خلاصه مدیریتی

 بیان/ شرح مسئله

طومارهای الکترونیک به‌عنوان یکی از ابزارهای نوین در حوزه دمکراسی الکترونیک، نقشی کلیدی در تسهیل و گسترش مشارکت عمومی در فرایندهای تصمیم‌گیری و قانونگذاری ایفا می‌کنند. سکو‌های طومار الکترونیک به شهروندان امکان می‌دهند تا نظرها، پیشنهادها و اعتراض‌هایشان را به شکلی سازمان‌یافته و جمعی به نهادهای حاکمیتی و تصمیم‌گیر منتقل کنند. چنین سکو‌هایی، درصورت طراحی مناسب، می‌توانند نقشی دوگانه ایفا کنند: از یک‌سو به توانمندسازی جامعه مدنی و گسترش مشارکت عمومی یاری رسانند و ازسوی دیگر به افزایش پاسخ‌گویی و شفافیت نهادهای حاکمیتی منجر شوند.

بااین‌حال، طومارهای الکترونیک بدون چالش نیستند. یکی از چالش‌های عمده‌ای که این سکو‌ها با آن مواجه‌اند، خطر تقلیل آنها به ابزاری صرفاً فنی و در نظر نگرفتن پیچیدگی‌های ذاتی آن است که چنین رویکردی نه‌تنها به تضعیف اثربخشی آن منجر می‌شود، بلکه می‌تواند اعتماد عمومی به این شیوه از مشارکت را نیز با آسیب‌های جدی مواجه کند.

بنابراین طراحی چنین سکو‌هایی نیازمند توجه به فرم، زیرساخت حقوقی، تعامل مؤثر با حاکمیت و ایجاد سازوکارهای اعتمادساز است. این گزارش با مرور نمونه‌های داخلی و بین‌المللی، تلاش دارد ویژگی‌ها، فرصت‌ها و چالش‌های این ابزار را شناسایی کند و از این رهگذر، زمینه را برای بهره‌گیری مؤثرتر از آنها در ساختارهای حکمرانی فراهم آورد. در این مسیر، بستر حقوقی و نهادی جمهوری اسلامی ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است تا امکان انطباق این تجربه‌ها با شرایط بومی سنجیده شود.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

در راستای تقویت ظرفیت بهره‌گیری از طومارهای الکترونیک متناسب با ساختار حقوقی و نهادی جمهوری اسلامی ایران، این گزارش با رویکردی تطبیقی به بررسی تجربیات جهانی پرداخته است. در مرحله نخست، پانزده سکوی مختلف که در سطوح ملی و بین‌المللی فعالیت داشتند، مورد شناسایی و مطالعه مقدماتی قرار گرفتند. از میان آنها، پنج نمونه به‌دلیل تنوع ساختاری، گوناگونی در نحوه ارتباط با نهادهای تصمیم‌گیر و تفاوت در سطح اثرگذاری، برای تحلیل تفصیلی انتخاب شدند.

این سکو‌ها از منظر مجموعه‌ای از شاخص‌های عملکردی و ساختاری مورد تحلیل قرار گرفتند. شاخص‌هایی نظیر سازوکار ثبت‌نام و احراز هویت کاربران، فرایند ایجاد و امضای طومار، شیوه‌های اطلاع‌رسانی و تعامل با مخاطبان، معیارهای حدنصاب امضا و نحوه پیگیری طومارها، قابلیت‌های آماری و گزارش‌دهی، امنیت اطلاعات و حریم خصوصی، رابط و تجربه کاربری و همچنین نحوه اتصال به نهادهای رسمی تصمیم‌گیر در این ارزیابی لحاظ شده‌اند. یکی از وجوه تمایز قابل‌توجه میان سکو‌های بررسی ‌شده، در نوع ارتباط آنها با نهادهای تصمیم‌گیر است. برخی سکو‌ها به‌صورت رسمی و با پشتیبانی مستقیم نهادهای حاکمیتی راه‌اندازی شده‌اند؛ درحالی‌که برخی دیگر در بخش خصوصی توسعه ‌یافته‌اند و به شکل مستقل فعالیت می‌کنند. این تفاوت، بر مواردی مانند سطوح تعامل، میزان پاسخ‌گویی، ضمانت‌اجرایی و دامنه موضوعات مطرح شده اثرگذار است. به‌طور کلی، تحلیل مؤلفه‌ها و الگوهای مدیریتی نشان داد که سکو‌ها ازحیث طراحی، ظرفیت‌ها و سازوکارها تنوع چشمگیری دارند؛ به‌گونه‌ای‌که می‌توان از هریک از این تجارب، بسته به ترجیحات و اولویت‌های کشورها، بهره‌برداری متناسب داشت.

بااین‌حال، موفقیت یک سکوی طومار الکترونیک صرفاً تابع طراحی فنی یا نهادی آن نیست، بلکه در نسبت تنگاتنگ با بسترهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و حقوقی هر کشور معنا پیدا می‌کند. در عصر دیجیتال، هرچند این سکو‌ها می‌توانند امکان مشارکت جمعی و تعامل مستقیم‌تر میان جامعه مدنی و نهادهای تصمیم‌گیر را فراهم آورند، صرف دیجیتالی ‌شدن ابزار مشارکتی، تضمینی برای موفقیت آن نیست. درک ناکافی از پیچیدگی‌های نهادی، انتظارات غیرواقع‌بینانه از کارکرد فناوری و نادیده‌ گرفتن الزامات حقوقی و اجتماعی، می‌تواند این ابزار را به محصولی کم‌اثر یا حتی زیان‌بخش تبدیل کند. در بسیاری از موارد، ساده‌انگاری در مواجهه با طومارهای الکترونیک، به طراحی‌هایی منجر شده است که نه‌تنها در تحقق اهداف مشارکت‌جویانه ناکام بوده‌اند، بلکه با تضعیف اعتماد عمومی به‌نوعی ضدتبلیغ برای مشارکت دیجیتال بدل شده‌اند.

در ایران نیز طی سال‌های اخیر تجربه‌هایی در این زمینه شکل گرفته است که می‌توانند با بهره‌گیری از الگوهای موفق جهانی، توسعه و بهبود یابند. سکوی کارزار که به همت بخش خصوصی راه‌اندازی شده، موفق شده است مشارکت چشمگیری را در موضوعات متنوع اجتماعی و اقتصادی جلب کند. طراحی سازوکارهایی برای ایجاد ارتباط مؤثر و نظام‌مند با نهادهای تصمیم‌گیر، می‌تواند ظرفیت این سکو را برای اثرگذاری واقعی افزایش دهد. همچنین فارس‌من با اتکا به رسانه‌ای پرمخاطب، امکان انعکاس مطالبات عمومی را فراهم کرده است. ارتقای قابلیت‌های پیگیری مطالبات مردمی ازجمله اقداماتی است که می‌تواند نقش این سکو را به‌عنوان ابزار مشارکت مردمی تقویت کند.

بررسی ظرفیت‌های حقوقی موجود در نظام جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که زمینه‌های مناسبی برای توسعه ابزارهای مشارکتی نوین، ازجمله طومار الکترونیک، فراهم است. سیاست‌های کلی نظام قانونگذاری و برخی مواد قانونی موجود، امکان بهره‌گیری از این ابزارها را در چارچوب قانون فراهم کرده‌اند. در چنین بستری، بازطراحی و تقویت این سکو‌ها با توجه به ظرفیت‌های حقوقی، فنی، نهادی و اجتماعی موجود، می‌تواند به توسعه مشارکت عمومی در فرایندهای تصمیم‌گیری کمک شایانی کند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

براساس یافته‌های گزارش، سه مسیر راهبردی برای بهره‌گیری مؤثر از طومارهای الکترونیک در فرایند قانونگذاری و نظارت پیشنهاد می‌شود: نخست پیشنهاد همکاری مجلس شورای اسلامی با سکو‌های بخش خصوصی است که این همکاری نیازمند تدوین دستورالعمل‌ها و چارچوب‌های مشخص توسط نهادهای مرتبط، مانند هیئت‌رئیسه مجلس و کمیسیون اصل (90) است. مرکز نوآوری قوه مقننه به‌عنوان حلقه واسط مجلس شورای اسلامی با زیست‌بوم فناوری و نوآوری می‌تواند تسهیل‌گر این مهم باشد. دوم، درصورت تمایل مجلس شورای اسلامی به ایجاد سکوی اختصاصی طومار الکترونیک، چنین سکویی نباید به ابزار فنی ساده‌ای تقلیل یابد و نیازمند طراحی شفاف و مبتنی‌بر اعتماد عمومی است. همچنین این سکو باید فضایی برای تبادل‌نظر سازنده میان شهروندان ایجاد کند تا مشارکت جمعی تقویت یابد. سوم، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی به‌عنوان نهادی مشورتی و تخصصی می‌تواند تأثیر چشمگیری در بهبود کیفیت طومارها داشته باشد. همچنین مرکز پژوهش‌ها می‌تواند نقش کلیدی در ارائه چارچوب‌های قانونی و تنظیم روابط حقوقی برای همکاری مجلس با سکو‌های طومار الکترونیک داشته باشد تا این ابزارها به شکل مؤثری در فرایندهای قانونگذاری و نظارت به کار گرفته شوند.

1.مقدمه

در عصر دیجیتال، فناوری‌های نوین به ابزاری قدرتمند برای تسهیل مشارکت شهروندان در فرایندهای دمکراتیک و قانونگذاری تبدیل شده‌اند. یکی از این ابزارها سکو‌های طومار الکترونیک است که به شهروندان امکان می‌دهد تا به‌صورت جمعی و سازمان‌یافته، خواسته‌ها، پیشنهادها یا اعتراض‌هایشان را به نهادهای تصمیم‌گیر و قانونگذار منتقل کنند. این سکو‌ها نه‌تنها می‌توانند به افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی نهادهای حکومتی کمک کنند، بلکه به‌عنوان پلی بین جامعه مدنی و قوه مقننه عمل می‌کنند.

بااین‌حال، ایجاد و راه‌اندازی یک سکوی طومار الکترونیک موفق، فقط یک چالش فنی نیست، بلکه مستلزم درکی عمیق و به‌روز از ظرفیت‌های حقوقی، سیاسی، اجتماعی و فناورانه است. دیجیتال شدن طومار، هرچند امکان مقیاس‌پذیری، شفافیت، اعتمادپذیری، مشارکت، یکپارچه‌سازی و... را چندبرابر کرده است، یک خطر بسیار بزرگ هم ایجاد کرده است: خطر سهل‌انگاری. تقلیل طومار الکترونیک به یک محصول فنیِ دیجیتال ما را به مسیر تولید محصول غیرمؤثر و غیرموفق می‌کشاند. متأسفانه برخی با تصور ساده‌انگارانه‌ای از این سکو‌ها، بدون در نظر گرفتن پیچیدگی‌های ذاتی آنها، توصیه به طراحی و راه‌اندازی چنین سامانه‌هایی می‌کنند؛ بدون آنکه به الزامات و اقتضائات آن پایبند باشند و حد انتظار خود را از کارکرد آن تنظیم کنند. این رویکرد معمولاً به شکست پروژه منجر می‌شود و می‌تواند اعتماد عمومی به چنین ابزارهایی را تضعیف، و حتی چنین اقداماتی را با چالش‌های قانونی و امنیتی مواجه کند.

در این راستا، مرکز نوآوری قوه مقننه با هدف تدقیق و تسهیل ورود فعالان فناوری و نوآوری به حوزه طومارهای الکترونیک و همچنین کمک به تنظیم نسبت مجلس شورای اسلامی با این قبیل نوآوری‌ها، اقدام به تهیه این گزارش کرده است. در این گزارش تلاش شده است تجربه‌های جهانی و داخلی به‌نحوی مرور شود که علاقه‌مندان ورود به این حوزه، چه در زیست‌بوم نوآوری و فناوری و چه در ساختار قانونگذاری، متوجه شروط، جزئیات و ظرافت‌هایی بشوند که موجب موفقیت طومار الکترونیک است.

2.پیشینه پژوهش

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی تاکنون گزارش‌های متعددی درزمینه شیوه‌های مشارکت عمومی در فرایندهای قانونگذاری منتشر کرده است. از میان این گزارش‌ها، فقط یک گزارش با عنوان «مطالعه تطبیقی شیوه‌های مشارکت عمومی در فرایند قانونگذاری و پیشنهادهایی برای مجلس شورای اسلامی»[1] به بررسی نقش طومار به‌عنوان ابزاری برای مشارکت شهروندان در پارلمان‌های مختلف پرداخته است. در این گزارش، طومار به‌عنوان یکی از روش‌های مشارکتی در کنار سایر شیوه‌ها مانند استماع عمومی و لابی‌گری در پارلمان‌های دوازده کشور بررسی شده است. بااین‌حال، این گزارش به‌طور ویژه به فرم الکترونیکی طومار نپرداخته و بیشتر بر نحوه مشارکت مردم ازطریق طومار و فرایند رسیدگی به آن‌ در پارلمان‌ها متمرکز بوده است. در نهایت، این گزارش با تأکید بر بومی‌سازی روش‌های مشارکتی در ایران، پیشنهادهایی برای اصلاح آیین‌نامه داخلی مجلس و تدوین مواد جدیدی برای استفاده از طومارها ارائه کرده است.

جدول 1. تحلیل پیشینه پژوهشی [1]

2-2. سوابق تقنینی به‌همراه آسیب‌شناسی

در اسفندماه سال 1397 طرحی با عنوان «مشارکت مستقیم شهروندان در امور قوه مقننه» توسط 42 نفر از نمایندگان دوره دهم مجلس شورای اسلامی امضا و به ریاست محترم مجلس تقدیم شد. هدف از این طرح ایجاد سازوکاری برای مشارکت مستقیم شهروندان در فرایند قانونگذاری بود و براساس آن، درصورتی‌که پانصد هزار نفر از واجدین شرکت در انتخابات مجلس شورای اسلامی درخواستی مبنی‌بر تصویب قانون در یک موضوع خاص را امضا می‌کردند، هیئت‌رئیسه مکلف می‌شد طرحی درخصوص آن موضوع تهیه و ترتیبی اتخاذ کند تا این طرح در دسترس نمایندگانی قرار گیرد که تمایل به امضای آن دارند. در تبصره این طرح تأکید شده بود که ثبت درخواست‌ها باید در پایگاه الکترونیکِ ایجاد شده توسط مجلس انجام شود و ازسوی سه مرجع مشخص شامل احزاب سیاسی، انجمن‌های مردم‌نهاد و انجمن‌های صنفی یا اتحادیه‌های دارای مجوز معتبر امکان‌پذیر باشد [2]. پس از ارائه طرح، اداره کل تدوین قوانین و اداره کل اسناد و تنقیح قوانین مجلس، ایراداتی را بر آن وارد کردند. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نیز در قالب اظهارنظر کارشناسی ایرادات طرح را عنوان کرد [3]. این طرح به دلیل چالش‌های فنی و حقوقی، نیاز به اصلاحات و بازنگری داشت و نهایتاً از دستور کار خارج شد.

3. درباره طومار الکترونیک

طومارها یا دادخواست‌ها از دیرباز به‌عنوان ابزاری برای ارائه درخواست‌ها و بیان شکایات عمومی به مقامات مورد استفاده قرار گرفته‌اند. سابقه این ابزار به دوران باستان بازمی‌گردد. برای مثال، در تمدن‌هایی مانند ایران باستان در قرن پنجم پیش از میلاد، پاسخ‌گویی حاکمان به طومارها آنها را دلسوز و پاسخ‌گو جلوه می‌داد و درعین‌حال روشی مؤثر و ساده برای تقویت اقتدار و قدرت آنان به شمار می‌رفت[4]. در اروپا نیز طومارها نقشی حیاتی در تعامل میان مردم و حاکمان ایفا می‌کردند. در کشورهایی مانند بریتانیا و پرتغال، تاریخ استفاده از طومار به قرون وسطا برمی‌گردد و حتی منشور کبیر (مگنا کارتا) در سال ۱۲۱۵ میلادی، که به‌عنوان نقطه‌عطفی در تاریخ حقوق مدنی شناخته می‌شود، حق ارائه طومار را تثبیت کرده است؛ هرچند که این حق پیش‌تر نیز وجود داشت[4].

با گذر زمان، طومارها از ابزاری برای بیان شکایات به وسیله‌ای برای اعمال فشار سیاسی و مطرح کردن مسائل مرتبط با منافع عمومی تبدیل شدند و موضوعات آنها شکل عام‌تری به خود گرفت. به‌ویژه در قرن هفدهم، تمرکز طومارها به‌سمت سیاستگذاری معطوف شد و طومارها ابزاری برای مشارکت سیاسی شدند. افزون‌بر این، طومارها بستری را برای ورود گروه‌های محروم از حقوق سیاسی به نظام حکمرانی فراهم کردند. برای مثال طومارهای چارتیستی امکان مشارکت برای مردان طبقه کارگر را مهیا کردند[4].

در قرن‌های نوزدهم و بیستم، طومارها به‌عنوان ابزاری مهم برای بسیج اجتماعی مورد استفاده قرار گرفتند. طومارهای چارتیست‌ها در انگلستان، که میلیون‌ها امضا جمع‌آوری کردند، نمونه‌ای از قدرت بسیج‌گری طومارها هستند. به‌طور کلی، سابقه طومارها نشان می‌دهد که این ابزار از گذشته تا امروز به‌عنوان وسیله‌ای برای پیوند میان مردم و حاکمیت و تقویت مشروعیت نهادهای سیاسی باقی مانده است. در قرن بیست‌ویکم و با ظهور اینترنت و ابزارهای دیجیتال، طومارها به‌سمت الکترونیکی شدن حرکت کردند و تحولی اساسی در شیوه‌های سنتی ارائه درخواست‌ها به نهادهای حاکمیتی پدید آوردند؛ تحولی که به افزایش محبوبیت این ابزار منجر شده است. امروزه شهروندان می‌توانند ازطریق طومارهای الکترونیک، بدون نیاز به مراجعه حضوری و در هر زمان، درخواست‌های خود را به‌صورت آنلاین ثبت کنند و در فرایند جمع‌آوری امضا قرار دهند [4].

