خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

غارها، زیستگاه گونه‌های جانوری و گیاهی منحصربه‌فردی هستند که بسیاری از آنها تنها در این محیط‌ها یافت می‌شوند و تنوع زیستی قابل‌توجهی را در خود جای می‌دهند. بسیاری از غارهای کشور در مناطق کارستی و به‌وسیله جریان‌های آب زیرزمینی تشکیل شده‌اند و به‌طور مستقیم با منابع آب ارتباط دارند، لذا حفاظت از منابع آب زیرزمینی در غارها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. علاوه‌بر این، غارها در فرهنگ‌های مختلف دارای اهمیت نمادین و معنوی هستند و در افسانه‌ها و باورهای محلی نقش دارند. این مکان‌ها می‌توانند اطلاعات ارزشمندی در مورد زندگی، فرهنگ و باورهای انسان‌های گذشته ارائه دهند. به دلایل فوق، حفاظت از این میراث برای انتقال آن به نسل‌های آینده ضروری است. در کشور ما، کارگروه غارشناسی به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست به‌موجب آیین‌نامه مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور مصوب 1389/01/22 هیئت‌وزیران مسئول شناسایی، مطالعه و تهیه طرح جامع حفاظت و بهره‌برداری از غارها، برنامه‌ریزی و تنظیم دستورالعمل، امور فرهنگی، آموزشی و همکاری‌های بین‌المللی درخصوص نحوه حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور و هماهنگی بین دستگاه‌های ذی‌ربط با رعایت قوانین و مقررات مربوطه است. گزارش حاضر ضمن بررسی اقدامات صورت گرفته توسط کارگروه غارشناسی در 14 سال گذشته، چالش‌های مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور را ارزیابی و در پایان راهکارهایی را برای بهبود پیشنهاد کرده است.

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

الف) اقدامات کارگروه غارشناسی: این کارگروه طی 14 سال گذشته اقداماتی نظیر معرفی 22 غار به‌عنوان غارهای ثبت اثر طبیعی ملی، شناسایی 175 غار در مناطق چهارگانه حفاظت شده، تدوین شناسنامه حدود 2000 غار و درجه‌بندی 33 غار در کل کشور و تدوین دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری از غارها را انجام داده است.

ب) چالش‌های مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور: در حال حاضر مدیریت و حفاظت از غارهای کشور با چالش‌های قانونی و اجرایی نظیر ابهامات درخصوص درجه‌بندی غارها، ضعف در پایش غارهای کشور و فقدان پایگاه‌داده مناسب، ضعف در مطالعات و تهیه شناسنامه و درجه‌بندی حفاظتی غارها و حفاظت از فون و فلور آنها و ناپایداری، ضعف سازوکارهای قانونی موجود، معدن‌کاری و ساخت‌وساز غیرمجاز در حریم غارها و عدم توجه به ملاحظات محیط زیستی در گردشگری غارها مواجه است.

پیشنهاد راهکار‌های تقنینی، نظارتی یا سیاستی

به‌منظور بهبود و ارتقای مدیریت و حفاظت از غارهای کشور محورهای ذیل به‌منظور تقویت چارچوب‌های حقوقی پیشنهاد می‌شود تا پیش‌نویس قانونی در جهت حمایت از غارها تهیه و تصویب شود. در ادامه ملاحظات مدنظر به شرح زیر است:

الف) رفع ابهامات موجود درخصوص درجه‌بندی غارها: به‌منظور رفع ابهامات درخصوص درجه‌بندی غارهای کشور در چارچوب‌های حقوقی آتی ضروری است این موضوع تدقیق شود.

ب) الزام به ایجاد و تکمیل پایگاه‌داده در زمینه غارها: با توجه به ارزش حفاظتی بسیاری از غارهای کشور ایجاد و تکمیل اطلاعات غارها در سامانه جامع محیط زیست و تکمیل اطلس تنوع زیستی کشور باید در اولویت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گیرد.

