خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

داشتن تصویری بهنگام و قابل اعتماد از وضعیت بخش حقیقی اقتصاد در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی بسیار با اهمیت است. بااین‌حال، مشابه اکثر کشورهای دنیا، در ایران نیز اولین برآوردها از رشد اقتصادی هر فصل حداقل سه ماه پس از پایان آن فصل منتشر می‌شود. برای نمونه، مراجع آماری کشور، آمارهای رشد اقتصادی سال 1403 را در پایان فصل بهار منتشر کرده اند و در حال حاضر آماری از رشد فصل بهار ۱۴۰۴ وجود ندارد. در راستای کاهش این تأخیر و دستیابی به آمارهایی بهنگام‌تر، مرکز پژوهش‌های مجلس تلاش کرده است در چارچوب حساب‌های ملی ماهانه با استفاده از داده‌های ماهانه در دسترس، رشد اقتصادی و رشد ارزش‌افزوده فعالیت‌های عمده اقتصادی برای هر ماه را برآورد و منتشر کند تا امکان واکنش‌های بهنگام سیاست‌گذاری نسبت به تغییر روندهای بخش حقیقی اقتصاد، فراهم شود.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، در تیرماه 1404 رشد اقتصادی ماهانه کشور منفی 0/3 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت نیز منفی 0/6 درصد برآورد می‌شود. همچنین رشد اقتصادی به تفکیک فعالیت‏های عمده به شرح ذیل بوده است:

• ارزش‌افزوده گروه کشاورزی در تیرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل منفی 8/1 درصد رشد داشته است. برآوردهـای انجـام شـده در ایـن زمینـه بـا توجـه بـه آمارهای پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی حاکی از کاهش تولید محصولات زراعی و دامی در تیرماه است.
• ارزش‌افزوده بخش نفت خام و گاز طبیعی در تیرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 2/9 درصدی داشته است.
• ارزش‌افزوده گروه صنایع و معادن در تیرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد منفی 3/4 درصدی داشته است که کاهش شاخص عمدتا ناشی از کاهش شاخص تولید صنایع بورسی در تیرماه 1404 و کاهش شاخص فروش نهاده‌های ساختمانی بورسی است.
• ارزش‌افزوده گروه خدمات در تیرماه 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 3/3 درصدی داشته است. در تیرماه بخش خدمات تحت‌تأثیر رشد بخش‌های اصلی ازجمله بخش‌های «اداره عمومی، دفاع و تامین اجتماعی»، «عمده فروشی و خرده فروشی» و «املاک و مستغلات» بوده است.

1. مقدمه

داشتن تصویری بهنگام و قابل اعتماد از تحولات تولید ناخالص داخلی کشور، می‌تواند به‌طور موثر به بهبود سیاستگذاری و پایش دقیق‌تر اقتصاد کلان کمک کند. بااین‌حال در ایران مشابه اکثر کشورهای دنیا اولین برآوردها از رشد اقتصادی فصل مدنظر، حداقل سه ماه پس از پایان فصل مذکور منتشر می‌شود. برای رفع این چالش در ادبیات اقتصاد کلان چارچوب‌هایی برای برآورد رشد اقتصادی ماهانه ارائه شده است. در این چارچوب‌ها سعی می‌شود تا با استفاده از داده‌هایی که به‌صورت بهنگام و با تواتر زیاد (غالباً ماهانه) در دسترس هستند، رشد اقتصادی کشور در سریع‌ترین زمان ممکن برآورد شود. در این راستا، با استفاده از حداکثر داده‌های ماهانه در دسترس و استفاده از چارچوب حساب‌های ملی ماهانه، ارزش‌افزوده فعالیت‌های عمده اقتصادی و رشد اقتصادی ماهانه با حداقل تاخیر برآورد‌ می‌شود. گزارش حاضر، دوازدهمین گزارش ماهانه «برآورد تولید ناخالص داخلی» است و این امکان را فراهم خواهد کرد که در هر ماه بتوان تصویری بهنگام از وضعیت بخش حقیقی اقتصاد ایران ارائه کرد و رشد اقتصادی هر ماه، قبل از انتشار آمارهای بانک مرکزی و مرکز آمار ایران برآورد خواهد شد.

برای کسب اطلاعات بیشتر درخصوص روش‌شناسی و تفصیل داده‌های استفاده شده به گزارش «چارچوبی برای‌ کنون‌بینی بخش حقیقی اقتصاد ایران» مراجعه شود[1] [2]. شایان ذکر است در این گزارش با توجه به لزوم سازگاری نتایج برآمده از این گزارش با سایر برآوردها از بخش حقیقی توسط این مرکز و به‌دلیل عدم محاسبه توالی حساب‌ها توسط مرکز آمار ایران، از حساب‌های ملی بانک مرکزی استفاده شده است.

همچنین لازم به ذکر است در برخی از بخش‌ها از آمار مقدماتی جهت برآورد استفاده می‌شود، لکن تعدیل آمارها با دسترسی به آمارهای قطعی اجتناب ناپذیر است، که این موضوع امری رایج در تهیه حساب‌های ملی فصلی و ماهانه می‌باشد.

۲. تولید ناخالص داخلی

براساس آمار بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی کشور سال 1403 به میزان 3/1 درصد رشد داشته، همچنین رشد اقتصادی بدون نفت 3 درصد گزارش شده است. [3] بر همین اساس، طبق محاسبات مرکز پژوهش‌ها، رشد اقتصادی کشور در تیرماه ۱۴۰۴ معادل منفی 0/3 درصد و رشد اقتصادی بدون نفت نیز منفی 0/6 درصد برآورد می‌شود.

