Author
M
Keywords
بیان / شرح مسئله
یکی از شاخصهای مهم برای بررسی بهنگام و دقیق وضعیت اقتصاد کلان و به خصوص بخش صنعت شاخص موجودی انبار است. این شاخص تصویری پیشنگر از وضعیت بخش صنعت ارایه میدهد که از آن برای طراحی، اجرا و ارزیابی سیاستهای اقتصادی میتوان استفاده کرد. اطلاعاتی که شرکتهای بورسی از وضعیت تولید، فروش و موجودی انبار منتشر میکنند با تقریب بسیار بالایی با کل صنعت کشور انطباق دارد. همچنین تواتر فصلی و ماهانه انتشار گزارش شرکتهای بورسی خلاء انتشار دیرهنگام گزارش نهادهای رسمی از وضعیت صنعت را تا حد بسیار خوبی پوشش میدهد. در همین راستا مرکز پژوهشهای مجلس اقدام به ساخت شاخص و انتشار گزارشهای فصلی از شاخص موجودی انبار و نسبت موجودی انبار به فروش بر اساس اطلاعات شرکتهای بورسی نموده است.
نقطه نظرات / یافتههای کلیدی
طی بهار سال 1404 شاخص کل موجودی انبار صنعت به عدد 154.1 رسیده که نسبت به فصل مشابه سال قبل رشد مثبت 2 درصدی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش کل صنعت نیز به عدد 0.42 رسیده است. این یعنی به اندازه حدود 42 درصد فروش فصلی شرکتهای صنعتی به شکل موجودی انبار باقی میماند. این رقم از میانگین نسبت برای دوره 1399 تا 1403 بالاتر بوده است.
شاخص کل موجودی انبار معدن نیز در بهار 1404 به عدد 107.8 رسیده است. که نسبت به فصل مشابه سال قبل رشد منفی 24.5 درصدی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش معدن نیز رقم 0.59 را نشان میدهد که پایینتر از میانگین نسبت برای بازه 1399 تا 1403 است.
علاوه بر شاخص کل صنعت و معدن در مورد رشد شاخص موجودی انبار صنایع نیز فلزات پایه رشد منفی 1، کک و پالایش رشد منفی 8، محصولات شیمیایی (بجز دارو) رشد مثبت 3.7 و خودروسازی رشد صفر درصد داشته است.
همچنین شاخص موجودی انبار محصولات مصرفی منفی 21، محصولات واسطهای منفی 3.8، محصولات سرمایهای منفی 15.2 و نهادههای ساختمانی منفی 35 درصد رشد داشتهاند.
داشتن تصویر بهنگام و دقیق از وضعیت متغیرهای اقتصاد کلان و خصوصا بخش صنعت کمک شایانی به سیاستگذارن برای طراحی، اجرا و ارزیابی سیاستهای اقتصادی میکند. با وجود اجرای طرحهای اماری مختلف توسط مرکز آمار ایران و بانک مرکزی همچنان خلا جدی در خصوص رصد بخش صنعت به خصوص از منظر تقاضا و شاخصهای پیش نگر این بخش وجود دارد. یکی از شاخصهایی که رصد آن کمک شایانی به ترسیم تصویری درست از بخش صنعت مینماید شاخص موجودی انبار است. تغییرات موجودی انبار میتواند نقش موثری را ایفا کند زیرا که از چند دوره قبل نسبت به تحولات بخش تولید اطلاعات مهمی ارائه میکند. به طوری که تغییرات موجودی انبار بر تصمیم بنگاههای اقتصادی برای تغییر تولید دورههای آتی اثر میگذارد. اطلاعاتی که شرکتهای بورسی از وضعیت تولید، فروش و موجودی انبار منتشر میکنند با تقریب بسیار بالایی با کل صنعت کشور انطباق دارد. همچنین تواتر فصلی و ماهانه انتشار گزارش شرکتهای بورسی خلاء انتشار دیرهنگام گزارش نهادهای رسمی از وضعیت صنعت را تا حد بسیار خوبی پوشش میدهد[1].
