خلاصه مدیریتی
بیان/ شرح مسئله
رمزداراییها نوعی دارایی دیجیتال هستند که با استفاده از فناوری رمزنگاری شده و بهصورت امن انتقال مییابند. رمزداراییها بهعنوان مفهوم کلی شامل انواع رمزپولها و رمزارزها و سایر انواع داراییهای دیجیتال میشوند. غیرمتمرکز بودن و ناشناس بودن نسبی ازجمله مهمترین ویژگیهای مشترک این داراییها هستند. بهعبارتدیگر، بازار رمزدارایی بهدلیل ویژگیهایی نظیر ناشناس بودن طرفین برخی معاملات، امکان جابهجایی سریع و بدون محدودیت و نبود سازوکارهای نظارتی استاندارد، میتواند بستری مستعد برای انواع سوءاستفادههای مالی و جرائم اقتصادی را فراهم نماید. فقدان چارچوبهای مشخص بهمنظور تولید دادههای باکیفیت و تحلیل اطلاعات معاملات رمزدارایی، یکی از موانع اصلی پیش روی نهادهای نظارتی و مالیاتی در انجام وظایف حاکمیتی مبارزه با پولشویی، فرار مالیاتی و تأمین مالی تروریسم بهشمار میآید.
نقطهنظرات/ یافتههای کلیدی
در پاسخ به این چالش و با هدف ایجاد شفافیت و افزایش نظارت بر معاملات رمزداراییها، قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی در سال 1404 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. براساس این قانون، عایدی سرمایه حاصل از انتقال انواع رمزداراییها ازجمله انواع رمزارزها و رمزپولها، مشمول مالیات شده است.
محور اصلی اجرای این قانون، الزام اشخاص مجاز در خریدوفروش رمزداراییها (اصطلاحاً صرافیها) به صدور «صورتحساب الکترونیکی» برای معاملات رمزداراییهاست. این صورتحسابهای الکترونیکی بهعنوان بسته استاندارد اطلاعاتی، مبنای محاسبه مالیات بوده و شامل کلیه اطلاعات از قبیل اطلاعات هویتی طرفین معامله، قیمت و زمان انجام معامله است.
مطابق قانون، مسئولیت صدور این صورتحسابها به عهده «اشخاص مجاز به خریدوفروش انواع رمزداراییها» گذاشته شده است. حتی در مواردی که اطلاعات هویتی یکی از طرفین معامله در دسترس نباشد، این اشخاص مکلف به صدور صورتحساب الکترونیکی هستند. پس از صدور صورتحسابهای الکترونیکی، این اطلاعات برای سازمان امور مالیاتی کشور ارسال و در کارپوشه (تجاری یا غیرتجاری) طرفین معامله درج میشوند. انواع معاملات رمزپول و رمزدارایی بسته به ارتباط این معاملات با اشخاص مجاز به معامله رمزداراییها (صرافیهای مجاز) بهصورت کلی به چهار دسته: الف) معاملات در «صرافیهای مجاز»، ب) انتقال از «صرافیهای مجاز» به «خارج از صرافیهای مجاز»، ج) انتقال از «خارج از صرافیهای مجاز» به «صرافیهای مجاز» و د) معاملات در «خارج از صرافیهای مجاز» تقسیم میشوند. همچنین قانون بهمنظور پیشگیری از توسعه معاملات غیررسمی، سازوکار «مالیات بر درآمد اتفاقی» را برای معاملات فاقد صورتحساب الکترونیکی پیشبینی کرده است. بر این اساس، در مواردی که انتقال دارایی بدون صدور صورتحساب الکترونیکی انجام پذیرد، ارزش دارایی منتقل شده بهعنوان درآمد اتفاقی برای دریافتکننده وجه محسوب و مشمول مالیات میشود. این سازوکار انگیزه مشارکت در معاملات غیرشفاف را کاهش میدهد.
پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی
اجرای کامل این قانون علاوهبر تأمین نیازهای نظارتی سازمان امور مالیاتی کشور برای محاسبه مالیات، موجب افزایش شفافیت، کاهش فرار مالیاتی، مقابله با پولشویی و همچنین هدایت سرمایهها به سمت بخشهای مولد اقتصادی خواهد شد. بنابراین اجرای کامل و مؤثر قانون باید در دستور دستگاههای اجرایی نظیر سازمان امور مالیاتی کشور و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران قرار گیرد.
1. مقدمه
رمزداراییها نوعی دارایی دیجیتال هستند که با استفاده از فناوری رمزنگاری شده و بهصورت امن انتقال مییابند. رمزداراییها بهعنوان مفهوم کلی شامل انواع رمزپولها و رمزارزها و سایر انواع داراییهای دیجیتال میشوند. غیرمتمرکز بودن و ناشناس بودن نسبی ازجمله مهمترین ویژگیهای مشترک این داراییها هستند. بهعبارتدیگر، بازار رمزدارایی بهدلیل ویژگیهایی نظیر ناشناس بودن طرفین برخی معاملات، امکان جابهجایی سریع و بدون محدودیت و نبود سازوکارهای نظارتی استاندارد، میتواند بستری مستعد برای انواع سوءاستفادههای مالی و جرائم اقتصادی را فراهم نماید. فقدان چارچوبهای روشن بهمنظور تولید دادههای باکیفیت و تحلیل اطلاعات معاملات رمزدارایی، یکی از موانع اصلی پیش روی نهادهای نظارتی و مالیاتی در انجام وظایف حاکمیتی بهشمار میآید.
با گسترش روزافزون استفاده از رمزداراییها، ماهیت غیرشفاف این معاملات به چالشی اساسی تبدیل شده که میتواند بستری برای فعالیتهای غیرقانونی ازجمله پولشویی، فرار مالیاتی و تأمین مالی تروریسم فراهم آورد. در پاسخ به این چالش و با هدف ایجاد شفافیت و افزایش نظارت بر معاملات رمزداراییها، قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی در سال 1404 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. در ادامه این گزارش با هدف بررسی سازوکارهای اجرایی و مالیاتی پیشبینی شده در قانون مذکور موارد زیر ارائه شده است:
2. صدور صورتحساب الکترونیکی معاملات انواع رمزدارایی
یکی از ارکان اساسی پیادهسازی قانون، صدور صورتحساب الکترونیکی معاملات انواع رمزدارایی است. براساس قانون «مالیات بر سوداگری و سفتهبازی»، برای کلیه معاملات رمزداراییها صدور صورتحساب الکترونیکی الزامی است. مطابق قانون، مسئولیت صدور این صورتحسابها به عهده «اشخاص مجاز به خریدوفروش انواع رمزداراییها» گذاشته شده است. حتی در مواردی که اطلاعات هویتی یکی از طرفین معامله در دسترس نباشد، این اشخاص مکلف به صدور صورتحساب الکترونیکی هستند. پس از صدور صورتحسابهای الکترونیکی، این اطلاعات برای سازمان امور مالیاتی کشور ارسال و در کارپوشه (تجاری یا غیرتجاری) طرفین معامله درج میشوند.
این سازوکار نهتنها نیازهای حوزه مالیاتی را تأمین میکند، بلکه به ارتقای شفافیت اقتصادی و تحقق اهداف نظارتی نیز کمک قابلتوجهی خواهد کرد. در ادامه، انواع معاملات رمزداراییها و فرایند صدور صورتحساب الکترونیکی برای هریک به اختصار تشریح میشود.
3. تبیین انواع معاملات رمزداراییها
بهمنظور تبیین مسئولیت صدور صورتحساب الکترونیکی در انواع انتقالهای رمزدارایی، ابتدا لازم است محدودیتهای شفافیت در بازارهای رمزپول و رمزدارایی مشخص شود.
