خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

در غیاب حساب‌های اقماری گردشگری در کشور، داده‌های تولید شده توسط مرکز ملی آمار ایران به‌عنوان مرجع رسمی آماری کشور، نقش برجسته‌ای در شناخت وضعیت سفرهای داخلی و ارزیابی تحولات گردشگری ایفا می‌کنند. انتشار این داده‌ها، به‌ویژه در سطح ملی، می‌تواند تصویری کلی از تغییرهای ساختاری در رفتار سفر خانوارها طی زمان ارائه دهد و پایه‌ای برای تحلیل‌های عمیق‌تر در حوزه اقتصاد گردشگری فراهم آورد. با وجود اهمیت بنیادین این داده‌ها، انتشار منظم آنها در سال‌های اخیر، به‌ویژه در دوران همه‌گیری کرونا، با وقفه و ناپیوستگی همراه بوده است. بااین‌حال، انتشار آمارهای فصل بهار سال ۱۴۰۳ از سوی مرکز ملی آمار ایران، نقطه عطفی برای ازسرگیری نظام آماری در حوزه گردشگری محسوب‌می‌شود. با وجود این گام مثبت، تاکنون تحلیل ساختاریافته و منظمی از این داده‌ها ارائه نشده و تبیین تحولات و روندهای اصلی مبتنی‌بر آمارهای جدید مغفول مانده‌است. ازاین‌رو، گزارش حاضر در پی آن است که با اتکا به داده‌های منتشر شده از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳، تصویری تحلیلی از وضعیت سفرهای داخلی ترسیم کرده و روندهای کلیدی مرتبط با اهداف سفر، نوع اقامت، وسایل نقلیه مورداستفاده و مقاصد گردشگرپذیر را مورد بررسی و ارزیابی قرار دهد. لازم به ذکر است که روش‌های گردآوری این اطلاعات توسط مرکز ملی آمار دارای محدودیت‌های روش‌شناختی است.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

• افزایش سهم استفاده از خودروهای شخصی برای سفرهای بهاری از ۶۱.۷ درصد در سال ۱۳۹۷ به ۷۰.۳ درصد در سال ۱۴۰۳،
• کاهش سهم ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی به‌ویژه اتوبوس‌ها از ۶.۴ میلیون سفر (معادل ۹.۲ درصد از کل) در سال ۱۳۹۳، به ۲.۸ میلیون سفر، معادل ۳.۹۹ درصد در سال ۱۴۰۳ رسید. کاهش دسترسی خانوارهای ایرانی به حمل‌و‌نقل عمومی ناشی از کاهش ظرفیت ناوگان و مقرون‌به‌صرفه نبودن آن را نشان‌می‌دهد.
• از بیش از ۷۲۰ میلیون سفر انجام گرفته در طی فصل بهار (بازه ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳) بیش از ۳۳۰ میلیون سفر معادل ۴۶ درصد، محدود به 6 استان خراسان‌رضوی، مازندران، گیلان، تهران، فارس و اصفهان بوده است که این امر تمرکز سفرها بر استان‌های مرکز کشور و پراکندگی پایین سفرها را نشان‌می‌دهد.
• برای اولین‌بار در سال‌های ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳، سهم اقامت در منازل بستگان از بیش از ۷۰ درصد به ۶۹ درصد و سهم ویلاهای اجاره‌ای از حدود ۹ درصد به ۱۰ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. از طرف دیگر، سهم اقامتگاه‌های عمومی و سازمانی که در اوایل دهه به‌ترتیب ۵ و ۴ درصد بوده، در سال ۱۴۰۳، به ۳.۸ و ۲ درصد کاهش‌یافته است. این روند نشانگر تلاش گردشگران برای کاهش هزینه‌های سفر است.
• رتبه نخست خراسان‌رضوی در سفرهای با اقامت شبانه و گیلان در سفرهای بدون اقامت شبانه، نشانگر تداوم علاقه‌مندی ایرانیان به گردشگری مذهبی و طبیعت است. همچنین، افزایش سهم سفرهای درمانی از ۸.۹ درصد در سال ۱۳۹۸ به 11.1 درصد در سال ۱۴۰۳، روند روبه‌رشد گردشگری درمانی را نشان‌می‌دهد.
• با وجود کاهش محسوس سفرها نسبت به پیش از کرونا، حفظ جایگاه استان‌هایی با فاصله زیاد از مرکز کشور همچون فارس، خوزستان و آذربایجان شرقی، در میان ده مقصد برتر سال ۱۴۰۳ توجه بیش‌ازپیش گردشگران داخلی به گردشگری فرهنگی تاریخی را نشان‌می‌دهد.
• استان‌های آذربایجان غربی و کرمان با 64 درصد کاهش و در مقابل استان زنجان با 171 درصد افزایش کمّی سفرها نسبت به سال ۱۳۹۸، به‌ترتیب بیشترین افت و رشد را داشته‌اند که دلایل هر کدام نیازمند بررسی دقیق است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

• با توجه به مسائلی همچون تمرکز سفرها بر استان‌های مرکزی، افزایش استفاده از خودروهای شخصی و کاهش سهم حمل‌و‌نقل عمومی؛ و در راستای افزایش دسترسی‌پذیری ایرانیان به مقاصد سنتی و نوظهور و توسعه متوازن گردشگری داخلی، ضروری است تا توسعه زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل عمومی به‌ویژه ناوگان ریلی و جاده‌ای، از نظر حجم ناوگان، شبکه‌های مواصلاتی و همچنین کاهش هزینه‌های سفر با این ناوگان مورد توجه قرار گیرد.
• با توجه به جریان اقامتی سفرهای بهاری در بخش غیررسمی و افزایش گرایش به خانه‌های اجاره‌ای و کاهش اقامت در اقامتگاه‌های عمومی، ضروری است تا برنامه ویژه‌ای برای اقامت طبقات درآمدی مختلف جامعه در اقامتگاه‌های عمومی و ساماندهی انواع اقامتگاه‌های عمومی با در نظر گرفتن بخش‌های و نیازهای مختلف بازار تدوین شود تا علاوه‌بر هتل‌ها، اقامتگاه‌هایی همچون بوم‌گردی‌ها، خانه‌های سنتی و... نیز به حیات خود ادامه دهند.
• در راستای کاهش هزینه‌های سفر خانوارها و در بهبود دسترس‌پذیری سفر برای آنان، باید ارائه بسته‌ها و ابتکارهای تشویقی برای ترغیب به سفر و ایجاد بسترهایی برای سفرهای مقرون‌به‌صرفه، به‌ویژه برای طبقات پایین جامعه در اولویت قرار گیرد؛ در غیر این صورت ممکن است سفر از سبد مصرفی بسیاری از خانوارها خارج شود.
• به‌طور قطع، پس از ضعف در زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل عمومی و بالا بودن هزینه‌های سفر، مهم‌ترین دلیل فقدان پراکندگی سفرها و تمرکز آنان بر استان‌های مرکزی، ضعف در تبلیغات و معرفی مناسب جاذبه‌های گردشگری استان‌های گوناگون کشور است. در نتیجه نیاز است تا با اجرایی‌سازی ظرفیت‌های قانونی همانند بند «ب» ماده (76) قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران با موضوع اختصاص یک درصد از هزینه‌های دستگاه‌های اجرایی برای حوزه فرهنگ و ردیف 16 احکام سند راهبردی توسعه گردشگری مبنی‌بر وظایف صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در راستای تولید برنامه و راه‌اندازی کمپین‌های تبلیغاتی و همچنین با بهره‌گیری از طرح‌هایی همچون مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی، سرمایه‌گذاری در تبلیغات گردشگری صورت گیرد.
• در راستای گردآوری داده‌هایی دقیق‌تر و جزئی‌تر از سفرهای داخلی، نیاز است تا توسعه حساب‌های اقماری گردشگری با هدف دستیابی به داده‌های تقاضا، خدمات و رفتار گردشگران مانند شناسایی تعداد واقعی گردشگران، هزینه‌کرد آنان و... مورد توجه ویژه قرار گیرد.
• کاهش تعداد سفرها به مقصدهای سنتی همچون اصفهان، یزد و حتی کرمان و در مقابل رشد قابل‌توجه سفرها به استان زنجان، اهمیت نقش رویدادهای گردشگری و تنوع بخشی به محصولات گردشگری به‌ویژه برای نسل جوان را برجسته می‌سازد. با این وجود در اسناد بالادستی گردشگری توجه ویژه به رویدادهای گردشگری مشاهده نمی‌شود.
• علاوه‌بر حفظ توجه و بهره‌برداری از ظرفیت‌ها و جاذبه‌های گردشگری مذهبی و طبیعت، دو حوزه گردشگری سلامت و گردشگری فرهنگی تاریخی که در سال‌های گذشته روبه‌رشد بوده‌اند، باید مورد توجه ویژه قرار گرفته و با شناسایی، حفظ و معرفی مناسب جاذبه‌های فرهنگی، تاریخی و سلامت، گردشگران علاقه‌مند را جذب کرد.

1. مقدمه

در صنعت گردشگری، دسترسی به داده‌های دقیق و جدیدترین، نقش کلیدی در برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری ایفا می‌کند. تصمیم‌گیری در زمینه‌هایی نظیر توسعه زیرساخت‌ها، تخصیص منابع، بازاریابی و تبلیغات، مدیریت منابع انسانی و... از طریق تحلیل داده‌های آماری معتبر حاصل می‌شود. در ایران، مرکز آمار ایران در فاصله سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۸ (به‌جزء 1394)، اطلاعات مربوط به گردشگران داخلی را برای فصل بهار منتشر کرده است. اما از سال ۱۳۹۸ به‌بعد، این روند تا سال ۱۴۰۳ متوقف شد. این داده‌ها، الگوهای کلی گردشگری داخلی کشور را نشان می‌دهند،، می‌توانند تصویری کلی از وضعیت گردشگری داخلی و تغییرها در الگوی کلی را به نمایش بگذارند. پژوهش حاضر در تلاش است تا با استفاده از داده‌های ارائه‌شده مرکز ملی آمار از گردشگری داخلی در فصل بهار آگاهی‌افزایی کند.