ج) تخصیص اعتبار پایدار برای تکمیل مطالعات تهیه شناسنامه و درجه‌بندی حفاظتی غارها: در حال حاضر صرفاً 33 غار کشور درجه‌بندی شده‌اند که از یک طرف موجب ضعف در حفاظت از غارهای کشور شده و ازطرف‌دیگر موجب کُندی در بهره‌برداری از غارهای گردشگرپذیر شده است. بااین‌حال درجه‌بندی غارها در گستره عظیم کشور طبعاً نیازمند تخصیص بودجه سالیانه به‌ این موضوع است. در این راستا پیشنهاد می‌شود درصدی از درآمد بهره‌برداری از غارهای کشور به این منظور اختصاص یابد.

د) تدقیق الزامات توسعه گردشگری با مشارکت محلی به‌ویژه در محدوده و حریم غارها: گردشگری پایدار تلاش می‌کند تا تأثیرات منفی بر محیط‌زیست، فرهنگ‌ها و جوامع محلی را کاهش دهد و درعین‌حال توسعه اقتصادی و اجتماعی را تسهیل کند. در این راستا ضروری است آموزش‌های لازم درخصوص اهمیت و ارزش غارها به بازدیدکنندگان ارائه شده و برنامه مدیریت و بهره‌برداری از غارهای کشور براساس ظرفیت بُرد با اولویت مشارکت مردم محلی تدوین شود. 

ه) تقویت سازوکارهای حقوقی بازدارنده مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور: همان‌گونه که در گزارش‌های پیشین مرکز پژوهش‌های مجلس ارائه شده است جرم‌انگاری و تعیین کیفر برای جرائم علیه میراث طبیعی و تدوین قانون میراث طبیعی با هدف تبیین اهداف و منافع میراث طبیعی در سطح ملی، همکاری و مشارکت دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط در حفاظت از میراث طبیعی و پیش‌بینی وظایف بین‌دستگاهی در زمینه میراث طبیعی باید مورد توجه قرار گیرد.

و) تدقیق شفاف تقسیم کار دستگاه‌ها درخصوص مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور: در حال حاضر در آیین‌نامه اجرایی مربوطه برای 10 دستگاه وظایفی تعیین شده که فاقد ضمانت اجرایی لازم است. در این راستا به‌منظور تقویت ضمانت اجرایی ضروری است وظایف دستگاه‌های همکار به‌طور شفاف در چارچوب‌های حقوقی اصلاحی آتی تدقیق شود.

1. مقدمه

غارها، زیستگاه گونه‌های جانوری و گیاهی منحصربه‌فردی هستند که بسیاری از آنها تنها در این محیط‌ها یافت می‌شوند و تنوع زیستی قابل‌توجهی را در خود جای می‌دهند. این تنوع زیستی به‌دلیل شرایط خاص محیطی غارها، مانند تاریکی مطلق، رطوبت بالا و دمای ثابت، ایجاد می‌شود و مدیریت غارها به حفظ این گونه‌ها و جلوگیری از انقراض آنها کمک می‌کند. در زیست‌بوم غارها، موجودات زنده گوناگونی نظیر جانوران غارزی، جانوران غار دوست، گیاهان غارزی و میکروارگانیسم‌ها فعالیت می‌کنند. جانوران غارزی به‌طور کامل با زندگی در غارها سازگار شده‌اند و ویژگی‌های خاصی مانند فقدان رنگدانه، فقدان چشم و حس لامسه قوی دارند. ازجمله جانوران غارزی می‌توان به خفاش‌ها، عنکبوت‌ها، سوسک‌ها، خرخاکی‌ها و ماهی‌های کور اشاره کرد. در مقابل جانوران غاردوست می‌توانند در غارها و خارج از آنها زندگی کنند. آنها معمولاً در نزدیکی ورودی غارها یافت می‌شوند و از منابع غذایی موجود در داخل و خارج غار استفاده می‌کنند. ازجمله جانوران غار دوست می‌توان به خفاش‌ها، جوندگان و حشرات اشاره کرد. به‌دلیل تاریکی مطلق، گیاهان سبز نمی‌توانند در داخل غارها رشد کنند. بااین‌حال، برخی از جلبک‌ها می‌توانند در غارها رشد کنند و نقش مهمی در زنجیره غذایی غار ایفا کنند. علاوه‌بر این میکروارگانیسم‌ها، مانند باکتری‌ها و قارچ‌ها، نقش مهمی در تجزیه مواد آلی و چرخه مواد مغذی در غارها ایفا می‌کنند. گونه‌های غارزی علاوه‌بر ارزش ذاتی خود، خدمات اکوسیستمی مهمی ارائه می‌دهند. برای مثال، خفاش‌ها نقش کلیدی در کنترل جمعیت حشرات آفت دارند که تأثیر مستقیم بر کشاورزی دارد. حفاظت از این موجودات نه‌تنها تنوع زیستی را حفظ می‌کند، بلکه منافع اقتصادی قابل‌توجهی نیز به دنبال دارد. در جدول 1 پیوست تنوع زیستی تعدادی از غارهای شاخص کشور براساس مطالعات انجام شده و ارزیابی وضعیت اکوسیستم موجود در غارها و شرایط پوشش گیاهی و تنوع جانوری مربوطه ارائه شده است.

