه مربوطه می‌بایست به ریاست معاون برنامه‌ریزی و نظارت سازمان صدا و سیما تشکیل شود، با حذف معاونت مذکور و جایگزینی آن با «مرکز طرح، برنامه و بودجه صدا و سیما» که وظایفی مشابه دارد، اکنون می‌تواند به ریاست این مرکز تشکیل گردد. طبق آیین‌نامه مربوطه، دیگر اعضای این کارگروه شامل معاونین سیاسی و امور استان‌های سازمان، سه نفر از معاونین وزارت جهاد کشاورزی به انتخاب وزیر مربوطه، معاون آب و آبفای وزارت نیرو، معاون مربوطه سازمان حفاظت محیط زیست و رئیس سازمان هواشناسی کشور خواهند بود. کارگروه مذکور مسئولیت سیاستگذاری، برنامه‌ریزی، هدایت، ارزیابی و بازخوردگیری و نظارت بر تمامی محتواهای رسانه‌ای مرتبط با کشاورزی، پیشرفت و آبادانی روستایی و جامعه عشایری را در تمامی معاونت‌های سیما، صدا، استان‌ها، برون‌مرزی، مجازی و سیاسی، را بر‌عهده خواهد داشت. درواقع، تمامی برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی مرتبط، اعم از اینکه توسط گروه‌های مربوطه مانند «گروه جهاد» یا گروه «دانش ترویج و توسعه بخش کشاورزی و منابع طبیعی» و یا سایر سازوکارهای موجود در سازمان صداوسیما تولید ‌شوند، با نظارت و تأیید این کارگروه در اختیار شبکه‌ها و کانال‌های تلویزیونی و رادیویی ذی‌ربط قرار خواهد گرفت. کمک به جذب سرمایه‌گذاری هدفمند در مناطق روستایی، توسعه گردشگری روستایی و بوم‌گردی، رونق بازار محصولات روستایی و توسعه برند آنها، ارتقای دانش فنی و تخصصی کشاورزان، ترویج کشاورزی پایدار و ملاحظات محیط زیستی، معرفی و تبیین سبک زندگی روستایی و اهمیت و جایگاه روستا در اقتصاد کشور، ازجمله کارکردهای چنین کارگروهی خواهد بود. بر‌اساس بررسی‌های صورت گرفته، اتخاذ راهبردها و انجام اقدامات زیر می‌تواند به اثربخشی هر‌چه بیشتر «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» کمک کند:

الف) در جهت افزایش اثربخشی و جذب حداکثری مخاطبان، مشارکت فعال ذی‌نفعان مختلف ازجمله نمایندگان جامعه دانشگاهی و انجمن‌ها و تشکل‌های بخش کشاورزی و امور روستایی و عشایری در نظام تصمیم‌گیری و تولید برنامه‌ها ضروری است. در این ‌ارتباط ضرورت دارد در جلسات «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» از نمایندگان مذکور دعوت به عمل آید. همچنین ضرورت دارد که در راستای تولید برنامه‌های مرتبط از قابلیت ذی‌نفعان مختلف در قالب حضور این افراد به‌عنوان مهمان، مشاور برنامه، گزارشگر محلی و یا حتی تولیدکننده محتوا در قالب‌های ساده و مردمی، بهره‌برداری لازم صورت بگیرد.

ب) بخش کشاورزی جدایی‌ناپذیر از پیشرفت و آبادانی روستایی و عشایری است و برای دستیابی به پیشرفت همه‌جانبه و پایدار، لازم است «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» به‌صورت هم‌زمان و متوازن به هر سه حوزه توجه کند. تمرکز صرف بر یکی از این حوزه‌ها، موجب نادیده گرفتن چالش‌ها و ظرفیت‌های دیگر بخش‌ها می‌شود.

ج) گسترده شدن دسترسی روستاییان و عشایر به اینترنت در سال‌های اخیر، بهره‌گیری هوشمندانه از این شرایط را تبدیل به یک الزام کرده است. در این راستا «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا» ‌باید در راستای راه‌اندازی صفحه ویژه کشاورزی و منابع طبیعی در پلتفرم تلوبیون و تولید محتوای آموزشی قابل دسترسی در فضای مجازی اقدامات لازم را به عمل آورد.