4.کارکردهای طومار

در دنیای امروز طومارها چندین نقش مهم ایفا می‌کنند. البته این نقش‌ها در کنار هم معنا پیدا می‌کنند. در واقع، هر طومار می‌تواند همزمان واجد چند نقش باشد. به‌طور کلی می‌توان برای طومارها چهار نقش اصلی در نظر گرفت: نظارت، سیاستگذاری، اتصال و کمپین.

نقش نظارتی: طومارها می‌توانند به‌عنوان ابزار نظارت عمومی بر عملکرد دولت و پارلمان عمل کنند. در حوزه نظارتی طومارها نقش «زنگ خطر» را ایفا می‌کنند و امکان شناسایی موضوعاتی را فراهم می‌آورند که ممکن است از دید سیاست‌مداران دور مانده باشد. همچنین طومارها بستری برای طرح سؤال از مسئولان، جمع‌کردن اطلاعات درمورد یک مشکل و در نهایت مجبور کردن مسئولان به پاسخ‌گویی درباره مشکل ایجاد می‌کنند. بنابراین اهمیت نقش نظارتی طومارها در سوق دادن نظام حکمرانی به پاسخ‌گویی و اصلاح است.

نقش سیاستگذاری: طومارها می‌توانند در فرایند سیاستگذاری نقشی غیرمستقیم داشته باشند. طومارها می‌توانند خلأهای سیاستی یا اشکالات اجرایی را آشکار کنند (بازنگری)، پیشنهادهایی برای اصلاح ارائه دهند (بهبود)، فشار عمومی برای تغییر سیاست‌ها ایجاد کنند (تأثیرگذاری) و در نهایت زمینه‌ساز اصلاح یا تدوین سیاست‌های جدید شوند (تغییر). این فرایند معمولاً تدریجی و در اثر استمرار پیگیری عمومی شکل می‌گیرد.

نقش اتصال: طومارها به‌عنوان واسطه‌ای برای تسهیل ارتباط مستقیم و مستمر میان شهروندان و تصمیم‌گیران عمل می‌کنند و از این طریق می‌توانند موجب مشروعیت‌بخشی به نظام سیاسی شوند. کارکرد این نقش، تقویت رابطه و تعامل دوطرفه میان مردم و تصمیم‌گیران است؛ به‌گونه‌ای‌که آنها بتوانند با آگاهی بیشتر از دغدغه‌های عمومی به تصمیم‌گیری بپردازند و مردم نیز با نهادهای سیاسی بیشتر آشنا شوند و درکی بهتر از سیاست پیدا کنند.

نقش کمپین: طومارها می‌توانند به‌عنوان ابزار کمپینی برای بسیج مردم حول یک موضوع یا هدف خاص به‌کار گرفته شوند. این ابزار موجب تقویت هویت گروه‌های اجتماعی می‌شود و به آنها این امکان را می‌دهد که به‌طور جمعی از موضوعات مهم حمایت کنند و پیام خود را در جامعه و نزد سیاستگذاران منتشر، و نیروهایی را برای ادامه مسیر جذب کنند.

در نهایت، طومارها فقط ابزاری برای بیان مشکلات اجتماعی نیستند، بلکه می‌توانند باعث تقویت تعاملات میان شهروندان و مسئولان شوند و تغییرات مثبتی را در سیاستگذاری‌ها ایجاد کنند [4]. شکل 1 کارکردهای طومار را نشان می‌دهد.

شکل 1. کارکردهای طومار [4]

5. زمینه‌های حقوقی طومار الکترونیک در جمهوری اسلامی ایران

در این بخش با بررسی اسناد، قوانین و مقررات، فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌روی طومار الکترونیک در نظام حقوقی ایران بررسی شده است.

5-1. سیاست‌های کلی نظام

5-1-1. سیاست‌های کلی نظام قانونگذاری مصوب 1398

 هرچند طومار به‌عنوان ابزاری برای مشارکت عمومی، گستره‌ای فراتر از قانونگذاری دارد، بااین‌حال یکی از مهم‌ترین نقش‌های آن در فرایند قانونگذاری تجلی می‌یابد. با استناد به بند «9» سیاست‌های کلی نظام قانونگذاری که بر «جلب مشارکت حداکثری مردم، ذی‌نفعان و نهادهای قانونی مردم‌نهاد تخصصی و صنفی در فرایند قانونگذاری» تأکید دارد [5]، می‌توان طومار را ابزاری مؤثر برای تحقق این امر در نظر گرفت. این بند از سیاست‌های کلی بر لزوم ایجاد سازوکارهایی برای مشارکت مردم در فرایند قانونگذاری تأکید دارد. طومار می‌تواند به‌عنوان بستری عملیاتی برای انتقال درخواست‌ها، پیشنهادها، و دغدغه‌های شهروندان به نهاد قانونگذار ایفای نقش کند. ازآنجایی‌که مشارکت مردم در قانونگذاری مستلزم ابزاری شفاف و رسمی برای بیان دیدگاه‌ها و مطالبات است، طومار این ظرفیت را دارد که چارچوبی نظام‌مند برای اعمال این حق فراهم کند.

بنابراین، طومار نه‌فقط ابزاری برای شناسایی مسائل عمومی و ارائه راهکارهای پیشنهادی ازسوی مردم است، بلکه به‌عنوان ابزاری در راستای اجرای سیاست‌های کلی نظام قانونگذاری، ارتباطی مستقیم میان جامعه و نهاد قانونگذار برقرار می‌کند.

5-1-2. سیاست‌های کلی نظام در بخش مشارکت اجتماعی مصوب 1379 [6]

در این سیاست‌ها، مشارکت اجتماعی به‌عنوان رکن اساسی اداره امور کشور مورد تأکید قرار گرفته است. این سیاست‌ها با هدف تقویت مشارکت مردم بر تمامی عرصه‌ها، ازجمله اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی، تأکید دارند و بر گسترش سازوکارهای عملی، تقویت نظارت اجتماعی، نهادینه‌سازی فرهنگ مشارکت و ایجاد انسجام و همبستگی ملی تمرکز می‌کنند. در این راستا، این سیاست‌ها تلاش دارند تا با استفاده از روش‌های مردمی، ارتباط مردم با حاکمیت را تقویت کنند. در بندهای مختلف سیاست‌های کلی نظام در بخش مشارکت اجتماعی می‌توان ظرفیت‌هایی را برای طومار شناسایی کرد.

در بند «2» چنین بیان شده است: «توسعه الگوهای عملی مشارکت اجتماعی و نهادینه کردن آن در همه عرصه‌ها و تقویت حوزه عمومی و آزادی‌های سیاسی و اجتماعی ازطریق گسترش احزاب، شوراها، نهادها و تشکل‌های سیاسی و اجتماعی و استفاده از مؤسسات و روش‌های مردمی در سامان‌دهی امور اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بر مبنای موازین اسلامی و قانون اساسی».

باتوجه‌به تأکید این بند بر مشارکت اجتماعی در همه عرصه‌ها، طومار را می‌توان یکی از الگوهای عملی برای تحقق این سیاست دانست. طومارها با فراهم آوردن امکان بیان دیدگاه‌ها، خواسته‌ها و نظرات عمومی در قالبی سازمان‌یافته، بستری شفاف و نظام‌مند برای مشارکت اجتماعی ایجاد می‌کنند. به‌ویژه در عرصه‌هایی مانند قانونگذاری و نظارت عمومی، طومار ابزار کارآمدی برای تقویت حوزه عمومی و ارتباط مردم با نهادهای حکومتی است. این ابزار نه‌فقط به گسترش مشارکت سیاسی و اجتماعی کمک می‌کند، بلکه ازطریق نهادینه‌سازی روشی مردم‌محور، ظرفیت سامان‌دهی امور مختلف براساس اصول قانون اساسی و موازین اسلامی را افزایش می‌دهد.

همچنین در بند «4» با اشاره به «توسعه نظارت اجتماعی ازطریق احیا، تقویت و تعمیم اصل اسلامی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر و ایجاد و تقویت نهادهای نظارتی حکومتی و مردمی با تضمین قانونی و قضایی لازم و بهره‌گیری از رسانه‌ها» بر توسعه نظارت اجتماعی تأکید شده است. طومار به‌عنوان ابزاری برای نظارت جمعی، می‌تواند به مردم امکان دهد که مسائل و مشکلات را شناسایی کنند و آن را ازطریق سازوکاری نظام‌مند به نهاد‌های نظارتی، ازجمله کمیسیون اصل (90) منتقل کند. چنین فرایندی به کمک طومار می‌تواند به اهداف تعیین شده در بند «4» کمک کند.

5-2. قانون اساسی

5-2-1. اصل (90)

 مطابق این اصل از قانون اساسی، «هرکس شکایتی از طرز کار مجلس یا قوه مجریه یا قوه قضائیه داشته باشد، می‌تواند شکایت خود را کتباً به مجلس شورای اسلامی عرضه کند. مجلس موظف است به این شکایات رسیدگی کند و پاسخ کافی دهد و در مواردی که شکایت به قوه مجریه و یا قوه قضائیه مربوط است رسیدگی و پاسخ کافی از آنها بخواهد و در مدت متناسب نتیجه را اعلام نماید و در موردی که مربوط به عموم باشد به اطلاع عامه برساند».[7]، طومار به‌عنوان ابزاری سازمان‌یافته می‌تواند سازوکاری برای جمع‌آوری شکایات و نظرهای عمومی در موضوعات مرتبط با قوای مقننه، مجریه و قضائیه باشد. ازطریق طومار، مردم می‌توانند درخواست‌های خود را به شکلی مکتوب و مستند به مجلس شورای اسلامی ارائه کنند. همچنین طومار می‌تواند در مواردی که شکایات و درخواست‌ها جنبه عمومی دارند، ابزار مؤثری برای جلب توجه مسئولان و اطلاع‌رسانی به عموم مردم باشد. این امر نه‌فقط به شفافیت و پاسخ‌گویی کمک می‌کند، بلکه فرایند رسیدگی به شکایات را ساختارمند و هدفمندتر می‌سازد.

5-3. قوانین عادی

5-3-1. قانون شرح وظایف مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی مصوب 1374

 در بند «ب» ماده (2) این قانون، به «گردآوری و بررسی نظرات محققان و پژوهشگران دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، دستگاه‌های اجرایی، نهادها، گروه‌ها، انجمن‌های علمی و تخصصی و احزاب سیاسی و افکار عمومی درمورد نیازهای جامعه ازنظر قانونگذاری».[8]، به‌عنوان یکی از وظایف مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی اشاره شده است. بااین‌‌حال نظرهای ارائه شده توسط مراکز پژوهشی و حتی مرکز پژوهش‌های مجلس جنبه مشورتی دارد و الزام‌آور نیست؛ اما می‌توان از ظرفیت طومار به‌عنوان ابزاری برای جمع‌آوری نظرها و خواسته‌های مردمی درزمینه نیازهای قانونگذاری استفاده کرد. طومار می‌تواند بستر مناسبی برای انتقال نظرها و مطالبات شهروندان به مرکز پژوهش‌ها باشد و این مرکز می‌تواند از داده‌ها و پیشنهادهای مستند شده در طومارها برای تحلیل اولویت‌های جامعه و تدوین یا اصلاح قوانین بهره‌برداری کند. ازآنجایی‌که بند «ب» بر گردآوری نظرهای افکار عمومی تأکید دارد، طومار به‌عنوان ابزاری سازمان‌یافته و قابل پیگیری می‌تواند در ارائه مستند و نظام‌مند این نظرها به مرکز پژوهش‌ها نقش مهمی ایفا کند و به شناسایی دقیق‌تر نیازهای قانونی جامعه کمک کند. به این صورت که مردم با استفاده از طومار، درخواست خود را بیان می‌کنند که این درخواست می‌تواند درخصوص تصویب، اصلاح یا ابطال قانونی خاص باشد که در این صورت درخواست توسط مرکز پژوهش‌های مجلس بررسی می‌شود.

5-3-2. قانون نظارت مجلس بر رفتار نمایندگان مصوب 1391

 در بند‌های «الف»، «ب» و «پ» ماده (2) این قانون[9]، به صلاحیت‌های هیئت نظارت اشاره شده است. مطابق مفاد بندهای مذکور، این هیئت صلاحیت رسیدگی به گزارش‌های واصله درباره سوء‌استفاده و تخلف مالی یا اخلاقی نماینده و درآمدها و هزینه‌های غیرمتعارف وی، گزارش‌های مربوط به رفتار خلاف شئون نمایندگی و گزارش‌های واصله درباره اعمال خلاف امنیت ملی کشور و سایر اعمال مجرمانه از بُعد انتظامی را دارد. طومار می‌تواند به‌عنوان ابزاری مؤثر برای جمع‌آوری و ارائه گزارش‌های مردمی در این زمینه عمل کند. این امر موجب می‌شود که گزارش‌های واصله از حمایت و پشتوانه گسترده مردمی برخوردار باشد و اهمیت بیشتری در فرایند رسیدگی پیدا کند. بااین‌حال، ذکر این نکته ضروری است که این قانون بیشتر متمرکز بر رفتارهایی است که به اعتبار مجلس آسیب بزند یا تخلف از وظایف نمایندگی تلقی شود و همچنین این هیئت فقط صلاحیت رسیدگی به گزارش‌ها درمورد نمایندگان مجلس را دارد.

5-3-3. قانون بهبود مستمر محیط کسب‌وکار مصوب 1390

 در ماده (2) این قانون چنین آمده است: «دولت مکلف است در مراحل بررسی موضوعات مربوط به محیط کسب‌وکار برای اصلاح و تدوین مقررات و آیین‌نامه‌ها، نظر کتبی اتاق‌ها و آن دسته از تشکل‌های ذی‌ربطی که عضو اتاق‌ها نیستند، اعم از کارفرمایی و کارگری را درخواست و بررسی کند و هرگاه لازم دید آنان را به جلسات تصمیم‌گیری دعوت نماید».[10]، هرچند که این قانون درخصوص الزام دولت است و نه مجلس، و همچنین استفاده از نظرهای نهادها و تشکل‌های خاصی را درخصوص موضوع معینی (محیط کسب‌وکار) پیش‌بینی می‌کند، می‌توان به‌طور ضمنی این‌گونه برداشت کرد که این ماده نیز امکانی را برای استفاده از نظرهای مردم به شیوه طومار فراهم کرده است. در این خصوص، طومار می‌تواند به‌عنوان ابزاری سازمان‌یافته برای جمع‌آوری و ارائه نظرها، خواسته‌ها، و پیشنهادهای فعالان اقتصادی و سایر ذی‌نفعان به دولت عمل کند. ازطریق طومار، گروه‌های کارگری، کارفرمایی و حتی شهروندان عادی می‌توانند دیدگاه‌های خود را درباره اصلاح مقررات و آیین‌نامه‌های مرتبط با محیط کسب‌وکار به شکلی مستند و شفاف به نهادهای تصمیم‌گیر ارائه دهند. علاوه‌بر این، طومار می‌تواند در شناسایی مسائل اولویت‌دار از دیدگاه عمومی و هدایت دولت به‌سمت تدوین مقررات منطبق با نیازهای واقعی جامعه و بخش خصوصی مؤثر باشد.

5-3-4. قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات مصوب 1388

 این قانون با هدف تضمین شفافیت عملکرد نهادهای عمومی و تسهیل دسترسی شهروندان به اطلاعات تدوین شده است. براساس ماده (2) این قانون، «هر شخص ایرانی حق دسترسی به اطلاعات عمومی را دارد، مگر آنکه قانون منع کرده باشد» [11]. این قانون بستری فراهم می‌کند که شهروندان بتوانند به اطلاعات مربوط به عملکرد نهادها، قوانین موجود و تصمیمات اتخاذ شده دسترسی داشته باشند. دسترسی به اطلاعات، شرط اولیه و اساسی برای اثربخشی طومار است؛ چراکه دسترسی به اطلاعات امکان تدوین طومارهایی شفاف، مستند و دقیق را فراهم می‌کند. بدون اطلاعات کافی، مردم نمی‌توانند به‌درستی مشکلات یا نیازها را شناسایی و خواسته‌هایشان را مطرح کنند. همچنین طومارهایی که مبتنی‌بر داده‌ها و اطلاعات موثق تدوین شوند، از اعتبار و تأثیرگذاری بیشتری برخوردارند و این موضوع باعث می‌شود نهادهای تصمیم‌گیر به طومارها توجه بیشتری نشان دهند. علاوه‌بر موارد مذکور، این قانون به مردم کمک می‌کند تا عملکرد نهادهای دولتی را بررسی، و درصورت مشاهده تخلف یا نقص، ازطریق طومار درخواست اصلاح یا پاسخ‌گویی کنند.

به‌طور کلی، قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات و طومار به‌صورت مکمل عمل می‌کنند. این قانون ابزار لازم برای دسترسی به اطلاعات را فراهم می‌آورد و طومار بستر بیان و پیگیری خواسته‌ها و نظرهای مردم را ایجاد می‌کند. این تعامل می‌تواند مشارکت مردمی، شفافیت، و نظارت بر نهادهای حکومتی را تقویت کند.

آنچه تاکنون مطرح شد، بیانگر ظرفیت‌های استفاده از طومار به‌عنوان یکی از ابزارهای مشارکت عمومی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران بود. این بررسی نشان داد که در اسناد و قوانین موجود، زمینه‌هایی برای استفاده از طومار در راستای مشارکت عمومی در قانونگذاری، نظارت و تعامل میان شهروندان و نهادهای حاکمیتی برای بیان نظرات فراهم شده است. بااین‌حال، طومار به‌دلیل ویژگی‌های خاص خود و همچنین شرایط نظام حقوقی ایران، ممکن است با الزاماتی نیز مواجه شود که در ادامه به آن پرداخته می‌شود:

5-4. الزامات حقوقی استفاده از سازوکار طومار

5-4-1. قانون اساسی

 اصل (4): مطابق این اصل، «کلیه قوانین و مقررات مدنی، جزایی، مالی، اقتصادی، اداری، فرهنگی، نظامی، سیاسی و غیر اینها باید براساس موازین اسلامی باشد» [7]. این اصل تعیین‌کننده یک چارچوب برای انتخاب موضوعات طومارهایی است که به تصویب، اصلاح یا ابطال قوانین منتهی می‌شوند. به این معنا که هرگونه طومار تقنینی که موضوع آن با مبانی اسلامی در تضاد باشد قابلیت طرح ندارد و درصورت طرح نیز موجب عدم پذیرش طومار می‌شود.

