Authors
M
Keywords
شرح / بیان مسئله
هنرستانهای جوار در قالب واحدهای آموزشی فنی و مهارتی مستقر در یک کارخانه یا واحد تولیدی اجرا فعالیت مینماید. این هنرستانها، یک واحد آموزشی هستند که در چارچوب موافقتنامه میان وزارت آموزش و پرورش و واحد تولیدی تأسیس شده و هنرجویان در آن نوع خاصی از صنعت را در ارتباط با آن واحد تولیدی فرا میگیرند. فضای آموزشی، امکانات فیزیکی و کادر اداری و خدماتی و معلمان دروس تخصصیِ کارگاهی و آزمایشگاهی بهعهده واحد تولیدی است و برنامه درسی و مدیر و معلمان دروس پایه و عمومی را وزارت آموزش و پرورش تأمین میکند. به هنرجویان مدرک تحصیلی دیپلم هنرستانی اعطا شده و پس از فارغالتحصیلی میتوانند در واحد تولیدی مشغول بهکار شوند. با توجه به مزیتهای این هنرستانها قانونگذار در برنامه هفتم پیشرفت بر گسترش آنان حکم کرد اما بررسیها نشان میدهد که به دلایلی که بخشی از آنها مسائل سیاستی میباشد، تحقق اهداف این هنرستانها با چالشهایی مواجه است.
نقطه نظرات / یافتههای کلیدی
در این گزارش، ضمن بررسی پیشینه و وضعیت موجود هنرستانهای جوار کارخانهای، به بررسی چالشهای پیشروی این دسته از هنرستانها پرداخته شده است. این چالشها بهصورت خلاصه بهشرح زیر است:
پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی
همچنین راهکارهایی برای رفع موانع تحقق اهداف هنرستانهای جوارکارخانه به تفصیل، ارائه شده است. این راهکارها بهصورت خلاصه بهشرح زیر است:
کاربردی شدن آموزش و خارج شدن آن از فضایی کاملاً نظری و تلفیق آموزههای برنامه درسی با محیط واقعی تولید و درنهایت تربیت نیرویی ماهر یا نیمهماهری که درکی واقعی از محیط تولید دارد، از دیرباز مورد توجه دولتها و ساختار آموزشی بوده است. این تلاشها از ابتدای آموزش فنی و حرفهای و مهارتی به شکل امروزی آغاز شده و در قالب طرحها و عناوین مختلفی ادامه یافته است. ازجمله این طرحها میتوان به طرح «هنرستانهای جوار» اشاره کرد. این طرح که در دورههای مختلف با عناوین متفاوت اجرا شده، دارای مفهومی گسترده و تعاریفی متفاوت، هم در ادبیات تولید شده داخلی و هم ادبیات بینالمللی علوم تربیتی است. اگر بخواهیم تعریفی به نسبت گویا از این مفهوم گسترده داشته باشیم، آموزش جوار کارگاه، آموزشی است عملگرا که با تلفیق آموزش و کار در یک فضای واقعی، با درگیر کردن یادگیرندگان در فرایند یاددهی-یادگیری این فرایند را به مسائل واقعی و بههنگام صنعت نزدیک میسازد [۱]. این نوع آموزش در اصطلاح بینالمللی «آموزش کارخانهای» نامیده میشود. با وجود تعریف بیان شده، در اسناد مرتبط با این طرح نیز تعاریفی ارائه شده است. در تعریف ارائه شده در «آییننامه و دستورالعمل اجرایی واحدهای مشترک آموزش فنی و حرفهای جوار کارخانهای»، هنرستان جوار یک واحد آموزشی هنرستانی است که در چارچوب موافقتنامه میان وزارت آموزش و پرورش و واحدی تولیدی تأسیسشده و هنرجویان در آن نوعی خاص از صنعت را در ارتباط با واحد تولیدی فرا میگیرند. در تعریف دیگری که با عنوان واحدهای آموزشی فنی و حرفهای مشترک از آن نام میبرند، بیان میکنند که واحدهای آموزشی فنی و حرفهای مشترک عبارت از: واحدهای آموزشی است که از یک یا چند رشته از رشتههای فنی، خدمات یا کشاورزی تشکیل و توسط وزارت آموزش و پرورش با همکاری هریک از وزارتخانهها، سازمانها و مؤسسات دولتی و غیردولتی و نهادهای انقلابی تأسیس گردیده و برابر مقررات مربوطه اداره میشوند. الگوی تأسیس اینگونه هنرستانها بهگونهای است که تأمین فضای آموزشی، امکانات فیزیکی، کادر اداری و خدماتی و نیز هنرآموزان دروس تخصصیِ کارگاهی و آزمایشگاهی برعهده واحد تولیدی است و وزارت آموزش و پرورش نیز برنامه درسی و مدیر و معلمان دروس پایه و عمومی را تأمین میکند. در آییننامه مورد اشاره در کنار عنوان «هنرستانهای جوار کارخانه» از عنوان «واحد آموزشی مشترک فنی و حرفهای» نیز برای اشاره به این نوع از هنرستانها استفاده شده است. لازم به توجه است که در ادبیات مربوط به هنرستانهای جوار مفاهیم مرتبط، ولی متفاوتی نظیر«مراکز کارآموزی جوار کارگاه و بین کارگاهی» نیز وجود دارد که باید در استفاده از آنها دقت لازم صورت گیرد. آییننامه ایجاد مرکز کارآموزی جوار کارگاه و بین کارگاهی در بندهای «الف» و «ب» ماده (2) این مراکز را اینگونه تفکیک کرده است:
الف - مرکز جوار کارگاه مرکزی است که از لحاظ تجهیزات آموزشی مستقل از جریان تولید بوده و یک واحد بهتنهایی یا چند واحد به اشتراک میتوانند آن را تأسیس و اداره نمایند.