بسیاری از غارهای کشور در مناطق کارستی و به‌وسیله جریان‌های آب زیرزمینی تشکیل شده‌اند و به‌طور مستقیم با منابع آب ارتباط دارند. حفاظت از منابع آب زیرزمینی در غارها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. زیرا غارها نقش حیاتی در حفظ و تأمین این منابع ایفا می‌کنند. کارست‌ها، سازندهای آهکی هستند که آب را به‌خوبی در خود ذخیره و منتقل می‌کنند که می‌توانند منابع آب زیرزمینی بسیار مهمی باشند. غارها می‌توانند به‌عنوان فیلترهای طبیعی عمل کرده و به تصفیه آب‌های زیرزمینی کمک کنند. لذا حفاظت مناسب از غارها به حفظ کیفیت این آب‌ها نیز کمک می‌کند. علاوه‌بر این غارها، گنجینه‌های ارزشمندی از میراث فرهنگی و تاریخی هستند که قدمت آنها به هزاران سال پیش می‌رسد. غارها اغلب محل سکونت انسان‌های اولیه بوده‌اند و آثار باستانی مانند ابزار سنگی، نقاشی‌های دیواری و بقایای انسانی در آنها یافت می‌شود. علاوه‌بر این غارها در فرهنگ‌های مختلف دارای اهمیت نمادین و معنوی هستند و در افسانه‌ها و باورهای محلی نقش دارند. این مکان‌ها می‌توانند اطلاعات ارزشمندی در مورد زندگی، فرهنگ و باورهای انسان‌های گذشته ارائه دهند. حفاظت از این میراث برای انتقال آن به نسل‌های آینده ضروری است.

غارها به‌دلیل برخورداری از زیبایی‌های منحصر‌به‌فرد ساختاری، تنوع اشکال، کانی‌سازی‌های بی‌بدیل، معابر و گذرگاه‌های جذاب و درعین‌حال، رعب‌انگیزی و راز‌آلودگی همواره مورد توجه طبیعت‌گردان و غارنوردان قرار دارند. بااین‌حال غارها، اکوسیستم‌های بسیار حساسی هستند که به‌راحتی تحت‌تأثیر فعالیت‌های انسانی قرار می‌گیرند. گردشگری پایدار با کاهش آثار مخرب، به حفظ این اکوسیستم‌ها کمک می‌کند. گردشگری پایدار در غارها، رویکردی است که هدف آن ایجاد تعادل بین بهره‌مندی از جاذبه‌های گردشگری غارها و حفاظت از ارزش‌های طبیعی و فرهنگی آنها برای نسل‌های آینده است. این نوع گردشگری با در نظر گرفتن جنبه‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و اقتصادی، سعی در کاهش آثار منفی و افزایش آثار مثبت نظیر ایجاد فرصت‌های شغلی و درآمدزایی برای جوامع محلی دارد.

شکل 1. ضرورت مدیریت و حفاظت از غارها

مأخذ: نگارندگان.