انواع معاملات رمزپول و رمزدارایی بسته به ارتباط این معاملات با اشخاص مجاز به معامله رمزداراییها (صرافیهای مجاز) بهصورت کلی به چهار دسته زیر تقسیم میشوند که در شکل 1 نمایش داده شده است:
الف) معاملات در «صرافیهای مجاز»،
ب ) انتقال از «صرافیهای مجاز» به «خارج از صرافیهای مجاز»،
ج ) انتقال از «خارج از صرافیهای مجاز» به «صرافیهای مجاز»،
د ) معاملات در «خارج از صرافیهای مجاز».
شکل 1. انواع معاملات رمزدارایی در نسبت با اشخاص مجاز به صدور صورتحساب الکترونیکی
مأخذ: نگارندگان.
در ادامه، نحوه صدور صورتحساب الکترونیکی برای هریک از چهار دسته فوق مطابق قانون، تشریح خواهد شد. لازم به ذکر است که منظور از اشخاص مجاز یا صرافیهای مجاز، اشخاص تجاری هستند که نسبت به دریافت مجوزهای لازم برای فعالیت، از دستگاههای متولی اعطای مجوز نظیر بانک مرکزی اقدام کنند.
الف) معاملات در «صرافیهای مجاز»
این دسته شامل کلیه معاملات اعم از خریدوفروش و انتقال انواع رمزدارایی میشود که در بستر صرافیهای مجاز انجام میشوند. منظور از انتقال، هرگونه جابهجایی رمزدارایی از کیف پول یک شخص به کیف پول شخص دیگر است. بنابراین ماهیت تمامی انتقالات، چه داخلی و چه خارجی، مبتنیبر انتقال از یک کیف پول به کیف پول دیگر است. این انتقالات به دو شکل اصلی، انتقال داخلی یا درونصرافی و انتقال خارجی یا بینصرافی قابل تفکیک هستند. در انتقال داخلی یا درونصرافی، هر دو کیف پول مبدأ و مقصد تحت مدیریت یک صرافی واحد قرار دارند؛ در مقابل، انتقال خارجی یا بینصرافی زمانی رخ میدهد که رمزدارایی از یک کیف پول در صرافی مجاز به کیف پولی در یک صرافی مجاز دیگر منتقل شود.
بهمنظور فهم بهتر مسئله چند مثال ذکر میشود:
در هر دو صورتحساب مذکور، اطلاعات طرف دیگر لازم نیست ذکر شود.
ب) انتقال از «صرافیهای مجاز» به «خارج از صرافیهای مجاز»
هرگونه انتقال رمزدارایی از یکی از صرافیهای مجاز به خارج از صرافیهای مجاز، ذیل این دسته قرار خواهد گرفت. بهمنظور فهم بهتر این حالت، مثالی در این رابطه ذکر میشود: فرض کنید شخص (الف) یک بیتکوین خود را از صرافی مجاز آلفا به یک صرافی غیرمجاز (ناشناس) انتقال میدهد. در این حالت نیز صرافی آلفا موظف است یک صورتحساب الکترونیکی فروش بدون درج اطلاعات انتقالدهنده، برای شخص (الف) صادر نماید.
ج) انتقال از «خارج از صرافیهای مجاز» به «صرافیهای مجاز»
هرگونه انتقال به صرافیهای مجاز با مبدأیی غیر از صرافیهای مجاز، ذیل این دسته قرار خواهد گرفت. بهمنظور فهم بهتر این حالت، یک مثال ذکر میشود: مثلاً یک بیتکوین به کیفپول شخص (الف) در صرافی مجاز آلفا انتقال داده شده است. در این مثال مبدأ این انتقال، خارج از صرافیهای مجاز است. در این حالت نیز بهرغم اینکه در این مثال مبدأ این انتقال شفاف نیست، صرافی آلفا موظف است صورتحساب الکترونیکی خرید شخص (الف) صادر کند. البته لازم است بر این نکته تأکید شود که صدور صورتحساب الکترونیکی برای این موارد، بهمعنای ممانعت از انجام اقدامات لازم برای مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم نیست و در مواردی که این موارد مشکوک هستند، اقدامانی مثل مسدود کردن وجه، مطالبه اسناد و مدارک مثبته و سایر موارد مشابه، ممکن است کمککننده باشد.
