بیان/ شرح مسئله
بخش صنعت، یکی از ارکان مهم اقتصاد ایران و همچنین یکی از بخشهای تأثیرگذار در رشد اقتصادی است. سیاستگذاری مناسب برای این بخش صنعت نیازمند شناخت کافی از ساختار و روند متغیرهای مهم این بخش است. ازاینرو، رصد و پایش شاخصههای مهم این بخش کمک قابلتوجهی به سیاستگذاری علمی در این بخش خواهد کرد. این گزارش، دومین شماره از گزارشهای ادواری فصلی رصد شاخصهای بخش صنعت با هدف رصد و پایش شاخصههای اصلی بخش صنعت و داشتن تصویری واضح از وضعیت این بخش و زیربخشهای آن منتهی به ششماهه دوم سال 1403 است.
نقطهنظرات/ یافتههای کلیدی
جدول 1. خلاصه شاخصهای بخش صنعت و صنایع منتخب
|
عنوان |
شاخصها |
1401 |
1402 |
1403 |
ششماهه اول 1403 |
ششماهه دوم 1403 |
|
بخش صنعت |
رشد تولید در صنعت (شرکتهای بورسی) - درصد |
5 |
1 |
1.1- |
1.3- |
0.9- |
|
رشد فروش در صنعت (شرکتهای بورسی)- درصد |
6.4 |
3.6- |
0.2 |
1.8- |
2.2 |
|
|
شامخ مدیران خرید در بخش صنعت |
59.5* |
56.2* |
54.4* |
47.8 |
51.6 |
|
|
تعداد مجوزهای بهرهبرداری |
6619 |
8928 |
8436 |
3757 |
4679 |
|
|
نسبت اشتغال مجوز به تعداد مجوز |
30 |
45 |
50 |
41 |
57 |
|
|
نسبت سرمایه مجوز به اشتغال مجوز- میلیارد ریال |
12.5 |
11.2 |
17.1 |
12.8 |
19.7 |
|
|
نرخ تورم- درصد |
31.7 |
29.9 |
28.6 |
27.5 |
24.9 |
|
|
ساخت مواد شیمیایی و فراوردههای شیمیایی |
رشد تولید (شرکتهای بورسی)- درصد |
3.7- |
2.2- |
0.5- |
2.3- |
1.3 |
|
رشد فروش (شرکتهای بورسی)- درصد |
1.5 |
5.7- |
3.7 |
1.4 |
6.1 |
|
|
شامخ مدیران خرید |
52.6* |
61* |
55.2* |
50.3 |
50.8 |
|
|
تعداد مجوزهای بهرهبرداری |
961 |
1231 |
1079 |
480 |
599 |
|
|
نسبت اشتغال مجوز به تعداد مجوز |
33 |
35 |
36 |
33 |
39 |
|
|
نسبت سرمایه مجوز به اشتغال مجوز- میلیارد ریال |
17.6 |
9.6 |
27.6 |
10.2 |
39.2 |
|
|
نرخ تورم- درصد |
26.4 |
18.7 |
38.2 |
25.4 |
31.4 |
|
|
فلزات پایه |
رشد تولید (شرکتهای بورسی)- درصد |
5,7 |
3,6 |
-3,5 |
-2,3 |
-4,6 |
|
رشد فروش (شرکتهای بورسی)- درصد |
3,1 |
0 |
-2,7 |
-4,5 |
-0,7 |
|
|
شامخ مدیران خرید |
57* |
53.3* |
50.2* |
49 |
47.8 |
|
|
تعداد مجوزهای بهرهبرداری |
228 |
312 |
309 |
151 |
158 |
|
|
نسبت اشتغال مجوز به تعداد مجوز |
72 |
185 |
133 |
79 |
184 |
|
|
نسبت سرمایه مجوز به اشتغال مجوز- میلیارد ریال |
24.2 |
18.4 |
35.7 |
24.3 |
40.4 |
|
|
نرخ تورم- درصد |
16,4 |
27,4 |
25,7 |
19.5 |
18.3 |
|
|
وسایل نقلیه و قطعات وابسته |
رشد تولید (شرکتهای بورسی)- درصد |
40.4 |
0.1- |
7.7- |
13.1- |
2- |
|
رشد فروش (شرکتهای بورسی)- درصد |
50.7 |
8.7- |
6.5- |
8.4- |
4.5- |
|
|
شامخ مدیران خرید |
56.2* |
52.2* |
51.9* |
48.9 |
51.2 |
|
|
تعداد مجوزهای بهرهبرداری |
144 |
198 |
243 |