اصل (26): در این اصل بیان شده است که «احزاب‏، جمعیت‌ها، انجمن‌های سیاسی و صنفی و انجمن‌های اسلامی یا اقلیت‌های دینی شناخته شده آزادند، مشروط به اینکه اصول استقلال‏، آزادی‏، وحدت ملی‏، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی را نقض نکنند» [7]. مطابق این اصل، فعالیت احزاب و جمعیت‌ها را مشروط به رعایت اصولی مانند حفظ استقلال، وحدت ملی و موازین اسلامی کرده است. این قیود به‌طور غیرمستقیم بر انتخاب موضوع طومارها نیز تأثیر می‌گذارد و الزاماتی برای آن ایجاد می‌کند؛ ازجمله آنکه موضوع طومارها نباید به از بین رفتن وحدت ملی منجر شود یا اینکه موضوع آن نباید شامل مواردی باشد که استقلال سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی جمهوری اسلامی ایران را خدشه‌دار کند.

5-4-2. قوانین عادی

 ماده (500) قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) نیز می‌تواند ازحیث موضوعی برای طومار مشروط‌کننده باشد. مطابق این ماده، «هرکس علیه نظام جمهوری اسلامی ایران یا به نفع گروه‌ها و سازمان‌های مخالف نظام به هر نحو فعالیت تبلیغی نماید به حبس از سه ماه تا ‌یک سال محکوم خواهد شد.» [12]؛ لذا طومارهایی که محتوای آنها موجب از بین رفتن امنیت ملی شود، مشمول این ماده و غیرقانونی خواهد بود.

همچنین در ماده (698) قانون مجازات اسلامی و همچنین ماده (18) قانون جرایم رایانه‌ای [13]، به محدودیت دیگری اشاره شده است که به‌موجب آن محتوای طومار باید مستند و مبتنی‌بر حقیقت باشد و هرگونه اظهار اکاذیب یا نسبت دادن اکاذیب یا اعمالی خلاف حقیقت جرم است و چنین طوماری، چه ازحیث تقنینی و چه ازلحاظ نظارت، قابلیت طرح ندارد و موجب مجازات می‌شود.

6. انواع طومار

امضای آنلاین طومارها به‌عنوان یکی از جدیدترین اشکال مشارکت سیاسی، فرصتی را برای شهروندان فراهم کرده است تا مسائل و دغدغه‌های خود را در دستور کار پارلمان‌ها یا دولت‌ها قرار دهند. طومارهای الکترونیکی یا همان e-petitions ها را می‌توان به‌عنوان شکلی از رفتار سیاسی دانست که در عین سادگی، قدرت زیادی در تأثیرگذاری بر نهادهای دمکراتیک دارد. در سال‌های اخیر، با معرفی سکو‌های ابتکارات شهروندی در چندین کشور، طومارهای الکترونیکی به یک حوزه پژوهشی جذاب در مطالعات نوآوری‌های دمکراتیک تبدیل شده‌اند؛ چراکه امضای یک طومار الکترونیکی عملاً با یک کلیک ساده امکان‌پذیر و به یکی از محبوب‌ترین اشکال فعالیت‌های سیاسی در میان مردم تبدیل شده است [14].

امضای طومار، کنشی فردی در دل یک مطالبه‌ جمعی است؛ اقدامی که از همان ابتدا ماهیتی گروه‌محور دارد و فقط در بستر همراهی دیگران معنا و اثر سیاسی می‌یابد. برخلاف کنش‌های صرفاً فردی در فضای دیجیتال، طومارها با هر امضا بازتعریف می‌شوند و ترکیب تازه‌ای از صداها و تجربه‌های اجتماعی را در خود جای می‌دهند. در واقع، طومار الکترونیکی نه یک سند ایستا، بلکه موجودیتی زنده و متغیر است که از دل مشارکت تدریجی شهروندان شکل می‌گیرد و رشد می‌کند [15].

در بیشتر دمکراسی‌های لیبرال، حق شهروندان برای ارائه طومار به دولت، پارلمان یا سایر نهادهای عمومی در اسناد حقوقی تصریح و در بسیاری از موارد، حتی در قوانین اساسی نیز این حق تضمین شده است. سکو‌های طومار الکترونیک معمولاً به دو دسته رسمی و غیررسمی تقسیم می‌شوند. سکو‌های رسمی به سامانه‌هایی اطلاق می‌شود که تحت نظارت نهادهای عمومی هستند. در مقابل سکو‌های غیررسمی توسط سازمان‌های غیردولتی یا نهادهای خصوصی ایجاد و مدیریت می‌شوند و به همین دلیل سخت‌گیری‌های سکو‌های رسمی بر آنها حاکم نیست؛ اما در برخی از این سکو‌ها نیز معمولاً با رسیدن به تعداد مشخصی امضا، سازوکاری برای ارسال طومارها به نهادهای رسمی وجود دارد. این دو نوع سکو دو ابزار کلیدی برای تسهیل مشارکت شهروندان در فرایندهای دمکراتیک محسوب می‌شوند، اما از نظر ساختار، کارکرد و وابستگی به نهادهای حاکمیتی تفاوت‌های اساسی دارند [16].

طومارهای الکترونیکی را می‌توان ذیل یک رویکرد کلان‌تر به نام جمع‌سپاری قرار داد. جمع‌سپاری به فرایندی اشاره دارد که در آن مسئله‌ای مشخص به جمع سپرده می‌شود تا راه‌حل، ایده یا اقدام موردنظر از دل مشارکت جمعی استخراج شود. اما طومار نوع خاصی از جمع‌سپاری است که به‌جای تمرکز بر تولید ایده یا محتوا، بر «بیان و نمایش خواسته‌ای مشترک» با تکیه ‌بر کمیت مشارکت (تعداد امضاها) تأکید دارد. برخلاف برخی دیگر از اشکال جمع‌سپاری، طومارها ماهیتی سیاسی، مطالبه‌محور و نمادین دارند و هدف آنها بیشتر اثرگذاری بر دستور کار نهادهای تصمیم‌گیر است تا تولید مستقیم راه‌حل.

7.موردکاوی‌ها

7-1. نمونه‌های جهانی

در بخش موردکاوی نمونه‌های جهانی، نمونه‌هایی از سکو‌های طومار الکترونیک موجود در جهان بررسی و تحلیل شده است. این بخش به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: سکو‌های رسمی و سکو‌های غیررسمی.

در بخش سکو‌های رسمی، ابتدا سکو‌های موجود در پارلمان‌های کشورهای انگلستان، استرالیا، کانادا، فرانسه، فنلاند، نیوزلند، استونی، آلمان و اسکاتلند به‌طور اجمالی بررسی شد. سپس از میان این موارد، سه سکوی آلمان، استونی و فنلاند انتخاب شدند. سکوی طومار الکترونیک آلمان به‌عنوان نمونه‌ای از سامانه‌های مبتنی‌بر کمیته دادخواست انتخاب شد. این نوع سکو‌ها مختص کشورهایی است که در آن کمیته دادخواست وظیفه رسیدگی به طومارها را برعهده دارد و فرایند جمع‌آوری طومارها ازطریق سکو‌های دیجیتال تسهیل می‌شود، اما همچنان نظارت انسانی در ارائه و رسیدگی به طومارها نقش اساسی دارد. استونی به‌عنوان پیش‌گام در عرصه دولت الکترونیک انتخاب شد. سکوی استونی در تمام مراحل ارسال و رسیدگی به طومارها به‌طور خودکار و بدون دخالت انسان عمل می‌کند. این مدل نمایانگر چگونگی استفاده از فناوری‌ برای ساده‌سازی فرایندهای قانونی است. سکوی طومار الکترونیک کشور فنلاند نیز به‌دلیل ترکیب روش‌های سنتی و مدرن جمع‌آوری امضا انتخاب شد. در فنلاند علاوه‌بر طومارهای الکترونیکی، همچنان از روش‌های کاغذی نیز برای جمع‌آوری امضا استفاده می‌شود و فرایند پیگیری وضعیت طومارها عمدتاً به‌عهده ارائه‌دهندگان است.

در بخش سکو‌های غیررسمی، ابتدا سکو‌هایی نظیر Avaaz، Petition.net، Ipetition، Change.org و Manabals به‌طور اجمالی بررسی شدند. سپس از میان آنها، سکوی Change.org به‌عنوان نمونه‌ای از یک سکویی جهانی با میلیون‌ها کاربر در سراسر جهان، که ابزاری قدرتمند برای ایجاد پیوند بین افراد با دغدغه‌های مشابه است، انتخاب شد.

 Manabalss نیز به‌عنوان سکویی که توسط بخش خصوصی اداره می‌شود و پارلمان با آن همکاری می‌کند، به‌دلیل نرخ بالای رسیدگی به طومارها و تأثیرگذاری آنها در ایجاد تغییرات قانونی بررسی شد. 

7-1-1. سکو‌های رسمی

سکو‌های رسمی در تعبیر ما به سامانه‌هایی اطلاق می‌شود که در بستری رسمی ازسوی دولت یا نهادهای حاکمیتی ایجاد شده‌اند.

الف) سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان

معرفی سکو

کمیته دادخواست‌های پارلمان آلمان در سال 1949 تأسیس شد و از آن زمان، وظیفه بررسی درخواست‌ها و شکایات عمومی را برعهده دارد و به‌عنوان پلی ارتباطی بین پارلمان و مردم عمل می‌کند. طبق ماده (17) قانون اساسی آلمان، حق اساسی طرح دادخواست برای مردم وجود دارد و کمیته دادخواست براساس ماده (45) قانون اساسی از اختیارات ویژه‌ای مانند حق دسترسی به مراجع و اطلاعات و... برخوردار است تا بتواند به طومار‌های عمومی طبق وظیفه خود رسیدگی کند. قبل از سال 2005 طومارها فقط به‌صورت کتبی به کمیته ارسال می‌شدند، اما پس از بازدید کمیته دادخواست بوندستاگ از اسکاتلند، که طی آن یک سکوی دادخواست آنلاین به نمایش گذاشته شد، کمیته تصمیم گرفت که این سکو را به‌صورت آزمایشی برای پارلمان آلمان راه‌اندازی کند. این سکو تا پاییز سال 2008 به‌صورت آزمایشی اجرا شد تا مشخص شود که آیا سکوی پارلمان اسکاتلند برای آلمان قابل اجراست یا خیر. به همین دلیل صفحات اینترنتی دادخواست عمومی پارلمان آلمان از مرکز بین‌المللی دمکراسی از راه دور دانشگاه ناپیر ادینبورگ در دسترس قرار گرفت. سپس از 13 اکتبر 2008، پارلمان آلمان یک سکوی دادخواست با مدیریت خود راه‌اندازی کرد. از آن زمان طومار‌های عمومی در سکوی کمیته در دسترس عموم قرار دارد. هدف اصلی از تأسیس سکوی آنلاین، رساندن سریع‌تر و راحت‌تر نگرانی‌ها، نیازها و پیشنهادهای مردمی به پارلمان است. شکل 2 نمایی از صفحه اول سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان را نشان می‌دهد.

شکل 2. نمایی از صفحه اول سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان [17]

ثبت‌نام و احراز هویت کاربران

برای ثبت‌نام در سکوی کمیته دادخواست پارلمان آلمان، هیچ‌گونه محدودیت سنی یا تابعیتی وجود ندارد. کاربران فقط با وارد کردن اطلاعاتی چون آدرس ایمیل، رمز عبور، نام و نام خانوادگی، شهر و کشور محل سکونت، شماره تلفن و کدپستی می‌توانند حساب کاربری خود را ایجاد کنند. علاوه‌بر این، کاربران به پذیرش شرایط استفاده و سیاست‌های حفظ حریم خصوصی موظف‌اند. به‌این‌ترتیب، افراد از هر نقطه از جهان می‌توانند طومارهای خود را به کمیته دادخواست بوندستاگ آلمان ارسال کنند.

فرایند ایجاد طومار و امضای آن

پس از ثبت‌نام و فعال‌سازی حساب کاربری، هر فرد می‌تواند طومار جدیدی در سکو ایجاد کند. کاربران می‌توانند تصمیم بگیرند که طومار خود را به‌صورت عمومی منتشر یا فقط به کمیته ارسال کنند. برای ارسال طومارها، دکمه‌های جداگانه‌ای براساس نوع طومار (عمومی یا خصوصی) وجود دارد. طومارهای عمومی باید معیارهای خاصی را رعایت کنند؛ ازجمله اینکه موضوع آن باید مورد توجه عموم مردم باشد و انتظار شکل گرفتن بحث درباره آن موضوع وجود داشته باشد. هر طومار، چه عمومی و چه خصوصی، باید براساس سه اصل تنظیم شود. ابتدا، متن درخواست نوشته می‌شود که معمولاً با جمله «این طومار خواستار...» آغاز می‌شود و محدود به 500 کلمه است. سپس، دلایل توجیهی باید به‌طور مفصل و با حداکثر 3000 کلمه شرح داده شوند. بخش اختیاری بعدی، ارائه پیشنهادهایی برای بحث در تالار گفت‌وگو است که می‌تواند حاوی 1000 کلمه باشد. پس از تکمیل محتوای طومار، کاربر باید آن را تأیید و سپس به کمیته ارسال کند. در نهایت، طومار به‌صورت فایل پی‌دی‌اف قابل دانلود خواهد بود.

شکل 3. مسیرهای جداگانه برای طومارهای خصوصی و عمومی در سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان [17]

فرایند امضای طومارها نیز بدون نیاز به احراز هویت و فقط با چند کلیک انجام می‌شود و کاربران می‌توانند انتخاب کنند که نام و نام خانوادگی آنها در لیست امضاها نمایش داده شود یا شماره امضا به‌طور خودکار ایجاد شود. پس از امضای طومار، کاربران می‌توانند از وضعیت آن و روند جمع‌آوری امضاها ازطریق ایمیل یا مراجعه به سایت مطلع شوند.

ویژگی‌های ارتباطی و اطلاع‌رسانی

پس از ایجاد یا امضای یک طومار، کاربران می‌توانند انتخاب کنند که ازطریق ایمیل از تغییرات در وضعیت طومار، انقضای مهلت جمع‌آوری امضا، وضعیت امضای روزانه طومار، وضعیت امضای هفتگی طومار و... مطلع شوند. علاوه‌بر این، امکان اشتراک‌گذاری طومارها در شبکه‌های اجتماعی نیز فراهم است. کاربران می‌توانند لینک طومارها را در پیام‌رسان‌های فضای مجازی نظیر فیس‌بوک، توییتر و واتساپ منتشر و افراد بیشتری را برای امضای طومار تشویق کنند.

حدنصاب امضاها و نحوه پیگیری قانونی

کمیته دادخواست‌ها وظیفه دارد که تمام طومارها را بدون توجه به تعداد امضاهای دریافتی، مورد بررسی قرار بدهد و اصولاً تعداد امضاها تأثیری در بررسی یک طومار در کمیته ندارد. بااین‌حال، اگر طومار به حدنصاب ۳۰,۰۰۰ امضا در مدت ۶ هفته برسد، فرد ارائه‌دهنده طومار این فرصت را خواهد داشت که نگرانی‌های خود را در یک جلسه عمومی در کمیته دادخواست‌ها مطرح کند. برای حمایت از طومار، افراد می‌توانند امضای خود را ازطریق سکو ثبت یا آن را ازطریق پست یا فکس ارسال کنند. در این صورت، ارائه عنوان و شناسه طومار و نام شخص ارائه‌دهنده طومار ضروری است.

پس از ثبت طومار در سکو، کمیته آن را بررسی می‌کند. طومارهایی که مربوط به قوانین فدرال و شکایات درباره مقامات فدرال‌اند، در کمیته مورد بحث قرار می‌گیرند و طومارهایی که در صلاحیت قانون اساسی قرار نمی‌گیرند، به کمیته دادخواست‌های پارلمان‌های ایالتی مربوطه ارسال می‌شوند. برای هر طومار، کمیته یک پرونده با شناسه طومار ایجاد می‌کند و اطلاعات آن به‌صورت الکترونیکی به ارائه‌دهنده ارسال می‌شود. درصورت لزوم، کمیته از وزارت فدرال یا مقام نظارتی فدرال مربوطه، درخواست اظهارنظر می‌کند. همچنین کمیته می‌تواند طومار را برای دریافت نظرها به دو نماینده مجلس (یکی از ائتلاف حکومتی و دیگری از مخالفان) ارسال کند. علاوه‌بر این، کمیته می‌تواند کارشناسان را برای گفت‌وگو دعوت کند یا به‌صورت محلی درمورد موضوع تحقیق کند تا دیدگاه‌های مستقیم و مستند از وضعیت موجود به دست آورد.

چنانچه پس از دریافت نظرها و بررسی‌های کمیته، مشخص شود که طومار به نتیجه مطلوبی خواهد رسید، به ارائه‌دهنده اطلاع داده می‌شود که طومار موفق بوده و فرایند بررسی به پایان رسیده است. در این مرحله، کمیته به پارلمان توصیه می‌کند که پرونده بسته شود و پارلمان براساس این توصیه تصمیم‌گیری خواهد کرد. اگر بررسی‌های کمیته نشان دهند که طومار به نتیجه مطلوبی نخواهد رسید، دو گزینه وجود دارد: اولین گزینه این است که به ارائه‌دهنده اطلاع داده شود که طومار رد شده است و او می‌تواند تصمیم بگیرد که آیا هنوز قصد پیگیری طومار را دارد یا خیر. دومین گزینه این است که کمیته پیشنهاد کند که طومار در پارلمان مورد بحث قرار گیرد. در این صورت، کمیته گزارشی شامل دلایل رد طومار آماده و به پارلمان ارسال می‌کند. سپس پارلمان درباره آن تصمیم‌گیری می‌کند و به ارائه‌دهنده اطلاع خواهد داد که نظر و تصمیم پارلمان چیست. اما اگر در کمیته طومار به این نتیجه برسند که طومار احتمال موفقیت دارد یا دلایل موجهی برای آن وجود دارد، کمیته توصیه می‌کند که پارلمان به آن رسیدگی کند. درصورتی‌که پارلمان موافقت کند، نتیجه به ارائه‌دهنده اطلاع داده می‌شود.