د) معاملات در «خارج از صرافیهای مجاز»
هرگونه معامله اعم از خریدوفروش و انتقال که هم مبدأ و هم مقصد آن خارج از صرافیهای مجاز است، ذیل این دسته قرار خواهد گرفت. مشخصاً این معاملات با توجه به فقدان دادههای کامل و قابل اتکا، نمیتوانند شفاف شوند و به همین علت، برای این دسته از معاملات نمیتوان صورتحساب الکترونیکی صادر کرد. بهعبارتدیگر مبدأ و مقصد انتقال، هر دو خارج از صرافیهای مجاز هستند و در این حالت، صدور صورتحساب الکترونیکی عملاً امکانپذیر نیست.
4. مالیات بر عایدی سرمایه حاصل از انتقال انواع رمزدارایی
مطابق قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی، عایدی حاصل از انتقال انواع رمزداراییها شامل انواع رمزپول (بهاستثنای رمزریال جمهوری اسلامی ایران) و انواع رمزارز مشمول مالیات میشود. در قانون معافیتهایی برای اشخاص غیرتجاری برای عایدی سرمایه حاصل از انتقال انواع رمزدارایی، در نظر گرفته شده است؛ برخی از این معافیتها، معافیتهای مختص انتقالهای خاص نظیر ارث و انتقال بلاعوض است و برخی از معافیتها روی عایدی سرمایه حاصل از انتقال این داراییها اعمال میشوند. بهعنوان نمونه از مجموع عایدی سرمایه حاصل از انتقال رمزداراییها برای کلیه اشخاص غیرتجاری، تا آستانه پنج برابر معافیت موضوع ماده (84) قانون مالیاتهای مستقیم در هر پنج سال کسر میشود. قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی علاوهبر اشخاص غیرتجاری به اشخاص تجاری نیز پرداخته شده است و عایدی سرمایه حاصل از انتقال انواع رمزدارایی توسط اشخاص تجاری در کلیه مناطق کشور اعم از سرزمین اصلی و مناطق آزاد تجاری- صنعتی مشمول مالیات میشود.
5. مالیات بر درآمد اتفاقی برای معاملات فاقد صورتحساب الکترونیکی
اگرچه الزام به صدور صورتحساب الکترونیکی نقش کلیدی در شفافسازی معاملات بهخصوص معاملات انواع رمزدارایی دارد، اما در صورت عدم توجه کافی به بخش غیررسمی، این خطر وجود دارد که فعالان این حوزه با خودداری از صدور صورتحساب الکترونیکی، از پرداخت مالیات فرار کنند. این امر به گسترش بخش غیررسمی و تضعیف اهداف قانونگذار منجر خواهد شد.
برای مقابله با این چالش، قانون «مالیات بر سوداگری و سفتهبازی» سازوکار «مالیات بر درآمد اتفاقی» را برای معاملات فاقد صورتحساب الکترونیکی یعنی معاملات در خارج از صرافیهای مجاز (توضیح داده شده ذیل بند «د») پیشبینی کرده است. این سازوکار که در بسیاری از کشورهای پیشرو نیز تجربه شده، با ایجاد پیامدهای مالیاتی برای معاملات غیرشفاف، مانع از توسعه این بخش میشود. بر این اساس، در معاملاتی که وجه معامله از طریق انتقال رمزداراییها پرداخت شود، بهدلیل اینکه انتقال رمزدارایی فاقد صورتحساب الکترونیکی است، به میزان مبلغ مندرج در صورتحساب الکترونیکی (در صورت وجود) طرف دریافتکننده (انتقالگیرنده) مشمول «مالیات بر درآمد اتفاقی» خواهد شد. بهعبارتدیگر، در این معاملات بهجای اینکه عایدی سرمایه ناشی از انتقال یا همان سود ناشی از انتقال مشمول مالیات شود، کل مبلغ فروش مشمول مالیات میشود.