ب - مرکز بین کارگاهی مرکزی است که در آن امر آموزش با استفاده از امکانات خط تولید انجام میشود.
تفاوت عمده این دو نوع مرکز آن است که در آموزش بینکارگاهی رابطه کارگر و کارفرمایی بین واحد تولیدی و هنرجو ایجاد میشود. این رابطه در مفاد مواد (112 تا 118) قانون کار (کارآموز و قرارداد کارآموزی) تعریف و تعیین تکلیف شده است که کارآموز مشمول قانون کار شده و حقوق و مزایا دریافت میکند، اما در آموزش جوار کارگاهی این رابطه ایجاد نمیشود.
این گزارش با هدف بررسی وضعیت موجود هنرستانهای جوار، فهم چالشها و مشکلات آن و ارائه راهکارهای اصلاحی تهیه شده است.
در جدول ذیل به پیشینه قانونی و سیاستی هنرستانهای جوار کارخانه از سال ۱۳۴۹ تا ۱۴۰۳ اشاره شده است. در بخش بعدی بهشرح این پیشینه و فرازوفرودهای آن پرداخته شده است.
جدول ۱. پیشینه تقنینی و سیاستی هنرستانهای جوار کارخانه
مأخذ: یافتههای پژوهش از بررسی قوانین.
۳. تاریخچه و بررسی وضعیت موجود
پیشینه آموزشهای فنی و حرفهای در ایران به تأسیس دارالفنون در ۱۲۶۸ و بهطور مشخص تأسیس هنرستان صنعتی تهران در ۱۲۸۶ برمیگردد. با وجود این، این آموزشها تا سال ۱۳۴۵ تابع ساختاری نظاممند قرار نگرفتند. ازآنجاکه کاربردی شدن آموزش و خارج شدن آموزشهای فنی و مهارتی از فضایی کاملاً نظری و آزمایشگاهی و تلفیق آموزههای برنامه درسی با محیط واقعی تولید و درنهایت تربیت نیرویی ماهر یا نیمهماهری که درکی واقعی از محیط تولید دارد، از دیرباز مورد توجه دولتها و ساختار آموزشی بوده است و از طرفی شاهد توسعه صنایع در ایران و لزوم تأمین نیروی ماهر مورد نیاز این صنایع در دهه ابتدایی قرن بودهایم، به آرامی ساختار آموزشی مستقر در کنار محیط کار در اطراف صنایع نفتی و نیروهای نظامی شکل گرفت. با وجود همه فعالیتهای انجام شده، آنچه را که بهطور مشخص میتوان «هنرستان جوار»، بهعنوان موضوع این گزارش نامید در سال ۱۳۱۲ با عنوان آموزشگاه حرفهای یا مدرسه کارآموزاندر جوار پالایشگاه نفت آبادان شروع به فعالیت کرد. این مرکز، بهعنوان مرکزی پشتیبان در تأمین کارگر فنی پالایشگاه عمل میکرد. برنامه درسی طی یک دوره سهساله و سپس دوساله شامل آموزش دروس دبیرستانی و دروس فنی به زبان انگلیسی در کارگاههای شرکت نفت میشد. با استقبالی که از این الگوی آموزش صورت گرفت، در دهه چهل هنرستانهای جواری ذیل کارخانههای دولتی ماشینسازی و تراکتورسازی تبریز و اراک برای تربیت نیروی انسانی مورد نیاز آن صنایع و رفع نیازهای فنی ایجاد شدند.[ ۲]
در کنار مفهوم هنرستانهای جوار مفاهیم مرتبط ولی متفاوتی مانند کارگاههای جوار یا آموزش بینکارگاهی و مراکز کارآموزی نیز به مرور در ساختار آموزش رسمی و غیررسمی فنی و حرفهای شکل گرفت. در حوزه آموزش غیررسمی فنی و حرفهای در سال ۱۳۴۹ با هدف آموزش مهارت به افراد بدون تحصیلات حرفهای، افزایش مهارت کارگران شاغل و نیز آموزش مهارت جدید به کارگران مجبور به تغییر رشته، قانون کارآموزی به تصویب رسید. براساس این قانون، صندوق کارآموزی راهاندازی شد و صنایع ملزم به پرداخت معادل دو درصد مزد کارگران خود به این صندوق شدند. در این راستا برخی کارفرمایان و صاحبان صنایع جهت استفاده از مزایای این قانون و برخی بخشودگیها اقدام به تشکیل کارگاههای آموزشی و یا آمادهسازی کارگاهها برای کارآموزی کردند. این امر، موجب رونق کارگاههای جوار یا آموزش بینکارگاهی شد.