شکل 1. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی ماهانه (100=1400)

مأخذ: داده‌های فصلی تا سال 1403 براساس حساب‌های ملی بانک مرکزی- داده‌های ماهانه محاسبات تحقیق.

شکل 2. نمودار رشد تولید ناخالص داخلی بدون نفت ماهانه (100=1400)

مأخذ: همان.

همان‌طور که درشکل 3 نشان داده شده، از نرخ رشد منفی 0/3 واحد درصدی در تیرماه سال 1404 بخش کشاورزی سهمی معادل منفی 0/92 واحد درصد، بخش نفت و گاز سهمی معادل0/25 واحد درصد، گروه صنایع و معادن سهمی معادل منفی 1/16 واحد درصد و گروه خدمات سهمی معادل 1/51 واحد درصد را‌ به‌خود اختصاص داده است.

شکل 3. نمودار سهم بخش‌های اقتصادی از رشد اقتصادی تیرماه 1404 (100=1400)

مأخذ: همان.

 ۳. بخش کشاورزی

براساس اعلام بانک مرکزی بخش کشاورزی در سال 1403 رشد 3/6 درصدی را ثبت کرده ‌است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد در تیرماه 1404، ارزش‌افزوده گروه کشاورزی نسبت به ماه مشابه سال قبل منفی 8/1 درصد رشد داشته است. برآوردهـای انجـام شـده در ایـن زمینـه بـا توجـه بـه آمارهای پایه دریافتی از وزارت جهاد کشاورزی حاکی از آن است نسبت به ماه مشابه سال قبل در تیرماه تولید محصولات زراعی کاهش 11/3 درصدی، محصولات دامی کاهش 9/1 درصدی و محصولات باغی رشد 2/1 درصدی یافته است. همچنین، براساس آمار دریافتی از مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی میزان بارش در تیرماه ۱۴۰4 کاهش 2 میلی‌متری داشته است.

شکل 4. نمودار رشد ارزش‌افزوده ماهانه بخش کشاورزی (100=1400)

مأخذ: همان.

۴. بخش نفت خام و گاز طبیعی

براساس اعلام بانک مرکزی بخش نفت خام و گاز طبیعی در‌ سال 1403 رشد 4/6 درصدی را ثبت کرده ‌است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد ارزش‌افزوده گروه نفت در تیرماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 2/9 درصدی داشته است. طبق آخرین آمار اوپک از منابع ثانویه و برآوردهای در دسترس به کمک روش دنتون، تولید نفت ایران در تیرماه با رشد 2/5 درصدی نسبت به ماه مشابه سال قبل روبه‌رو بوده است.

شکل 5. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه بخش نفت خام و گاز طبیعی (100=1400)

مأخذ: همان.

۵. گروه صنایع و معادن

براساس اعلام بانک مرکزی، گروه صنایع و معادن در‌ سال 1403 رشد 2/4 درصدی را ثبت‌ کرده ‌است. این گروه شامل بخش‌های «ساختمان، صـنعت، اسـتخراج معدن، تأمین آب‌، برق و گاز طبیعی» است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد گروه صنایع و معادن در تیرماه سال ۱۴۰۴ نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد منفی 3/4 درصدی داشته‌ است که عمدتاً تحت‌تأثیر کاهش شاخص تولید بخش صنعت و کاهش شاخص فروش نهاده‌های ساختمانی بورسی بوده است. [4]

شکل 6. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه گروه صنایع و معادن (100=1400)

مأخذ: همان.

 ۶. گروه خدمات

براساس اعلام بانک مرکزی گروه خدمات در‌ سال 1403 رشد 3/3 درصدی را ثبت‌ کرده ‌است. نتایج برآوردهای این مرکز نشان می‌دهد ارزش‌افزوده گروه خدمات در تیرماه سال 1404 نسبت به ماه مشابه سال قبل رشد 3/3 درصدی را ثبت کرده است. در تیرماه بخش‌های «اداره عمومی، دفاع و تامین اجتماعی»، «عمده فروشی و خرده فروشی» و «املاک و مستغلات» رشد مثبتی را نسبت به مدت مشابه سال قبل ثبت کرده‌اند.

شکل 7. نمودار رشد ارزش افزوده ماهانه بخش خدمات (100=1400)

مأخذ: همان.

۷. جمع‌بندی

براساس اعلام بانک مرکزی تولید ناخالص داخلی در سال 1403 رشد 3/1 درصدی و تولید ناخالص داخلی بدون نفت رشد 3 درصدی را ثبت‌ کرده ‌است.

به همین ترتیب نتایج برآوردهای مرکز پژوهش‌ها نشان می‌دهد تولید ناخالص داخلی با نفت در تیرماه سال 1404 رشد منفی 0/3 درصدی و بدون نفت رشد منفی 0/6 درصدی داشته‌است. همچنین در تیرماه سال 1404، بخش کشاورزی‌ تحت‌تأثیر کاهش تولید محصولات زراعی و دامی با رشد منفی 8/1 درصدی، بخش نفت خام و گاز طبیعی‌ طبق گزارشات اوپک و روش مورد محاسبه مرکز با رشد 2/9 درصدی، گروه صنایع و معادن‌ تحت‌تأثیر کاهش شاخص صنایع بورسی در بخش صنعت و معدن و کاهش شاخص فروش نهاده‌های ساختمانی بورسی با رشد منفی 3/4 درصدی و گروه خدمات‌ تحت‌تأثیر رشد مثبت بخش‌های اصلی خود با رشد 3/3 درصدی روبه‌رو بوده است.  

جدول 1. رشد ارزش‌افزوده به تفکیک فعالیت‌های اقتصادی (100=1400)

مأخذ: همان.