110 |
133 |
|
|
نسبت اشتغال مجوز به تعداد مجوز |
57 |
137 |
177 |
127 |
217 |
|
|
نسبت سرمایه مجوز به اشتغال مجوز- میلیارد ریال |
6.0 |
5.2 |
4.6 |
6.2 |
3.9 |
|
|
نرخ تورم- درصد |
28,6 |
42,2 |
27,6 |
34,5 |
27,2 |
|
|
مواد غذایی |
رشد تولید (شرکتهای بورسی)- درصد |
4.2- |
1.2- |
2 |
2.9 |
1.1 |
|
رشد فروش (شرکتهای بورسی)- درصد |
1.6- |
2.5 |
0 |
0.8 |
0.7- |
|
|
شامخ مدیران خرید |
58.5* |
59* |
54.8* |
53 |
52.9 |
|
|
تعداد مجوزهای بهرهبرداری |
667 |
839 |
844 |
368 |
476 |
|
|
نسبت اشتغال مجوز به تعداد مجوز |
38 |
50 |
69 |
45 |
87 |
|
|
نسبت سرمایه مجوز به اشتغال مجوز- میلیارد ریال |
5.2 |
7.9 |
11.2 |
6.5 |
5.2 |
|
|
نرخ تورم- درصد |
74,7 |
35 |
26,5 |
30.5 |
26.4 |
مأخذ: محاسبات پژوهش.
*مربوط به اسفندماه هر سال است.
الف) تولید و فروش در صنعت (شرکتهای بورسی)
رکود در بخش صنعت در ششماهه دوم سال 1403 بهصورت رشد منفی تولید شرکتهای صنعتی بورسی نمایان شده و این درحالی است که در این مدت وضعیت فروش شرکتهای بورسی بهتر شده است. همچنین، با توجه به اینکه کاهش تولید در مقایسه با فروش شدیدتر است، لذا بهنظر میرسد که الگوی رکود بخش صنعت بیشتر مطابق با رکود عرضه است.
گفتنی است؛ رکود در بخش صنعت در ششماهه دوم سال 1403، در کاهش تولید صنایع «چوب و کاغذ»، «محصولات فلزی بهجز ماشینآلات و تجهیزات»، «دارو»، «خودرو و قطعات»، «کاشی و سرامیک»، «فلزات پایه»، «سایر کانی غیرفلزی»، «سیمان»، «کانی غیرفلزی» و «شیمیایی (بهجز دارو)» نمایان شده است و بهنظر میرسد با ادامه وضعیت جاری در ماههای آینده رکود در این بخش فراگیرتر شود.
ب) قیمتها و تورم در بخش صنعت
روند کلی شاخص قیمت محصولات صنعتی از بهار 1402 بهبعد روندی نزولی را نشان میدهد. بهطور مشخص نرخ تورم شاخص قیمت تولیدکننده از پاییز 1401 همواره کمتر از نرخ تورم مصرفکننده بوده است که میتوان آن را به روند رو به رکود بخش صنعت ناشی از نااطمینانی سیاسی، محدودیتها در تولید، عدم دسترسی به منابع مالی برای تولید و سیاستهای قیمتگذاری محصولات مهم صنعتی نسبت داد.
در سال 1403 در مقایسه با سال ماقبل، سطح رشتهفعالیتهای صنعتی بهغیر «ساخت چرم و محصولات وابسته»، «ساخت کک و فراوردههای حاصل از پالایش نفت» و «ساخت محصولات شیمیایی» که در آنها شاهد افزایش نرخ تورم هستیم، در سایر صنایع نرخ تورم شاخص قیمت تولیدکننده محصولات صنعتی روندی نزولی را نشان میدهد.
ج) مجوزهای بهرهبرداری رشتهفعالیتهای صنعتی
بررسی پروانههای بهرهبرداری واحدهای صنعتی بهعنوان شاخصی از پویاییهای بخش صنعت نشان میدهد که تعداد پروانههای بهرهبرداری بهرغم افزایش در سال 1402، در سال 1403 کاهش یافته است. لذا باید توجه کرد که نسبت سرمایه به تعداد مجوزها با توجه به افزایش سرمایه مجوز به قیمت ثابت افزایش یافته است.