داده‌ها و آمارها (قابلیت گزارش‌دهی و آمارگیری)

در سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان، قسمتی به نام انجمن طومارها وجود دارد که در آن تمام طومارهای عمومی منتشر شده ازسوی مردم قرار می‌گیرند. طومارها به سه دسته تقسیم می‌شوند: طومارهای درحال جمع‌آوری امضا، طومارهای در دست بررسی و طومارهای تکمیل شده. برای هر طومار، آمارهایی مانند تعداد امضای کسب ‌شده، شماره شناسه طومار و تعداد پست‌هایی که در انجمن برای آن ثبت شده است، نمایش داده می‌شود. همچنین برای هر طومار نموداری از پیشرفت زمانی جمع‌آوری امضا نیز ترسیم شده است.

شکل 4 .نمودار پیشرفت زمانی جمع‌آوری امضا در سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان[17]

امنیت اطلاعات و حریم خصوصی

همان‌طور که پیش‌تر ذکر شد، ثبت‌نام در سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان بدون شرط شهروندی و سنی امکان‌پذیر است. بااین‌حال، سکو از سازوکار امنیتی قابل قبولی برخوردار است و اطلاعات شخصی کاربران به‌صورت محرمانه نگهداری می‌شود و برای سایر کاربران قابل دسترسی و مشاهده نیست. در هنگام انتشار طومار توسط کاربران، فقط نام و نام خانوادگی کاربر نمایش داده می‌شود. برای ثبت امضا و همچنین ثبت نظر در تالار گفت‌وگو، کاربران می‌توانند با نام مستعار انتخابی خود مشارکت داشته باشند. در هنگام ثبت‌نام، وارد کردن کدپستی ضروری است و آدرس ایمیل نمی‌تواند جایگزین آن شود؛ زیرا تأییدیه رسید همواره به آدرس پستی کاربر ارسال می‌شود.

رابط کاربری و تجربه کاربری (UX/UI)

سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان ازنظر رابط کاربری (UI) طراحی ساده و کاربردی دارد که تمرکز اصلی آن بر خوانایی و دسترسی سریع به اطلاعات است. هرچند از نظر جذابیت بصری و گرافیکی، این سکو نسبت به استانداردهای مدرنِ طراحی اندکی قدیمی به‌نظر می‌رسد و رنگ‌ها و طراحی آیکون‌ها جذابیت زیادی ندارند. مسیر دسترسی در سکو منطقی و قابل پیش‌بینی است و کاربران می‌توانند به‌راحتی بخش‌های مختلف آن را مرور کنند. سازوکار جست‌وجوی داخلی سکو امکان مرتب‌سازی طومارها براساس شاخص‌هایی همچون تاریخ پایان، تعداد امضاهای کسب ‌شده، عنوان (به‌ترتیب الفبا) و شماره شناسایی را فراهم می‌آورد و به کاربران کمک می‌کند تا طومارهای موردنظر خود را بیابند.

شکل 5. سازوکار جست‌وجوی داخلی سکوی دادخواست‌های پارلمان آلمان[17]

همچنین، سکو به‌خوبی با دستگاه‌های مختلف مانند تلفن همراه و تبلت سازگار است. سرعت عملکرد سکو مطلوب است و کاربران به‌راحتی می‌توانند درخواست‌های خود را ثبت و پیگیری کنند. ازنظر دسترس‌پذیری، سایت پارلمان آلمان امکاناتی برای افراد دارای محدودیت‌های جسمی، به‌ویژه ناشنوایان، ارائه می‌دهد؛ اما این امکانات در سکوی دادخواست‌ها وجود ندارد.

 نحوه ارتباط با پارلمان (قابلیت ادغام با نهادهای مرجع)

این سکو زیرنظر کمیته دادخواست‌های پارلمان آلمان فعالیت دارد و به‌طور مستقیم با بوندستاگ (نام پارلمان آلمان) در تعامل است. هر طوماری که در سکو ثبت می‌شود، فارغ از اینکه امضای لازم را کسب می‌کند یا نه، توسط کمیته بررسی می‌شود و در صورت صلاحدید کمیته، موضوع در صحن علنی و در حضور تمام نمایندگان نیز مطرح می‌شود. بنابراین نیازی نیست تا افراد کاری انجام دهند و تمام فرایند توسط کمیته طی می‌شود و وضعیت طومار به اطلاع ارائه‌دهنده خواهد رسید [17].

ب) سکوی ابتکار شهروندان کشور فنلاند

معرفی سکو

سکوی ابتکار شهروندان سکویی رسمی برای جمع‌آوری امضا و ارائه طومارهای قانونی در فنلاند است که در سال 2012 پس از اصلاحات قانون اساسی این کشور راه‌اندازی شد. به‌موجب این اصلاحیه، که بخش مهمی از تلاش‌های حکومت فنلاند برای تقویت دمکراسی مستقیم به حساب می‌آید، در بند «53» قانون اساسی این کشور ذکر شده است که شهروندان فنلاندی بالای هجده سال حق دارند طومارهای قانونی خود را مستقیماً به پارلمان ارائه دهند. درصورتی‌که یک طومار حداقل 50,000 امضا در مدت 6 ماه جمع‌آوری کند، باید به پارلمان ارسال شود و نمایندگان پارلمان موظف به بررسی آن خواهند بود. البته تصمیم‌گیری درباره تصویب یا رد پیشنهاد به‌عهده خود پارلمان است. هدف اصلی این سکو تقویت فعالیت‌های مدنی آزاد و مشارکت عمومی در فرایند تصمیم‌گیری است. این سکو تحت نظارت وزارت دادگستری فنلاند فعالیت می‌کند و توسط دولت فنلاند تأمین مالی می‌شود.

شکل 6. نمایی از صفحه اول سکوی ابتکار شهروندان فنلاند [18]

ثبت‌نام و احراز هویت کاربران

برای ثبت‌نام و حمایت از طومارها، هر شهروند واجد شرایط باید ابتدا در سکو ثبت‌نام کند. این فرایند از سه طریق امکان‌پذیر است: تأیید هویت ازطریق گواهی دیجیتال موبایل، تأیید هویت با کارت شناسایی چیپ‌دار و تأیید هویت ازطریق حساب بانک اینترنتی. این روش‌ها به دلیل امنیت بالای خود شناخته شده‌اند.

فرایند ایجاد طومار و امضای آن

پس از ثبت‌نام، شهروندی که قصد دارد طوماری را راه‌اندازی کند، باید حداقل چهار نفر دیگر را برای مشارکت در مسئولیت طومار معرفی کند. این افراد باید شهروندان فنلاندی و بالای هجده سال باشند. همچنین باید آدرس ایمیل آنها در سکو وارد شود. مسئولیت ثبت طومار برعهده تمام این پنج نفر است و درصورت تغییر اطلاعات دائمی طومار، تمام افراد مسئول باید تأییدیه جدیدی ارسال کنند. طومار باید مربوط به یک حوزه خاص باشد و مسائل مختلف در یک واحد گنجانده نشود و ازنظر قانونی در حیطه اختیارات پارلمان باشد. طومار یا می‌تواند برای تدوین قانون جدید و یا برای اصلاح یا لغو قوانین موجود ارائه شود. طومارهایی که برای تدوین قانون جدید نوشته می‌شوند، می‌توانند به دو شکل ارائه شوند: یا باید به شکل لایحه قانونی کامل(Bill) باشد و درواقع مانند قانونی است که به‌طور کامل نوشته شده و می‌تواند مستقیماً به تصویب برسد یا پیشنهادی برای شروع تدوین قانون باشد که برای مواقعی است که متن قانونی کاملی وجود ندارد. برای ثبت طومار باید اطلاعاتی ازجمله عنوان، محتوا، توجیه، تاریخ تنظیم و اطلاعات افراد مسئول آن وارد شود. بند توجیهی برای بیان اهمیت اجتماعی طومار و ضرورت قانونی آن نوشته می‌شود. این داده‌ها و نیز متن طومار پس از انتشار تغییرناپذیر خواهند بود. اما برخی اطلاعات مانند روش‌های جمع‌آوری امضا، روش‌های دریافت حمایت مالی و ... می‌تواند پس از شروع فرایند نیز تغییر یابند.

برای حمایت از طومارهای دیگران، شهروندان می‌توانند ازطریق سکوی کمیته دادخواست‌ها، وب‌سایت‌های معرفی شده توسط افراد مسئول (که توسط وزارت دادگستری تأیید شده است) یا فرم‌های کاغذی اقدام کنند. فرم‌های کاغذی با فرمت استاندارد، که توسط وزارت دادگستری در اختیار افراد مسئول قرار می‌گیرد، برای شهروندانی که امکان ثبت امضای دیجیتال ندارند، در دسترس است. امضاکنندگان باید نام و نام خانوادگی، تاریخ تولد و شهر محل سکونت خود را ذکر و تأیید کنند که شهروند فنلاندی واجد شرایط رأی دادن هستند و فقط یک بار طومار را امضا کرده‌اند. صحت امضاهایی که ازطریق وب‌سایت‌های معرفی‌شده یا فرم‌های کاغذی جمع‌آوری می‌شود، به‌طور کامل توسط آژانس داده‌های دیجیتال و جمعیت بررسی می‌شود تا هویت افراد تأیید شود.

 ویژگی‌های ارتباطی و اطلاع‌رسانی

پس از ثبت طومار، کاربران ازطریق ایمیل از پیشرفت‌های آن مطلع می‌شوند. همچنین افرادی که به یک طومار علاقه‌ دارند، می‌توانند ازطریق انتخاب گزینه‌های موجود در سکو، اخبار مربوط به طومار را دریافت کنند. این اطلاع‌رسانی شامل تمام مراحل پیشرفت طومار تا زمانی که به پارلمان ارسال شود، خواهد بود. علاوه‌بر این، امکان اشتراک‌گذاری طومار در شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک و توییتر برای جمع‌آوری امضای بیشتر وجود دارد. سکو دارای بخشی به نام «خبرنامه» است که تمام اخبار و تحولات مهم از آغاز فعالیت سکو در سال 2012 را دربرمی‌گیرد. همچنین تماس با وزارت دادگستری برای دریافت راهنمایی و اطلاعات بیشتر نیز ممکن است.

 شکل 7.بخش خبرنامه سکوی ابتکار شهروندان فنلاند [18]

حدنصاب امضاها و نحوه پیگیری قانونی

پس از آماده‌سازی و ثبت طومار در سکو، طومار برای بررسی به وزارت دادگستری ارسال می‌شود. وزارت دادگستری مطابقت محتوای طومار را با شرایط سکو و مناسبت آن برای انتشار آنلاین را بررسی می‌کند. این وزارتخانه به‌طور کلی محتوای طومار را ازنظر معیارهای مشخص بررسی می‌کند، اما هیچ‌گونه موضع‌گیری درباره محتوای طومار ندارد. پس از بررسی، افراد مسئول طومار ازطریق ایمیل از نتیجه‌ پذیرش یا رد طومار خود مطلع می‌شوند و ممکن است طومار برای اصلاحات به آ‌نها بازگشت داده شود.

اگر طومار پذیرفته شود، فرایند جمع‌آوری امضا آغاز می‌شود و می‌تواند تا 6 ماه ادامه یابد. پس از 6 ماه، دیگر امکان پشتیبانی از طومار در سکو وجود ندارد. امضاها می‌توانند به‌صورت دیجیتال ازطریق سکو یا به‌صورت کاغذی یا در وب‌سایت‌های مورد تأیید وزارت دادگستری جمع‌آوری شوند.

وقتی مسئولان طومار تخمین بزنند که تعداد امضاها به 50,000 رسیده است (حتی زودتر از 6 ماه)، می‌توانند لیست امضاهای دریافتی را به آژانس داده‌های دیجیتال و جمعیت ارسال کنند تا صحت امضاها بررسی و تأیید شود. پس از تأیید صحت امضاها، طومار فرصت ارائه به پارلمان را پیدا خواهد کرد. طومار باید حداکثر یک سال پس از تأیید آژانس به دبیرخانه پارلمان ارائه شود و در غیر این صورت از بین می‌رود.

پارلمان موظف به بررسی طومارهاست و همچنین اختیار تصمیم‌گیری درباره پذیرش یا رد طومار، با تغییرات یا بدون تغییر، برعهده‌ پارلمان است. بررسی طومار در پارلمان با بحث مقدماتی در صحن علنی آغاز و در پایان جلسه، موضوع برای بررسی بیشتر به کمیسیون‌های مربوطه ارجاع می‌شود. کمیسیون‌ها می‌توانند تصمیم بگیرند که به بحث ادامه دهند یا از طومار حمایت نکنند. طومارهایی که تا پایان دوره انتخابات پارلمان مورد توجه و بررسی قرار نگرفته باشند، باطل می‌شوند.

داده‌ها و آمارها (قابلیت گزارش‌دهی و آمارگیری)

سکو امکانات متنوعی برای گزارش‌دهی و آمارگیری ارائه می‌دهد تا کاربران بتوانند وضعیت طومارهای خود را به‌صورت دقیق و شفاف مشاهده کنند. ابزارهای آمارگیری امکان مشاهده تعداد امضاهای جمع‌آوری ‌شده، میزان پیشرفت طومار و تاریخ‌های مهم مربوط به ثبت، بررسی و تصمیم‌گیری را به کاربران می‌دهند. اما از نظر گرافیکی، بصری و ارائه نمودارها چندان قوی عمل نکرده است.

شکل 8. آمار و اطلاعات مربوط به طومارها در سکوی ابتکار شهروندان فنلاند[18]

ازآنجایی‌که سکو به‌صورت منبع‌باز است و با دریافت بازخوردهای کاربران بهبود می‌یابد، در قسمت خبرنامه سکو، گزارش‌هایی از بازخورد کاربران وجود دارد که فایل‌های آن برای عموم در دسترس و قابل دانلود است.

امنیت اطلاعات و حریم خصوصی

سکو، اطلاعات شخصی کاربران را دریافت می‌کند؛ اما از آن فقط برای نظارت بر عملکرد و توسعه سرویس استفاده می‌کند و به هیچ‌وجه اطلاعات را در اختیار اشخاص ثالث قرار نمی‌دهد. همچنین داده‌ها در سطح کلی درباره دستگاه‌ها، مرورگرها و فعالیت‌های بازدیدکنندگان در سایت جمع‌آوری می‌شود و یک کاربر فردی را نمی‌توان از روی داده‌ها شناسایی کرد.

برای حفاظت از داده‌های شخصی، هنگام جمع‌آوری امضا و وقتی هنوز مشخص نیست که آیا این موضوع به مجلس ارائه می‌شود یا خیر، نام و سایر اطلاعات شخصی امضاکنندگان کاملاً محفوظ است و اسامی فقط زمانی علنی می‌شود که تأیید شود حداقل 50000 امضا برای حمایت از پیشنهاد دریافت شده است.

 رابط کاربری و تجربه کاربری (UX/UI)

سکو از نظر رابط کاربری و تجربه کاربری طراحی ساده و کاربرپسندی دارد که به‌راحتی قابل استفاده برای تمام شهروندان فنلاندی است. همچنین سکو به زبان سوئدی نیز در دسترس است. طراحی این سکو به‌گونه‌ای است که کاربران به‌سرعت می‌توانند به بخش‌های مختلف دسترسی پیدا کنند و فرایندهای مهم مانند ثبت طومار، امضا کردن طومارهای دیگران و دستورالعمل‌های استفاده از سکو، به‌راحتی قابل مشاهده و دسترسی است. سادگی سکو در کنار استفاده از رنگ‌های خنثی و طراحی مینیمال باعث شده تا کاربران بدون حواس‌پرتی به اطلاعات موردنیاز خود دسترسی پیدا کنند.

ازنظر تجربه کاربری، سکو بهینه‌سازی شده است تا کاربران بتوانند فرایندهایی مانند جمع‌آوری امضا و پیگیری وضعیت طومارها را با حداقل پیچیدگی انجام دهند. فرم‌ها و مراحل ثبت‌نام و ورود به سامانه به‌خوبی هدایت شده‌اند و کاربران به‌راحتی می‌توانند به ثبت یا امضای طومارها اقدام کنند. همچنین ابزارهای اطلاع‌رسانی، مانند اعلان‌های ایمیلی و نوتیفیکیشن‌ها، به کاربران کمک می‌کنند تا به‌موقع از وضعیت طومارهای خود باخبر شوند. در صفحه اول سکو، گزینه‌هایی برای تنظیم اندازه متن وجود دارد که می‌توان آن را تغییر داد. همچنین سکو در وسایل دیجیتال مختلف نظیر موبایل و تبلت نیز قابل دسترسی است.

 نحوه ارتباط با پارلمان (قابلیت ادغام با نهادهای مرجع)

سکو فقط برای جمع‌آوری امضا برای طومارهای منتشر شده ازسوی کاربران طراحی شده است و پس از طی‌شدن فرایند جمع‌آوری امضا، ارسال آن به آژانس داده‌های دیجیتال و جمعیت برای تأیید صحت امضاها و نیز ارسال به پارلمان برای بررسی موضوع برعهده ارائه‌دهندگان طومار است. مسئولان باید خارج از فضای سکو و به‌صورت شخصی این مراحل را ازطریق ارتباط با دبیرخانه‌های سازمان‌ها طی کنند. البته آدرس‌های ارتباطی با دبیرخانه در سکو قید شده است و مراحلی مانند بازرسی امضاها و ارسال به پارلمان در سکو نمایش داده می‌شود [18]. 