مرکز پژوهشهای مجلس در این راستا اقدام به ساخت شاخص موجودی انبار بر اساس اطلاعات شرکتهای بورسی نموده است. روش مورد استفاده در این گزارش محاسبه شاخص مقداری موجودی انبار شرکتها بر حسب معیار پاشه و لاسپیرز و ایجاد شاخص فیشر از متوسط هندسی دو شاخص پاشه و لاسپیرز است. مزیت دیگر این شاخص محاسبه بر اساس مبنای زنجیرهای است. از این رو تغییرات سبد محصولات تولیدشده و تغییرات شرکتهای موجود در بورس در آن لحاظ میشود. در ادامه شرکتهای پذیرفته شده در بورس بر اساس طبقهبندی ISIC در 36 صنعت قرار میگیرند و شاخص موجودی انبار 15 صنعت تولیدی و بخش معدن ساخته میشود. در نهایت شاخص کل موجودی انبار از متوسط وزنی شاخص موجودی انبار صنایع به دست میآید. در این مطالعه تغییرات موجودی انبار شرکتهای صنعتی و معدنی بورسی و مهمترین رشتهفعالیتها در بهار سال 1404 مورد بررسی قرار گرفته است. برای مطالعه بیشتر در زمینه روش محاسبه شاخص میتوان به گزارش پشتیبان «معرفی و نحوه محاسبه شاخص موجودی انبار شرکتهای پذیرفتهشده در بورس[2]» مراجعه کرد.
شایان ذکر است از ابتدای سال 1404 وزن صنایع مختلف در محاسبه متوسط وزنی شاخص کل صنعت بر اساس بازنگری اخیر بانک مرکزی بروزرسانی شده و در نتیجه با مقادیر گزارششده در دورههای قبلی اندکی تفاوت دارد. همچنین با توجه به ماهیت سریزمانی دادهها برای حذف اثر نوسانات فصلی و آشکارسازی روندهای اصلی، عملیات فصلیزدایی انجام شده است. به همین منظور با استفاده از روش TRAMO/SEATS شاخصهای با تعدیل فصلی نیز به گزارش اضافه شدهاند.
شاخص موجودی انبار بخش صنعت مبتنی بر اطلاعات منتشر شده در صورتهای مالی شرکتهای بورسی در بهار 1404 با ثبت رقم 154.1 نسبت به فصل مشابه سال قبل افزایش 2 درصدی نشان میدهد. همچنین این شاخص نسبت به فصل قبل (زمستان ۱۴۰۳) افزایش حدود 30 درصدی را تجربه نموده است که با توجه به روند فصلی افزایش موجودی انبار در آغاز هر سال قابل انتظار بوده است. با این حال شاخص تعدیلشده فصلی موجودی انبار نیز نشان میدهد با حذف اثرات فصلی این شاخص در بهار 1404 نسبت به زمستان 1403 روند صعودی داشته است.
شکل 1. نمودار شاخص کل موجودی انبار صنعت
همانگونه که در شکل 2 دیده میشود نسبت موجودی انبار به فروش صنعت در بهار 1404 برابر 0.42 بوده که نسبت به فصل مشابه سال قبل (0.36) به اندازه 0.06 افزایش یافته است. همچنین نسبت به فصل زمستان 1403 (0.28) به اندازه 0.14 افزایش داشته که با توجه به روند فصلی افزایشی موجودی انبار بهار نسبت به زمستان قابل انتظار بوده است. با حذف اثرات فصلی نیز نسبت موجودی انبار در فصل بهار افزایشی بوده است. ضمن اینکه شاخص تعدیلشده فصلی که در پنج دوره قبلی (زمستان ۱۴۰۲ تا زمستان ۱۴۰۳) همواره کمتر از متوسط بلندمدت این شاخص بوده در بهار 1404 به بالاتر از متوسط افزایش پیدا کرده است و روند صعودی ملایم به خود گرفته است. به طور کلی میتوان گفت که در فصل بهار 1404 تولیدکنندگان صنعتی حدود 42 درصد از میزان فروش خود را به شکل موجودی انبار نگهداری کردهاند.
شکل 2. نمودار شاخص کل نسبت موجودی انبار به فروش صنعت
*روند متوسط فصلی از میانگین نسبتهای هر فصل در تمام بازه مورد مطالعه به دست میآید.