2. پیشینه

2-1. پیشینه پژوهشی در مرکز

مرکز پژوهش‌های مجلس، در گزارشی با عنوان «بررسی الزامات تقنینی زیست‌محیطی توسعه بوم‌گردی» به شماره مسلسل 20163 تصریح کرد اگرچه آیین‌نامه طبیعت‌گردی گامی مهم در جهت توسعه پایدار بوم‌گردی در ایران است، بااین‌حال، اجرای موفق این آیین‌نامه، مستلزم رفع چالش‌های قانونی و تقویت همکاری بین دستگاه‌های اجرایی و جوامع محلی است. در این راستا در این گزارش پیشنهادهایی نظیر سامان‌دهی و اجرای صحیح مجموعه قوانین و مقررات موجود در حوزه‌های زیست‌محیطی، گردشگری و توسعه روستایی، تعریف دقیق تخلفات در حوزه بوم‌گردی و تعیین مجازات‌های مناسب، حمایت از جوامع محلی و ترویج فرهنگ بوم‌گردی، تقویت همکاری بین‌بخشی بین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان حفاظت محیط زیست و سایر دستگاه‌های مرتبط و الگوبرداری از کشورهای موفق و بومی‌سازی آنها با توجه به شرایط محلی ارائه شده بود [1].

بخشی از غارهای شناسایی‌شده در کشور نیز به‌دلیل ارزش فرهنگی و تاریخی طی سالیان اخیر توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در زمره آثار ثبت شده میراث طبیعی ملی قرار گرفته‌اند. این مرکز با شناخت خلأ قانونی درخصوص میراث طبیعی سلسله گزارش‌هایی را با محوریت این موضوع تدوین کرده است. گزارش «گزارش راهبردی در راستای بررسی وضعیت میراث طبیعی در ایران» به شماره مسلسل 18157 بر ضعف قوانین حفاظتی، ضعف بودجه و منابع مالی و ضعف ساختار اجرایی به‌عنوان مسائل راهبردی حوزه میراث طبیعی تأکید کرده است [2]. علاوه‌بر این، با توجه به امکان تخریب یا اقدام‌های مجرمانه درخصوص میراث طبیعی کشور، گزارش «لزوم جرم‌انگاری در حوزه میراث طبیعی» به شماره مسلسل 18356 بر جرم‌انگاری و تعیین کیفر برای جرائم علیه میراث طبیعی تصریح کرده است [3]. گزارش «ارائه بسته تقنینی جامع میراث طبیعی» به شماره مسلسل 19565 نیز تدوین قانون میراث طبیعی با هدف تبیین اهداف و منافع میراث طبیعی در سطح ملی، همکاری و مشارکت دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط در حفاظت از میراث طبیعی و پیش‌بینی وظایف بین‌دستگاهی در زمینه میراث طبیعی و ایجاد بسترهای لازم به‌همراه اصلاح فصل نهم مجازات اسلامی را پیشنهاد کرده است [4].

جدول 1. تحلیل پیشینه پژوهشی

مأخذ: همان.

2-2. پیشینه تقنینی

الف) ^{آیین‌نامه مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور،} مصوب 1389/01/22 هیئت‌وزیران: طبق این تصویب‌نامه کارگروه غارشناسی به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست و با حضور نمایندگان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور (وزارت صمت)، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری (وزارت جهاد کشاورزی)، وزارت نیرو، وزارت کشور، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح)، وزارت ورزش (سازمان تربیت بدنی)، سازمان نقشه‌برداری کشور (سازمان برنامه و بودجه کشور) و یک نماینده از تشکل‌های غیردولتی ذی‌ربط به انتخاب رئیس کارگروه تشکیل شد. این کارگروه مسئول شناسایی، مطالعه و تهیه طرح جامع حفاظت و بهره‌برداری از غارها، برنامه‌ریزی و تنظیم دستورالعمل، امور فرهنگی، آموزشی و همکاری‌های بین‌المللی درخصوص نحوه حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور و هماهنگی بین دستگاه‌های ذی‌ربط با رعایت قوانین و مقررات مربوط، است. براساس آیین‌نامه فوق مسئولیت حفاظت از غارهای موجود در مناطق چهارگانه و میراث طبیعی جهانی، برعهده سازمان حفاظت محیط زیست بوده و تابع قوانین و ضوابط حاکم بر مناطق یاد شده هستند. علاوه‌بر این مسئولیت حفاظت و نگهداری از غارهای دیگر در چارچوب ضوابط کارگروه برعهده وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری است که با اولویت استفاده از بخش غیردولتی صورت خواهد گرفت.