لازم به ذکر است استفاده از این داده‌ها نیازمند توجه به ملاحظاتی است. این داده‌ها تنها بخشی از وضعیت گردشگری کشور را در یکی از دوره‌های پر تقاضا نشان می‌دهند و قابل تعمیم به‌کل سال نیستند. افزون‌براین، شاخص‌ها و روش‌های گردآوری مورد استفاده در این داده‌ها با محدودیت‌هایی همراه هستند که باید در تحلیل و تفسیر نتایج لحاظ شود تا از برداشت‌های نادرست جلوگیری شود. به‌عنوان نمونه، گردآوری داده‌های گردشگری به‌صورت پیمایش در مقایسه با روش‌های نوین مانند کلان‌داده‌ها از قابلیت اتکای کمتری برخوردار هستند‌. به‌طور مثال، تعمیم مسافرت یکی از اعضای خانواده به‌کل خانواده، شاخص مناسبی برای بررسی گردشگری داخلی نیست. همچنین، باید توجه داشت که ماه‌های فروردین، اردیبهشت و خرداد دارای ویژگی‌های متفاوتی هستند و تحلیل جداگانه آنها می‌تواند تصویری دقیق‌تر از الگوهای سفر ارائه کند.

در این گزارش، ابتدا نمایی کلی از وضعیت گردشگری داخلی در سال ۱۴۰۳ ترسیم شده و سپس روندهای این حوزه از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ مورد تحلیل قرار می‌گیرند.

2. نگاهی کلی به آمار گردشگری داخلی فصل بهار در سال ۱۴۰۳

طرح آمارگیری از گردشگران ملی، یکی از برنامه‌های اجرایی مرکز آمار ایران با هدف جمع‌آوری داده‌های مرتبط با سفرهای گردشگری خانوارهاست. این اطلاعات در جهت مطالعات اقتصادی و حمایت از تصمیم‌گیری‌های مدیریتی در حوزه گردشگری گردآوری می‌شود. در این طرح، با مراجعه به خانوارهای نمونه، اطلاعاتی درباره ابعاد مختلف سفر نظیر تعداد و نوع سفر (با یا بدون اقامت شبانه)، هدف، شیوه جابه‌جایی، نوع اقامتگاه، وسیله نقلیه، مدت اقامت، مقصد و هزینه‌کرد کلی ثبت می‌شود. مرکز آمار ایران، در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۴۰۳، پس از سه سال وقفه، نتایج کلی آمارگیری از گردشگران ملی در فصل بهار سال ۱۴۰۳ را منتشر [1] و در 15 اردیبهشت 1404 این داده‌ها را به‌روزرسانی و تکمیل کرد.

در فصل بهار ۱۴۰۳، 52.3 درصد از حدود ۲۷ میلیون خانوار کشور (14.3 میلیون خانوار) حداقل یک سفر انجام داده‌اند. در مجموع، طی این فصل حدود ۷۱ میلیون و ۲۰۰ هزار سفر در کشور ثبت شده‌است. از این تعداد، حدود ۷۰ میلیون و ۶۰۰ هزار سفر، داخلی بوده [۲] که ۴۹ درصد آنها با اقامت شبانه (34 میلیون سفر) و ۵۱ درصد بدون اقامت شبانه (36 میلیون سفر) صورت گرفته است [۲ و 3].

در میان سفرهای با اقامت شبانه، 10 استان مقصد اصلی شامل خراسان‌رضوی، مازندران، تهران، فارس، گیلان، اصفهان، خوزستان، هرمزگان، مرکزی و همدان بوده‌اند (شکل 1) [۴].

شکل 1. نمودار مقصدهای برتر در سفرهای با اقامت شبانه

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

در مقابل، استان‌های گیلان، زنجان، خراسان‌رضوی، کرمانشاه، تهران، فارس، مازندران، آذربایجان شرقی، ایلام و گلستان مقصد بیشترین سفرهای بدون اقامت شبانه در این فصل بوده‌اند (شکل ۲) [۵]. همچنین استان‌های خراسان‌رضوی، مازندران، گیلان، تهران، فارس، زنجان، کرمانشاه، آذربایجان شرقی، خوزستان و اصفهان در هر دو نوع سفر (با و بدون اقامت شبانه) جزو استان‌های مقصد با بیشترین سفرها در بهار ۱۴۰۳ بوده‌اند [6]. یکی از مواردی که باید در هنگام تحلیل داده‌های گردشگری سال ۱۴۰۳، مورد توجه قرار داد، همزمانی عید نوروز با ماه مبارک رمضان است که ممکن است برنامه سفر و رفتار گردشگری ایرانیان را در این سال تحت‌تأثیر قرار داده باشد.

شکل 2. نمودار مقصدهای برتر در سفرهای بدون اقامت شبانه

مأخذ: همان.

از نظر اهداف سفر، بیشترین هدف سفرهای با اقامت شبانه در بهار ۱۴۰۳، دیدار دوستان و بستگان با ۵۹ درصد بوده است. پس از آن، گردش و تفریح با ۲۳ درصد، درمان با ۸ درصد و زیارت با ۷ درصد قرار داشته‌اند (شکل 3) [7].

شکل 3. نمودار هدف از سفر گردشگران با اقامت شبانه

مأخذ: همان.

در مجموع، چهار هدف اصلی سفر شامل دیدار با اقوام و آشنایان، تفریح و فراغت، زیارت، و درمان حدود ۹۷ درصد از کل سفرهای انجام شده را به خود اختصاص می‌دهند. تنها ۳ درصد از سفرها با اهدافی چون آموزش، خرید، یا امور مربوط به کسب‌وکار صورت گرفته است [7]. در میان سفرهای بدون اقامت شبانه نیز، گردش و تفریح با ۳۱ درصد از کل در رتبه اول قرار دارد و پس از آن، دیدار بستگان با ۲۷ درصد، درمان با ۲۲ درصد و خرید با ۱۲ درصد از اهداف اصلی سفر بوده‌اند. حدود ۸ درصد دیگر نیز مربوط به اهدافی نظیر آموزش، زیارت و کسب‌وکار است (شکل ۴) [8].

تحلیل داده‌های سفرهای داخلی بهار ۱۴۰۳ نشان‌می‌دهد که الگوی سفر خانوارها در فصل بهار، به‌شدت متأثر از تعطیلات نوروزی است. نوروز، به‌عنوان طولانی‌ترین تعطیلات رسمی کشور، بستر مناسبی برای سفرهای خانوادگی و تفریحی فراهم می‌سازد و پیوندهای خویشاوندی را به‌عنوان یکی از ارکان فرهنگی سفر ایرانی برجسته می‌کند. بر این اساس، تمرکز بر اهداف غیر شغلی در این بازه کاملاً طبیعی است.

شکل 4. نمودار هدف از سفر گردشگران بدون اقامت شبانه

مأخذ: همان.

از نظر اقامت در بهار ۱۴۰۳، حدود ۶۹ درصد از اقامت‌ها در خانه بستگان و آشنایان صورت گرفته و پس از آن، ویلاها و آپارتمان‌های اجاره‌ای (۱۱ درصد) و شخصی (۹ درصد) قرار دارند. اقامتگاه‌های رسمی همچون هتل‌ها، مهمان‌سراها و... (۴ درصد)، اقامتگاه‌های سازمانی (۲ درصد) و چادر یا کمپ شخصی (۳ درصد) سهم محدودی داشته‌اند (شکل ۵) [۹]. با توجه به اهداف سفر در فصل بهار و به‌خصوص عید نوروز، این الگو نشان‌دهنده غلبه اقامت‌های غیررسمی در سفرهای بهاری و وابستگی بالا به شبکه‌های خانوادگی است؛ الگویی که اگرچه از نظر فرهنگ دیدوبازدید نوروزی دارای اهمیت بالایی است، اما توسعه زیرساخت‌های اقامتی رسمی را نیز با چالش مواجه می‌سازد. بدین‌صورت که سهم قابل‌توجهی از اقامت‌ها در خارج از حوزه رسمی گردشگری انجام‌می‌شود و سفرهایی که می‌توانست به گردش مالی در جامعه میزبان منجر شود، وارد مسیرهای غیررسمی یا حمایت خانوادگی شده‌است. در کل، با توجه به اهداف سفر ایرانیان در بهار که دیدوبازدید نوروزی از بستگان و دوستان در اولویت قرار دارد، قابل پیش‌بینی است که اقامت در منازل بستگان در این فصل بیشتر از سایر فصول باشد.

گفتنی است که مسائل اقتصادی (مانند هزینه بالای اقامت در منزل بستگان) و تحولات اجتماعی (مانند تغییرها در سبک زندگی جمعی) در حال وقوع، می‌توانند به‌تدریج از سهم اقامت در منازل آشنایان کاسته و در نتیجه ضرورت برنامه‌ریزی و تدوین سیاست‌هایی برای تأمین اقامتگاه‌های مقرون‌به‌صرفه برای اقشار کم‌درآمد پررنگ‌تر شود. چراکه عامل اقامت می‌تواند در آینده باعث خودداری بسیاری از خانوارها به‌ویژه خانوارهای کم‌درآمد از سفرهای نوروزی شود.

شکل 5. نمودار وضعیت اقامت گردشگران داخلی بهار ۱۴۰۳

مأخذ: همان.

بررسی وسایل نقلیه مورد استفاده در سفرهای داخلی بهار ۱۴۰۳ نشان‌می‌دهد که ۷۰.۳ درصد از سفرها در مسیر رفت با خودروهای شخصی انجام‌شده، که بیانگر وابستگی بالای گردشگری داخلی ایران به این وسیله است. گرچه شاید ماهیت و سبک سفرهای بهاری (چند مقصدی بودن این سفرها در ایام نوروز و در نتیجه نیاز به کاهش هزینه، انعطاف‌پذیری بالا و همچنین تکیه‌بر مقصدهای شمال کشور، به‌ویژه از مبدأ تهران) عامل مهمی در این وابستگی است. کاهش شدید ظرفیت ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی به‌ویژه نسبت به سال‌های ابتدایی دهه 90 و از طرف دیگر، مقرون‌به‌صرفه نبودن سفر با این ناوگان به‌خصوص برای خانوارهای پرجمعیت، خانوارهای ایرانی را به سفر با خودروهای شخصی خویش سوق داده است. دیگر وسایل حمل‌و‌نقل یعنی تاکسی‌های بین‌شهری با ۱۲.۲۳ درصد و خودروهای شخصی دیگران با ۹.۲۹ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند و وسایل حمل‌و‌نقل عمومی مانند اتوبوس و قطار تنها به‌ترتیب ۳.۹۹ و ۱.۲۷ درصد سهم داشته‌اند [۱۰]. هواپیما با ۰.۶۱ درصد، به‌دلیل هزینه بالا و دسترسی محدود، کاربرد کمتری دارد. با توجه به اینکه مینی‌بوس‌ها و شناورها به‌ترتیب مختص سفرهای گروهی و دریایی هستند و نقش محدودی در حمل‌و‌نقل دارند، این وسایل حمل‌و‌نقل نیز به‌ترتیب ۰.۳۸ و ۰.۰۲ درصد از سفرها را به خود اختصاص داده‌اند. به همین صورت نیز سایر وسایل نقلیه مانند موتورسیکلت، دوچرخه و ون در مجموع 1.92 درصد از سفرها را پوشش داده‌اند (شکل 6) [۱۰].