پس از انقلاب اسلامی بین سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۷، هشت باب هنرستان جوار کارخانه با همکاری کارخانجات مختلف تأسیس شد که ازجمله میتوان به هنرستان پارسالکتریک، هنرستان چاپ با همکاری شرکت چاپ افست و هنرستان بافت بلوچ با همکاری سازمان صنایع ملی ایران اشاره کرد. البته در دهه شصت با هدف مهارتآموزی دانشآموزان دبیرستانی، طرح کاد اجرا شد که مبتنیبر کارورزی یک روز در هفته در یکی از مراکز صنعتی بود که این طرح در اواخر دهه شصت بهدلیل مشکلات ایجاد شده کنار گذاشته شد. به دنبال استقبال از هنرستانهای ایجاد شده در جوار کارخانجات هم از سمت دانشآموزان و هم از سمت صنایع، شورای عالی آموزش و پرورش در 1367/۱۰/8 اقدام به تصویب اساسنامه هنرستانهای جوار جهت استفاده از مزایای آموزش در محیط واقعی کار در حوزه آموزشهای فنی و حرفهای کرد. در اجرای ماده (۱۴) این اساسنامه در 1368/۸/27 دستورالعمل اجرایی واحدهای آموزش فنی و حرفهای جوار کارخانهای نیز به تصویب وزارت آموزش و پرورش رسید و جهت اقدام به ادارات کل آموزش و پرورش استانها ابلاغ شد و به مرور شاهد افزایش تعداد این هنرستانها هستیم.
در سال ۱۳۷۱، هیئتوزیران در راستای استقرار نظام جدید آموزش متوسطه، «آییننامه همکاری وزارتخانهها، سازمانها و مراکز تولیدی و آموزشی در اجرای نظام جدید آموزش متوسطه» را مصوب کرد. در این مصوبه، بهرهگیری از ظرفیت هنرستانها و مراکز آموزشی جوار کارخانهها و کارگاهها در تربیت نیروی ماهر و نیمهماهر در چارچوب نظام آموزشی جدید نیز مدنظر قرار گرفت و تکالیف قانونی برای دستگاههای اجرایی در راستای ایجاد و توسعه این مراکز و سیاستهای تشویقی برای کارخانجات و صاحبان صنایع که در این امر همکاری کنند در نظر گرفته شد.
در همین راستا و در اجرای تکالیف مشخص شده در این مصوبه، نسخهای جدید از اساسنامه تأسیس و اداره واحدهای آموزشی مشترک در دی ۱۳۷۱ به تصویب هیئت اجرایی نظام جدید آموزش متوسطه رسید و جایگزین اساسنامه قبلی شد. در این اساسنامه، نحوه تأسیس واحدهای آموزشی مشترک بهموجب قراردادهای مشخص میان آموزش و پرورش و واحدهای صنعتی و تولیدی معین و حدود اختیارات آنها مشخص شد. با تصویب و ابلاغ اساسنامه و آییننامه اجرایی واحدهای آموزشی مشترک فنی و حرفهای و آییننامه همکاری وزارتخانهها و سازمانها و مراکز تولیدی و آموزشی در اجرای نظام جدید آموزش متوسطه، تأسیس و توسعه هنرستانهای جوار کارخانه و صنعت گسترش یافت، بهنحویکه تعداد این هنرستانها از 24 واحد در سال 1368 به 150 واحد آموزشی در سال 1380 رسید[1].