شاخص موجودی انبار بخش معدن مبتنی بر اطلاعات منتشر شده در صورتهای مالی شرکتهای بورسی در بهار 1404 عدد 107.8 را نشان میدهد؛ که کاهش 24.5 درصدی را نسبت به فصل مشابه سال قبل ثبت کرده است. هرچند که مقدار شاخص نسبت به فصل زمستان 1403 تغییر محسوسی نداشته است اما بررسی شاخص تعدیلشده فصلی در طول یک سال گذشته روند کاهشی ملایم را نشان میدهد. که از سقف تاریخی خود در سال 1401 فاصله زیادی دارد.
شکل 3. نمودار شاخص کل موجودی انبار معدن
شاخص نسبت موجودی انبار به فروش معدن در بهار 1404 با 0.06 افزایش نسبت به فصل مشابه سال قبل مقدار 0.59 را نشان میدهد و 0.08 نسبت به زمستان 1403 کاهش داشته است. با توجه به نسبت موجودی انبار با تعدیل فصلی در دو سال گذشته روند ملایم نزولی دیده میشود که همواره پایینتر از متوسط نسبت دوره 1399-1403 قرار داشته است. با توجه به این شاخص، در بهار 1404 به اندازه حدود 59 درصد از فروش به شکل موجودی انبار نگهداری شده است.
شکل 4. نمودار شاخص کل نسبت موجودی انبار به فروش معدن
*روند متوسط فصلی از میانگین نسبتهای هر فصل در تمام بازه مورد مطالعه به دست میآید.
شاخص موجودی انبار فلزات پایه در بهار روی مقدار 105.7 قرار گرفته است و 1 درصد نسبت به فصل مشابه سال قبل کاهش یافته است. با اینکه به شکل تاریخی هر دو شاخص تعدیلنشده و تعدیلفصلیشده در فصل بهار نسبت به زمستان رشد پیدا کردهاند اما بررسی نمودار تعدیلشده فصلی نشان میدهد در طول سه سال گذشته یک روند کاهشی بر نمودار حاکم بوده است.
شکل 5. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت فلزات پایه
نسبت موجود انبار به فروش نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.06 افزایش یافته است و روی 0.51 قرار گرفته است، یعنی بنگاهها نسبت به فصل گذشته نسبت بیشتری از مقدار فروش را به شکل موجودی انبار نگهداری کردهاند. با اینکه در طول دو سال گذشته نسبت تعدیلشده فصلی موجودی انبار به فروش از متوسط نسبت دوره پنج ساله 1399-1403 پایینتر بوده است اما یک روند ملایم افزایشی را نشان میدهد به طوری که در بهار 1404 به بالاتر از متوسط صعود کرده است.
شکل 6. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت فلزات پایه
شاخص موجودی انبار محصولات پالایشی در بهار 1404 روی 31.2 قرار میگیرد که نسبت به فصل مشابه سال قبل کاهش 8 درصدی داشته است. با این حال شاخص در یک سال گذشته روند باثباتی داشته و نسبت به سالهای قبل مقادیر پایینتری ثبت کرده است؛ به طوری که شاخص در چهار سال گذشته بین مقادیر 60 تا 120 در نوسان بوده اما در طول یک سال گذشته از محدوده 40 فراتر نرفته است. شاخص با تعدیل فصلی نیز به همین ترتیب در طول یک سال گذشته وضعیت باثباتی داشته است.
شکل 7. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت کک و پالایش
نسبت موجودی انبار به فروش نیز به مانند شاخص موجودی انبار روند مشابهی طی کرده است. به طوری که در بهار 1404 حدود 0.1 بوده و در یک سال گذشته روند باثباتی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش از زمستان 1402 همواره پایینتر از متوسط نسبت دوره 1399 تا 1403 بوده و تغییر قابل توجهی نداشته است.
شکل 8. نسبت موجودی انبار صنعت کک و پالایش
2-5. شاخص موجودی انبار صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)
شاخص موجودی انبار محصولات شیمیایی (بجز دارو) در بهار 1404 روی مقدار 240.7 قرار میگیرد که نسبت به فصل مشابه سال قبل 3.7 درصد رشد داشته است و در مقایسه با فصل زمستان 1403 نیز به طور قابل انتظار مقدار شاخص افزایشی بوده و 33 درصد رشد داشته است. نمودار تعدیلشده فصلی نیز یک روند با ثبات را در محدوده 200 تا 250 نشان میدهد که در سه فصل اخیر روند ملایم افزایشی داشته است.