شکل 6. نمودار وسایل نقلیه مورداستفاده برای مسیر رفت در بهار ۱۴۰۳

مأخذ: همان.

3. بررسی روندهای آماری گردشگری داخلی در فصل بهار از سال ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳

در این بخش، یافته‌های آماری از گردشگری داخلی در فصل بهار و تغییرهای کلان روندهای آن در بین سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ مورد بررسی قرار گرفته است.

3-1. روند دسترس‌پذیری سفر

همان‌گونه که بیان شد، مرکز ملی آمار ایران در گزارش‌های فصلی، شاخص «تعداد و درصد خانوارهای سفرکرده در بهار» را ارائه می‌دهد؛ به این معنا که خانواری که حداقل یکی از اعضایش در بهار سفر کرده باشد، «خانوار سفر رفته» و در غیر این صورت «سفر نرفته» محسوب‌می‌شود. این تعریف محدودیت‌های مفهومی و روش‌شناختی دارد و قادر به ارائه تصویر کامل و دقیق از الگوی سفرهای داخلی نیست. با توجه به ماهیت گردشگری، سنجش آماری آن مستلزم تعریف دقیق سفر به‌عنوان جابه‌جایی فیزیکی افراد از مبدأ به مقصد و بازگشت به محل اقامت دائمی در بازه زمانی مشخص است. بر این اساس، شمارش تنها یک سفر توسط یکی از اعضای خانوار در طول سال، معیار مناسبی نیست و می‌تواند به خطاهای تحلیلی و سیاستگذاری منجر شود. تحلیل‌های این گزارش با توجه به این محدودیت‌ها انجام‌شده‌اند. داده‌های سفر خانوارهای ایرانی در بازه ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ تغییرهای قابل‌توجهی داشته که متأثر از همه‌گیری کرونا، عوامل اقتصادی، زیرساختی و اجتماعی است.

شکل 7. نمودار دسترسی سفر خانوارها در فصل بهار بر‌مبنای تعداد خانوار

مأخذ: همان.

در سال ۱۳۹۰، از میان ۲۰.۳ میلیون خانوار، حدود ۵۷.۹ درصد یعنی 8،11 میلیون خانوار، حداقل یک سفر انجام دادند. در سال‌های بعد و با وجود نوسان‌ها، بالاترین نسبت سفر در سال ۱۳۹۷ رخ داد که در آن از میان 24.8 میلیون خانوار، ۶۸.۷ درصد یعنی حدود ۱۷ میلیون خانوار به مسافرت رفته‌بودند. این دوره را می‌توان دوره‌ای با ثبات نسبی در الگوی سفر خانوار ایرانی دانست که تحت‌تأثیر بهبود وضعیت اقتصادی (مانند درآمد سرانه بالاتر) [26] و رشد زیرساخت‌های گردشگری و سفر قرار داشت. اما در بهار ۱۳۹۸، نسبت خانوارهای سفر کرده کاهش یافت که شاید بتوان علت کاهش چشمگیر سفرهای نوروزی ۱۳۹۸ را علاوه‌بر افت وضعیت اقتصادی [26]، بارندگی‌های شدید و سیلاب‌های گسترده. در سال‌های بعد، همه‌گیری کرونا باعث رکود شدید در سفرها شد به حدی که در کل سال 1400، 7.7 میلیون خانوار (30 درصد از کل 26.3 میلیون خانوار) به سفر رفته‌اند. براساس اولین داده‌های پس از کرونا در سال ۱۴۰۳، روند بازیابی سفرها به ۱۴.۳ میلیون (۵۲.۳ درصد از کل 27.3 میلیون خانوار) رسید [۲]. در سال ۱۴۰۳، 85.6 درصد بازیابی نسبت به سال ۱۳۹۸ و 83.7 درصد بازیابی نسبت به سال ۱۳۹۷ رخ داده است (شکل 7).

عوامل متعددی در کاهش سفرهای داخلی در سال‌های اخیر نقش داشته‌اند. علاوه‌بر کرونا، مشکلات اقتصادی و افزایش هزینه‌های سفر و کاهش ظرفیت حمل‌و‌نقل عمومی، موانع جدی پیش‌روی توسعه گردشگری داخلی ایجاد کرده است. علاوه‌بر‌این، شاید بتوان گفت هم‌زمانی تعطیلات نوروز ۱۴۰۳ با ماه مبارک رمضان نیز به‌دلایل فرهنگی و مذهبی، بر کاهش سفرها مؤثر بوده است.

3-2. مقاصد برتر مسافران بهار در گردشگری داخلی

در طی 14 سال گذشته (بهار ۱۳۹۰ تا بهار ۱۴۰۳) الگوی جابه‌جایی داخلی کشور سه دوره متمایز را پشت‌سر گذاشته‌است: نخست، دوره پیش‌رونق (۱۳۹۰–1۳۹۲) با رشد ملایم (71.1 میلیون سفر در سال 1391 به‌عنوان بالاترین میزان در این دوره)؛ سپس دوره رشد کم‌سابقه (۱۳۹۳–1397) که قله تاریخی 112.2 میلیون سفر در بهار ۱۳۹۷ را رقم زد؛ و در نهایت دوره سوم رکود ناشی از همه‌گیری کرونا (سقوط به ۲۴٫۶ میلیون سفر در کل سال ۱۴۰۰) و سپس بازیابی تدریجی در بهار ۱۴۰۳ که با ثبت ۷۰ میلیون سفر، معادل 62.8 درصد از رکورد ملی (سال 1397) بازگشته‌است [۲]. شکل 8 روند کمّی سفرها در سال‌های گذشته را نشان‌می‌دهد.

شکل 8. نمودار روند کمّی سفرها در سال‌های ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳

مأخذ: همان.

داده‌های سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳، نشانگر تشکیل یک هسته متشکل از 6 استان خراسان‌رضوی، تهران، مازندران، گیلان، اصفهان و فارس است. از بیش از ۷۲۰ میلیون سفر انجام گرفته در طی این سال‌ها، بیش از ۳۳۰ میلیون سفر معادل ۴۶ درصد از کل سفرها، محدود به این هسته بوده است [6].

براساس تفکیک استان‌ها، خراسان‌رضوی با تکیه‌بر جاذبه‌ها و زیرساخت‌های زیارتی، جایگاه خود را از ۶ میلیون سفر (۱۱ درصد سهم) در ابتدای دهه (۱۳۹۰) به اوج ۸.۷ میلیون (8 درصد از کل) در سال ۱۳۹7 رساند و اکنون با ۷.۲ میلیون سفر (۱۰.۳ درصد از کل) همچنان رتبه نخست است.

تهران، که از ۲٫۷ میلیون جابه‌جایی (۵ درصد سهم) آغاز کرده بود، به لطف تمرکز فعالیت‌های تجاری و درمانی در سال ۱۳۹۸ به 7.9 میلیون سفر(8 درصد از کل) رسید و در ۱۴۰۳ به حدود ۵ میلیون سفر (۷ درصد سهم) رسیده است.

مازندران در سال ۱۳۹۰ از ۴.۸ میلیون سفر (8.7 درصد سهم) شروع کرد و در ۱۳۹7 رکورد ۹.۸ میلیون سفر (8.74 درصد سهم) را ثبت کرد. سپس ۱۴۰۳ را با ۵.۱ میلیون سفر (۷.۳ درصد سهم) پشت‌سر گذاشته و زمینه بازگشت به روند صعودی را فراهم کرده است.

گیلان مسیر مشابهی طی کرد و ۴٫۷ میلیون سفر (۸. 7 درصد سهم) در ۱۳۹۰، اوج ۱۱.۳ میلیون (۱1.1 درصد سهم) در ۱۳۹۶ و اکنون حدود ۵1 میلیون سفر (۷.۲ درصد سهم) را ثبت کرده است [6].

نزدیکی به تهران، وجود جاذبه‌های طبیعی جذاب و امکان سپری کردن تعطیلات آخر هفته ساکنان تهران، کماکان مهم‌ترین محرک‌های سفر به دو استان گیلان و مازندران است.

در قلمروی جاذبه‌های میراث‌فرهنگی، اصفهان ۴ میلیون سفر (۷٫۵ درصد سهم) را در ۱۳۹0 تجربه کرد که البته در بهار ۱۳۹۷ به 7.5 میلیون سفر رسید (۵.۱ درصد از کل). پس از کرونا تعداد سفرها به این استان در بهار ۱۴۰۳ تنها ۲.۵ میلیون سفر (3.5 درصد از کل) به ثبت رسیده و هم‌اکنون در جایگاه دهم قرار دارد که به نظر برای این استان مطلوب نیست. البته می‌توان یکی از مهم‌ترین دلایل این کاهش را وابسته به زاینده‌رود و خشک شدن آن مرتبط دانست [27]. علاوه‌بر این شاید بتوان گفت که تمرکز سنتی این استان و سایر استان‌های مشابه مانند یزد و حتی کرمان بر گردشگری ورودی [21] و نبود بازاریابی و تبلیغات مناسب برای معرفی جاذبه‌های جدید در جهت توسعه گردشگری داخلی [28، 20 و 29]، حتی در زمان کاهش شدید گردشگری ورودی، از دیگر عوامل مهم در این زمینه است. بازنگری برنامه‌های بازاریابی به‌ویژه با رویکرد معرفی شهرهای گردشگری جدید، معرفی جاذبه‌های جدید از جمله فرهنگی و رویدادها [20] با رویکردی متوازن و به‌دور از فشار بر چند منطقه خاص نه فقط برای اصفهان بلکه برای دیگر استان‌ها نیز یک ضرورت است.