با وجود این به دلایلی نظیر اجرای طرح آموزش همراه با تولید که با ایده تلفیق کار و آموزش در شاخه فنی و حرفهای و کاردانش که ایدهای مشابه هنرستانهای جوار داشت و در آن هنرجویان ضمن آموزش و یادگیری دروس مهارتی، متناسب با رشته تحصیلی خود اقدام به تولید محصول یا خدمات در هنرستان یا در ایام کارورزی در مراکز تولیدی میکردند، در کنار افزایش سهم برونسپاری آموزشهای فنی و حرفهای رسمی، مشکلات رفع نشده هنرستانهای جوار در طول سالهای اجرای این طرح، تغییر الگوی تأمین نیروی انسانی مورد نیاز کارخانجات و صنایع و کاهش نیاز آنها، هزینههای سنگین ایجاد کارگاه و محیط مناسب کارآموزی و نیز پیچیدگیها و مشکلات حقوقی حل نشده به مرور، منجر به کاهش جذابیت طرح هنرستانهای جوار برای صنایع و نیز دانشآموزان شد. در این شرایط، توسعه هنرستانهای جوار کارخانهای روند نزولی پیدا کرد و تعداد آنها کاهش یافت، بهطوریکه در نیمه دوم دهه 1390 شاهد تعداد معدودی هنرستان جوار کارخانهای در آموزش و پرورش بودهایم.
ازسویدیگر بهمنظور وحدتبخشی به انواع مختلف اساسنامه دبیرستانهای وابسته به سایر دستگاهها، شورای عالی آموزش و پرورش در تاریخ 1376/10/21 اساسنامه دبیرستانهای وابسته به سایر وزارتخانهها، سازمانها و مراکز غیروابسته به آموزش و پرورش را با اهداف تربیت نیروهای متعهد و کارآمد برای تأمین نیروی انسانی مورد نیاز، ارتقای سطح فرهنگ عمومی با تأکید بر فرهنگ اسلامی و آماده کردن زمینههای علمی و تربیتی لازم در دانشآموزان جهت ادامه تحصیل در مراکز آموزش عالی به تصویب رساند و مطابق ماده (۳۰) اساسنامه مذکور، با تصویب این اساسنامه، کلیه اساسنامههای قبلی بهاستثنای اساسنامه دبیرستانهای کاردانش بهیاری لغو شد. سپس در تاریخ 1388/08/23 نسخه جدید اساسنامه مدارس و مراکز آموزشی و پرورشی وابسته به دستگاههای دولتی و سایر نهادهای عمومی را با هدف ارتقای سطح کیفی و رقابتپذیری فعالیتهای آموزشی و تربیتی مدارس، مشارکت و استفاده از ظرفیت دستگاههای دولتی و نهادهای عمومی در توسعه آموزش و پرورش، تسهیل در ارائه خدمات آموزشی و پرورشی با اولویت برای فرزندان کارکنان دستگاههای مذکور و توسعه فعالیتهای پژوهش، خلاقیت، نوآوری، فناوری، کارآفرینی و پرورشی مصوب کرد. مطابق ماده (۲) اساسنامه مذکور، مؤسس شامل وزارتخانهها، سازمانها، دستگاهها و شرکتهای دولتی، نهادهای عمومی، تعاونی و مؤسسات عامالمنفعه که مجوز تأسیس مدرسه وابسته را (بهاستثنای رشته علوم و معارف اسلامی) از سازمان آموزش و پرورش استان دریافت میکنند، است، اما طبق تبصره «۲» همان ماده، درصورتیکه دستگاه مؤسس براساس اجرای اصل (۴۴) قانون اساسی یا سایر موارد به بخش خصوصی تغییر ماهیت یابد، مدارس مذکور با تأیید وزارت آموزش و پرورش و با رعایت قانون مدارس و مراکز آموزشی و پرورشی غیردولتی به فعالیت خود ادامه خواهند داد که این امر اثر قابل ملاحظهای بر کاهش تعداد هنرستانهای جوار داشته است؛ چراکه با غیردولتی شدن هنرستانهای جوار کارخانجاتی که زمانی دولتی بوده و بهدلیل اجرای اصل (۴۴) قانون اساسی، به غیردولتی تغییر ماهیت دادهاند، دیگر از مزایای هنرستان وابسته ازجمله تأمین مدیر و معلمان دروس عمومی و پایه توسط وزارت آموزش و پرورش، نمیتوانند بهره برند.
امروزه خوشبختانه بعد از دورهای رکود در اجرای طرح هنرستانهای جوار کارخانه، به دلایلی نظیر کاهش سطح کیفی آموزشها در شاخه فنی و حرفهای و کاردانش بهسبب عدم حضور دانشآموزان در محیط کار واقعی تولید، کاهش تمایل به ادامه تحصیل فارغالتحصیلان هنرستانها در دانشگاه و تمایل به حضور در بازار کار و نیز خلأ نیروی کار ماهر با وجود تکالیف متعدد در برنامههای توسعه، توجه وزارت آموزش و پرورش مجدداً به سمت هنرستانهای جوار کارخانه جلب شده است. همچنین پس از تصویب «آییننامه تقویت و توسعه مهارتآموزی دانشآموزان» در 1403/۰۳/29 توسط هیئتوزیران و ابلاغ قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران در 1403/04/04 نیز اعطای مشوقهای تسهیلاتی از اعتبارات حسابهای ملی و استانی پیشرفت و عدالت برای حمایت از تولید و اشتغال پایدار به شرکتها و صنایعی که به ایجاد هنرستان جوار اقدام میکنند و همچنین الزام شهرکهای صنعتی به راهاندازی هنرستانهای جامع جوار در دستور کار قرار گرفته است.