ب) دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری از غارها: در اجرای ^{آیین‌نامه مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور} دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور در تاریخ 1395/03/04 به تصویب کارگروه غارشناسی ایران رسید. طبق این دستورالعمل، غارها از نظر اهمیت حفاظتی به چهار دسته درجه 1 (دسترسی ممنوع)، درجه 2 (دسترسی محدود)، درجه 3 (گردشگرپذیر) و درجه 4 (دسترسی آزاد) تقسیم شدند. جزئیات شاخص‌های درجه‌بندی، ملاحظات بهره‌برداری و حریم‌بندی غارها در جدول 2 ارائه شده است [5].

جدول 2. شاخص‌های درجه‌بندی، ملاحظات بهره‌برداری و جزئیات حریم‌بندی غارها براساس دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری از غارها [5]

ج) ^{آیین‌نامه طبیعت‌گردی} مصوب 1403/01/15 با اصلاحات و الحاقات بعدی: براساس این آیین‌نامه، طرح طبیعت‌گردی، طرحی است که به‌منظور بهره‌برداری در مناطق طبیعی با پایبندی حداکثری به اصول حفاظت و بهره‌برداری پایدار، متناسب با حفظ ظرفیت زیستی طبیعت و با هدف ارائه خدمات طبیعت‌گردی تهیه و حسب مورد به تصویب نهایی کارگروه ملی طبیعت‌گردی می‌رسد.

د) دستورالعمل بهره‌برداری پایدار از میراث طبیعی: در راستای اجرای ماده (۵) آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده (۲) ^{قانون تشکیل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری} مصوب 1384/12/21 و با هدف تدوین سازوکار چگونگی نظارت حفاظت مدیریت و بهره‌برداری از میراث طبیعی کشور که توسط وزارت میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی ثبت می‌شوند، این دستورالعمل به تأیید مشترک وزارت میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و سازمان حفاظت محیط زیست کشور رسیده است.

جدول 3. تحلیل پیشینه تقنینی

مأخذ: نگارندگان.

3. اقدامات کارگروه غارشناسی

بررسی عملکرد و اقدامات کارگروه غارشناسی پس از تصویب تدوین آیین‌نامه نشان می‌دهد اهم اقدامات این کارگروه طی 14 سال گذشته شامل موارد زیر بوده است:

• معرفی 22 غار به‌عنوان غارهای ثبت اثر طبیعی ملی سازمان حفاظت محیط زیست (در جدول 2 پیوست به تفکیک استان ارائه شده است)،
• شناسایی 175 غار در مناطق چهارگانه حفاظت شده تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست (در جدول 2 پیوست به تفکیک استان ارائه شده است)،
• طرح تدوین شناسنامه برای غارهای واجد شرایط کشور و درجه‌بندی 33 غار در کل کشور،
• تدوین دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری از غارها،
• تهیه شاخص‌های تخصصی تعیین درجه‌بندی و حریم غارها،
• تدوین پروتکل جهانی نصب درب نرده‌ای در ورودی غارهای مختلف،
• تدوین شرح خدمات تفصیلی - اجرایی غارهای کشور،
• برگزاری 32 جلسه کارگروه ملی غارشناسی ایران با هدف مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور،
• تدوین آیین‌نامه مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور.