ج) سکوی ابتکار مردم کشور استونی

معرفی سکو

در سال 2014، اصلاحیه‌ای در قانون استونی تصویب شد که براساس آن پارلمان موظف شد به طومارهای مردمی با حداقل 1000 امضا رسیدگی کند و آنها را در کمیته‌های پارلمانی مورد بحث قرار دهد. از سال 2016، بنیاد همکاری استونی با همکاری نزدیک دفتر نخست‌وزیر، سکوی دیجیتالی را به نام ابتکار مردم راه‌اندازی کرد که به مردم این امکان را می‌دهد تا به‌راحتی طومارهای سیاسی خود را ایجاد کنند و پس از جمع‌آوری امضاهای دیجیتال مردمی، آنها را به پارلمان استونی ارسال کنند. از این طریق کار پارلمان استونی راحت‌تر و شفاف‌تر شده و گفت‌وگوها نیز بازتر شدند. از سال 2020 امکان ثبت طومار و درخواست از دولت‌های محلی نیز به این سکو اضافه شده است. این سکو یکی از ابزارهای نوآورانه در حوزه حکومت‌داری مشارکتی است و هدف اصلی آن افزایش مشارکت دمکراتیک، اصلاح قوانین و مقررات موجود و نیز به‌طور کلی بهبود جامعه است.

شکل 9. نمایی از صفحه اول سکوی ابتکار مردم استونی [19]

ثبت‌نام و احراز هویت کاربران

سکوی «ابتکار مردم» فقط برای شهروندان استونیایی قابل استفاده است و کاربران برای استفاده از آن باید از طریق سازوکار شناسایی دیجیتال استونی، شامل ID کارت یا Mobile ID ثبت‌نام و احراز هویت شوند. این سازوکار هویت کاربران را به‌دقت تأیید می‌کند تا اطمینان حاصل شود که فقط افراد حقیقی و مجاز می‌توانند در ایجاد و امضای طومارها مشارکت کنند. این سطح از احراز هویت باعث افزایش اعتماد عمومی به طومارها می‌شود و تضمین می‌کند که امضاها ازسوی کاربران واقعی ثبت شده‌اند.

فرایند ایجاد طومار و امضای آن

کاربران استونیایی که مراحل ثبت‌نام و احراز هویت را طی کرده‌اند، می‌توانند طومار جدیدی در سکو ایجاد کنند. برای ایجاد طومار، کاربران باید عنوان، توضیحات دقیق و هدف طومار را مشخص کنند. این ساختار اجباری تضمین می‌کند که طومارها به‌صورت شفاف و با جزئیات کامل ارائه شوند. پس از ایجاد طومار، امکان بحث و تبادل‌نظر درباره موضوع برای یک بازه زمانی حداقل سه‌روزه وجود دارد که به آن "co-creation" گفته می‌شود. در این بازه کاربران می‌توانند نظرهای خود را ثبت کنند و پس از بررسی توسط ناظر سکو، نظرها منتشر می‌شود. در این مرحله، فرد ایجادکننده طومار می‌تواند آن را اصلاح کند.

شکل 10.طومارهایی که در مرحله هم‌آفرینی (Co-Creation)قرار دارند [19]

فرایند امضا کردن طومار نیز بسیار ساده است و فقط نیاز به تأیید هویت ازطریق سازوکار دیجیتال دارد. امضای طومار به‌صورت آنلاین و با چند کلیک انجام می‌شود. کاربران پس از امضای طومار می‌توانند با واردکردن آدرس ایمیل خود یا بازدید از سایت، از وضعیت طومار مطلع شوند و روند جمع‌آوری امضاها را پیگیری کنند.

ویژگی‌های ارتباطی و اطلاع‌رسانی

سکوی «ابتکار مردم» ابزارهای ارتباطی و اطلاع‌رسانی قوی دارد. پس از ایجاد یا امضای یک طومار، کاربران به‌طور خودکار از تغییرات، موفقیت‌ها یا وضعیت بررسی طومار ازطریق ایمیل مطلع می‌شوند. علاوه‌بر این، امکان اشتراک‌گذاری طومارها در شبکه‌های اجتماعی نیز وجود دارد. کاربران می‌توانند لینک طومارها را در شبکه‌هایی نظیر فیس‌بوک و توییتر منتشر تا افراد بیشتری را برای امضای طومار تشویق کنند. درصورتی‌که طومار از حمایت سازمان‌ها برخوردار شود، لیست حامیان نیز در صفحه طومار نمایش داده می‌شود.

شکل 11. اطلاعات مربوط به طومارها در سکوی ابتکار مردم استونی [19]

حدنصاب امضاها و نحوه پیگیری قانونی

طبق قوانین استونی، طومارها باید حداقل به تعداد ۱۰۰۰ امضا برسند تا به‌طور رسمی به پارلمان ارسال شوند. این میزان امضا تضمین می‌کند که فقط طومارهایی با حمایت مردمی گسترده وارد مراحل قانونی بررسی توسط پارلمان شوند. پس از رسیدن طومار به این تعداد امضا، سکو به‌صورت خودکار طومار را به دبیرخانه پارلمان ارسال می‌کند. روند پیگیری قانونی طومارها نیز توسط سکو انجام می‌شود و کاربران می‌توانند بدون نیاز به پیگیری‌های فردی، مراحل پیشرفت طومار خود را مشاهده کنند. به‌طور مثال مشخص می‌شود که چه تعداد طومار در مراحل مختلف مانند (جمع‌آوری امضا)، (در انتظار بررسی) و (بررسی شده) قرار دارند. طومارهایی که به پارلمان ارسال می‌شوند، بنا به صلاحدید هیئت‌رئیسه به کمیسیون‌های مربوطه ارجاع داده می‌شوند. در این مرحله کمیسیون‌ها یکی از این 6 تصمیم را اتخاذ می‌کنند:

1. بازگرداندن طومار به پیشنهاددهنده برای رفع کمبودها و انجام اصلاحات؛
2. رد کامل طومار؛
3. ارسال طومار به سازمان یا نهاد دیگر برای حل مشکل؛
4. ارسال طومار به دولت برای پاسخ‌گویی؛
5. حل کردن مشکلی که در طومار مطرح شده به روشی دیگر؛
6. تبدیل شدن طومار به ‌پیش‌نویس قانون.

کمیسیون‌ها موظف‌اند ظرف مدت 6 ماه از دریافت پیشنهاد، تصمیم‌گیری، و کاربران می‌توانند ازطریق سکو سرنوشت طومار را پیگیری کنند. در قسمت زیرین هر طوماری که به مرحله بررسی در پارلمان می‌رسد، شرح کاملی از روند طی‌ شده آورده شده است. مثلاً تاریخ تمام جلسات بحث درباره طومار در کمیسیون‌ها و اسناد مربوط به صورت‌جلسات در دسترس و قابل دانلود است.  شکل 12 فرایند قانونی طی شده مربوط به یک طومار در سکوی ابتکار مردم استونی را نشان می‌دهد.

شکل 12. فرایند قانونی طی شده مربوط به یک طومار در سکوی ابتکار مردم استونی [19]

داده‌ها و آمارها (قابلیت گزارش‌دهی و آمارگیری)

در صفحه اول سکو، آمار طومارهای موجود، بحث‌های شکل‌گرفته پیرامون طومارها، تعداد کل امضاهای کسب ‌شده و تعداد کل طومارهایی که به پارلمان و دولت‌های محلی ارسال شده است، به‌طور کاملاً واضح و به‌صورت اینفوگرافی با فونت درشت نمایش داده شده است. هر طومار به‌صورت جداگانه دارای اطلاعات جامعی شامل تعداد امضاها، موضوع طومار، وضعیت فعلی و تاریخ ایجاد است که این اطلاعات برای عموم قابل دسترسی است. به‌منظور سهولت درک اطلاعات توسط کاربران، بسیاری از داده‌ها به‌صورت نموداری مانند نمودارهای میله‌ای و دایره‌ای نیز ارائه می‌شوند. به‌عنوان‌مثال، ۱۰ طوماری که بیشترین امضا را کسب کرده‌اند، با نمودار میله‌ای به نمایش گذاشته می‌شوند و همچنین آمار مربوط به کمیسیون‌های مسئول بررسی طومارها نیز به‌صورت نمودارهای مشابه در دسترس است.

این نمودارها به‌طور مداوم به‌روزرسانی می‌شوند و تغییرات جدید به‌سرعت در آنها اعمال می‌شود تا کاربران از اطلاعات به‌روز و دقیق استفاده کنند. استفاده از اینفوگرافی و نمودار به انتقال سریع و ساده اطلاعات کمک، و از زمان‌بر شدن انتقال جزئیات مهم جلوگیری می‌کند.

شکل 13.نمونه‌هایی از اینفوگرافیک‌های آماری در سکوی ابتکار مردم استونی [19]

امنیت اطلاعات و حریم خصوصی

سکوی «ابتکار مردم» براساس یکی از پیشرفته‌ترین سازوکارهای امنیتی دیجیتال طراحی شده است. استفاده از زیرساخت شناسایی دیجیتال و رمزنگاری داده‌ها باعث می‌شود که اطلاعات شخصی کاربران در بالاترین سطح امنیت قرار گیرد. کاربر به مدیر سکو این حق را می‌دهد تا اطلاعات شخصی وارد شده را پردازش و نگهداری کند و این اختیار را دارد که در هر زمان، اطلاعات خود را از سکو حذف کند. هنگامی که کاربری برای یک طومار امضا ثبت می‌کند، کد شناسایی شخصی، زمان امضا، مکان تقریبی و امضای رمزگذاری شده ذخیره می‌شود. کاربران تا وقتی طومار در مرحله جمع‌آوری امضاست، امکان حذف امضای خود را دارند، اما پس از ارسال به پارلمان، این امکان از بین می‌رود.

از طرفی، اطلاعات شخصی کاربرانی که طومار را امضا می‌کنند، مانند نام و مشخصات آنها، به‌صورت عمومی منتشر نمی‌شود و فقط تعداد امضاها و داده‌های آماری نمایش داده می‌شود تا حریم خصوصی کاربران تضمین شود. فقط کارمندان مجاز نخست‌وزیری استونی به لیست کامل امضاکنندگان دسترسی دارند تا اطمینان حاصل شود که امضاها توسط افراد واجد شرایط ارائه شده است. امضاها، حداکثر به مدت هجده ماه قابل جمع‌آوری است. با پایان یافتن این زمان یا زودتر (درصورتی‌که طومار قبل از هجده ماه امضای لازم را کسب کرده باشد)، اطلاعات شخصی از امضاها حذف خواهد شد و فقط اطلاعات محدود مانند سه رقم اول کد شخصی (جنسیت و سال تولد)، زمان امضا و محل تقریبی ذخیره می‌شوند.

درصورت نقض حقوق کاربران، آنها می‌توانند به بازرسی حفاظت از داده‌ها یا دادگاه مراجعه کنند. سکو موظف است درصورت بروز نقض، حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از آگاهی، بازرسی حفاظت از داده‌های استونی را مطلع کند.

رابط کاربری و تجربه کاربری  (UX/UI)

سکوی «ابتکار مردم» با رابط کاربری ساده و مینیمالیستی طراحی شده است که استفاده از آن برای کاربران حتی با دانش تکنولوژیک کم، راحت است و فرایند ایجاد، امضا و پیگیری دادخواست‌ها به شکلی روان و سریع انجام می‌شود. منوها و دکمه‌ها به‌صورت واضح و قابل فهم طراحی شده‌اند؛ به‌طوری‌که کاربران فقط با چند کلیک می‌توانند طومار جدیدی ایجاد کنند یا به امضای طومارهای موجود بپردازند. همچنین رنگ‌هایی که در این سکو به کار گرفته شده است، ازنظر بصری بسیار هماهنگ است و تجربه کاربری خوشایندی را ایجاد می‌کند.

این سکو به‌صورت منبع‌باز است و با توجه به نیازهای کاربران و با دریافت بازخوردهای آنها به تکامل خود ادامه داده و به‌صورت مداوم به‌روزرسانی و بهبود می‌یابد. علاوه‌بر این کاربران می‌توانند به‌راحتی ازطریق موبایل یا تبلت نیز به سکو دسترسی داشته باشند. سکو با دو زبان استونیایی و انگلیسی در دسترس است تا استفاده از آن برای طیف گسترده‌ای از کاربران امکان‌پذیر باشد.

از زمان تأسیس سکو، طومارهای زیادی با موضوعات مختلف در آن بارگذاری شده‌اند. حتی اگر یک طومار نتواند به پارلمان راه یابد، اطلاعات مربوط به آن همچنان در سکو باقی می‌ماند. برای سهولت در جست‌وجوی طومارها، قابلیت‌های متنوعی برای جست‌وجو در سکو تعبیه شده است. کاربران می‌توانند به‌سادگی با واردکردن موضوع موردنظر خود یا استفاده از فیلترهایی مانند تاریخ ایجاد، تاریخ جمع‌آوری امضاها، مرحله‌ای که طومار در آن قرار دارد، مقیاس طومار، مسئول رسیدگی به پرونده طومار و نتیجه پرونده، به جست‌وجوی طومارها بپردازند.

شکل 14. صفحه نمایش طومارها براساس فیلترهای مختلف در سکوی ابتکار مردم استونی[19] 

نحوه ارتباط با پارلمان (قابلیت ادغام با نهادهای مرجع)

سکوی «ابتکار مردم» به‌طور مستقیم با پارلمان استونی و نیز دولت‌های محلی در تعامل است. هر طوماری که به تعداد امضاهای لازم برسد، به‌صورت خودکار به دبیرخانه نهاد مربوطه ارسال می‌شود تا فرایند بررسی آن آغاز شود. نهادها موظف‌اند به طومارهایی که ازطریق این سکو ارائه می‌شوند، طبق چارچوب قانونی پاسخ دهند. همچنین سکو با ارائه اطلاعات مربوط به وضعیت طومارها و نمایش شفاف روند بررسی و پاسخ‌دهی نهادهای مربوطه، شفافیت لازم را در این فرایند تضمین می‌کند [19].

7-1-2. سکو‌های غیررسمی

سکو‌های غیررسمی در تعبیر ما به سامانه‌هایی اطلاق می‌شود که توسط سازمان‌های غیردولتی یا مستقل راه‌اندازی شده‌اند.

الف) سکوی  Change.org

معرفی سکو

Change.org سازمان غیرانتفاعی منافع عمومی (pbc) است که در سال 2007 توسط بن راتری راه‌اندازی شد و هم‌اکنون به‌عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین سکو‌های جمع‌آوری امضا در سطح جهانی شناخته می‌شود و بیش از 500 میلیون نفر در 196 کشور از آن استفاده می‌کنند. هدف اصلی این سکو ایجاد بستری برای شهروندان است تا بتوانند به‌صورت آنلاین طومارهای خود را برای جلب توجه عموم و مسئولان دولتی و حاکمیتی ایجاد و امضا کنند و به‌طورکلی تغییرات مثبت در جهان ازطریق قدرت جمعی مردم پدید آید. طومارهای ارائه شده در این سکو حیطه‌ موضوعی محدودی ندارد، اما اغلب بر موضوعاتی مانند عدالت عمومی، عدالت اقتصادی، عدالت کیفری، حقوق بشر، آموزش، حفاظت از محیط ‌زیست، حقوق حیوانات، سلامت و غذای پایدار تمرکز دارد. این سکو فضایی را برای کاربران فراهم می‌کند که به‌راحتی طومارهای خود را ایجاد کنند و با اشتراک‌گذاری آن در میان دوستان، خانواده و سایر حامیان، به جمع‌آوری امضا بپردازند.

این سکو به کمک مردم ساخته شده است و برای اینکه همیشه رایگان و در دسترس باقی بماند، به حمایت‌های مردمی نیاز دارد. دو روش برای حمایت وجود دارد: اول اینکه کاربران می‌توانند با صرف هزینه برای تبلیغ طومار، از طومارهای دیگران حمایت کنند تا تعداد افراد حامی بیشتر شود. البته تبلیغ یک طومار تضمین نمی‌کند که طومار امضاهای بیشتری دریافت کند، بلکه به این معنی است که افراد بیشتری طومار را خواهند دید و بنابراین احتمال امضای آن بیشتر است. همچنین کاربران می‌توانند با کمک‌های ماهیانه به پوشش هزینه‌های فناورانه سکو کمک کنند. تصمیم‌گیری درباره نحوه تخصیص منابع در بخش‌های مختلف، برعهده سازمان است؛ اما کاربران می‌توانند با اختیار خود کمک‌های مالی را قطع کنند یا مبلغ ماهیانه آن را تغییر دهند.

شکل 15. نمایی از صفحه اول سکوی change.org [20]

شکل 16. درگاه حمایت مالی ماهیانه در سکوی change.org [20]

ثبت‌نام و احراز هویت کاربران

ثبت‌نام در سکو روندی بسیار ساده دارد. کاربران فقط با وارد کردن ایمیل یا حساب کاربری شبکه‌های اجتماعی خود و تأیید آن می‌توانند ثبت‌نام کنند و نیازی به احراز هویت پیچیده یا ارائه کارت شناسایی وجود ندارد. البته تیم مهندسی سازمان فعالیت‌های غیرعادی یا رباتی را شناسایی و آن را مسدود می‌کند تا از امضاهای جعلی جلوگیری شود. اگرچه فرایند ایجاد حساب در سکو ساده است، تدابیر امنیتی مختلفی برای حفاظت از اطلاعات کاربران در نظر گرفته شده است.

فرایند ایجاد طومار و امضای آن

فرایند ایجاد طومار و حمایت از طومارها در این سکو بسیار ساده است. کاربران می‌توانند با کلیک روی گزینه «ایجاد یک طومار»، موضوعات مختلف اجتماعی، سیاسی، محیط ‌زیستی یا هر مسئله‌ای که از نظرشان اهمیت دارد مطرح کنند. موضوع طومارها می‌توانند گسترده و متفاوت باشد و این امکان وجود دارد که از هوش مصنوعی برای ارائه پیشنهادهایی در نوشتن متن طومار استفاده شود. کاربران می‌توانند با وارد کردن عنوان، توضیحات و شرح داستان و دلایل شروع کمپین، طومار خود را راه‌اندازی کنند. همچنین می‌توان برچسب‌ها یا کلیدواژه‌هایی را نیز برای طومارها تعریف کرد که در مرحله جست‌وجو کمک‌کننده باشد. درصورتی‌که طراح طومار بداند تصمیم‌گیرندگان درباره موضوع طومار چه کسانی‌اند، می‌تواند اسامی و سمت آنها را نیز وارد کند تا اگر پاسخی از جانبشان دریافت شد، در سکو نمایش داده شود. برای نوشتن این موارد راهنمایی‌هایی در سکو ارائه شده است و همچنین چند نمونه متن طومار نیز موجود است که می‌توان برای نوشتن طومار به آن رجوع کرد. در این سکو امکان انتشار تصاویر، ویدئوها و نیز صدا در کنار طومار فراهم است تا کاربران بتوانند پیام خود را به بهترین نحو منتقل کنند. حامیان نیز می‌توانند دلایل حمایت خود را در قالب پیام ویدئویی در سکو منتشر کنند که شکل 17 نمایی از ویدئوهای منتشرشده مربوط به یک طومار است.