در ششماهه دوم 1403 بهطور مشهودی سرمایهگذاری برای ایجاد اشتغال در فعالیتهای صنعتی افزایش یافته است. درواقع بهطور متوسط هر کارگر صنعتی با میزان سرمایه بیشتری در بخش صنعت فعالیت میکند.
د) وضعیت شاخص شامخ در بخش صنعت
شاخص شامخ که بهنوعی میزان خوشبینی فعالان اقتصادی نسبت به چشمانداز آتی فعالیتها را نشان میدهد؛ در بخشهای مختلف صنعتی در ششماهه اول و دوم سال 1403 نسبت به متوسط سال قبل از آن، نشانگر وضعیت نامناسبی است. این وضعیت، نشاندهنده بدبینی بیشتر فعالان صنعتی نسبت به چشمانداز فعالیت اقتصادی خود در سال 1403 نسبت به سال قبل از آن است. بررسی وضعیت این شاخص بیانگر آن است که همچنان موضوعاتی مانند تحریمهای اقتصادی و نااطمینانی سیاسی، نوسانات نرخ ارز، مشکلات ناشی از دسترسی به اعتبارات، مشکلات ناشی از دسترسی بخش صنعت به انرژی، کمبود میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی، محدودیت در موجودی مواد اولیه خریداری شده و مشکلات ناشی از عرضه در بخش صنعت وجود دارند و این وضعیت در زمستان 1403 تشدید شده است.
هـ) اشتغال در بخش صنعت
در ششماهه دوم سال 1403 بررسی سهم اشتغال در بخشهای عمده فعالیت اقتصادی نشان میدهد که بخش خدمات با 53.2 درصد بیشترین سهم اشتغال را به خود اختصاص داده است. در مراتب بعدی، بخشهای صنعت با 33.5 و کشاورزی با 13.3 درصد قرار دارند. با توجه به توزیع نسبی شاغلان پانزدهساله و کاهش مجموع اشتغال در بخش صنعت در شش ماهه دوم سال 1403 در مقایسه با ششماهه نخست همان سال و نسبت به مدت مشابه سال قبل، بیشتر به نظر میرسد که پتانسیل اشتغالزایی در بخش صنعت بالفعل نشده است و این موضوع میتواند یکی از مبناهای سیاستگذاری صنعتی در کشور طی سالهای آینده باشد.
پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی
درمجموع شاخصههای مختلف این گزارش نشان میدهد که با توجه به رکود در بخش صنعت از زمستان 1402، در ششماهه دوم سال 1403 نیز این وضعیت ادامه داشته است. این موضوع، ضرورت بازبینی سیاستهای اقتصادی و صنعتی و تلاش برای بهبود آن با هدف جلوگیری از رکود را در این بخش نشان میدهد.
بخش صنعت، یکی از ارکان مهم اقتصاد ایران و همچنین یکی از بخشهای تأثیرگذار در رشد اقتصادی است. در نهماهه نخست سال 1403 بخش صنعت ایران سهمی بالغ بر 18 درصد از تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص داده است.[1] تدوین سیاستهای کارآمد برای این بخش حیاتی، مستلزم درک عمیق ساختار و پویاییهای آن است. بر این اساس، رصد مستمر شاخصهای کلیدی صنعتی، نقش بسزایی در سیاستگذاری مبتنیبر دانش ایفا میکند. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی با درک این ضرورت، اقدام به انتشار دورهای گزارشهایی کرده که هدف آن ارائه تصویری بهروز از وضعیت شاخصهای عمده بخش صنعت و رصد تحولات زیربخشهای مهم آن است. این گزارشهای فصلی با بهرهگیری از جدیدترین آمارهای موجود تهیه میشوند. گزارش حاضر، دومین شماره از این مجموعه گزارشهاست که با همین رویکرد تدوین شده است.
2. تحلیل متغیرهای کلان بخش صنعت
در این قسمت متغیرهای کلان بخش صنعت بهمنظور داشتن تصویری جامع از روند کلی بخش بیان شده است.