فارس نیز از ۳٫۹ میلیون سفر (7.1 درصد از کل) در ابتدای دوره به اوج ۷٫۳ میلیون (6.5 درصد از کل) در ۱۳۹۷ رسید و در ۱۴۰۳ با ۴٫۷ میلیون سفر (6.7 درصد از کل) حدود دو‌سوم رکورد خود را بازیافته و به رتبه پنجم دست یافته‌است [6]. گرایش بیشتر مسافران به گردشگری تاریخی، در کنار جاذبه‌های فرهنگی و مذهبی این استان را می‌توان از دلایل اصلی برای این روند جدید برشمرد [31 و 30].

باید توجه داشت که با توجه به نقش نمادهای ملی در انسجام مردم ایران در دوران دفاع مقدس 12‌روزه، گردشگری فرهنگی تاریخی بیش از گذشته مورد استقبال ملت ایران قرار خواهد گرفت و بنابراین نیاز است تا مدیران استان‌ها توجه ویژه‌ای به این نوع از گردشگری و برجسته‌سازی جاذبه‌های تاریخی در استان‌های خود کنند.

به‌جزء این استان‌ها، چند استان دیگر نیز در سال‌های گذشته سفرهای بالایی را ثبت کرده‌اند. خوزستان که در سال ۱۳۹۰ با ۲.۲ میلیون سفر (42 درصد از کل) آغاز کرد، پس از اوج ۵.۵ میلیون سفر (8.4 درصد از کل) در ۱۳۹7، با 2.6 میلیون سفر (۳.۷ درصد از کل) در سال ۱۴۰۳، افت شدیدی را تجربه کرده است. با این وجود همچنان در بین 10 استان برتر است. ضعف در زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل، اقامتی و گردشگری، ضعف در تبلیغات و بازاریابی مؤثر و شاید از همه مهم‌تر، بحران ریزگردها و آلودگی‌هوا و آب را بتوان از دلایل کاهش سفر به خوزستان دانست.

یکی از مقصدهای پرطرف‌دار که در سال‌های اخیر پیشرفت خوبی داشته و در سال ۱۴۰۳ به رتبه هفتم رسیده، کرمانشاه است. این استان از 1.6 میلیون سفر در سال ۱۳۹۰ (3 درصد از کل) به نقطه اوج 6 میلیون سفر (5.4 درصد از کل) در سال ۱۳۹۷ رسید. در نهایت، در سال ۱۴۰۳، 3.2 میلیون سفر (4.4 درصد از کل) را جذب کرده است. همانند خوزستان، کرمانشاه نیز به‌دلیل جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی خود و گرایش بیشتر مردم به جاذبه‌های تاریخی [18،19 و 24] رشد قابل‌توجهی را در سال‌های گذشته تجربه کرده است.

آذربایجان شرقی در سال ۱۳۹۰ با حدود ۱.۶۷ میلیون سفر بهاری (۳ درصد سهم) آغاز کرد. نقطه اوج در ۱۳۹۷ با ثبت ۴.۹۷ میلیون سفر (4.4 درصد سهم) رقم خورد. اما در ۱۴۰۳ با ۲.۶۶ میلیون سفر (۳.۸ درصد سهم) بازیابی جذب سفرها مشاهده می‌شود. شاید بتوان گفت ثبت جهانی روستای کندوان مهر ماه 1402 یکی از عوامل محرک سفر به این استان بوده است [25].

در خلاف روند اکثر استان‌ها، زنجان به‌عنوان مقصدی غیر سنتی و جدید، رشد چشمگیری داشته است [6]. زنجان که از 58 میلیون سفر (1.08 درصد از کل) در سال ۱۳۹۰ به 45.1 میلیون سفر (1.3 درصد از کل) در سال ۱۳۹۷ رسید، در ۱۴۰۳ با جهشی کم‌سابقه ۳.۵ میلیون سفر (۵.02 درصد از کل) را تجربه کرده و خود را به‌عنوان مقصدی نوظهوری مطرح کرده است. شاید یکی از مهم‌ترین دلایل افزایش سفرها به استان زنجان، استفاده از ظرفیت رویدادها برای جذب گردشگران باشد [16].

به‌طور کلی، تمرکز سفرها بر شش استان نام‌برده، علاوه‌بر دلایل زیرساختی و اقتصادی که به‌شدت تعیین‌کننده است، بیانگر علاقه‌مندی ایرانیان به سه نوع گردشگری مذهبی، طبیعت و فرهنگی تاریخی است. جدول 1 پیوست، آمار و روند سفر به استان‌های کشور را به‌همراه درصد تغییرات نسبت به سال اوج هر استان و همچنین سال ۱۳۹۸ به‌عنوان آخرین سال پیش از همه گیری کرونا ارائه کرده است. در جدول برای هر استان چهار سال نشان داده شده‌است که سال اول سال پایه پژوهش، سال دوم سال اوج سفرها برای هر استان، سال سوم سال پیش از کرونا و سال چهارم سال پایانی پژوهش است. جدول ۲ پیوست نیز، مقصدهای برتر را براساس رتبه در هر سال به نمایش می‌گذارد.

دسترسی به مناطق دور از مرکز کشور، یکی از چالش‌های اساسی گردشگری داخلی است. هرچه فاصله از مرکز بیشتر می‌شود، دسترسی نیز دشوارتر خواهد بود. در این میان، نقش زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل، به‌خصوص شبکه‌های جاده‌ای و امکانات خودرو محور که سفرهای زمینی را تسهیل می‌کنند، در انتخاب مقاصد گردشگران انکارناپذیر است. وجود جاده‌های مناسب، خدمات رفاهی بین‌راهی و ظرفیت بالای پذیرش خودروهای شخصی، سبب شده‌است تا استان‌های مرکزی کشور، به‌ویژه مناطق پیرامونی تهران، به‌طور طبیعی در اولویت سفر قرار گیرند.

ضعف در تبلیغات، نبود سرمایه‌گذاری کافی در مناطق کمتر شناخته شده و فقدان زیرساخت‌های گردشگری در این نواحی، از مهم‌ترین عوامل تمرکز سفرهای نوروزی بر شمار محدودی از استان‌ها به‌شمار می‌آید. افزون‌براین، ظرفیت‌های بالای اقامتی و حمل‌و‌نقلی در مقاصد پرطرف‌دار و مقرون‌به‌صرفه بودن اقامت در این مناطق‌– که عمدتاً ناشی از شرایط رقابتی میان ارائه‌دهندگان خدمات است‌– از دیگر عوامل جذب گردشگران به این استان‌ها محسوب‌می‌شود. البته در هنگام تحلیل حجم سفرها به استان‌ها باید نقش کلیدی استان تهران و جمعیت آن را که بخش مهمی از مهاجران از استان‌های دیگر را شامل می‌شود، مدنظر قرار داد. ترکیب مهاجرتی جمعیت استان تهران که در نوروز برای دیدوبازدید با بستگان به استان‌های زادگاه خود سفر می‌کنند، عاملی تأثیرگذار بر افزایش سفر به ۱۰ مقصد برتر هستند. تمرکز بیش از حد سفرها بر چند مقصد خاص، علاوه‌بر ایجاد فشار مضاعف بر منابع‌طبیعی، زیرساخت‌ها و خدمات گردشگری، مانعی جدی در مسیر توسعه متوازن گردشگری کشور به‌شمار می‌آید. این تمرکز نامتوازن، موجب ازدحام، فرسایش محیطی و کاهش کیفیت تجربه گردشگری در مقاصد پرتردد می‌شود، درحالی‌که بسیاری از استان‌های دارای ظرفیت‌های قابل‌توجه همچنان در حاشیه توجه قرار دارند.

بسیاری از استان‌های کشور، حتی استان‌هایی که در میان 10 استان برتر گردشگری کشور قرار دارند، مانند کرمان، کرمانشاه، فارس و حتی اصفهان و مازندران نیز، همچنان از سهم اندکی در زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل ریلی، زمینی و هوایی برای جابه‌جایی گردشگران به‌ویژه در ایام اوج سفرها مانند فصل بهار برخوردارند [22،33، 34، 35،23]. به‌عنوان نمونه، براساس آمار سازمان هواپیمایی کشوری، از مجموع پروازهای داخلی در سال 1402، فرودگاه مهرآباد با سهمی معادل ۳۵.۵ درصد، بالاترین سهم از کل و فرودگاه‌های مشهد (۱۴ درصد)، کیش (۶.۸۲ درصد)، اهواز (۴.۴۱ درصد) و اصفهان (۳.۱۴ درصد) را اختصاص داده‌اند. در مقابل استانی همانند کرمانشاه، با وجود ثبت ۳.۱ میلیون سفر در طی بهار ۱۴۰۳، تنها ۰.۵۲ درصد از پروازهای داخلی را شامل شده‌است [11]. این موضوع بیانگر تمرکز نامتوازن پروازهای کشور است. از سوی دیگر، افزایش قابل‌توجه نرخ بلیط هواپیما موجب شده‌است که بسیاری از مردم از سفرهای هوایی صرف‌نظر کنند. از کل مسافران ناوگان ریلی نیز، ۳۴.۳ درصد مربوط به تهران و ۲۶.۵ درصد مربوط به استان‌های خراسان‌شمالی، جنوبی و رضوی بوده‌اند. در مقابل، حجم مسافران سایر استان‌ها مانند اصفهان تنها ۲.۷ درصد، کرمان ۱.۸ درصد، فارس ۰.۹ درصد، استان‌های شمالی در مجموع ۵.۶ درصد و استان‌های جنوبی ۴.۸ درصد از کل مسافران بوده است [12]. علاوه‌بر‌این، ظرفیت ناوگان جاده‌ای نیز کاهش‌یافته بدین‌صورت که در سال ۱۳۹۳ حدود 308 میلیون نفر با اتوبوس جابه‌جا شدند، اما در سال‌های 1401 و 1402، تعداد مسافران به‌ترتیب به 146 و سپس 167 میلیون نفر رسیده یعنی 45.8 درصد کمتر از ۱۳۹۳ [13]. این کمبود ظرفیت ناوگان جاده‌ای باعث کمبود و گرانی سفر با حمل‌و‌نقل عمومی شده و سفر با خودروهای شخصی را ترغیب کرده است.