شکل 17. پیام‌های ویدئویی حامیان طومار در سکوی change.org [20]

پس از ایجاد طومار توسط کاربر، طومار باید حداقل توسط چهار فرد دیگر مورد حمایت قرار گیرد تا به‌صورت رسمی در سکو منتشر شود. برای جذب حمایت این افراد، طراح طومار باید لینک طومار را برای حمایت به‌اشتراک بگذارد. برای انتشار لینک طومار هم می‌توان ازطریق اشتراک در شبکه‌های مجازی و هم به‌صورت بروشورهای کاغذی از پیش طراحی شده که کیوآرکد طومار در آن چاپ شده است، اقدام کرد. در سکو قسمتی به نام «قدرت طومار»وجود دارد که رتبه و قدرت طومار را به‌صورت عدد نشان می‌دهد و گزینه‌هایی نیز برای تقویت قدرت طومار ارائه شده است که شامل توضیحات کامل‌تر، اضافه کردن تصویر و ویدئو، افزودن برچسب‌های بیشتر و افزودن تصمیم‌گیرنده است. در انتها، هنگامی که طوماری به موفقیت دست پیدا می‌کند، ارائه‌دهنده طومار می‌تواند این موفقیت را در سکو اعلام کند تا طومار در دسته طومارهای موفق قرار گیرد. همچنین می‌توان دلایل و مستنداتی دال بر پیروزی طومار در سکو ارائه کرد که می‌تواند لینک به وب‌سایت‌های خبری یا هر مستند دیگری باشد.

شکل 18. روش‌های اشتراک‌گذاری و رشد طومار در change.org [20]

ویژگی‌های ارتباطی و اطلاع‌رسانی

برای اطلاع‌رسانی درباره وضعیت طومارها به کاربران، از نوتیفیکیشن‌های سکو و ایمیل استفاده می‌شود. همچنین سکو در شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک، توییتر و اینستاگرام نیز فعال است و از این کانال‌ها برای اطلاع‌رسانی و گسترش کمپین‌ها استفاده می‌کند.

حدنصاب امضاها و نحوه پیگیری قانونی

نکته قابل توجه در Change.org این است که هیچ حدنصاب مشخص و ثابتی برای تعداد امضاها در تمام طومارها تعیین نشده است. البته آستانه‌های مشخصی وجود دارد؛ اما هدف از تعیین آنها فقط ایجاد انگیزه برای حامیان طومار است و هنگامی که یک طومار به یک آستانه امضا دست پیدا کرد، برای آن آستانه دیگری تعیین می‌شود. بنابراین موفقیت یک طومار در سکو بیشتر به موضوع مطرح‌ شده، جامعه هدف و حمایت عمومی بستگی دارد. به‌عنوان مثال، برخی از طومارها با جمع‌آوری چند صد امضا می‌توانند به نتیجه برسند، درحالی‌که طومارهای دیگر ممکن است حتی با میلیون‌ها امضا به نتیجه خوبی دست پیدا نکنند. این موضوع به این معناست که تغییرات به‌دست‌آمده از طومارها به پیچیدگی موضوع و قدرت اجتماعی‌ای که پشت آن قرار دارد وابسته است. برای ‌مثال، در سال 2013 دختر نوجوانی به نام سارا کافمن با راه‌اندازی طوماری خواستار عدم استفاده از روغن‌نباتی بروم‌دار در نوشابه‌های Mountain Dew شد و توانست فقط با کسب 200 هزار امضا شرکت پپسی را به حذف این ماده شیمیایی از محصولاتش وادار کند. این طومار نمونه‌ای از تأثیرگذاری سریع طومارهایی با امضا کمتر است که به‌دلیل حیاتی بودن موضوع و ارتباط مستقیم با سلامتی مصرف‌کنندگان و فشار رسانه‌ای به‌سرعت به نتیجه رسید. در مقابل طومارهای زیادی با موضوع جلوگیری از خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا در سکو منتشر شده که بعضاً 4.5 میلیون امضا نیز کسب کرده‌اند؛ اما باوجود توجه عمومی زیاد، به‌دلایل سیاسی ازجمله اینکه نتیجه همه‌پرسی برگزیت به‌عنوان یک تصمیم دمکراتیک رسمی توسط دولت و پارلمان انگلستان پذیرفته شده بود، نتوانست موفق شود.

ازنظر پیگیری طومارها، این سازمان خود مستقیماً درگیر پیگیری رسمی مطالبات نمی‌شود. به‌عبارت ‌دیگر، این سکو بیشتر به‌عنوان ابزاری برای آگاهی‌بخشی و جمع‌آوری حمایت‌های مردمی عمل می‌کند. مسئولیت پیگیری و تحقق مطالبات بیشتر برعهده کاربرانی است که طومار را ایجاد کرده‌اند و همچنین افرادی که از آن حمایت می‌کنند. بااین‌حال Change.org دستورالعمل‌هایی را برای ارتباط مردم و مسئولان ارائه کرده است. همچنین، امکان به‌روزرسانی‌های مستمر ازسوی طراح طومار فراهم است تا امضاکنندگان از وضعیت پیگیری و پاسخ‌های دریافتی آگاه شوند. این ویژگی به کاربر اجازه می‌دهد تا در طول مسیر پیگیری، حامیان را از روند کار مطلع و درصورت لزوم درخواست حمایت‌های بیشتر کند. افزون‌بر این، سکو گاهی از رسانه‌ها و فشار عمومی برای تحت تأثیر قرار دادن تصمیم‌گیرندگان استفاده می‌کند، اما در نهایت پیگیری و اعمال فشار بیشتر برعهده کاربران است.

داده‌ها و آمارها (قابلیت گزارش‌دهی و آمارگیری)

ازلحاظ گزارش‌دهی و آمارگیری، Change.org امکانات مناسبی در اختیار کاربران قرار می‌دهد. کاربرانی که طوماری ایجاد می‌کنند، می‌توانند به‌صورت لحظه‌ای تعداد دقیق امضاها و نظرهای ارائه ‌شده توسط حامیان را مشاهده کنند. این اطلاعات به‌تفکیک کشورها و مناطق جغرافیایی ارائه می‌شود تا کاربران بدانند که حمایت از طومارشان از کجاها صورت گرفته است. همچنین سکو آمارهای دقیقی از میزان اشتراک‌گذاری طومار در شبکه‌های اجتماعی، اسامی افرادی که برای تبلیغ طومار هزینه کرده‌اند و تأثیر کمپین‌های پرداختی نیز در اختیار کاربران قرار می‌دهد. این قابلیت، به‌خصوص برای کاربرانی که تصمیم به راه‌اندازی کمپین‌های تبلیغاتی دارند، بسیار کارآمد است. در برخی مواقع، سازمان گزارش‌هایی با موضوعات مختلف درباره طومارهای موفق یا مسائل اجتماعی منتشر می‌کند و آن را به سازمان‌های مسئول و تصمیم‌گیران نیز ارائه می‌دهد. برای نمونه، در سال 2022، سازمان گزارشی با عنوان «10 طوماری که سال 2021 را تغییر دادند» منتشر کرد و در آن به طومارهایی که امضای زیادی کسب کرده و منجر به تغییرات مهمی شده‌اند، اشاره شده است.

امنیت اطلاعات و حریم خصوصی

خط‌مشی‌های حریم خصوصی در Change.org شفاف است و با رمزگذاری‌های قوی برای محافظت از داده‌ها، به کاربران این اطمینان را می‌دهد که اطلاعات شخصی آنها محفوظ خواهد ماند. کوکی‌ها در این سکو به‌منظور بهبود تجربه کاربری و ارائه محتوای مرتبط استفاده می‌شوند؛ اما کاربران می‌توانند تنظیمات مربوط به کوکی‌ها را شخصی‌سازی کنند.

رابط کاربری و تجربه کاربری  (UX/UI)

از منظر رابط کاربری و تجربه کاربری، طراحی Change.org بسیار ساده و کاربرپسند است و از دوازده زبان پشتیبانی می‌کند. این سکو با طراحی مینیمال و تم‌های رنگی ساده، به کاربر این امکان را می‌دهد که به‌راحتی در سایت حرکت کند و به ابزارهای موردنیاز دسترسی یابد. فرایند ایجاد طومار به‌گونه‌ای طراحی شده که کاربران با هر سطح از دانش فنی بتوانند به‌سرعت و بدون مشکل طومارهای خود را ایجاد کنند. برای سهولت در دسترسی، طومارها به چهار دسته شامل برجسته، محبوب، تازه و موفق تقسیم شده است. طومارهای برجسته طومارهایی‌اند که تعداد امضای قابل‌توجهی کسب کرده باشند و طومارهای محبوب مواردی‌اند که در مدت‌زمان کم (24 ساعت گذشته) توانسته باشند میزان زیادی امضا دریافت کنند. همچنین جست‌وجوی طومارها ازطریق کلمات کلیدی و دسته‌بندی‌های موضوعی به کاربران کمک می‌کند تا به‌راحتی طومارهای مرتبط با علاقه‌مندی‌های خود را بیابند.

شکل 19. جست‌وجوی طومارها در سکوی change.org [20]

یکی از ویژگی‌های جالب سکو این است که با کمک الگوریتم‌های تعریف ‌شده، حوزه‌های مورد علاقه کاربران را ازطریق طومارهایی که امضا کرده‌اند، شناسایی می‌کند و سپس طومارهایی را که در موضوعات مشابه‌اند به کاربر نمایش می‌دهد. همچنین طومارهایی که با شهر و زبان انتخابی کاربر در هنگام ثبت‌نام تطابق دارند به‌عنوان پیش‌فرض به او نمایش داده می‌شوند. نسخه موبایل سکو نیز به‌خوبی بهینه‌سازی شده است تا کاربران در هر زمان و مکانی بتوانند از تمام قابلیت‌های آن بهره‌مند شوند. تجربه کاربری Change.org برپایه سهولت استفاده و سرعت عمل طراحی شده است تا کاربران بدون نیاز به تلاش زیاد بتوانند عملیات موردنظر خود را انجام دهند.

نحوه ارتباط با پارلمان (قابلیت ادغام با نهادهای مرجع)

سکوی Change.org به‌طور مستقیم با پارلمان ارتباط برقرار نمی‌کند. کاربران می‌توانند طومارهایی با مخاطب پارلمان یا نمایندگان آن یا مقام‌های دولتی در سکو ایجاد کنند و این طومارها ممکن است اثربخش باشند، اما هیچ سازوکار رسمی برای ارتباط مستقیم سکو با پارلمان پیش‌بینی نشده است [20].

ب) سکوی ManaBalss.lv

معرفی سکو  

سازمان  ManaBalss(به‌معنای «صدای من» در زبان لتونیایی)، سازمانی غیردولتی و غیرانتفاعی است که در سال 2011 توسط گروهی از فعالان اجتماعی به رهبری کریستوفس بلاوس و جانیس ارتس و به‌عنوان پاسخی به بحران مالی لتونی در سال ۲۰۰۸، که ناشی از مدیریت نادرست دولتی بود، بنیان‌گذاری شد. هدف از ایجاد این سازمان، تقویت دمکراسی دیجیتال و توسعه ابزارهای مؤثر برای مشارکت فعال شهروندان در تصمیم‌گیری‌های سیاسی بود.

سکوی ManaBalss.lv، به‌عنوان پروژه اصلی این سازمان، فقط یکی از ابزارهایی است که برای تقویت دمکراسی دیجیتال توسعه یافته است. سکو‌های دیگر ازجمله  Lemejs.lv،Open2Vote.eu  و OpenSaeima.lv نیز تحت مدیریت این سازمان قرار دارند و هریک به شیوه‌های مختلف، به تقویت دمکراسی دیجیتال کمک می‌کنند. تمرکز ManaBalss بر گسترش الگوی طومار الکترونیک به سطح بین‌المللی است و در تلاش است تا ظرفیت‌های دمکراسی دیجیتال را در لتونی و فراتر از آن ارتقا دهد [21].

یکی از ویژگی‌های برجسته ManaBalss، استقلال کامل آن از دولت و پارلمان است. منابع مالی این سازمان عمدتاً ازطریق میکروفاندینگ، یعنی کمک‌های کوچک مردمی (بین ۰.۵ تا ۵ یورو)، تأمین می‌شود و از این طریق توانسته است بدون وابستگی به منابع دولتی، به فعالیت‌های خود ادامه دهد. سکوی ManaBalss.lv به‌عنوان یکی از موفق‌ترین سکو‌های طومار الکترونیک در سطح جهان شناخته می‌شود. آمارها نشان می‌دهند که از میان 135 طوماری که تا سال 2024 موفق به کسب امضای لازم شده و برای بررسی به پارلمان لتونی ارسال شده‌اند، 78 مورد منجر به تغییر قوانین و مقررات لتونی شده‌اند که این نشان‌دهنده‌ موفقیت 58درصدی طومارهای ارائه شده است. رقمی که در میان سکو‌های مشابه بی‌سابقه بوده و نشان‌دهنده تأثیرگذاری بالای این سکو در فرایندهای سیاسی است[22 و 23].

شکل 20. نمایی از صفحه اول سکوی ManaBalss.lv[22]

ثبت‌نام و احراز هویت کاربران

در سکوی ManaBalss، فرایند ثبت‌نام و احراز هویت کاربران بادقت و امنیت بالایی انجام می‌شود. برای ارائه یا امضای طومارها در این سکو، اشخاص حقیقی به احراز هویت ازطریق سامانه‌های بانکی آنلاین تأیید شده توسط دولت لتونی یا ازطریق کارت شناسایی و گذرنامه ملزم‌اند. همچنین اشخاص حقوقی ثبت شده در دولت لتونی نیز می‌توانند با ارائه اطلاعات لازم در سکو ثبت‌نام کنند. امضای طومارها نیز به‌صورت دیجیتالی انجام می‌شود و این روند تحت تأیید رسمی پارلمان و دولت لتونی است. این شیوه از هرگونه سوءاستفاده و امضای جعلی جلوگیری و سلامت و اعتبار فرایند جمع‌آوری امضاها را تضمین می‌کند [23].

فرایند ایجاد طومار و امضای آن

سکوی ManaBalss به‌عنوان بستری مردمی، امکان ثبت و انتشار طومارها را برای افراد، جوامع، بنیادها و انجمن‌های بی‌طرف سیاسی، که در راستای منافع عمومی فعالیت می‌کنند، به‌صورت رایگان فراهم می‌کند. در مقابل، احزاب سیاسی، شرکت‌ها و گروه‌های لابی‌ تجاری برای انتشار طومارهای خود، به پرداخت هزینه ملزم‌اند. هرچند انتشار طومار با اهداف سیاسی ممنوع نشده است، دسترسی و استفاده از سکو برای این هدف دشوارتر است. به‌عنوان‌ مثال، طومارهای سیاسی معمولاً کمتر از طومارهای شهروندی در خبرنامه‌ها و شبکه‌های اجتماعی سکو تبلیغ و ترویج می‌شوند [22 و 23 ].

فرایند ایجاد طومار با ارائه توضیحاتی ازسوی کاربر آغاز می‌شود که در آن مشخص می‌کند وی به‌دنبال چه تغییری است، این تغییر چگونه باید اعمال شود و چرا این طومار برای دیگران حائز اهمیت است. افراد در نگارش توضیحات طومار از آزادی بالایی برخوردارند و نیازی به ارائه متن قانونی ندارند؛ بلکه می‌توانند خواسته‌های خود را به‌صورت آزادانه و به زبان ساده مطرح کنند. پس از ثبت طومار، طی 24 ساعت، ارائه‌دهنده طومار بازخوردی از گروهی از کارشناسان داوطلب دریافت می‌کند تا متن طومار خود را بهبود بخشد. این کارشناسان مجاز به اتخاذ موضع‌گیری نسبت به موضوع طومار نیستند و فقط نظرهایی را در راستای بهینه‌سازی متن ارائه می‌دهند و حتی اگر سکو با موضوعی مخالف باشد، آن را منتشر می‌کند، مگر اینکه مغایر با مبانی قانونی کشور لتونی باشد [22].

پس از این مرحله، یک لینک اختصاصی برای طومار ایجاد می‌شود و ارائه‌دهنده موظف است ازطریق به‌اشتراک‌گذاری طومار در شبکه‌های اجتماعی 100 امضا برای آن جمع‌آوری کند. این مرحله به‌منظور اطمینان از وجود حمایت عمومی و اهمیت طومار برای جامعه انجام می‌شود. پس از جمع‌آوری امضاهای اولیه، کارشناسان سکو طومار را از جنبه‌های قانونی و اجرایی بررسی می‌کنند تا مطمئن شوند با قانون اساسی لتونی مطابقت دارد و می‌تواند به‌عنوان یک راه‌حل برای مشکل ِمطرح شده مؤثر واقع شود. درصورت تأیید این مرحله، طومار باید ۱۰,۰۰۰ امضا جمع‌آوری کند تا بتواند به پارلمان برای بررسی ارائه شود. در نهایت، تصمیم‌گیری درباره طومار برعهده پارلمان است.

برای ثبت طومار، مجموعه‌ای از استانداردها و ضوابط نیز وجود دارد که کاربران به رعایت آنها موظف‌اند. این ضوابط شامل عدم تضاد با مبانی دولت لتونی، ارائه راه‌حلی دقیق و روشن برای مشکل و عدم استفاده از عبارات کلی و مبهم است. همچنین، طومارها نباید شامل فراخوانی برای اقدامات علیه افراد، رویدادها یا ایده‌ها باشد و محتوای آنها باید مستند و غیرگمراه‌کننده باشد و به زبان لتونیایی نوشته شود. ضمیمه ‌کردن تصویری مرتبط و مناسب با محتوای طومار نیز ضروری است [21].