مهمترین شاخصه کلان بخش صنعت، رشد ارزشافزوده این بخش است (شکل 1). بر این اساس آمارهای رسمی کشور نشان میدهند، بهرغم روند رو به رشد ارزشافزوده بخش صنعت از سال 1400 بهبعد، سرعت رشد آن کاهش یافته است. لذا ملاحظه میشود که رشد ارزشافزوده بخش صنعت در تمام سال 1402 و ششماهه اول 1403 از میانگین دوساله آن کمتر بوده و در ششماهه دوم 1403 تغییر جهت داده است.
*در این شکل، در کنار رشد ارزشافزوده بخش صنعت، میانگین متحرک دوساله (8 فصل) هم بهعنوان معیاری برای نشان دادن روند این متغیر بهمنظور مقایسه روند میانمدت این بخش ترسیم شده است.
شاخص تولید صنعتی یک شاخص اقتصادی است که میزان تولید واقعی بخش صنعت را اندازهگیری میکند. این شاخص بهعنوان یک نماگر کوتاهمدت اقتصادی، تغییرات در مقدار کالاها و خدمات تولید شده توسط بخشهای اقتصادی مورد نظر را نشان میدهد. بررسی شاخص تولید صنعتی براساس قیمتهای ثابت 1400 و رشد آن نیز مؤید وضعیت کاهشی محدود شاخص تولید صنعتی از زمستان 1402 و در سال 1403 است (شکل 2). نکته مهم این است که در هر 3 فصل سال 1403 رشد شاخص تولید صنعتی از فصل قبل خود کمی کمتر بوده و درواقع روند رشد آن نزولی است.
روند رکودی بخش صنعت در سال 1402 در مقایسه با سایر بخشهای اقتصادی و همچنین کل اقتصاد ایران قابل ملاحظه بوده است. همانطور که ملاحظه میشود (جدول 2)، رشد ارزشافزوده بخش صنعت در سالهای 1402 و 1403، بهرغم عملکرد مناسب در سال 1401، از رشد اقتصاد ایران و حتی از رشد اقتصادی بدون نفت نیز کمتر بوده که این میزان نشان میدهد بخش صنعت در سال 1403 در وضعیت رونق قرار نداشته است و اگر سیاستهای مناسبی برای آن اتخاذ نشود، این وضعیت میتواند تشدید شود.
جدول 2. مقایسه رشد اقتصادی بخش صنعت با سایر بخشهای اقتصاد ایران طی سالهای گذشته- درصد [1]
|
سال/ فصل |
گروه کشاورزی |
گروه صنعت |
معدن |
استخراج نفت و گاز طبیعی |
سایر معادن |
صنعت |
توزیع گاز طبیعی |
تأمین آب و برق |
ساختمان |
گروه خدمات |
محصول ناخالص داخلی (به قیمت پایه) |
محصول ناخالص داخلی (بدون نفت) |
|
1400 |
-10,8 |
6,0 |
9,8 |
9,8 |
9,6 |
4,9 |
3,5 |
-12,1 |
-2,2 |
3,6 |
3,7 |
2,2 |
|
1401 |
-1,8 |
4,9 |
7,4 |
8,1 |
1,2 |
3,7 |
4,8 |
-0,2 |
-2,3 |
3,0 |
3,6 |
2,5 |
|
1402 |
-2,4 |
6,2 |
13,1 |
14,3 |
2,2 |
1,8 |
-8,4 |
3,2 |
3,6 |
3,6 |
4,6 |
1,9 |
|
1403 |
3.2 |
3.4 |
5.7 |
6.2 |
0.5 |
1.6 |
0.5 |
2.4 |
0.5 |
2.5 |
3.0 |
2.1 |
|
1403-1 |
2.3 |
5.9 |
9.5 |
10.3 |
2.3 |
1.8 |
8.7 |
4.5 |
2.2 |
3.1 |
4.6 |
2.9 |
|
1403-2 |
3.1 |
4.1 |
5.7 |
6.2 |
0.7 |
0.8 |
24.7 |
0.6 |
-1.2 |
1.8 |
3.1 |
2.2 |
|
1403-3 |
4.2 |
0.9 |
1.8 |
2.0 |
-0.2 |
1.6 |
-7.6 |
2.8 |
-0.9 |
2.2 |
1.6 |
1.5 |
|
1403-4 |
2.5 |
2.7 |
5.6 |
6.2 |
-0.8 |
2.3 |
-20.8 |
2.2 |
1.5 |
3.1 |
2.9 |
1.8 |
بهنظر میرسد که وضعیت نامناسب بخش صنعت، بهرغم برخی سالها که این بخش رشد قابلقبولی را ثبت کرده، روندی مزمن و حداقل میانمدت است. این موضوع را میتوان در مقایسه رشد ارزشافزوده بخش و سهم آن از تولید ناخالص داخلی ملاحظه کرد (شکل 3). سهم بخش صنعت از کل اقتصاد از سال 1400 کاهش یافته است. همچنین، از دست دادن سهم این بخش از کل اقتصاد نشان میدهد این بخش در سالهای اخیر با موانع مختلفی روبهرو است که سبب شده فعالیتهای صنعتی که اهمیتی راهبردی برای اقتصاد کشور دارند، در رقابت با سایر بخشهای اقتصادی رشد کمتری داشته باشند. بهنظر میرسد که این وضعیت در پاییز و زمستان سال 1403 بهبود یافته است.