4. چالش‌های مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور

براساس هم‌اندیشی با خبرگان و ذی‌نفعان موضوع و همچنین مکاتبات صورت گرفته با دستگاه‌های مربوطه چالش‌های ذیل درخصوص مدیریت و حفاظت از غارهای کشور احصا شده است:

الف) ابهامات درخصوص درجه‌بندی غارها: در دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری از غارها، شاخص‌های تخصصی تعیین درجه‌بندی و حریم غارها به‌طور نسبتاً تفصیلی ارائه شده است، اما یکی از ابهامات مهم در درجه‌بندی غارها آن است که ممکن است بخش‌های مختلف یک غار به‌دلیل وسعت و تنوع فضا دارای درجه‌بندی‌های مختلف باشند. برای مثال غار سهولان در آذربایجان شرقی درعین‌حال که واجد ارزش طبیعی است و ازجمله آثار طبیعی ملی بوده که دستورالعمل فعلی در این خصوص سکوت کرده است.

ب) ضعف در پایش غارهای کشور و فقدان پایگاه‌داده مناسب: مدیریت و حفاظت از غارهای کشور مستلزم ایجاد یک پایگاه‌داده مکان مبناست که این مهم به‌دلیل عدم تدوین نهایی اطلس تنوع زیستی ایران و عدم تکمیل اطلاعات غارها در سامانه جامع محیط زیست با وجود بخش ساختاری در این سامانه تاکنون به‌طور کامل انجام نشده است.

ج) ضعف در مطالعات و تهیه شناسنامه و درجه‌بندی حفاظتی غارها و حفاظت از فون و فلور آنها: با توجه به ارزش حفاظتی بسیاری از غارهای کشور، درجه‌بندی حفاظتی غارها و تهیه شناسنامه یکی از اقدامات اولویت‎دار است که انجام مطالعات مربوطه بدین منظور مستلزم تأمین اعتبارات مالی است. طبق ماده (۱۷) آیین‌نامه مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور سازمان برنامه و بودجه کشور موظف بوده است که اعتبارات مورد نیاز جهت اجرای این آیین‌نامه را همه‌ساله در ردیف ویژه کارگروه ‏غارشناسی ایران در بودجه سنواتی سازمان پیش‌بینی کند که این مهم تاکنون صورت نگرفته است.

د) ناپایداری و عدم توجه به ملاحظات محیط زیستی در گردشگری غارها: در حال حاضر در هفت غار کشور شامل غارهای کهک و نخجیر در استان مرکزی، سهولان در استان آذربایجان شرقی، کرفتو در استان کردستان، علیصدر در استان همدان، کتله‌خور در استان زنجان و قوری قلعه در استان کرمانشاه بهره‌برداری صورت می‌گیرد. متأسفانه برخی مطالعات بیانگر روند تخریبی در این غارها به‌دلیل عدم توجه به ظرفیت بُرد و الزامات محیط زیستی در توسعه گردشگری این غارهاست. برای مثال مطالعه ملکی و همکاران 1394 نشان می‌دهد که 77% از انحلال سالیانه و پوسته‌پوسته شدن اشکال ثانویه درون غار علیصدر به‌دلیل بازدید گردشگران از این غار بوده است [6]. مطالعه دیگری بیان می‌کند که میزان تأثیر حضور گردشگران بر کاهش درصد رطوبت نسبی در دالان‌های کم‌ارتفاع در غار سهولان 2/5 درصد و در غار کتله خور 1/2 درصد بوده است [7]. علاوه‌بر این رهاسازی فاضلاب‌ها و پسماندها در محیط و اطراف غارها به‌طور معنا‌داری می‌تواند موجب آلودگی آب داخل غار شود [8].

ه) ضعف سازوکارهای قانونی موجود: تصویب آیین‌نامه مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور در سال 1389 و ایجاد کارگروه غارشناسی به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست و با حضور نمایندگان دستگاه‌های مربوطه بسترهای مناسبی را برای مدیریت و حفاظت از غارهای کشور فراهم کرده است. بااین‌حال بررسی محتوای این آیین‌نامه نشان می‌دهد که وظایف دستگاه‌های مختلف نظیر سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری (وزارت جهاد کشاورزی)، وزارت نیرو، وزارت کشور، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح) و وزارت ورزش (سازمان تربیت بدنی) اغلب در قالب همکاری تعریف شده که فاقد ضمانت اجرایی لازم است. علاوه‌بر این ازآنجاکه بخشی از غارهای شناسایی‌شده در کشور به‌دلیل ارزش فرهنگی و تاریخی طی سالیان اخیر توسط وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در زمره آثار ثبت شده میراث طبیعی ملی قرار گرفته‌اند، خلأ قانونی در زمینه حفاظت از این میراث طبیعی نیز چالش مهمی تلقی می‌شود.