ویژگی‌های ارتباطی و اطلاع‌رسانی

سکوی ManaBalss ازطریق پیام‌های داخلی به‌طور مستمر با ارائه‌دهندگان طومار در ارتباط است و پیشنهادهایی برای بهبود محتوای طومارها ارائه می‌دهد. حامیان طومارها نیز ازطریق ایمیل از هرگونه تغییرات و به‌روزرسانی‌های مرتبط با طومارهای مورد حمایتشان آگاه می‌شوند. علاوه‌بر این، سکو دارای یک خبرنامه است که تمام اخبار مرتبط با طومارها و جزئیات پیگیری آنها در آن منتشر می‌شود. ManaBalss در شبکه‌های اجتماعی مختلف ازجمله فیس‌بوک، توییتر و لینکدین نیز فعال است [21].

حدنصاب امضاها و نحوه پیگیری قانونی

پیش از تأسیس این سکو، هیچ سازوکار مشخصی برای پیگیری و پاسخ‌گویی به طومارها ازسوی تصمیم‌گیرندگان وجود نداشت. اما در سال ۲۰۱۱، همزمان با راه‌اندازی سکو و ثبت فقط دو طومار در آن، این طومارها توانستند در همان ساعات ابتدایی صدها امضا جمع‌آوری کنند. دو روز بعد، رئیس‌جمهور وقت لتونی در رسانه‌ها به سکوی ManaBalss اشاره کرد و از مردم خواست تا درصورت تمایل، از طومارها حمایت کنند. این اقدام سبب شد تا توجه سیاست‌مداران به سکو جلب شود و پس از آن مقرر شد هر طوماری که موفق به جمع‌آوری 10000 امضا (تقریباً 0.5درصد از جمعیت افراد واجد شرایط) شود، برای بررسی و تبدیل به قانون به پارلمان ارسال گردد [21و24].

این شیوه پیگیری بعدها به یک تعهد قانونی ازسوی دولت و پارلمان تبدیل شد که همچنان ادامه دارد. به این صورت که پس از جمع‌آوری حدنصاب امضاها، طومار به پارلمان ارسال و سپس صحت امضاها توسط اداره امور شهروندی و مهاجرت لتونی تأیید می‌شوند. بعد از این مرحله، کمیسیون «تفویض اختیار، اخلاق و بررسی پیشنهادها» در پارلمان لتونی، طومار را بررسی می‌کند و ممکن است از کارشناسان درباره موضوع نظرخواهی کند و در ادامه طومار به کمیسیون‌های مرتبط برای ارزیابی بیشتر ارجاع داده می‌شود. البته این فرایند برای هر طومار منحصربه‌فرد است و ممکن است طومارها برای به نتیجه رسیدن، نیاز به تلاش‌های لابی‌گری ازسوی آغازگران آن داشته باشند [25]. معمولاً بررسی طومارها در کمیسیون‌های پارلمان لتونی تحت پوشش خبری و رسانه‌ای انجام می‌شود. گفتنی است فرایند جمع‌آوری‌ طومار در این سکو بدون محدودیت زمانی انجام می‌شود و مهلت مشخصی برای آن وجود ندارد [26].

شکل 21. پوشش خبری بررسی طومارها در کمیسیون‌های پارلمان لتونی[22]

اگرچه تمرکز اصلی سکوی ManaBalss بر جمع‌آوری امضا برای ارائه طومارها به پارلمان است، برخی از طومارهایی که حدنصاب امضا را کسب نکرده‌اند نیز توانسته‌اند از طرق مختلف به موفقیت دست یابند. یکی از این نمونه طومارها مربوط به ممنوعیت استفاده از حیوانات وحشی در نمایش‌های سیرک‌ها بود که در سال 2016 در سکو ثبت شد. این طومار با اینکه فقط توانست 3000 امضا کسب کند و به حدنصاب امضا نرسید، اما ازطریق لابی‌گری‌های مستمر ازسوی ارائه‌دهندگان، پیگیری‌های مداوم و جلب توجه رسانه‌ها توانست تاثیرات قابل‌ توجهی بگذارد. ویدئوهای وایرال ‌شده‌ای، که ظلم به حیوانات در پشت پرده سیرک‌ها را نشان می‌دادند، موجی از حساسیت‌ اجتماعی ایجاد کردند. در نهایت این تلاش‌ها منجر به تصویب قانونی شد که از سال 2017 استفاده از حیوانات وحشی در سیرک‌های لتونی ممنوع شد[22].

قابلیت‌های گزارش‌دهی و آمارگیری

سکوی ManaBalss درزمینه گزارش‌دهی و آمارگیری عملکرد بسیار خوبی دارد. معمولاً به‌طور سالیانه، گزارش‌هایی درباره دستاوردهای سکو و طومارهای ثبت ‌شده منتشر می‌شود که اغلب به‌صورت اینفوگرافیک ارائه می‌گردد. همچنین، داده‌های آماری به‌روزی از تعداد کل طومارها و امضاهای ثبت ‌شده، تعداد بازدیدهای سکو، بازدیدکنندگان منحصربه‌فرد، پراکندگی جغرافیایی بازدیدکنندگان و طومارهایی که بیشترین امضا را کسب کرده‌اند، در دسترس عموم قرار دارد.

درخصوص پیگیری طومارها نیز گزارش‌های دقیقی ارائه می‌شود. در مواردی که طوماری موفق به ایجاد تغییرات مثبت ازطریق ارائه به پارلمان شود، مراحل طی شده از ارسال طومار به پارلمان تا تصمیم‌گیری نهایی درخصوص آن به‌صورت شفاف توضیح داده می‌شود. درصورتی‌که طوماری بدون ارائه به پارلمان موفق به جلب توجه و ایجاد تغییرات شود، نحوه دستیابی به این موفقیت نیز به‌تفصیل بیان می‌شود. به‌عنوان ‌مثال به تلا‌ش‌های لابی‌گری صورت‌گرفته توسط ارائه‌دهندگان طومار و نقشی که رسانه‌ها در برجسته‌سازی اهمیت موضوع ایفا کرده‌اند، اشاره می‌شود. طومارهایی که به‌دلایل مختلف متوقف یا رد شده‌اند نیز همراه با دلایل و توضیحات شفاف تشریح می‌شوند. ازآنجایی‌که این سکو محدودیت زمانی برای جمع‌آوری امضاها ندارد، ممکن است برخی طومارها با گذشت زمان، دلایل توجیهی خود را از دست بدهند و به همین دلیل روند جمع‌آوری امضا برای آنها ازسوی سکو متوقف شود. به‌عنوان ‌مثال در سال 2017 طوماری با موضوع افزایش حداقل حقوق کارکنان دولت با مبلغ پیشنهادی مشخص ایجاد شد که حدنصاب امضا را برای ارائه به پارلمان کسب نکرد. چند سال بعد، حداقل حقوق کارکنان از میزان ذکر شده در طومار فراتر رفت و بنابراین ادامه چنین طوماری بی‌فایده به‌نظر می‌رسید و درنتیجه توسط سکو متوقف شد [22].

امنیت و حریم خصوصی

سکوی ManaBalss با همکاری هکرهای برتر لتونی امنیت کاربران را به بهترین شکل ممکن تأمین می‌کند. هرچند داده‌های کاربران در سامانه ذخیره می‌شود، به‌هیچ‌وجه افشا نمی‌شود و فقط برای تأیید هویت و جلوگیری از ثبت امضاهای تقلبی مورد استفاده قرار می‌گیرد. هنگام امضای طومار، جزئیات شخصی مانند اسامی کاربران نمایش داده نمی‌شود و فقط تعداد امضاهای ثبت ‌شده به‌صورت کلی قابل مشاهده است. کاربران برای آگاهی از سیاست‌های حفظ حریم خصوصی، می‌توانند به قسمتی به همین نام در سکو مراجعه کنند و نکات قانون و حقوقی مربوط را که به‌طور مفصل بیان شده است، مشاهده و مطالعه کنند [22و27].

 رابط کاربری و تجربه کاربری

ابتدا سکو فقط به زبان لتونی در دسترس بود، اما چند سال پس از راه‌اندازی، زبان روسی نیز به فهرست زبان‌های پشتیبانی شده اضافه شد. توسعه‌دهندگان ManaBalss با همکاری متخصصان برجسته بازاریابی و فناوری لتونی، سکویی ایجاد کرده‌اند که به‌خوبی میان کارایی و طراحی تعادل برقرار کرده و امتیازات بالایی درزمینه عملکرد و کیفیت رابط کاربری کسب کرده است [27]. دسترسی به طومارها بسیار ساده است و در سه دسته «فعلی»، «جدید» و «موفق» قرار دارند. طومارهای فعلی طومارهایی‌اند که در حال حاضر برای دریافت امضا بازند و طومارهای جدید طومارهایی‌اند که به‌تازگی منتشر شده‌اند.

شکل 22. دسته‌بندی طومارها در سکوی ManaBalss.lv[22]

یکی از نقاط ضعف سکو نبود قابلیت‌های جست‌وجوی پیشرفته است. جست‌وجوی کلمه‌محور، تنها روش یافتن طومارهاست و فیلترها و گزینه‌های غربال‌گری خاصی برای محدود کردن نتایج وجود ندارد. ازلحاظ بصری نیز به‌نظر می‌‌رسد سکو چندان حرفه‌ای نباشد و انتخاب رنگ‌ها می‌توانست به‌گونه‌ای باشد که تجربه کاربری را جذاب‌تر کند[22].

نحوه ارتباط با پارلمان (قابلیت ادغام با نهادهای مرجع)

پس از جمع‌آوری 10,000 امضا برای یک طومار، ارسال آن به پارلمان برعهده ارائه‌دهنده طومار است. اما در این باره سکو به‌عنوان یک تسهیل‌گر عمل می‌کند و ازطریق ارائه مشاوره و راهنمایی‌های لازم، فرایند ارسال طومار به پارلمان را برای کاربران ساده‌تر می‌کند. افراد پیش از ارسال طومار، بهتر است با سکو تماس بگیرند تا از نحوه آماده‌سازی طومار و مراحل انتقال آن به پارلمان مطلع شوند. سکو همچنین پیشنهاد می‌کند که ارائه‌دهندگان طومار برای پیگیری روند پیشرفت آن در پارلمان، به‌عنوان بازدیدکننده در جلسات پارلمانی حضور یابند و با ارسال نامه به رؤسای کمیسیون‌های مربوطه وضعیت طومار خود را دنبال کنند [22و28].

با توجه به تنوع سکو‌های طومار الکترونیک در کشورهای مختلف، مقایسه‌ آنها براساس مجموعه‌ای از شاخص‌های نهادی، فنی و کارکردی دیدی جامع نسبت به شیوه‌های مختلف طراحی و پیاده‌سازی این ابزار فراهم می‌کند. جدول 2، برپایه تحلیل پیشین، به‌طور خلاصه ویژگی‌های کلیدی این سکو‌ها، ازجمله ساختار حقوقی، فرایند ثبت و تأیید امضا و نحوه اتصال به نظام تصمیم‌گیری، را در کنار شاخص‌هایی نظیر تجربه کاربری، امنیت و حریم خصوصی، ویژگی‌های ارتباطی و اطلاع‌رسانی و ... مرور و مقایسه می‌کند.

جدول 2. مقایسه سکو‌های رسمی و غیررسمی طومار الکترونیک

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

 7-2. نمونه‌های داخلی

در ایران، سکو‌های رسمی یا حاکمیتی طومار الکترونیکی وجود ندارد و فعالیت‌های مرتبط با جمع‌آوری امضا و طومارهای مردمی ازطریق سکو‌های غیردولتی صورت می‌گیرد. سکو‌های خصوصی نظیر «کارزار» و «فارس‌من» با هدف تسهیل ارتباط میان شهروندان و مسئولان ازطریق طومارهای مردمی، مشغول فعالیت‌اند. این سکو‌ها باتکیه‌بر ماهیت مستقل خود، زمینه‌ای برای جمع‌آوری و انعکاس نظرهای عمومی فراهم کرده‌اند. ازآنجاکه مقام‌های دولتی الزام قانونی مستقیمی برای پاسخ‌گویی به طومارها ندارند، تعامل با این سکو‌ها بیشتر به اختیارات و ترجیحات نهادهای دولتی بستگی دارد. این ویژگی اگرچه استقلال سکو‌ها را حفظ می‌کند، ممکن است بر اثربخشی آنها در پیگیری مطالبات رسمی تأثیرگذار باشد.

یکی دیگر از مسائل قابل توجه، نحوه ثبت امضا در این سکو‌هاست که براساس اطلاعات تماس انجام می‌شود. نبود سازوکار تأیید هویتی معتبر، احتمال وجود امضاهای غیرواقعی را مطرح می‌کند که می‌تواند اعتبار برخی طومارها را زیر سؤال ببرد. در کارزار برای جلوگیری از امضاهای جعلی، نظارت مستمری بر کیفیت امضاها صورت می‌گیرد تا اسپم‌ها، ربات‌ها و امضاهای غیرواقعی حذف شوند. علاوه‌بر این کارزار مدعی است که در کنار استفاده از راهکارهای فنی، ممکن است با امضاکنندگان ازطریق پیامک یا به‌صورت تلفنی تماس گرفته شود و درصورت مشاهده بیش از حد امضاهای غیرواقعی روی یک طومار، آن طومار توسط کارزار متوقف خواهد شد.

در هر دو سکو، آستانه‌هایی برای پیگیری طومارها تعریف شده است. برای مثال، در «کارزار» با جمع‌آوری 2000 امضا، طومار در دبیرخانه سازمان مربوطه ثبت می‌شود. بااین‌حال، پاسخ‌گویی به این طومارها تابع رویه‌های داخلی هر سازمان است و الزام مشخصی برای واکنش به طومارها وجود ندارد. در «فارس‌من» نیز روند پیگیری طومارها به خبرنگاران خبرگزاری فارس سپرده شده، اما روش و فرایند پیگیری مبهم است و به‌طور شفاف توضیح داده نشده است.

هر دو سکو برخی معیارهای غربالگری را برای نمایش طومارها اعمال کرده‌اند. فارس‌من مدعی است که طومارهای تکراری را حذف می‌کند، اما همچنان طومارهای مشابه در این سکو قابل مشاهده‌اند. علاوه‌بر این، فارس‌من به‌علت قرار گرفتن ذیل خبرگزاری فارس، ممکن است طومارها را مبتنی‌بر اهداف و اصولی مشخص غربال کند. در مقابل بنیان‌گذاران کارزار مدعی‌اند که وابستگی به هیچ جریان و نهادی ندارند و از موضوعات متنوع در حوزه‌های مختلف استقبال می‌کنند. بااین‌حال فقدان سازوکار غربال‌گری دقیق و شفاف ممکن است به کاهش ارزش محتوایی برخی طومارها و عدم صحت‌سنجی دقیق منجر شود.

 بسیاری از سکو‌های طومار الکترونیکی غیررسمی در جهان بر فلسفه جذب حمایت عمومی استوارند؛ یعنی اعتقاد بر این است که اگر یک طومار بتواند امضاهای زیادی جذب کند، این امر نشان‌دهنده اهمیت موضوع طومار در نظر مردم است؛ بنابراین صحت‌سنجی مطالبات برعهده خود مردم گذاشته می‌شود و اگر طومار مورد حمایت گسترده مردم قرار نگیرد، به‌طور ضمنی از اعتبار ساقط می‌شود. این دیدگاه مبتنی‌بر «خرد جمعی» است که معتقد است جمعیت بزرگ‌تری که از یک مطالبه حمایت می‌کند معمولاً درست تشخیص می‌دهد. 

در مجموع، سکو‌های «کارزار» و «فارس‌من» بیشتر به‌عنوان ابزاری برای سنجش نبض اجتماعی و بازتاب‌دهنده نظرها و نگرانی‌های عمومی شناخته می‌شوند. این سکو‌ها اگرچه توانسته‌اند بستری برای مشارکت عمومی فراهم کنند، چالش‌های موجود در سازوکارهای پیگیری و نبود الزام قانونی برای پاسخ‌گویی ازسوی حاکمیت، می‌تواند به محدودیت‌هایی در تأثیرگذاری واقعی آنها بر سیاستگذاری منجر شود[29 و 30].

شکل 23. صفحه اول سکوی کارزار[29]

شکل 24. صفحه اول فارس من[30]

جدول 3. مقایسه دو سکوی کارزار و فارس‌من [29 و30]

7-2-1. نمونه‌هایی از طومارهای موفق در سکو‌های‌ کارزار و فارس‌من

سکوی کارزار یک بخش به نام کارزارهای موفق دارد که در آن طومارهایی را که به نتیجه رسیده‌اند نمایش داده است. البته کارزار در بخش‌های مختلف سکو تأکید کرده است که هدف آن «آگاهی‌بخشی» درباره دغدغه گروهی از مردم است و کمک می‌کند تا توجه رسانه‌ها به یک موضوع جلب شود و امکان قانع کردن مسئولان فراهم شود. اما به نتیجه رسیدن مطالبات مدنی به عوامل متنوعی بستگی دارد و طومارها برای تأثیرگذاری بیشتر حتماً باید همراه با سایر ابزارها و روش‌های مدنی مورد استفاده قرار گیرند. کارزار عنوان می‌کند که اثرگذاری آن برای موفقیت مطالبه‌ها کاملاً متغیر است و ممکن است روی یک مطالبه 5 درصد تأثیر گذاشته و روی مطالبه‌ای دیگر بیش از 90 درصد تأثیرگذار باشد[29].

شکل 25. طومارهای موفق در سکوی کارزار[29]

سکوی فارس‌من نیز یک بخش به نام پویش‌های موفق دارد که در آن طومارهایی منتشر می‌شوند که به نتایج مثبتی دست یافته‌اند. البته موفقیت این طومارها ممکن است از راه‌های مختلفی حاصل شده باشد و به‌طور کامل مرتبط با سکو نباشد. تأثیری که فارس‌من بر موفق شدن طومارها دارد، اطلاع‌رسانی آن ازطریق رسانه‌ها و جلب توجه مسئولان به موضوع است. برای ثبت طومار در فارس‌من، یکی از معیارها این است که موضوع طومار تکراری نباشد؛ اما در بخش‌های مختلف سکو، طومارهای تکراری به‌وفور یافت می‌شود و شکل 26 نیز گویای این موضوع است[30].