شکل 9. نمودار روند تغییرات جریان سفرهای داخلی به استان‌های کشور (براساس حروف الفبا از الف تا س)

ماخذ: همان. 

شکل 10. نمودار ادامه روند تغییرات جریان سفرهای داخلی به استان‌های کشور (براساس حروف الفبا از س تا ی)

ماخذ: همان. 

3-3. مقاصد برتر مسافران با اقامت شبانه

در بازه بهار ۱۳۹۰ تا بهار ۱۴۰۳، 6 استان خراسان‌رضوی، مازندران، تهران، گیلان، اصفهان و فارس، در رتبه‌های متفاوت، جزو ۵ مقصد برتر انتخابی با اقامت شبانه گردشگران داخلی فصل بهار بوده‌اند. مجموع سفرهای داخلی همراه با اقامت شبانه سه دوره متمایز را تجربه کرده است. نخست، دوره رشد آهسته اوایل دهه 90 بود، حجم سفرها از 33 میلیون سفر در بهار ۱۳۹۰ به ۳۷ میلیون در ۱۳۹۳ (رشد 12 درصدی) رسید. دوره دوم بین ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ شکل گرفت؛ جهش پیاپی دوساله رقم کل را به حدود ۵۰ میلیون سفر رساند، یعنی نسبت به ۱۳۹۰ افزایشی نزدیک به ۵۲ درصد که باید مهم‌ترین دلایل آن را بهبود وضعیت اقتصادی دانست [26]. پس از افول شدید در سال‌های همه‌گیری کرونا، در بهار ۱۴۰۳ حجم سفرها دوباره به ۳۴.۵ میلیون رسید؛ به‌بیان‌دیگر، 69 درصد نسبت به سال ۱۳۹۷ و 73 درصد نسبت به سال ۱۳۹۸ بازیابی آمار سفر رخ داده است [۴]. به‌طور کلی؛ می‌توان گفت که کمّیت سفرها به میزان سال‌های ابتدایی دهه 90 یعنی ۱۳۹۰ تا 1392 و پیش از جهش‌های اواسط دهه 90 بازگشته‌است.

در سفرهای با اقامت شبانه، خراسان‌رضوی در تمام این سال‌ها صدرنشین مطلق بوده است. این استان در ۱۳۹۰، ۴٫۴ میلیون سفر (12.8 درصد از کل) را داشته است. تعداد سفرها در سال ۱۳۹۷ به اوج خود یعنی 7.5 میلیون سفر (11.3 درصدِ بازاری بزرگ‌تر) رسید. بهار ۱۴۰۳ نیز با ۴.۵ میلیون سفر، دوباره همان نسبت 13 درصدی سال ۱۳۹۰ را با وجود کاهش از نظر تعداد تکرار کرد.

مازندران در تمام دوره میان سه مقصد نخست باقی مانده‌است. این استان در ۱۳۹۰، با 3.03 میلیون سفر ۹.۱ درصد از کل بازار را جذب کرد. در سال اوج این استان یعنی ۱۳۹۶ تعداد سفرها به این استان تا 7.4 میلیون سفر بالا رفت؛ اما به‌دلیل رشد کل بازار، سهم آن به ۱۰ درصد از کل رسید. در ۱۴۰۳ با ۳٫۲ میلیون سفر، ۹.۳ درصد از کل را در اختیار دارد.

گیلان، در ۱۳۹۰ با 1.5 میلیون سفر و سهم ۴.۷ درصدی از کل، در میان ۵ مقصد اصلی قرار نداشت. پس از رکورد ۳.۳ میلیونی، یعنی سهم ۶.۸ درصد در اوج بازار ۱۳۹۶ به 1.9 میلیون سفر و ۵.۸ درصد از بازار در ۱۴۰۳ کاهش یافته‌است [۴].

استان فارس، با محوریت شیراز و محورهای میراث جهانی، از ۲٫۴ میلیون سفر در ۱۳۹۰ (۷٫۳ درصد بازار) به اوج ۳٫۶ میلیون در ۱۳۹۷ رسید و سهم آن در این بازار بزرگ‌تر به 7.1 درصد کاهش یافت و اکنون با ۲٫۶ میلیون، سهم 7.6 درصدی دارد. انتظار می‌رود در صورت گرایش هر‌چه بیشتر گردشگران به گردشگری فرهنگی- تاریخی، رونق شهرهایی همچون فارس بیشتر شود.

تهران در ابتدای دوره و سال ۱۳۹۰ با ۲.۳ میلیون سفر، سهم ۶.۹ درصدی از بازار گردشگری داخلی را داشت. در 1396 با ۴.۱ میلیون سفر، 8.1 درصد بازار را به خود اختصاص داد. در ۱۴۰۳ با ۲.۹ میلیون سفر ۸.۲ درصد از بازار را جذب کرده است.

اصفهان از ۲.۱ میلیون سفر در سال ۱۳۹۰ (۶.۴ درصد) به ۲.۷ میلیون سفر در ۱۳۹۷ (۵.۳ درصد از کل) رسید. در سال ۱۴۰۳ صعود تا ۱.۵ میلیون را یعنی ۴.۴ درصد بازار فعلی شاهد بوده است [۴]. جدول 1، پنج استان برتر مقاصد گردشگران داخلی با اقامت شبانه را نشان‌می‌دهد.

جدول 1. پنج استان برتر مقاصد گردشگران داخلی بهار با اقامت شبانه از سال ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳

مأخذ: نگارنده. 

3-4. مقاصد برتر مسافران بدون اقامت شبانه

روند سفرهای بدون اقامت شبانه نیز مشابه سفرهای با اقامت شبانه است. در ابتدای دوره، تعداد سفرها از حدود ۲۱ میلیون مورد در سال ۱۳۹۰ با شیبی ملایم افزایش یافت و در سال ۱۳۹۳ به حدود ۳۳ میلیون سفر رسید. این روند رشد در سال‌های پس از آن نیز ادامه داشت و در فاصله سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۷ جهشی قابل‌توجه رخ داد؛ به‌گونه‌ای که تعداد سفرها از حدود ۳۷ میلیون مورد در سال ۱۳۹۵ به اوج تاریخی خود در سال ۱۳۹۷ با حدود ۶۲ میلیون سفر رسید. این رقم نسبت به سال ۱۳۹۰، رشد چشمگیری معادل ۱۹۱ درصد را نشان‌می‌دهد. از سال ۱۳۹۷ به‌بعد، مسیر تغییرهای نزولی شد. در سال ۱۳۹۸ تعداد سفرها با کاهش حدود ۱۱ درصد نسبت به اوج، به حدود ۵۵ میلیون مورد رسید. در نهایت، در سال ۱۴۰۳ تعداد سفرها به حدود ۳۶ میلیون رسید که نسبت به سال ۱۳۹۸ کاهش ۳۵ درصدی و نسبت به سال اوج کاهش ۴۲ درصدی را نشان‌می‌دهد. از منظر سطح دسترس پذیری به سفر، وضعیت سال ۱۴۰۳ به دوره‌های پیش از جهش بزرگ، یعنی حوالی سال ۱۳۹۵، شباهت دارد.

یافته‌ها نشان‌می‌دهد در طی سال‌های ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳، 11 استان توانسته‌اند در میان پنج مقصد برتر گردشگری بدون اقامت شبانه قرار بگیرند که شامل استان‌های گیلان، مازندران، اصفهان، فارس، تهران، کرمانشاه، خوزستان، قزوین، خراسان‌رضوی و زنجان هستند. یافته‌ها نشان‌می‌دهد که گیلان به‌جزء سال ۱۳۹۷ در تمامی سال‌ها رتبه نخست و در کل بالاترین تعداد سفر را ثبت کرده است. علاوه‌بر گیلان، مازندران و فارس بیشترین فراوانی را در قرارگیری در ۵ مقصد برتر داشته‌اند. همچنین روند تغییرات نشان‌می‌دهد که استان اصفهان، اگرچه تا سال 1395 در میان مقاصد محبوب بدون اقامت بوده اما این جایگاه را از دست داده و استان‌هایی مانند کرمانشاه و زنجان در بین این مقاصد قرار گرفته‌اند.

گیلان در سال ۱۳۹۰ با ۳.۱ میلیون سفر (13.8 درصد از کل) صدرنشین بود و در سال 1396 با 8 میلیون سفر (14.8 درصد از کل) به بالاترین تعداد دست‌یافت. از دلایل اصلی افزایش سفر به این استان در سال 1396 را شاید بتوان دسترسی آسان از استان‌های همجوار، جذابیت‌های طبیعی و قرارگیری در مسیر پرتردد سفرهای خودرو محور شمال، توسعه مسیرها به‌ویژه آزادراه و همچنین برنامه‌ریزی و توجه ویژه استان برای توسعه گردشگری (مانند نام‌گذاری سال به‌عنوان سال گردشگری) دانست [7]. استان گیلان، در سال ۱۴۰۳، ۳ میلیون سفر و سهم ۸.۵۹ درصد را ثبت کرد [17]. مازندران نیز از 1.7 میلیون سفر (8 درصد از کل) در سال ۱۳۹۰، بالاترین تعداد را در ۱۳۹۸ با ۵.۳ میلیون سفر (۹.۷ درصد از کل) به ثبت رساند، اما در ۱۴۰۳ به ۱.۹ میلیون سفر (۵.۳۶ درصد) کاهش یافته‌است. استان فارس با 1.4 میلیون سفر (6.7 درصد از کل) در سال ۱۳۹۰ آغاز کرد و در سال ۱۳۹۸، بالاترین آمار یعنی ۳.۷ میلیون سفر (6.9 درصد از کل) را تجربه کرد. در ۱۴۰۳ با ۲ میلیون سفر (۵.۷ درصد از کل)، در حال بازیابی است. اصفهان با آمار اولیه 1.9 میلیون سفر (۹.۱ درصد) در ۱۳۹۰ با رتبه دوم آغاز کرد، در سال ۱۳۹۷، با ۳ میلیون سفر (۴.۸ درصد از کل) به قله خود رسید و در سال ۱۴۰۳ با ۹۰۰ هزار سفر (سهم ۲.۵۲ درصد) به رتبه هفتم سقوط کرده که نیازمند بازنگری در سیاست‌های گردشگری است. خراسان‌رضوی با 1.6 میلیون سفر در ۱۳۹۰ (سهم ۷.۵۵ درصد) پس از نوساناتی به ۲.۹ میلیون سفر (۴.۸ درصد از کل) در سال ۱۳۹۷ رسید. در ۱۴۰۳ با ۲.۷ میلیون سفر (سهم ۷.۵۹ درصد) رسیده است. استان تهران از 449 هزار نفر در سال ۱۳۹۰ (سهم ۲.۰۹ درصد) در ۱۳۹۰ به ۳.۸ میلیون نفر (۶.۹۵ درصد) در ۱۳۹۸ رسید. در ۱۴۰۳، ۲ میلیون سفر (سهم ۵.۸ درصد) را در اختیار دارد.