و) معدن‌کاری و ساخت‌وساز در حریم غارها: همان‌گونه که در جدول 2 توضیح داده شد حریم‌بندی غارها براساس دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری از غارها و به تفکیک درجه‌بندی ارائه شده است. متأسفانه در برخی موارد طی سالیان اخیر معدن‌کاری و ساخت‌وسازهای غیرمجاز در حریم غارها صورت گرفته که پیامدهایی نظیر تخریب زیستگاه گونه‌های نادر، تخریب منظر طبیعی غارها، تغییر الگوهای هیدرولوژیک و احتمال خروج غارهای مربوطه از فهرست موقت و دائم از میراث جهانی یونسکو را به‌همراه داشته باشد.

5. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

غارها زیستگاه گونه‌های جانوری و گیاهی منحصربه‌فردی هستند که بسیاری از آنها تنها در این محیط‌ها یافت می‌شوند و تنوع زیستی قابل‌توجهی را در خود جای می‌دهند. بسیاری از غارهای کشور در مناطق کارستی و به‌وسیله جریان‌های آب زیرزمینی تشکیل شده‌اند و به‌طور مستقیم با منابع آب ارتباط دارند. لذا حفاظت از منابع آب زیرزمینی در غارها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. علاوه‌بر این غارها در فرهنگ‌های مختلف دارای اهمیت نمادین و معنوی هستند و در افسانه‌ها و باورهای محلی نقش دارند. این مکان‌ها می‌توانند اطلاعات ارزشمندی در مورد زندگی، فرهنگ و باورهای انسان‌های گذشته ارائه دهند. به دلایل فوق، حفاظت از این میراث برای انتقال آن به نسل‌های آینده ضروری است. در کشور ما، کارگروه غارشناسی به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست به‌موجب ^{آیین‌نامه مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور} مصوب 1389/01/22 هیئت‌وزیران مسئول شناسایی، مطالعه و تهیه طرح جامع حفاظت و بهره‌برداری از غارها، برنامه‌ریزی و تنظیم دستورالعمل، امور فرهنگی، آموزشی و همکاری‌های بین‌المللی درخصوص نحوه حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور و هماهنگی بین دستگاه‌های ذی‌ربط با رعایت قوانین و مقررات مربوطه است.

این کارگروه طی 14 سال گذشته اقداماتی نظیر معرفی 21 غار به‌عنوان غارهای ثبت اثر طبیعی ملی، شناسایی 193 غار در مناطق چهارگانه حفاظت شده، تدوین شناسنامه حدود 2000 غار و درجه‌بندی 33 غار در کل کشور و تدوین دستورالعمل حفاظت و بهره‌برداری از غارها را انجام داده است. در حال حاضر مدیریت و حفاظت از غارهای کشور با چالش‌های قانونی و اجرایی نظیر ابهامات درخصوص درجه‌بندی غارها، ضعف در پایش غارهای کشور و ایجاد پایگاه‌داده مناسب، ضعف در مطالعات و تهیه شناسنامه و درجه‌بندی حفاظتی غارها و حفاظت از فون و فلور آنها و ناپایداری و عدم توجه به ملاحظات محیط زیستی در گردشگری غارها مواجه است، به‌منظور تقویت چارچوب‌های حقوقی فعلی مدیریت و حفاظت از غارهای کشور محورهای ذیل پیشنهاد می‌شود:

الف) رفع ابهامات موجود درخصوص درجه‌بندی غارها: به‌منظور رفع ابهامات درخصوص درجه‌بندی غارهای کشور در چارچوب‌های حقوقی آتی ضروری است این موضوع تدقیق و قابلیت درجه‌بندی چندگانه در بخش‌های مختلف غارهای گردشگرپذیر فراهم شود تا اکوسیستم غارهایی که دارای ارزش حفاظتی هستند مورد آسیب قرار نگرفته و درعین‌حال امکان بهره‌برداری پایدار از بخشی از این غارها فراهم شود.