در ادامه بر مبنای بررسیهای صورت گرفته و مصاحبههای انجام شده با صاحبنظران در وزارت آموزشوپرورش، مدیران، هنرآموزان و هنرجویان هنرستانها و نیز صاحبان صنایع به مجموعهای از چالشهای مرتبط به هنرستانهای جوار و راهکارهای پیشنهادی پرداخته شده است:
4-1. فاصله گرفتن از محیط کار پس از اتمام تحصیل در هنرستان بهعلت سربازی
یکی از مهمترین چالشهای موجود در بحث هنرستانهای جوار، موضوع سربازی هنرجویان پسر این هنرستانهاست. سربازی موجب میشود که هنرجویان پسر پس از اتمام دوره تحصیلی، به مدت دو سال از محیط آموزش و کار دور شوند. جدای از ایجاد وقفه در تأمین نیروی مورد نیاز صنایع در عین انتظار و سرمایهگذاری آنها، محتوای آموزش داده شده بهدلیل این دور شدن از محیط کار به فراموشی سپرده شده و نیز احتمال عدم تمایل بازگشت به کارخانه یا صنعت نیز وجود دارد.
راهکار پیشنهادی: برای رفع این چالش، پیشنهاد میشود با توجه به اصل صدوچهلوهفتم (۱۴۷) قانون اساسی و فصل هشتم قانون خدمت وظیفه عمومی که استفاده دستگاههای غیرنظامی از خدمات کارکنان وظیفه عمومی در «امور تولیدی» را مجاز میداند، در دستورالعمل امور مشمولین امریه مأمور به دستگاههای اجرایی غیرنظامی کشور مصوب 1400/08/13 ستاد کل نیروهای مسلح دایره مشمولان از «فارغالتحصیلان دانشگاهی» فراتر رفته و «فارغالتحصیلان هنرستانهای جوار» را نیز دربرگیرد. در خصوص کارخانههای غیردولتی نیز میتوان با الگوگیری از مدل امریه سربازان در شرکتهای دانشبنیان، با تعریف سهمیههایی در نیروی وظیفه قرارگاه مهارتآموزی سربازان ستاد کل نیروهای مسلح یا سهمیه ویژه نیروی امریه در وزارت آموزشوپرورش، فارغالتحصیلان هنرستانهای جوار را پس از پذیرش به عنوان نیروی وظیفه/امریه در این دستگاهها، به به واحدهای صنعتی دارای هنرستانهای جوارکارخانه مأمور کرد.
4-2. هزینههای بالای راهاندازی هنرستانهای جوار در صنایع
ایجاد محیط آموزشی استاندارد در کنار هزینههای بالای زمین، ساخت و تجهیز هنرستان و نیز تأمین نیروی انسانی تخصصی مورد نیاز برای آموزش باعث کاهش انگیزه لازم جهت راهاندازی هنرستان جوار میشود.
راهکار پیشنهادی: ارائه مشوقهایی نظیر معافیت مالیاتی، تسهیلات با بهره پایین، اختصاص زمین از طرف شرکت شهرکهای صنعتی و استفاده از پتانسیلهای مشخص شده در آییننامه همکاری وزارتخانهها و سازمانها و مراکز تولیدی و آموزشی در اجرای نظام جدید آموزش متوسطه مصوب سال 1371 و آییننامه تقویت و توسعه مهارتآموزی دانشآموزان مصوب 1403/۰۳/29 توسط هیئتوزیران و نیز ظرفیتهای قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران میتواند کمککننده باشد.
4-3. تغییر الگوی تأمین نیروی انسانی صنایع و عدم نیاز به حجم زیادی از نیرو
راهاندازی هنرستانهای جوار، هزینههای زیادی در بحث تجهیزات و نیروی انسانی دارد، برای بهصرفهبودن باید تعداد حداقلی از دانشآموز را پذیرش کند، اما ممکن است این میزان پذیرش با نیازهای سالیانه صنایع و کارخانجات به نیروی انسانی هماهنگ نباشد. این تفاوت نیرو و نیاز باعث میشود که بسیاری از صنایع کوچک و متوسط تأمین نیروی انسانی خود از این مسیر را با وجود همه مزیتهای آن، بهصرفه ندانند و این الگو، تنها مناسب صنایع با نیاز سالیانه بالا به نیروی انسانی ماهر باشد.
راهکارهای پیشنهادی: بهجهت حل چالش مذکور پیشنهاد میشود:
الف) الگوی اداره مشارکتی یک هنرستان توسط تعدادی از صنایع برای تأمین نیروی چندین صنعت با حوزه فعالیت یکسان و یا مشابه طراحی شود. در این الگو، مدیریت با یک صنعت و تأمین هزینههای هنرستان بهصورت مشارکتی بهطور مساوی و یا به نسبت سهم سالیانه از نیروی انسانی تربیت شده خواهد بود.