شکل 9. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)
نسبت موجودی انبار به فروش نیز در بهار 1404 با قرارگیری روی 0.33 نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.08 افزایش پیدا کرده است. به طور تاریخی مقدار شاخص در فصل بهار نسبت به فصل قبل افزایش مییافته در بهار 1404 نیز 0.13 نسبت به زمستان 1403 افزایش یافته است. روند نسبت تعدیلشده فصلی در یک سال گذشته افزایش ملایم نشان میدهد با اینکه نسبت موجودی انبار به فروش در سال 1403 زیر متوسط نسبت دوره پنج ساله قرار داشته در فصل بهار 1404 این نسبت به بالاتر از متوسط رسیده است.
شکل 10. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت محصولات شیمیایی (بجز دارو)
مقدار شاخص موجودی انبار در بهار 1404 برابر 80.6 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل تغییر محسوسی نداشته اما شاخص نسبت به فصل زمستان 1403 به طور قابل انتظار 0.26 افزایش یافته است. اما روند شاخص موجودی انبار تعدیلشده فصلی در دو سال گذشته کاهش ملایم را نشان میدهد اگرچه در فصل بهار 1404 نسبت به زمستان 1403 افزایش یافته است.
شکل 11. نمودار شاخص موجودی انبار صنعت خودرو و قطعات
نسبت موجودی انبار به فروش در بهار 1404 با افزایش 0.08 نسبت به فصل مشابه سال قبل به مقدار 0.33 رسیده است و نسبت به فصل زمستان 1403 نیز به طور قابل انتظار 0.19 افزایش یافته است. بررسی نسبت موجودی انبار به فروش تعدیل شده در سه سال گذشته یک روند صعودی را نشان میدهد؛ به طوری که در بهار 1404 از متوسط نسبت دوره پنج ساله اخیر بالاتر قرار گرفته است.
شکل 12. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش صنعت خودرو و قطعات
منظور از کالای مصرفی آن است که بدون هیچگونه تغییری در آن، قابلیت مصرف داشته باشد. کالاهای مصرفی شامل لوازم برقی خانگی، خودروی سواری سبک، دارو، شویندهها، محصولات بهداشتی و مواد غذایی است که به طور مستقیم مصرف میشود. بر خلاف کالای مصرفی، کالای واسطهای توسط کارخانههای تولیدی خریداری میشود و برای تولید کالاهای نهایی مورد استفاده قرار میگیرد. برای مثال از فولاد در صنعت خودروسازی استفاده میشود. در صورتی که شوک از سمت تقاضا به اقتصاد وارد شود ابتدا تقاضای کالاهای مصرفی و سپس واسطهای اثر میپذیرد. اما اگر شوک از سمت عرضه باشد؛ ابتدا کالاهای واسطهای و سپس کالاهای مصرفی تحت تاثیر قرار میگیرند. در نهایت کالاهای سرمایهای نوعی کالای بادوام هستند که در فرآیند تولید سایر کالاها و خدمات مورد استفاده قرار میگیرد و مستقیم مصرف نمیشود. از جمله این کالاها میتوان به تجهیزات برقی غیرخانگی، خودروهای سنگین و ماشینآلات صنعتی اشاره کرد. شایان ذکر است با توجه به اینکه شاخص موجودی انبار کل صنعت با میانگینگیری وزنی محاسبه میشود این امکان وجود دارد که میانگین شاخصهای موجودی انبار محصولات مصرفی، واسطهای و سرمایهای با شاخص موجودی انبار کل صنعت برابر نباشد.
این شاخص در بهار 1404 معادل 51.2 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 21 درصد کاهش داشته است. با دقت در نمودار با تعدیل فصلی دو سال گذشته این شاخص روند کاهنده قابل مشاهده است. به طوری که شاخص با تعدیل فصلی از 61.7 در بهار 1402 به 45.1 در بهار 1404 رسیده است. در این نمودار کاهش موجودی انبار پس از طی دوره کرونا مشهود است.