ب) الزام به ایجاد و تکمیل پایگاه‌داده در زمینه غارها: با توجه به ارزش حفاظتی بسیاری از غارهای کشور، ایجاد و تکمیل اطلاعات غارها در سامانه جامع محیط زیست و تکمیل اطلس تنوع زیستی کشور باید در اولویت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گیرد.

ج) تخصیص اعتبار پایدار برای تکمیل مطالعات تهیه شناسنامه و درجه‌بندی حفاظتی غارها: در حال حاضر صرفاً 33 غار کشور درجه‌بندی شده‌اند که ازیک‌طرف موجب ضعف در حفاظت از غارهای کشور شده و ازطرف‌دیگر موجب کُندی در بهره‌برداری از غارهای گردشگرپذیر شده است. بااین‌حال درجه‌بندی غارها در گستره عظیم کشور طبعاً نیازمند تخصیص بودجه سالیانه به ‌این موضوع است در این راستا پیشنهاد می‌شود که سازمان حفاظت محیط زیست ضمن برآورد اعتبار سالیانه مورد نیاز برای این موضوع آن را در ردیف‌های بودجه ارائه کرده و درصدی از درآمد بهره‌برداری از غارهای کشور برای تأمین آن اختصاص یابد.

د) تدقیق الزامات توسعه گردشگری پایدار با مشارکت جامعه محلی به‌ویژه در محدوده و حریم غارها: گردشگری پایدار تلاش می‌کند تا تأثیرات منفی بر محیط زیست، فرهنگ‌ها و جوامع محلی را کاهش دهد و درعین‌حال ^{توسعه اقتصادی} و اجتماعی را تسهیل کند. در این راستا ضروری است آموزش‌های لازم درخصوص اهمیت و ارزش غارها به بازدیدکنندگان ارائه شده و برنامه مدیریت و بهره‌برداری از غارهای کشور براساس ظرفیت برد با اولویت مشارکت مردم محلی و رعایت حریم مصوب تدوین شود. 

ه) تقویت سازوکارهای حقوقی بازدارنده مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور: همان‌گونه که در گزارش‌های پیشین مرکز پژوهش‌های مجلس ارائه شده است تدوین قانون میراث طبیعی با هدف تبیین اهداف و منافع میراث طبیعی در سطح ملی، همکاری و مشارکت دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط در حفاظت از میراث طبیعی و پیش‌بینی وظایف بین‌دستگاهی در زمینه میراث طبیعی باید مورد توجه قرار گیرد. علاوه‌بر این تقویت ضمانت اجرایی به‌ویژه درخصوص وظایف دستگاه‌های همکار در کارگروه غارشناسی باید در اصلاح قوانین مورد توجه قرار گیرد.

و) تدقیق شفاف تقسیم کار دستگاه‌ها درخصوص مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری از غارهای کشور: در حال حاضر در آیین‌نامه اجرایی مربوطه برای 10 دستگاه وظایفی تعیین شده که فاقد ضمانت اجرایی لازم است. در این راستا به‌منظور تقویت ضمانت اجرایی ضروری است وظایف دستگاه‌های همکار به‌طور شفاف با تأکید بر میراث طبیعی و الزامات مدیریتی آن در تدوین پیش‌نویس قانونی مورد توجه قرار گیرد.

جدول 4. پیشنهاد توصیه سیاستی

مأخذ: همان.

6. پیوست‌ها

جدول 1 پیوست. تنوع زیستی تعدادی از غارهای شاخص کشور [9]

جدول 2 پیوست. اسامی غارهای اثر طبیعی ملی و داخل مناطق چهارگانه محیط زیست [9]