ب) الگوی اداره مشارکتی یک هنرستان توسط وزارت آموزش و پرورش و تعدادی از صنایع برای تأمین نیروی صنایع با حوزه فعالیت مشابه و حتی حوزه فعالیت متفاوت. در این الگو، تعدادی از صنایع، معین یک هنرستان دولتی مجاور خود قرار میگیرند، بهگونهای که مدیریت هنرستان و تأمین معلمین دروس عمومی و پایه برعهده وزارت آموزش و پرورش و تأمین امکانات و تجهیزات و نیز هنرآموزان تخصصیِ کارگاهی و آزمایشگاهی توسط صنعت تأمین شود.
4-4. عدم امکان هزینهکرد سرمایه کارخانجات و صنایع در هنرستانداری
یکی از مشکلات کارخانجات و صنایع، نداشتن مجوز هنرستانداری بهمعنای مدیریت و هزینهکرد در این موضوع است. به این معنا که در حسابرسی رسمی سالیانه، هزینههای مرتبط با مدیریت آموزش در سطح هنرستان مورد تأیید قرار نمیگیرد.
راهکار پیشنهادی: به شکل دائمی در قانون کار، مجوز هنرستانداری بهمعنای مدیریت هنرستانهای جوار و هزینهکرد در این موضوع از محل سرمایه خود به کارخانجات و صنایع داده شود.
4-5. عدم تناسب برنامه درسی رشتههای تحصیلی با نیاز کارخانجات و صنایع
بهروز نبودن محتوای آموزشی مصوب در بخش فنی و حرفهای و یا منطبق نبودن بر نیازهای این صنایع و نیز امکان تغییر محتوای آموزشی این هنرستان تنها به میزان ۱۰ درصد برنامه درسی مصوب آموزش و پرورش ازجمله مواردی است که باعث کاهش تمایل صنایع به ایجاد و اداره اینگونه مدارس شده است.
راهکار پیشنهادی: وزارت آموزش و پرورش با ایجاد سازوکاری مشخص در سازمان پژوهش و برنامهریزی درسی با همکاری صاحبان صنایع دارای هنرستان جوار، نسبت به بازنگری محتوای درسی تخصصی و نیز بهروزرسانی دورهای این محتواها متناسب با نیاز این صنایع و ساعات آموزشی مورد نیاز آنها براساس دورههای تحصیلی 1 تا ۳ساله، اقدام کند.
4-6. عدم آشنایی صاحبان کارخانجات و صنایع با هنرستان جوار
بازدیدهای میدانی و گفتگو با مدیران صنایع و کارخانجات نشان میدهد، بخش بزرگی از مدیران با هنرستانهای جوار و پتانسیلهای آشنایی کافی ندارند.
راهکار پیشنهادی: وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و وزارت صنعت، معدن و تجارت با همکاری وزارت آموزش و پرورش و نیز اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران با تشکیل کارگروه مشترک هنرستانهای جوار، ضمن رصد فرایند تأسیس و توسعه این هنرستانها، نسبت به آگاهسازی صنایع از ظرفیتهای هنرستانهای جوار و حمایتهای قانونی در نظر گرفته شده و تشویق به تأسیس اینگونه هنرستانها، اقدام و گزارش اقدامات انجام شده در حوزه تابعه خود را در بازههای زمانی 6 ماهه به دبیرخانه شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی ارسال کنند.
4-7. بهروز نبودن قوانین ایجاد هنرستانهای جوار و ضعف قانونی در عین تعدد قوانین
با وجود اینکه بیش از ۳۵ سال از تصویب اولین قوانینی که بهطور مشخص به راهاندازی و اداره هنرستانهای جوار میگذرد، در طی این سالها و بهویژه در چند سال استقرار نظام جدید آموزشی اساسنامه و دستورالعملی یکپارچه و گویا برای آن وجود نداشته است. با وجود تغییر نظام آموزشی و تغییری که در مدت دوره هنرستان از دو سال در نظام قبلی آموزشی به سهساله شدن در نظام ۶-۳-۳ ایجاد شده است، در کنار تغییرات متعدد مرتبط با صنایع ازجمله تحریمها، بحرانهای اقتصادی، تغییرات بنیادین صنعت در طی سالهای اخیر هیچگونه بازنگری در این قوانین صورت نگرفته است.
راهکار پیشنهادی: قوانین مربوطه ازجمله اساسنامه هنرستانهای جوار و آییننامههای اجرایی با در نظر گرفتن ابهامات و چالشهای موجود پس از گذشت بیش از ۳۰ سال از تصویب نسخه اولیه و البته با توجه به تکالیف و حمایتهای صورت گرفته در آییننامه تقویت و توسعه مهارت آموزشی دانشآموزان و با مشارکت وزارت آموزش و پرورش، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، اتاق بازرگانی، اتاق تعاون و ... بازنگری و مصوب شود.