شکل 13. نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای مصرفی
در بهار 1404 نسبت موجودی انبار به فروش 0.16 است که وضعیت بدون تغییر نسبت به فصل مشابه سال قبل و افزایش 0.05 نسبت به زمستان 1403 داشته است. معمولا نسبت موجودی انبار به فروش در کالاهای مصرفی بسیار پایین است؛ زیرا که ماهیت مصرفی محصولات و امکان انقضای آن انگیزه نگهداری به شکل موجودی انبار را پایین میآورد. با این حال یک روند با ثبات و به صورت کاهشی ملایم در نمودار نسبت موجودی انبار به فروش تعدیلشده فصلی قابل مشاهده است که در سه سال اخیر همواره از متوسط نسبت دوره پایینتر بوده است.
شکل 14. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای مصرفی
3-1-2. شاخص موجودی انبار کالاهای واسطهای
شاخص موجودی انبار کالاهای واسطهای در بهار 1404 معادل 90.6 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 3.8 درصد کاهش و به طور قابل انتظار نسبت به فصل زمستان 1403 حدود 27 درصد افزایش داشته است. بر اساس نمودار تعدیل فصلی این شاخص از بهار 1401 یک روند کاهشی داشته است.
شکل 15. نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای واسطهای
به همین ترتیب نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای واسطهای روی عدد 0.28 قرار گرفته است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.06 و نسبت به زمستان 1403 به اندازه 0.08 افزایش داشته است. با این حال در طول یک سال گذشته نسبت موجودی انبار به فروش با تعدیل فصلی پایینتر از مقدار متوسط نسبت در بازه 1399-1403 بوده است و روند نمودار تعدیلشده فصلی حاکی از تداوم روند کاهشی در طول سه سال گذشته است.
شکل 16. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای واسطهای
شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایهای در بهار 1404 روی مقدار 206.1 قرار گرفته که نسبت به فصل مشابه سال قبل کاهش 15.2 درصدی داشته است اما به طور قابل انتظار نسبت به زمستان 1403 افزایش 40.1 درصدی داشته است. با اینکه شاخص که در طول 4 سال گذشته روند صعودی داشته است اما بر اساس نمودار تعدیلشده فصلی از بهار 1403 روند نزولی به خود گرفته است.
شکل 17. نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایهای
شاخص نسبت موجودی انبار به فروش نیز عدد 1.31 را نشان میدهد که 0.53 بالاتر از نسبت بهار سال قبل و 0.97 بالاتر از فصل زمستان سال 1403 است؛ نسبت موجودی انبار به فروش تعدیلشده فصلی نیز یک روند صعودی را در سه سال گذشته نشان میدهد که بالاتر از مقدار متوسط نسبت در طول دوره پنج ساله 1399-1403 قرار دارد.
شکل 18. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش کالاهای سرمایهای
با توجه به اهمیت بخش مسکن در کشور گروه اقتصاد کلان نهادههایی که در بخش ساختمان به کار میرود را به صورت مجزا استخراج کرده است تا با محاسبه شاخص موجودی انبار این نهادهها از وضعیت رونق و رکود در بخش مسکن اطلاعات بیشتری کسب کند. همانطوری که نمودارها نشان میدهند؛ شاخص در بهار 1404 مقدار 93.4 را نشان میدهد که حدود 35 درصد نسبت به فصل مشابه سال قبل کاهش داشته است. این شاخص بر اساس روند تاریخی در فصل بهار 1404 به طور قابل انتظار نسبت به زمستان 1403 حدود 16.5 درصد افزایش یافته است. شاخص موجودی انبار با تعدیل فصلی نهادههای ساختمانی تا فصل پاییز سال 1402 از یک روند صعودی با شیب ملایم برخوردار بوده است اما پس از آن روند نزولی پیدا کرده است.
شکل 19. نمودار شاخص موجودی انبار نهادههای ساختمانی
نسبت موجودی انبار به فروش نیز در بهار 1404 برابر 0.35 است که نسبت به فصل مشابه سال قبل 0.09 کاهش و نسبت به فصل زمستان 1403 به طور قابل انتظار 0.08 افزایش داشته است. نمودار نسبت تعدیلشده فصلی نیز در سه دوره اخیر پایینتر از متوسط نسبت دوره پنج ساله 1399-1403 بوده و از پاییز 1402 روند نزولی داشته است.
شکل 20. نمودار نسبت موجودی انبار به فروش نهادههای ساختمانی