د) تولید محتوای رسانه‌ای با توجه ‌به تنوع فرهنگی و اقلیمی جغرافیای ایران دارای الزامات خاصی است. زبان و گویش‌های بومی نقش مهمی در فهم و پذیرش پیام‌های رسانه‌ای دارند؛ از طرفی با توجه‌ به اقلیم، الگوهای کشت و مناسبات اجتماعی و فرهنگی، کشاورزان، روستاییان و عشایر مناطق مختلف کشور بعضاً نیازهای آموزشی و ترویجی خاصی پیدا کرده‌اند. بر این ‌اساس، ضرورت دارد تا «کارگروه سیاستگذاری و تعیین محتوا»، سازوکار منطقه‌ای برای تولید محتواهای محلی تعریف کند. این ساختار می‌تواند شامل «واحدهای استانی» یا «تیم‌های منطقه‌ای» باشد که در تعامل با صداوسیمای مراکز استان، سازمان جهاد کشاورزی استان‌ها و کارشناسان محلی، به تولید محتوای تخصصی و بومی بپردازند.

ه) فعالیت‌های کشاورزی، دامداری و زندگی عشایری به‌شدت وابسته به تقویم فصول و چرخه‌های طبیعی است؛ بنابراین، محتوای رسانه‌ای باید متناسب با سبک زندگی، تقویم زراعی، کوچ عشایر و مناسبت‌های فصلی طراحی شود تا آموزش‌ها و توصیه‌ها به‌موقع، کاربردی و مرتبط با نیازهای واقعی کشاورزان، روستاییان و عشایر باشد. این رویکرد باعث افزایش اثربخشی و تأثیرگذاری برنامه‌ها در زندگی روزمره مخاطبان خواهد شد.

و) در جهت جذب مخاطب و توجه به نیازهای حداکثری مخاطبان، به‌ویژه نسل جوان روستایی استفاده از قالب‌هایی مانند مستند کوتاه، انیمیشن، روایت‌های مردمی، گفت‌وگوهای زنده، نمایش‌های بومی، گزارش‌های میدانی، پادکست و موشن‌گرافی و تولید برنامه‌های کاربردی مانند هواشناسی کشاورزی و نمایش قیمت روز محصولات کشاورزی و روستایی و اطلاعات مربوط به قوانین و مقررات و نیز بازارهای صادراتی و نحوه ورود به آنها در تولید محتواهای رسانه‌ای توصیه می‌شود.

ز)‌ جذب، ساماندهی و تربیت نیروی انسانی متخصص در حوزه تولید برنامه‌های کشاورزی و منابع طبیعی و استفاده از کارشناسان بخش کشاورزی و محیط زیست برای مشاوره و تولید محتوا.

ح) توسعه زیرساخت‌های فنی و پخش برنامه‌ها ازجمله راه‌اندازی استودیو و تجهیزات فنی مورد نیاز و ایجاد سازوکار پخش هم‌زمان در شبکه‌های ملی و استانی.

ط) جذب اسپانسر، تبلیغات و جلب مشارکت تعاونی‌ها، اتحادیه‌ها و نهادهای مرتبط برای تولید و تأمین محتوای تخصصی.

ی) تخصیص بودجه به استان‌ها بر‌اساس عملکرد و خروجی شامل میزان تولید و پخش برنامه، کیفیت محتوا و میزان پوشش مخاطب.

• تحقق پیدا کردن ردیف بودجه 550000-103 «قانون بودجه سال 1404 کل کشور (بخش دوم) مصوب 1403/12/22» با عنوان «کمک به تولید آثار فرهنگی و افزایش آگاهی عمومی ازجمله شبکه ملی کشاورزی»: با وجود گذشت حدود 6 ماه از سال 1404، این ردیف بودجه همچنان تخصیص پیدا نکرده است، این در‌حالی است که سازمان صداوسیما در جهت فعالیت گروه‌های رسانه‌ای «جهاد» و گروه «دانش ترویج و توسعه بخش کشاورزی و منابع طبیعی» و همچنین تولید برنامه‌های رسانه‌ای به‌نحوی‌که شبکه‌های مختلف محتوای کافی در جهت پوشش هفتگی و روزانه مطابق با «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» را داشته باشند، نیازمند تخصیص بودجه مکفی و بهنگام است.
• تحقق پیدا کردن موازین ماده (2) «آیین‌نامه اجرایی ماده (18) قانون افزایش بهره‌وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی» با تأکید بر رعایت پخش برنامه‌های مرتبط با کشاورزی و منابع طبیعی در حداقل 4 روز در هفته و حداقل 60 دقیقه در شبانه‌روز در شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی. لازم به ذکر است که پخش و تولید برنامه‌های مذکور باید در تناسب با کیفیت و قالب‌های تعیین شده در ذیل ماده (2) آیین‌نامه مورد بحث، به انجام برسد.

جدول 3. پیشنهاد توصیه سیاستی ویژه گزارش

* تداوم یا تقویت آیتم‌ها یا اقدامات.

** اصلاح رویه‌ها یا ایجاد سازوکارها.