4-8. ابهام در نوع رابطه هنرجویان با صنعت و مشکلات بیمه و دستمزد
درحالحاضر رابطه هنرجویان هنرستان جوار بهلحاظ نوع قراردادها با کارخانه و صنعت ادارهکننده هنرستان بهطور دقیق مشخص نیست. صنایع در بهکارگیری نیروی در حال آموزش در آغاز کار در خط تولید بهواسطه بهرهوری پایین آن و نیز امکان ایجاد صدمه به دستگاه یا هنرجو تردید دارند، هرچند از سال دوم آموزش و آموختن مهارتهای اولیه لازم، امکان بهکارگیری این نیروها در خط تولید بهواسطه قرارگیری واقعی در فرایند تولید برای صنایع دارای بهرهوری است. با وجود این، مشخص نبودن نوع رابطه در این مرحله باعث ایجاد مشکلاتی خواهد شد.
راهکار پیشنهادی: پیشنهاد میشود هنرجویان پس از طی یک دوره آموزش علمی و عملی در محیط کارگاه و کسب مهارتهای اولیه و انجام آزمون، گواهینامه مهارت دریافت کنند و بعد از این در محیط واقعی تولید مشغول شده و در کنار آن آموزشهای بعدی را دریافت کنند. از زمان بهکارگیری در خط تولید، رابطه کارگر-کارفرمایی مستند به بخش کارآموزی و قرارداد کارآموزی در قانون کار برقرار شده و کارفرما متعهد به انجام بیمه اجتماعی و پرداخت مزد شود. دادن این امکان به صنایع در بهکارگیری آزمایشی در یک دوره سهماهه قبل از برقراری رابطه کارگر-کارفرما نیز میتواند در برقراری اطمینانبخش این رابطه کمککننده باشد.
4-9. عدم وجود نهاد واسط کارآمد بین بازار کار و نظام آموزش
درحالحاضر نظام آموزشی براساس امکانات موجود، تعهدات قانونی و تقاضای اجتماعی، اقدام به آموزش میکند و این آموزش در نبود اطلس مشاغل و مشخص نبودن نیازهای فعلی و آتی آن، بهمعنای واقعی تقاضامحور نیست. این ناهماهنگیها بهرغم ظرفیتها و وظایف مشخص شده در قانون تشکیل شورای عالی اشتغال مصوب 1377/۶/۱ باعث میشود آموزش مبتنیبر نیاز کشور با کُندی مواجه شده و در مشاغل اشباع شده ادامه آموزش داشته باشیم و در مشاغل مورد نیاز شاهد عدم آموزش نیروی انسانی به میزان کافی هستیم.
راهکار پیشنهادی: وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با استفاده از ظرفیتهای مشخص شده در شورای عالی اشتغال و نیز شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی با همکاری وزارت آموزش و پرورش، وزارت صنعت، معدن و تجارت و نهادهای مرتبط نظیر اتاق بازرگانی، اتاق تعاون، اتاق اصناف و ... اقدام به تهیه اطلس نیازهای شغلی کشور کرده که در آن نیازهای کشور به انواع مشاغل در سطوح ماهر و نیمهماهر و نیز اولویتبندی ضرورت و اهمیت و بازه زمانی فعلی تا آینده مشخص شده تا آموزشهای رسمی و غیررسمی فنی و حرفهای و مهارتی براساس این تقاضاهای مشخص شده در این سازوکار، اقدام به آموزش رشتههای مورد نظر کند.
4-10. معضلات اجتماعی حضور دانشآموز در محیط کار بزرگسالان
حضور دانشآموزان نوجوان در محیطی که اغلب بزرگسال هستند در نبود ساختاری تربیتی مناسب برای اینگونه مدارس و توجه صرف به حوزه آموزش و رها شدن مسائل تربیتی میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به دانشآموزانی که آمادگی لازم برای حضور در این فضا را نداشته و مهارتهای لازم خودمراقبتی به آنها آموزش داده نشده است ایجاد کند.
راهکار پیشنهادی: بهنظر میرسد باید حضور دانشآموزان در این محیط بهصورت تماموقت با حضور سرپرست منصوب شده از سمت آموزش و پرورش باشد و این دانشآموزان جدای از مکان مستقل آموزش بهخصوص در سال اول، مکانی مستقل برای استراحت، رختکن و صرف غذا داشته باشند. وزارت آموزش و پرورش نیز در سازماندهی سالیانه نیروی انسانی، نسبت به تخصیص یک نیروی تربیتی و مشاوره مجرب تماموقت به هنرستانهای پرجمعیت و نیز حضور نیمهوقت در هنرستانهای با جمعیت کمتر اقدام کند. همچنین دانشآموزان میتوانند 1 تا 2 سال را در هنرستان معین کارخانه، به آموزشهای عمومی و جنرال رشته خود پرداخته و مابقی دوران تحصیل خود را درحالیکه با افزایش سن، به رشد عقلی بیشتری دست یافتهاند، در هنرستان جوار به آموزش تخصصی بپردازند.