شکل 26. طومارهای موفق در فارس من[30]

8.مقایسه سکو‌های طومار الکترونیک رسمی و غیررسمی

 به گفته لیندنر و ریم، مهم‌ترین تفاوت میان طومارهای الکترونیک رسمی و غیررسمی به نحوه مرجعیت و مدیریت آنها باز‌می‌گردد. سکو‌های رسمی توسط نهادهای حاکمیتی راه‌اندازی می‌شود و ازاین‌رو، فرایندهایی مانند ثبت طومار، جمع‌آوری امضا و رسیدگی به طومار در آنها تابع قوانین عمومی است. در مقابل، سکو‌های غیررسمی توسط نهادهای غیردولتی یا مؤسسات خصوصی (اعم از انتفاعی یا غیرانتفاعی) شکل می‌گیرند و بنابراین الزاماً مشمول ضوابط قوانین عمومی نیستند. البته این به‌معنای فقدان هرگونه مقررات در این سامانه‌ها نیست، بلکه منظور آن است که قواعد الزام‌آور و ساختارهای رسمی حاکم بر سکو‌های حاکمیتی درباره آنها اعمال نمی‌شود [31]. نحوه مدیریت این دو نوع سکو بر شیوه تعامل آنها نیز اثرگذار است. به باور موسکا و سانتوچی، سکو‌های رسمی اغلب مبتنی‌بر الگویی از تعامل بالابه‌پایین هستند. به این معنا که شهروندان در فرایندهایی که توسط نهادهای حاکمیتی برای تسهیل مشارکت عمومی تنظیم شده است، ایفای نقش می‌کنند، در مقابل سکو‌های غیررسمی بیشتر امکان نوعی از کنش پایین‌به‌بالا را فراهم می‌کنند. جایی که شهروندان خود ابتکار عمل را در دست می‌گیرند و زمینه‌های مشارکت در فرایندهای سیاسی را ایجاد می‌کنند [32].

این دو نوع سکو از جهات دیگری نیز باهم تمایز دارند. بنابر مطالعه تطبیقی برگ، در سکو‌های رسمی به‌علت پیوند مستقیم با نهادهای حاکمیتی و الزام این نهادها در پاسخ‌گویی به طومارها، امکان پیگیری و ارزیابی اثرگذاری طومارها معمولاً ساده‌تر و شفاف‌تر است. درحالی‌که در سکو‌های غیررسمی به‌علت ماهیت خودگردان آنها، چنین ضمانت‌هایی وجود ندارد. همچنین در بسترهای رسمی، نظارت دقیق‌تری بر محتوای طومارها و صحت امضاها صورت می‌گیرد. حال آنکه در سکو‌های غیررسمی این نظارت‌ها معمولاً محدودتر است و راستی‌آزمایی امضاها به‌ندرت انجام می‌گیرد[14].

در نوع رسمی معمولاً چارچوب‌های عددی و زمانی مشخص برای بررسی طومارها تعریف شده است، اما در نمونه‌های غیررسمی معمولاً تعداد مشخص امضا یا زمان‌بندی دقیق برای جمع‌آوری امضاها تعیین نمی‌شود. این تفاوت را می‌توان ناشی از سازوکارهای رسیدگی دانست؛ چراکه در سکو‌های رسمی با رسیدن به حدنصاب مشخص، طومارها به نهاد مسئول ارجاع داده می‌شود، اما در سامانه‌های غیررسمی مسئولیت پیگیری و هدایت طومارها کاملاً برعهده فرد یا گروه آغازکننده است و ازاین‌رو محدودیت‌های زمانی و عددی بر آن تحمیل نمی‌شود[14].

از منظر امنیت و حریم خصوصی نیز تفاوت‌هایی میان این دو بستر وجود دارد. در سکو‌های رسمی، با هدف اطمینان از صحت داده‌ها و پیشگیری از سوءاستفاده، معمولاً امکان امضای ناشناس وجود ندارد و فرایند امضا با احراز هویت همراه است. همچنین این سکو‌ها غالباً فضای گفت‌وگو و تبادل‌نظر را محدود می‌کنند تا از بروز چالش‌هایی مانند افترا یا گفتار نفرت‌انگیز جلوگیری شود. در مقابل سکو‌های غیررسمی معمولاً به کاربران اجازه داده می‌دهند طومارها را به‌صورت ناشناس ثبت و امضا کنند و اسامی امضاکنندگان نیز برای عموم قابل مشاهده است. این بسترها اغلب تعامل‌پذیرتر است و با فراهم کردن فضاهایی مانند انجمن‌های گفت‌وگو مشارکت کاربران را تسهیل می‌کنند[14].

ازنظر محتوایی نیز طومارهایی که در سکو‌های رسمی ثبت می‌شوند، غالباً طولانی‌تر و از نظر زبانی ساختاریافته‌ترند و با لحن خنثی و استدلال منطقی‌تری بیان می‌شوند. این طومارها بیشتر بر مسائل سیاستگذاری در سطح کلان و ملی تمرکز دارند. در مقابل طومارهایی که در سکو‌های غیررسمی ثبت می‌شوند، تمایل بیشتری بر بیان احساسات، پرداختن به مسائل متنوع اجتماعی و فرهنگی در سطوح مختلف و استفاده از لحن غیررسمی‌تر دارند. دامنه مخاطبان نیز در این دو بستر متفاوت است. سکو‌های رسمی نهادهای قانونگذار و اجرایی را هدف قرار می‌دهند، درحالی‌که سکو‌های غیررسمی ممکن است مخاطبان متنوع‌تری از بخش‌های خصوصی و حاکمیتی را دربرگیرند [14].

افزون‌بر این، تجربه‌ سکو‌هایی نظیر «ما مردم» در آمریکا و نمونه مشابهی در کره جنوبی، که با تغییر دولت‌ها از کار افتادند، نشان می‌دهد که سکو‌های رسمی غالباً تحت ‌تأثیر اولویت‌های دولت‌های وقت قرار دارند و تغییر در سیاست‌های دولت یا تغییر در ترکیب پارلمان می‌تواند تأثیر مستقیم بر عملکرد و حتی بقای این سکو‌ها داشته باشد. در مقابل، سکو‌های غیررسمی به‌علت عدم وابستگی به حاکمیت، پایدارتر به‌نظر می‌رسند و با تغییرات سیاسی کمتر متزلزل می‌شوند [33 و 34].

بررسی‌های این گزارش نیز مؤید بخشی از یافته‌های پژوهشگران پیشین درخصوص تفاوت میان سکو‌های رسمی و غیررسمی است؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی نظیر احراز هویت کاربران. در نمونه‌های بررسی ‌شده، سکو‌های رسمی عموماً سازوکارهای مشخصی برای احراز هویت دارند که در سکو‌های غیررسمی به‌ندرت مشاهده می‌شود. البته موارد استثنایی مانند سکوی طومار الکترونیک پارلمان آلمان نیز وجود دارد. اما درمجموع می‌توان گفت سخت‌گیری بیشتر سکو‌های رسمی به‌واسطه ارتباط مستقیم با نهادهای حاکمیتی قابل توجیه است.

در حوزه تأمین مالی نیز تفاوت‌هایی وجود دارد؛ سکو‌های رسمی از حمایت مالی دولت برخوردارند؛ درحالی‌که سکو‌های غیررسمی عمدتاً ازطریق کمک‌های مردمی یا تبلیغات مرتبط با طومارها تأمین مالی می‌شوند. از همین رو، نمایش پیام‌های تبلیغاتی در بسترهای غیررسمی رایج‌تر است. همچنین، نحوه نگارش طومارها در سکو‌های رسمی تابع چارچوب‌های مشخص و گاه الزام‌آور است و بعضاً طومارها باید به شکل متن قانونی تنظیم شوند. در سکو‌های غیررسمی، هرچند پیشنهادهایی برای ساختار متن ارائه می‌شود، نویسندگان آزادی بیشتری در نگارش متن طومار دارند. ازحیث رابط و تجربه کاربری، سکو‌های غیررسمی در اغلب موارد عملکرد بهتری دارند؛ طراحی‌های جذاب‌تر، بهره‌گیری از رنگ‌های متنوع‌تر، امکان بارگذاری تصویر و ویدئو و نمایش گرافیکی آمار ازجمله ویژگی‌های برجسته آنهاست.

بااین‌حال، درزمینه پیگیری وضعیت طومارها، سکو‌های رسمی به‌دلیل برخورداری از سازوکارهای پاسخ‌گویی و ارجاع نهادی، عملکرد دقیق‌تر و شفاف‌تری دارند. در جمع‌بندی می‌توان گفت که سکو‌های رسمی از انسجام و استانداردهای قانونی بیشتری برخوردارند، درحالی‌که سکو‌های غیررسمی با انعطاف‌پذیری بیشتر، تجربه کاربری غنی‌تری را فراهم می‌آورند. این تفاوت‌های ساختاری و عملکردی، بیانگر تنوع الگوهای مشارکت شهروندی در بسترهای دیجیتال است که هریک مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند.

جدول 4. مقایسه سکو‎‌های رسمی و غیررسمی طومار الکترونیک

    مأخذ: یافته‌های تحقیق.

9.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

 مبتنی بر درس‌آموخته‌هایی از تجربه‌های موفقیت و شکست سکوهای طومار الکترونیک که اشاره شد، به نظر می‌رسد که لازم است با حوصله و دقت‌نظر مسیری طی شود که هم سکوهای موجود تقویت شوند و هم ارتباط کارآمدتری با حکمرانی پیدا کنند و هم امکان یادگیری و ورود هوشمندانه قوه مقننه به این فرایندها فراهم گردد. بر این اساس موارد زیر پیشنهاد می‌شود:

-طراحی و تدوین روال‌ها و دستورالعمل‌های همکاری دولت و مجلس شورای اسلامی با سکو‌های طومار الکترونیک

همکاری دولت و مجلس با سکو‌های طومار الکترونیک، که توسط بخش خصوصی توسعه یافته‌اند، این امکان را می‌دهد که از هزینه‌های بالای توسعه یک سکوی جدید و هزینه‌های ‌نگهداری آن جلوگیری شود که این امر به‌طور مستقیم موجب صرفه‌جویی در‌ منابع مالی و زمانی دولت و مجلس می‌شود.

پیشنهاد می‌شود نهادهای مربوطه در مجلس ازجمله هیئت‌رئیسه، معاونت نظارت و کمیسیون اصل (90) روال‌ها و دستورالعمل‌های همکاری دولت و مجلس شورای اسلامی را با سکو‌های طومار الکترونیک طراحی و تدوین کنند. مرکز نوآوری قوه مقننه به‌عنوان حلقه واسط مجلس شورای اسلامی با زیست‌بوم فناوری و نوآوری با همکاری مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری، می‌توانند در قالب برگزاری رویدادهای هم‌آفرینی و شبیه‌سازی، تسهیل‌گر این مهم باشد.

دستورالعمل مذکور می‌تواند شامل موارد مختلفی باشد که برخی از آنها عبارت‌اند از: 1. برای تجربه همکاری مؤثر، طومارهای مرتبط با حوزه‌ اختیارات مجلس و دولت می‌تواند از سایر طومارها تفکیک شود تا بررسی و پاسخ‌گویی به طومارها هدفمندتر انجام گیرد؛ ازاین‌رو تدوین یک ساختار‌ نگارشی استاندارد برای طومارهایی که مخاطب آنها مجلس یا دولت است، امکان تسریع در بررسی آن را فراهم می‌کند. 2. استانداردهای لازم برای هماهنگی فنی میان سکو‌های مورد استفاده و سامانه‌های داخلی مجلس به‌نحوی باشد که اطمینان حاصل شود انتقال اطلاعات و داده‌ها به‌درستی انجام می‌شود. 3. درباره تعداد امضاهای لازم برای به حدنصاب رسیدن یک طومار برای ارجاع به مجلس نیز می‌توان پیشنهادهای مختلفی را آزمود. 4. شیوه‌های انتشار شفاف وضعیت پیگیری هر طومار و نتایج آن نیز می‌تواند از محورهای دستورالعمل مذکور باشد.

 -درصورت تمایل مجلس به ایجاد سامانه اختصاصی برای خود، شروط و الزامات و اقتضائات آن رعایت شود.

اگر مجلس سکوی‌ طومار الکترونیک مختص خود داشته باشد، احتمالاً پیگیری و ارزیابی طومارهای ناظر به قوانین می‌تواند تسهیل شود. بااین‌حال تجربیات نشان می‌دهد که وابستگی این سکو‌ها به نهادهای دولتی و مجلس، می‌تواند چالش‌هایی را درزمینه پایداری و تداوم فعالیت ایجاد کند. تغییرات ساختاری در دولت یا مجلس، ازجمله تغییر مسئولان می‌تواند این سکو‌ها را در معرض ریسک‌های مدیریتی و ساختاری قرار دهد وآنها را دچار‌ نوسانات و تغییرات ناگهانی کند و در نهایت به اختلال در روند کاری‌شان منجر شود. تجربیات کشورهایی مانند آمریکا و کره جنوبی نشان می‌دهد که این سکو‌ها در مواجهه با تغییرات ساختاری در دولت یا مجلس دچار ناپایداری و تزلزل می‌شوند.

بااین‌حال، اگر مجلس تصمیم به ایجاد سکوی‌ اختصاصی خود بگیرد، ضمن اینکه باید هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی و کمیسیون اصل (90) تقسیم کار طراحی و اجرای آن را راهبری کنند، باید به چند نکته اساسی توجه شود: نکته اول، اینکه این سکو‌ها چیزی فراتر از یک ابزار فنی محسوب می‌شوند و باید با درکی عمیق از ظرفیت‌های حقوقی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و فناورانه ایجاد شوند و صرفاً به یک محصول دیجیتال تقلیل پیدا نکنند. بدون این درک جامع، حتی باوجود زیرساخت‌های فنی مناسب، چنین سکویی نمی‌تواند مشارکت مردمی را به همراه داشته باشد. توجه به این مهم می‌تواند به اندیشیدن تدابیری برای جلوگیری از ریسک‌های پیش‌گفته کمک کند.

نکته دوم، اینکه راه‌اندازی این سکو‌ها باید در چارچوب شفافیت و اعتماد عمومی صورت گیرد. به‌عبارت ‌دیگر مردم باید احساس کنند که این سکو‌ها ابزاری برای حکمرانی شفاف‌اند و به این منظور باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که امکان پیگیری دقیق طومارها فراهم باشد و مردم از نحوه پردازش طومارها و تصمیم‌گیری‌ها مطلع شوند.

نکته سوم، در نظر گرفتن فضای مناسبی برای بحث و تبادل‌نظر مردم در سکو است. این فضا باید به کاربران این امکان را بدهد تا نظرهای خود را به‌طور سازنده به‌اشتراک بگذارند. از این طریق حس اجتماعی بودن و مشارکت جمعی در میان مردم تقویت می‌شود. همانند تجربه کشور استونی و سکوی Rahvaalgatus که در آن پیش از آغاز فرایند جمع‌آوری امضا، کاربران درمورد موضوع هم‌اندیشی می‌کنند و ارائه‌دهنده می‌تواند طومار را با هم‌فکری‌های صورت‌گرفته اصلاح کند.

-ورود فعال مرکز پژوهش‌ها به‌عنوان نهاد مشورتی و تخصصی در راستای تقویت طومارها و ارائه مشاوره‌های تخصصی به صاحبان طومار

در فرایندهای مشارکت عمومی نقش نهادهای مشاوره‌ای و تخصصی مانند مرکز پژوهش‌ها به‌عنوان بازوی حمایتی و تحلیلی می‌تواند بسیار مؤثر باشد. این مرکز با برخورداری از کارشناسان متخصص در حوزه‌های مختلف، توانایی شناسایی مسائل پیچیده و ارائه راهکارهای عملی و مؤثر را دارد. درنتیجه می‌تواند در این مسیر نقش مهمی ایفا کند و به بهبود کیفیت و تأثیرگذاری طومارها و فرایندهای مرتبط با آنها کمک کند.

یکی از اصلی‌ترین نقش‌هایی که مرکز پژوهش‌ها می‌تواند ایفا کند، ارائه مشاوره‌های تخصصی به نویسندگان طومارها است. کارشناسان این مرکز می‌توانند با بررسی دقیق محتوای طومارها و شناسایی نکات فنی و حقوقی، آنها را به عملیاتی‌شدن نزدیک‌تر‌ کنند. این مشاوره‌ها می‌تواند شامل پیشنهادهایی برای تدوین دقیق‌تر مطالب، رفع ابهامات حقوقی و پیشنهادهای اجرایی باشد که طومارها را برای تصمیم‌گیران در مجلس قابل قبول‌تر و مؤثرتر می‌کند. درنتیجه، طومارها با کیفیت بالاتر و دقت بیشتری به دست مقامات خواهند رسید. در تجربه کشور لتونی و سکوی Manabalss نیز دیده شد که گروهی از مشاوران قبل از ارائه طومار به پارلمان، به نویسندگان در بهبود و تقویت متن طومار کمک می‌کنند و این اقدام باعث می‌شود که نواقص اولیه طومارها رفع شود. همچنین طومارها ازنظر مطابقت با قانون اساسی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرند تا درصورت وجود ناهماهنگی اصلاح، یا درصورت عدم اصلاح‌پذیری، بدون صرف هزینه‌های زمانی از دستور کار خارج شوند.

همچنین، مرکز پژوهش‌ها می‌تواند نقش مهمی در ارائه پیشنهادها برای زیرساخت‌های حقوقی درزمینه همکاری‌های مجلس با سکو‌های موجود یا راه‌اندازی سکوی جدید ایفا کند. این نهاد می‌تواند چارچوب‌های قانونی لازم برای تعامل و همکاری مجلس با این سکو‌ها را شفاف‌سازی، و الزامات حقوقی و قانونی آنها را تعیین کند و پیشنهادهایی درزمینه سازگاری این سکو‌ها با قوانین موجود، تنظیم روابط حقوقی میان طرف‌ها و رعایت حقوق شهروندان ارائه دهد.

جدول 5. پیشنهاد توصیه سیاستی ویژه گزارش‌های راهبردی/نظارتی

مأخذ:  همان.