در جمعبندی این بخش از بررسی شاخصهای کلان بخش صنعت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۳. بررسی وضعیت تولید و فروش در زیربخشهای مهم بخش صنعت
همانطور که در بخش قبل بیان شد، شواهدی از ورود بخش صنعت به رکود از سال 1402 بهویژه در نیمه نخست سال 1403 براساس آمارهای رسمی حسابهای ملی دیده میشود. با توجه به اینکه آمارهای بهروز برای زمستان 1403 و در سطح زیربخشهای صنعت هنوز منتشر نشده است، میتوان از برخی از آمارهای جایگزین برای بررسی وضعیت بخش صنعت در سالهای اخیر، منتهی به زمستان 1403 استفاده کرد. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در سالهای اخیر براساس عملکرد شرکتهای بورسی در سطح رشتهفعالیتهای مختلف اقدام به محاسبه برخی از آمارها، ازجمله شاخص تولید و فروش در بخش صنعت کرده است که در این بخش براساس این محاسبات، میتوان وضعیت کلی بخش صنعت و همچنین زیربخشهای صنعتی را رصد کرد.
براساس محاسبات انجام شده در مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، بخش صنعت در سال 1403 وارد رکود شده، بهطوریکه رشد تولید شرکتهای صنعتی بورسی نسبت به مدت مشابه سال در این بخش بیش از 1.1 درصد منفی بوده است (جدول 3). این وضعیت در سطح برخی از زیربخشهای مختلف صنعت نیز قابل ملاحظه است. بهطور مشخص در صنایع «چوب و کاغذ»، «محصولات فلزی بهجز ماشینآلات و تجهیزات»، «دارو»، «خودرو و قطعات»، «کاشی و سرامیک»، «فلزات پایه»، «سایر کانی غیرفلزی»، «سیمان»، «کانی غیرفلزی» و «شیمیایی (بهجز دارو)» در سال 1403 با رشد منفی در تولید روبهرو بودهاند.
همچنین وضعیت فروش شرکتهای صنعتی بورسی وضعیتی بهتر از تولید آنها را نشان میدهد، بهطوریکه رشد فروش شرکتهای بورسی در سال 1403 افزایش یافته است. با توجه به اینکه افزایش فروش از کاهش تولید صنایع بیشتر بوده، این میزان نشان میدهد که رکود فعلی بخش صنعت بیشتر از ناحیه کاهش تولید و عرضه است. این درحالی است که وضعیت فروش در ششماهه دوم 1403 در اکثر صنایع افزایش خوبی در مقایسه با نیمه نخست همان سال داشته است.