با توجه به وضعیت موجود هنرستانهای جوار کارخانه و براساس چالشها و راهکارهای مورد اشاره، بهنظر میرسد نیاز است شورای عالی آموزش و تربیت فنی، حرفهای و مهارتی بهعنوان هماهنگکننده با همکاری نزدیک وزارت آموزش و پرورش، وزارت صنعت، معدن و تجارت و نیز وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و دیگر وزارتخانههای مرتبط و بخش خصوصی اقدام به رفع کمبودهای قانونی موجود، ازجمله موارد مطرح شده در این گزارش از طریق دبیرخانه این شورا کنند. برخی از پیشنهادات عملیاتی و اصلاحیههای پیشنهادی در قوانین و سیاستهای مربوطه بهشرح ذیل است:
1. اصلاح عبارت «فارغالتحصیلان دانشگاهی» به «فارغالتحصیلان دانشگاهی و هنرستانهای جوار» در مقدمه دستورالعمل ساماندهی امور مشمولین امریه مامور به دستگاه های اجرایی غیرنظامی کشور مصوب 1400/08/13 ستاد کل نیروهای مسلح.
2. اصلاح بند «۹» ماده (۵) دستورالعمل امور مشمولین امریه مأمور به دستگاههای اجرایی غیرنظامی کشور مصوب 1400/08/13 ستاد کل نیروهای مسلح با هدف شمولیت صنایع و کارخانجات دارای هنرستان جوار مورد تأیید وزارت صمت و آموزش و پرورش:
3. الحاق بند زیر به ماده (۶) دستورالعمل امور مشمولین امریه مأمور به دستگاههای اجرایی غیرنظامی کشور مصوب 1400/08/13 ستاد کل نیروهای مسلح با هدف مشخص شدن نحوه درخواست و تعیین سهمیه امریه صنایع و کارخانجات دارای هنرستان جوار مورد تأیید وزارت صمت و آموزش و پرورش:
4. الحاق یک بند (بند «ج») به ماده (۱۱۲) قانون کار برای پوشش سنی هنرجویان هنرستانهای جوار در قانون کار:
5. الحاق تبصره ذیل ماده (۲۳) قانون مدیریت خدمات کشوری برای مجاز بودن شرکتهای دولتی به هنرستان جوار داشتن:
6. الحاق بند ذیل به ماده (۱۰۸) قانون کار برای تحت شمول قراردادن هنرستانهای جوار بهعنوان مراکز کارآموزی:
7.الحاق تبصره ذیل بند «۵» ماده (۸) قانون اساسنامه سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور برای مجاز بودن پرداخت یک در هزار مزد کارگران به منظور هزینه هنرستان جوار:
8.اصلاح تبصره ماده (۸) قانون اساسنامه سازمان آموزش فنی و حرفهای کشور با هدف هزینهکرد نیم در هزار اعتبارات طرحهای تملکدارای سرمایهای در هنرستان جوار:
درصورتیکه به تشخیص بالاترین مقام هر دستگاه، همه یا بخشی از نیروی انسانی هر طرح پس از احراز صلاحیت فنی و تخصصی از طریق سازمان و با ارائه مدارک فنی و تخصصی مرتبط، نیاز به آموزش نداشته باشند، مازاد اعتبار مذکور صرف اجرای همان طرح میشود.
درصورتیکه به تشخیص بالاترین مقام هر دستگاه، همه یا بخشی از نیروی انسانی هر طرح پس از احراز صلاحیت فنی و تخصصی از طریق سازمان و با ارائه مدارک فنی و تخصصی مرتبط، نیاز به آموزش نداشته باشند، مازاد اعتبار مذکور صرف اجرای همان طرح میشود.
9.الحاق یک تبصره (تبصره «۳») به ماده (110) قانون کار:
10.بازنگری و اصلاح برنامه درسی بهگونهای که صنایع متناسب با نیاز خود از 1 تا 3 سال به آموزش دانشآموزان مبادرت ورزند. در این شیوه دانشآموزان متناسب با نیاز صنایع میتوانند کل دوره سهساله هنرستانی را در هنرستان جوار گذرانده و یا برحسب نیاز، 1 تا 2 سال در هنرستان معین کارخانه، به آموزشهای عمومی رشته خود پرداخته و مابقی دوران تحصیل خود را در هنرستان جوار به آموزش تخصصی متناسب با نیاز صنعت، ادامه دهند.