از دیگر استان‌ها، زنجان به‌عنوان پدیده‌ای قابل‌توجه، از 188 هزار سفر (سهم ۰.۸۸ درصد از کل) در ۱۳۹۰ به 765 هزار نفر (1.3 درصد از کل) در سال ۱۳۹۸ و در نهایت ۲.۸ میلیون سفر (۷.۹۹ درصد از کل) در ۱۴۰۳ و رتبه دوم ارتقا یافته‌است. این رشد را شاید بتوان از طرفی به نزدیکی زنجان به استان پرجمعیت تهران، تمایل مردم برای بازدید از شهرهای ناشناخته‌تر و از طرف دیگر به توسعه گردشگری رویداد مذهبی مثل اجتماع عظیم یوم‌العباس در استان زنجان نسبت داد. زیرا استان زنجان سومین استان کشور در برگزاری رویدادهاست [16]. کرمانشاه نیز از ۴۱۳ هزار سفر (سهم ۱.۹۳ درصد از کل) در ۱۳۹۰ به بیش از 3.9 میلیون سفر (6.3 درصد از کل) در ۱۳۹۸ و کسب رتبه چهارم در ۱۴۰۳ با ۲.۱ میلیون سفر (۶.۰۱ درصد از کل) رسیده است [۵]. جدول 2، پنج استان برتر گردشگران داخلی بدون اقامت شبانه را نشان‌می‌دهد.

جدول 2. پنج استان برتر گردشگران داخلی بهار بدون اقامت شبانه از سال ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳

مأخذ: همان.

3-5. اهداف از سفرهای با اقامت شبانه

براساس داده‌های ارائه‌شده، در سفرهای با اقامت شبانه، دیدار دوستان و بستگان در تمام سال‌های مورد بررسی، همواره در صدر انگیزه‌های سفر ایرانیان قرار داشته است. در سال ۱۳۹۰، 16 میلیون سفر معادل 49 درصد از کل سفرها با این هدف انجام می‌پذیرفت. این روند ادامه داشت و در سال ۱۳۹۷، حدود ۲۹ میلیون سفر معادل ۵۸.۵ درصد از کل سفرها با این هدف انجام شد. در بهار ۱۴۰۳ نیز حدود ۲۰ میلیون سفر معادل ۵۸.۷ درصد از کل سفرها برای دیدار اقوام انجام‌شده که نشان از اهمیت بالای پیوندهای خانوادگی در فرهنگ سفر ایرانیان، به‌ویژه در فصل بهار دارد. این نوع سفر نسبت به دیگر اهداف، در برابر بحران‌ها مقاوم‌تر بوده و حتی در دوران همه‌گیری نیز تداوم یافته‌است.

در رتبه دوم، گردش و تفریح قرار دارد که هرچند همواره پس از دیدار بستگان قرار داشته، اما نوسان‌های آن چشمگیرتر بوده است. گردش و تفریح با ۹.۴ میلیون سفر (28 درصد از کل) آغاز کرد و بیشینه این نوع سفر در بهار ۱۳۹۶ با ۱۲.۴ میلیون مورد، معادل ۲۵.۷ درصد ثبت شد. در بهار ۱۴۰۳ با ثبت ۸ میلیون سفر، بخشی از جایگاه خود را بازیابی کرده و اکنون ۲۳.۲ درصد از کل سفرها را دربرمی‌گیرد. افت نسبی آن نسبت به سال‌های اوج را شاید بتوان به‌صورت احتمالی ناشی از افزایش هزینه‌ها، کاهش توان اقتصادی خانوارها، تغییر سبک زندگی و ضعف زیرساخت‌های گردشگری دانست.

شکل 11. نمودار روند تغییرات اهداف گردشگران داخلی از سفر با اقامت شبانه

مأخذ: همان.

از دیگر انگیزه‌های اصلی زیارت است. در سال ۱۳۹۰ حدود ۴.۴ میلیون سفر زیارتی معادل ۱۳.۳ درصد از کل ثبت شده بود، اما پس از آن سال روند کاهشی داشته و در بهار ۱۳۹۸ این رقم به ۳.۴ میلیون سفر معادل ۷.۳ درصد کاهش یافت. در بهار ۱۴۰۳ نیز تنها ۲.۵۶ میلیون سفر زیارتی انجام‌شده که با وجود کاهش از نظر تعداد، (۷.۴ درصد از کل سفرها) را تشکیل می‌دهد و البته از سال ۱۳۹۷ رتبه سوم خود را به سفر با هدف درمان واگذار کرده است که نشانگر افزایش تقاضا برای سفرهای درمانی است.

جدول 3. وضعیت تغییرات اهداف سفرهای با اقامت شبانه سال ۱۴۰۳ در مقایسه با ۱۳۹۸

مأخذ: نگارنده.

در نهایت، درمان از جمله اهداف پایدار اما نوسان‌دار سفر بوده است. در سال ۱۳۹۰، حدود ۱.۹ میلیون سفر درمانی معادل (۵.۷ درصد از کل) ثبت شد و این تعداد تا بهار ۱۳۹۷ به ۳.۹ میلیون سفر (۷.۸ درصد) افزایش یافت. در بهار ۱۴۰۳، این هدف با ۲.۷۵ میلیون سفر مجدداً به سطحی قابل قبول بازگشته و اکنون ۷.۹ درصد از کل سفرها را به خود اختصاص می‌دهد [7]. همان‌طور که پیش‌تر بدان اشاره شد، تمرکز امکانات پزشکی در کلان‌شهرها و ضرورت دسترسی به خدمات تخصصی، سفر درمانی را به یک نیاز اساسی بدل کرده است. اهدافی چون خرید، آموزش، کسب‌وکار و سایر مقاصد همواره سهمی بسیار اندک در انگیزه‌های سفرهای بهاری با اقامت شبانه خانوارهای ایرانی داشته‌اند. به‌طور کلی بیشترین کاهش سال ۱۴۰۳ نسبت به ۱۳۹۸ را سفرهای با هدف کسب‌وکار (۴۶.۳۹-) و پس از آن دیدار دوستان و بستگان (۲۸.۲۶-) داشته است. جدول ۵، به مقایسه تغییرات اهداف از سفرهای با اقامت شبانه در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۴۰۳ پرداخته و شکل 11، روند تغییرات اهداف گردشگران داخلی از سفر با اقامت شبانه را به تصویر کشیده‌است.

3-6. اهداف از سفرهای بدون اقامت شبانه

براساس داده‌های موجود، در سال ۱۳۹۰، سفرهای گردش و تفریح با ۱۰.۵ میلیون سفر (معادل 49.4 درصد)، در صدر قرار داشتند. این سهم در سال ۱۳۹۷ به اوج خود یعنی ۲۰.۸ میلیون رسید گرچه سهم از کل به 33.7 درصد کاهش یافت که حاکی از رشد سریع‌تر سایر اهداف سفر در آن سال است. در سال ۱۴۰۳، این رقم به ۱۱ میلیون سفر (30.6 درصد) رسید که از نظر تعداد وضعیتی همانند سال ۱۳۹۰ دارد.

دیدار دوستان و بستگان به‌عنوان دومین هدف پرتکرار سفرهای بدون اقامت شبانه، در سال ۱۳۹۰ حدود ۳.۹ میلیون سفر (18.3 درصد) را شامل می‌شد. این رقم در سال ۱۳۹۷ به ۱۷.۸ میلیون سفر (28.9 درصد) افزایش یافت. در سال ۱۴۰۳ نیز با ۹.۸ میلیون سفر، 27.4 درصد از کل سفرها را به خود اختصاص داده است.

سفرهای زیارتی که در سال ۱۳۹۰، با ۳.۱ میلیون سفر سهمی معادل 14.8 درصد داشت، روندی کاهشی را طی کرده؛ به‌گونه‌ای که در سال ۱۳۹۷ با ۲.۹ میلیون سفر به سهم ۴.۷ درصدی دست‌یافت. در سال ۱۴۰۳ با ۱.۳ میلیون سفر، ۴ درصد از کل سفرها بوده است.

شکل 12. نمودار روند تغییرات اهداف گردشگران داخلی در سفرهای بدون اقامت شبانه

مأخذ: همان.

در مقابل، سفرهای درمانی با روندی افزایشی همراه بوده‌اند. در سال ۱۳۹۰، حدود ۲ میلیون سفر درمانی (۴.۸ درصد) ثبت شده بود که در سال ۱۳۹۷ با 11.4 میلیون سفر (18.5 درصد از کل) به بالاترین میزان خود رسید. در سال ۱۴۰۳ نیز با ۸ میلیون سفر، سهمی معادل 22 درصد ثبت شده که نشان‌دهنده تثبیت جایگاه این هدف در ساختار سفرهای داخلی است. اهداف دیگر سهم بسیار ناچیزی داشته‌اند.

با‌این‌حال، ترکیب اهداف سفر دستخوش تغییرهایی شده‌است؛ تعداد سفرهای درمانی بسیار بالاتر رفته و سهم بیشتری از سفرها را به خود اختصاص داده است. بر این اساس، پس از خرید (4.67-)، سفرها با هدف درمان (18.26-) کمترین درصد کاهش نسبت به سال ۱۳۹۸ و به‌عبارت بهتر، بیشترین میزان بازیابی را داشته‌اند. این امر می‌تواند دلایل گوناگونی داشته‌باشد که نیازمند پژوهش‌های جداگانه است: از جمله افزایش بیماری‌ها و افزایش تقاضا برای درمان، توجه بیشتر مردم به مراقبت‌های سلامتی و درمانی، نبود پراکندگی مناسب امکانات درمانی و نیاز به سفر و روند روبه‌رشد پیری جمعیت و نیاز بیشتر به مراقبت‌های درمانی از‌جمله دلایل احتمالی هستند.