بهمنظور فهم بهتر این حالت، یک مثال ذکر میشود: فرض کنید شخص (الف) ملکی به ارزش واقعی ۱۰ میلیارد تومان را بهصورت رسمی از شخص (ب) دریافت کند، اما در ازای دریافت آن، معادل ریالی مبلغ را بهصورت غیررسمی مثلاً از طریق انتقال رمزارز بدون صدور صورتحساب الکترونیکی به شخص «ب» یعنی فروشنده پرداخت نماید. در این مثال براساس سازوکار انگیزشی مالیات بر درآمد اتفاقی، ارزش ملک دریافت شده ۱۰ میلیارد تومان، برای شخص «الف» بهعنوان درآمد اتفاقی ثبت میشود. درواقع بهدلیل اینکه پرداخت از مسیر غیرشفاف انجام شده، دریافت ملک بهعنوان درآمد اتفاقی برای شخص (الف) تلقی میگردد و شخص (الف) در این مثال مشمول پرداخت مالیات بر این درآمد اتفاقی خواهد بود.
این رویکرد باعث میشود دریافتکنندگان کالا (در این مثال ملک) انگیزه خود برای مشارکت در معاملات غیرشفاف را از دست بدهند، زیرا بار مالیاتی معامله به سمت آنها منتقل میشود. درنتیجه، تمایل به شفافسازی معاملات و استفاده از صورتحساب الکترونیکی برای معاملات رمزدارایی افزایش مییابد و اهداف قانونگذار محقق خواهد شد.
6. جمعبندی و نتیجهگیری
با گسترش بازار رمزداراییها، مسئله شفافیت در معاملات این بازار به یکی از دغدغههای اصلی سیاستگذاری تبدیل شده است. قانون «مالیات بر سوداگری و سفتهبازی» با هدف ارتقای شفافیت، عدالت مالیاتی و هدایت سرمایهها به سمت فعالیتهای مولد تصویب شده و براساس آن، عایدی سرمایه حاصل از انتقال انواع رمزپول، رمزارز و سایر رمزداراییها مشمول مالیات شده است. بستر اجرای قانون، برپایه صورتحساب الکترونیکی بنا شده که حاوی تمامی اطلاعات لازم برای شناسایی و رصد این معاملات، ازجمله هویت طرفین، زمان و قیمت معامله است. مسئولیت صدور صورتحساب الکترونیکی انتقال رمزدارایی که مبنای محاسبه عایدی سرمایه در این حوزه است، برعهده اشخاص مجاز به معامله انواع رمزدارایی (صرافیها) است. نحوه محاسبه مالیات بر عایدی سرمایه نیز بهگونهای طراحی شده که تنها فعالیتهای سوداگرانه هدف قرار گیرد. پس از محاسبه دوره تملک و عایدی سرمایه مشمول، میزان مالیات با لحاظ معافیتهای مالیاتی تعیین میشود.
بهمنظور پیشگیری از توسعه بخش غیررسمی، این قانون سازوکار «مالیات بر درآمد اتفاقی» را برای معاملات فاقد صورتحساب الکترونیکی پیشبینی کرده است. بر این اساس، در مواردی که انتقال دارایی بدون صدور صورتحساب الکترونیکی انجام پذیرد، ارزش دارایی منتقل شده بهعنوان درآمد اتفاقی برای طرف دریافتکننده محسوب و مشمول مالیات میشود. این سازوکار که براساس تجارب موفق بینالمللی طراحی شده است، انگیزه مشارکت در معاملات غیرشفاف را کاهش میدهد. این سازوکار ضمن افزایش شفافیت و کاهش انگیزه برای فعالیتهای سوداگرانه، ابزار مؤثری در مقابله با فرار مالیاتی و پولشویی فراهم میآورد.