جدول 4. وضعیت تغییرات اهداف سفرهای بدون اقامت شبانه سال ۱۴۰۳ در مقایسه با ۱۳۹۸

مأخذ: همان.

از طرف دیگر نیز، زیارت (51.75-) پس از آموزش (58.18-)، بیشترین کاهش را داشته است و به‌جزء سال ابتدایی، در سایر سال‌ها پایین‌تر از سفرهای درمانی قرار داشته است. از آنجایی که بیشتر اماکن مقدس کشورمان مانند حرم امام‌رضا (ع) و یا حتی حضرت شاهچراغ (ع) در نقاطی دور از مرکز کشور قرار دارند و به‌ویژه با در نظر گرفتن رتبه نخست خراسان‌رضوی در سفرهای با اقامت شبانه در تمامی سال‌های مورد بحث، منطقی است که سفرهای زیارتی بیشتر به‌صورت اقامت شبانه بوده باشد. برآیند کلی از این داده‌ها حاکی از آن است که الگوی سفر بدون اقامت شبانه در ایران طی دهه گذشته تحت‌تأثیر بحران همه‌گیری کرونا، مشکلات اقتصادی و کاهش بودجه سفر و حتی مسائل مرتبط با متغیرهای اجتماعی مانند سبک زندگی قرار گرفته است. جدول 4 تغییرات اهداف سفر در سال ۱۳۹۸ و ۱۴۰۳ را با یکدیگر مقایسه کرده و شکل 12 روند تغییرات اهداف سفرهای بدون اقامت شبانه را از سال ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳ به نمایش می‌گذارد.

3-7. اقامتگاه اصلی مسافران

بررسی آمارهای مربوط به الگوی اقامت مسافران داخلی در فصل بهار طی سال‌های اخیر نشان‌می‌دهد که در طی سال‌های مورد بررسی به‌جز ۱۴۰۳، همواره بیش از ۷۰ درصد از اقامت‌ها در خانه بستگان و آشنایان بوده این درصد در سال ۱۴۰۳ به 69 درصد کاهش‌یافته است.

رتبه دوم در میان گزینه‌های اقامت نیز به ویلاها و آپارتمان اجاره‌ای اختصاص دارد. در همه این سال‌ها سهم ویلاهای اجاره‌ای حدود ۹ درصد بود، اما در سال ۱۴۰۳، گرچه با 14 میلیون نفر / شب فاصله بسیاری با اوج سال 1396 یعنی 17.2 میلیون نفر شب دارد، سهم ویلاهای اجاره‌ای به ۱۰ درصد رسید. سهم ویلاهای شخصی نیز به ۹.۳ درصد از کل رسیده است سهم اقامتگاه‌های عمومی اما با کاهش روبه‌رو بوده است؛ یعنی از ۵ درصد در سال‌های ابتدایی دهه 90 به ۳.۸ درصد در سال ۱۴۰۳ و اقامتگاه‌های سازمانی نیز از ۴ درصد به ۲ درصد رسیده‌اند. چادر و کمپ نیز در سال‌های گذشته بالاتر از ۴ درصد نبوده و در ۱۴۰۳ نیز ۲.۸ درصد از کل را تشکیل می‌دهد. سایر اقامتگاه‌ها نیز همواره کمتر از ۲ درصد بوده‌اند (شکل 12) [۹]. این آمار نشان‌می‌دهد که در فصل بهار، بخش عمده اقامت به‌صورت غیررسمی جریان دارد. در چنین الگویی، دهک‌های مختلف درآمدی جامعه که توانایی مالی محدودتری دارند، ترجیح می‌دهند از اقامت رایگان در خانه خویشاوندان استفاده‌کنند یا در صورت لزوم، ویلا و آپارتمان به‌صورت موقت اجاره کنند و عملاً تمایلی به استفاده از اقامتگاه‌های عمومی به‌ویژه هتل‌ها ندارند. این امر می‌تواند به‌دلیل هزینه‌های بالای اقامت و نیز ماهیت سفرهای بهاری به‌ویژه در نوروز باشد؛ چراکه به‌دلیل بازدید از خانواده و بستگان، میزان اقامت در منازل بستگان بیش از سایر ماه‌ها خواهد بود. با این وجود، تغییرات در نوع اقامتگاه در گردشگری داخلی نشان‌می‌دهد که اقامت در خانه دوستان و آشنایان در حال کاهش بوده و به‌دلیل هزینه‌های اقامتگاه‌های عمومی و مقرون‌به‌صرفه بودن اقامتگاه‌های اجاره‌ای، استفاده از این نوع اقامتگاه‌ها رو به افزایش است. در نتیجه ضروری است تا بازنگری جدی در سیاست‌های اقامتی کشور صورت گیرد. دستگاه‌های مسئول باید با شناخت دقیق از رفتار مصرف‌کنندگان، مدل‌های اقامتی متنوع، ارزان‌قیمت، باکیفیت و متناسب با نیازهای دهک‌های مختلف و با در نظر گرفتن منافع همه انواع کسب‌و‌کارهای اقامتی را طراحی و اجرا کنند. شکل 13، سهم هر‌یک از انواع اقامتگاه را در گردشگری داخلی نشان‌می‌دهد.

شکل 13. نمودار روند تغییرات و سهم هر یک از انواع اقامتگاه‌ها در گردشگری داخلی

مأخذ: همان.

3-8. وسایل نقلیه اصلی مورداستفاده برای سفر (مسیر رفت)

آمارهای مربوط به وسایل نقلیه مورداستفاده رفت در سفرهای داخلی ایرانیان طی سال‌های اخیر، از تحولات قابل‌توجهی حکایت دارد. سفرهای هوایی که در بهار ۱۳۹۰ با 644 هزار (1.17 درصد) آغاز شد، در ۱۳۹۶ با بیش از یک میلیون و ۶۸ هزار مورد (معادل ۱.04 درصد کل سفرها) به اوج رسید و در بهار ۱۴۰۳ با کاهش چشمگیر به 400 هزار سفر (۰.۶۱ درصد)، محدود شده‌است. سفر با قطار نیز در بهار ۱۳90 از 1.1 میلیون سفر (۲.۰۵ درصد از کل) شروع شد و در 1391 با 1.4 میلیون سفر به اوج رسید و سپس روندی کاهشی گرفته است. در سال ۱۴۰۳، این سفرها به 900 هزار سفر (1.2 درصد از کل) کاهش یافته‌است [۱۰]. این در حالی است که به‌عنوان نمونه سفرهای ریلی در اروپا حدود ۱۵.۴ درصد از سفرهای داخلی اروپا را شامل می‌شود [14]. تعداد سفرها با اتوبوس در سال ۱۳۹۰، 7.3 میلیون (معادل 13.3 درصد از کل) بوده است. استفاده از اتوبوس در بهار ۱۳۹1 به بیشینه 7.1 میلیون سفر معادل ۱۰ درصد از کل رسید. در سال ۱۴۰۳ تعداد آن به ۲.۸ میلیون سفر یعنی ۳.۹۹ درصد از تنزل یافته‌است. در مقابل، سهم وسایل نقلیه شخصی به‌طور مستمر افزایش یافته‌است؛ بدین‌ترتیب که از 29.1 میلیون سفر و سهم 53 درصدی در سال ۱۳۹۰، به ۶۹.۳ میلیون سفر (۶۱.۷ درصد) در بهار ۱۳۹۷ و ۴۹.۶ میلیون سفر (۷۰.۳ درصد) در بهار ۱۴۰۳ رسیده است. سهم مینی‌بوس نیز از ۲.۲ میلیون سفر و ۴.۱ درصد از کل در سال ۱۳۹۰، به 3.07 میلیون سفر، ۴.۳ درصد در سال ۱۳۹۲ به‌عنوان اوج و در نهایت با 267 هزار سفر به ۰.۳۸ درصد در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته‌است. خودروهای کرایه‌ای که با 6.5 میلیون سفر 11.8 درصد از حمل‌و‌نقل کل سهم داشت. در بهار ۱۳۹۷، با 17 میلیون سفر معادل ۱۶.۶ درصد از به بالاترین میزان رسید گرچه در بهار ۱۴۰۳ با 8.6 میلیون ۱۲.۲ درصد سهم از حمل‌و‌نقل گردشگری داخلی را برعهده دارند. استفاده از خودروهای دوستان و آشنایان نیز از ۵.۸ میلیون سفر (۱۰.۶ درصد از کل) به 13.2 (11.7 درصد از کل) و 6.5 (۹.۲ درصد از کل) به‌ترتیب در سال‌های ۱۳۹۰، ۱۳۹۷ و ۱۴۰۳ روند استفاده از این وسیله را نمایان می‌سازد. سایر وسایل نقلیه نظیر موتورسیکلت و شناورهای آبی سهم ناچیزی دارند و روندی نزولی را تجربه کرده‌اند [۱۰]. شکل 14، سهم هر یک از وسایل نقلیه در سفرهای داخلی را در طی سال‌های گذشته به تصویر کشیده‌است.

همان‌طور که بیان شد، در طی سال‌های گذشته سهم استفاده از خودروهای شخصی بالا رفته و سهم استفاده از حمل‌و‌نقل عمومی کاهش یافته‌است. از مهم‌ترین این دلایل می‌توان به کاهش ظرفیت ناوگان عمومی، مقرون‌به‌صرفه نبودن سفر با حمل‌و‌نقل عمومی، ماهیت انعطاف‌پذیر سفر با خودرو و تناسب با آن سفرهای نوروزی، اشاره کرد.

شکل 14. نمودار روند استفاده از وسایل نقلیه در مسیرهای رفت گردشگری داخلی در سال‌های ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳

مأخذ: همان.

4. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بررسی آماری سفرهای داخلی خانوارهای ایرانی در فصل بهار از ابتدای دهه ۱۳۹۰ تا سال ۱۴۰۳ نشان‌می‌دهد که اگرچه تعداد خانوارهای سفر کرده از حدود ۱۱.8 میلیون خانوار در سال ۱۳۹0 به ۱۴.۱ میلیون خانوار در سال ۱۴۰۳ افزایش‌یافته (رشد ۱۹.۸۸ درصدی)، و نسبت به سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ به‌ترتیب ۱۰ و 8 درصد رشد داشته است؛ اما نسبت خانوارهای مسافر به‌کل خانوارها (یعنی شاخص دسترسی‌پذیری سفر) کاهش یافته‌است. این شاخص از ۵۸ درصد در سال ۱۳۹۰ به ۵۲.۴ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده که به‌جزء سال‌های همه‌گیری کرونا که سفرهای تعطیل بود، پایین‌ترین درصد دسترس‌پذیری در تمامی سال‌های ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳ است. به این معنا که با وجود رشد جمعیت و تعداد کل خانوارها و افزایش تعداد مسافران، سفرهای بهاری به‌عنوان امکان عمومی برای همه اقشار محدودتر شده‌است. از مهم‌ترین دلایل این محدودیت، افزایش هزینه‌های سفر و فشارهای اقتصادی است. یعنی دسترس‌پذیری کاهش‌یافته و بخش قابل‌توجهی از جامعه به‌دلیل محدودیت‌های مالی و بودجه سفر محدود از چرخه سفرهای داخلی فصل بهار کنار رفته‌اند. دلیل دیگر، کاهش کلی ظرفیت ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی نسبت به سال‌های ابتدایی دهه 90 است که دسترس‌پذیری به بسیاری از مقصدها به‌ویژه مقصدهای دور از مرکز کشور را دشوار و گران کرده است. در ادامه پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت گردشگری داخلی ارائه می‌شود.

4-1. لزوم توسعه و تقویت زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل

از یک‌طرف، تمرکز سفرها به ۶ استان خراسان‌رضوی، تهران، مازندران، گیلان، اصفهان و فارس و از طرف دیگر رشد استفاده از خودروهای شخصی در سفرهای بهاری در سال‌های اخیر و همچنین سهم ناچیز حمل‌و‌نقل عمومی بین‌شهری (اتوبوس، قطار، هواپیما) در این زمینه، نشان از ضعف در حمل‌و‌نقل عمومی به‌خصوص برای استان‌های دور از مرکز کشور دارد. گرچه حتی ظرفیت ناوگان حمل‌و‌نقل بین‌شهری برای بسیاری از همین ۶ استان (به‌ویژه استان فارس) نیز مناسب نیست. البته که ماهیت تعطیلات نوروزی بر سبک، مقصد و مدت سفر در فصل بهار تأثیر گذاشته و نیاز به انعطاف‌پذیری در برنامه‌ریزی سفر، امکان توقف در مسیر و هماهنگی با نیازهای خانواده‌ها، آنان را به استفاده از خودروهای شخصی سوق می‌دهد، اما مهم‌تر از این، هزینه‌های بالای سفر با وسایل حمل‌و‌نقل بین‌شهری به‌ویژه برای خانواده‌های پرجمعیت و کمبود ظرفیت ناوگان بین‌شهری در ایام اوج سفر، از عوامل مؤثر در این زمینه هستند.

به‌دلیل آنکه ناوگان هوایی تقریباً به کالایی لوکس تبدیل شده و بسیاری از طبقات جامعه به‌ویژه خانوارهای پرجمعیت و با درآمد پایین و حتی متوسط، توان مالی استفاده از ناوگان هوایی برای سفر را ندارند، ازاین‌رو توسعه زیرساخت‌های حمل‌و‌نقل بین‌شهری، به‌ویژه تقویت ناوگان ریلی و جاده‌ای از یک‌سوی گامی اساسی در جهت ارتقای دسترس‌پذیری برای اقشار گوناگون جامعه است و از سوی دیگر، تحقق توسعه متوازن گردشگری داخلی و جلوگیری از فشار بر زیرساخت‌های چند استان به‌خصوص و محرومیت سایر استان‌های مستعد از منافع گردشگری را موجب می‌شود؛ بنابراین ضروری است تا اقدام‌های ویژه‌ای در راستای توسعه ناوگان حمل‌و‌نقل بین‌شهری انجام پذیرد.

4-2. لزوم توجه به اقامتگاه‌های عمومی و نیازهای اقامتی طبقات مختلف جامعه

براساس یافته‌های پژوهش، اقامت حدود ۷۰ درصد مسافران در منازل بستگان و آشنایان و همچنین افزایش گرایش بیش‌از‌پیش ایرانیان به ویلاهای اجاره‌ای نسبت به سایر گزینه‌ها، جدای از ماهیت خاص سفرهای بهاری و دیدوبازدیدهای نوروزی، نشانگر کاهش توان مالی خانوارها در سال‌های اخیر و تلاش آنان برای کاهش هزینه‌های سفر است. چرا‌که هزینه اقامت در اقامتگاه‌های عمومی به‌ویژه هتل‌ها برای بسیاری از خانوارها به‌ویژه خانوارهای پرجمعیت ایرانی مقرون‌به‌صرفه نیست. در نتیجه گردشگری مالی در این زمینه بیشتر در قسمت‌های غیررسمی در جریان است. لذا نیاز است تا علاوه‌بر تلاش برای تسهیل سفر برای طبقات مختلف جامعه با استفاده از برنامه‌های تسهیلاتی و تشویقی به‌ویژه کارمندان دولت، برنامه راهبردی با هدف برآورده ساختن نیازهای اقامتی طبقات مختلف جامعه و در‌عین‌حال، سازماندهی برای انواع اقامتگاه‌های عمومی (شامل هتل‌ها، بوم‌گردی‌ها، هتل‌آپارتمان‌ها و حتی خانه مسافرها)، منطبق با نیازهای طبقات مختلف جامعه، تدوین گردد. در غیر این صورت در آینده ممکن است بسیاری از انواع اقامتگاه‌ها (به‌ویژه بوم‌گردی‌ها، خانه‌های سنتی و...) مجبور به تعطیلی شده و همچنین به‌دلیل مقرون‌به‌صرفه نبودن اقامت، سفر از سبد مصرفی بسیاری از خانوارها حذف شود.

4-3. لزوم تقویت تبلیغات و بازاریابی و نقش رویدادها در توسعه گردشگری

علاوه‌بر ضعف در ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی و هزینه‌های بالای سفر به مراکز دور از مرکز کشور، ضعف در تبلیغات، بازاریابی و معرفی جاذبه‌های گردشگری در استان‌های کمتر شناخته‌شده، عاملی برای تراکم سفرها در چند استان خاص است. قرارگیری استان‌هایی مانند اردبیل، کردستان، قزوین، مرکزی، آذربایجان غربی، گلستان، کرمانشاه، زنجان، سیستان و بلوچستان و به‌ویژه هرمزگان در میان ده مقصد برتر در سال‌های گذشته، نشانگر تأثیرگذاری تبلیغات و معرفی جاذبه‌های آن استان به‌صورت رسمی و یا از طریق محتوای تولید شده توسط کاربران بوده است.

علاوه‌بر اجرایی‌سازی ظرفیت‌های قانونی موجود مانند بند «ب» ماده (76) برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، ضروری است تا در قالب طرح‌هایی مانند راستای مسئولیت اجتماعی، فعالان صنعتی، بازرگانی و... در هر استان بر تبلیغات و معرفی جاذبه‌های استانی خود سرمایه‌گذاری کنند. انتظار می‌رود تا صدا و سیمای جمهوری اسلامی نیز با تأکید بر نقش خود در احکام سند راهبردی گردشگری، و با به‌کارگیری از ظرفیت خود، با تولید آثاری با رویکرد جذب گردشگران و ترغیب آنان برای سفر و نه صرفاً معرفی زیبایی‌های کشور، به آموزش و شناخت گردشگران از مقصدهای احتمالی یاری رساند. در واقع، آثاری موردنیاز است که علاوه‌بر معرفی جاذبه‌های طبیعی، تاریخی، فرهنگی و مذهبی استان‌ها، نحوه سفر ارزان قیمت و حتی گران قیمت را در زمان‌های پخش مناسب یعنی پیش از نوروز و سال جدید به‌صورت کمپین‌هایی سراسری به اجرا درآیند. از طرف دیگر، نقش رویدادهای گردشگری در جذب گردشگران به بسیاری از استان‌های مورد اشاره نمی‌توان نادیده گرفت. رویدادهای گردشگری به‌عنوان جاذبه‌هایی پویا، نه‌تنها برای استان‌های کمتر شناخته‌شده بلکه برای بسیاری از استان‌های سنتی گردشگری مانند اصفهان، یزد، کرمان و غیره می‌تواند راهبردی برای تنوع بخشی به محصولات و جاذبه‌های گردشگری باشد.

4-4. لزوم ایجاد پایگاه داده یکپارچه و جامع

گرچه داده‌های ارائه‌شده توسط مرکز ملی آمار، می‌تواند تصاویر کلی درباره کلان روندها ارائه دهد، اما برای انجام تحلیل‌هایی دقیق و موشکافانه و پرهیز از هرگونه حدس و گمان در این تحلیل‌ها، به داده‌های دقیق‌تر، جدیدتر و بهنگام‌تر نیاز است. شیوه گردآوری داده‌ها با استفاده از روش‌های سنتی مانند پیمایش دارای سوگیری‌های بسیاری است که باعث کاهش اطمینان از صحت یافته‌ها و در نتیجه تکیه، بر این داده‌ها در هنگام تصمیم‌گیری‌ها می‌شود. در نتیجه وجود حساب‌های اقماری گردشگری به‌شدت احساس می‌شود. حساب‌های اقماری گردشگری ابزاری نظام‌مند و بین‌المللی برای اندازه‌گیری سهم واقعی گردشگری در اقتصاد یک کشور هستند. این حساب‌ها نه‌تنها ارزش‌افزوده و تولید ناخالص داخلی ناشی از گردشگری را مشخص می‌کنند، بلکه آثار اشتغال، درآمد، صادرات و حتی تقاضای کالایی و خدماتی گردشگران را نیز به‌صورت دقیق و استاندارد ارائه می‌دهد. در نتیجه ضروری است تا در راستای برنامه‌ریزی دقیق‌تر، بسترهای لازم برای راه‌اندازی یکپارچه حساب‌های اقماری گردشگری فراهم شود. 

5. پیوست‌ها

جدول 1 پیوست. روند سفر گردشگران داخلی به استان‌های کشور در سال‌های ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳

مأخذ: همان.

جدول ۲ پیوست. 10 استان برتر مقاصد مسافران داخلی بهار از سال ۱۳۹۰ الی ۱۴۰۳

مأخذ: همان.