جدول 3. رشد تولید در بخش صنعت (شرکتهای بورسی) و زیربخشهای عمده آن منتهی به ششماهه دوم سال 1403- درصد [2]
|
1400 |
1401 |
1402 |
1403 |
ششماهه اول 1403 |
ششماهه دوم 1403 |
|
|
غذایی و آشامیدنی بهجز قند و شکر |
-6,0 |
-4,2 |
-1,2 |
2,0 |
2,9 |
1,1 |
|
منسوجات |
22,4 |
29,0 |
-21,2 |
22,9 |
8,8 |
38,7 |
|
چوب و کاغذ |
-13,6 |
-8,4 |
-20,7 |
-25,6 |
-25,3 |
-26,0 |
|
کک و پالایش |
7,1 |
-2,1 |
2,5 |
3,4 |
3,1 |
3,7 |
|
شیمیایی (بهجز دارو) |
-4,5 |
-3,7 |
-2,2 |
-0,5 |
-2,3 |
1,3 |
|
دارو |
-8,6 |
11,9 |
12,7 |
-8,3 |
-11,1 |
-5,5 |
|
لاستیک و پلاستیک |
1,0 |
3,3 |
0,6 |
8,0 |
8,5 |
7,5 |
|
کانی غیرفلزی |
0,0 |
7,3 |
5,8 |
-1,2 |
-2,3 |
0,0 |
|
کاشی و سرامیک |
7,9 |
9,2 |
-13,1 |
-5,6 |
-7,0 |
-4,1 |
|
سیمان |
-0,7 |
5,8 |
6,4 |
-1,5 |
-4,6 |
1,7 |
|
سایر کانی غیرفلزی |
-3,6 |
7,8 |
7,8 |
-2,6 |
4,7 |
-9,4 |
|
فلزات پایه |
-2,4 |
5,7 |
3,6 |
-3,5 |
-2,3 |
-4,6 |
|
محصولات فلزی بهجز ماشینآلات و تجهیزات |
-2,9 |
15,7 |
-9,2 |
-8,6 |
-7,0 |
-10,2 |
|
تجهیزات برقی |
16,8 |
19,9 |
-3,8 |
16,3 |
13,9 |
18,7 |
|
ماشینآلات و تجهیزات |
-3,8 |
33,5 |
8,1 |
1,4 |
-3,9 |
7,0 |
|
خودرو و قطعات |
10,0 |
40,4 |
-0,1 |
-7,7 |
-13,1 |
-2,0 |
|
شاخص صنعت |
-2,1 |
5,0 |
1,0 |
-1,1 |
-1,3 |
-0,9 |
بررسی روند رشد تولید در زیربخشهای منتخب بخش صنعت (شرکتهای بورسی) منتهی به ششماهه دوم سال 1403 در شکل 4 نشان میدهد که رشد تولید در صنایع منتخب شیمیایی و خودرو و قطعات در ششماهه دوم سال مذکور در مقایسه با ششماهه نخست همان سال وضعیت بهتری داشته است. این درحالی است که صنایع مواد غذایی و آشامیدنی و فلزات پایه از رشد تولیدی کمتری در ششماهه دوم سال مذکور در مقایسه با ششماهه نخست همان سال برخوردار بودهاند.
جدول 4. رشد فروش در بخش صنعت (شرکتهای بورسی) و زیربخشهای عمده آن منتهی به ششماهه دوم سال 1403- درصد [2]
|
عنوان |
1400 |
1401 |
1402 |
1403 |
ششماهه اول 1403 |
ششماهه دوم 1403 |
|
غذایی و آشامیدنی بهجز قند و شکر |
-5,2 |
-1,6 |
2,5 |
0,0 |
0,8 |
-0,7 |
|
منسوجات |
2,7 |
39,8 |
-21,4 |
9,1 |
-5,9 |
26,5 |
|
چوب و کاغذ |
3,7 |
-6,5 |
-25,7 |
-53,3 |
-49,0 |
-57,3 |
|
کک و پالایش |
6,2 |
-1,3 |
0,8 |
3,3 |
2,5 |
4,1 |
|
شیمیایی (بهجز دارو) |
-5,2 |
1,5 |
-5,7 |
3,7 |
1,4 |
6,1 |
|
دارو |
7,9 |
-2,8 |
12,4 |
-5,2 |
-8,5 |
-1,8 |
|
لاستیک و پلاستیک |
12,0 |
5,7 |
0,0 |
7,9 |
8,2 |
7,6 |
|
کانی غیرفلزی |
-0,9 |
8,7 |
9,0 |
-2,2 |
-2,9 |
-1,5 |
|
کاشی و سرامیک |
10,1 |
28,1 |
-8,0 |
-6,0 |
-7,0 |
-5,1 |
|
سیمان |
-2,3 |
6,0 |
6,0 |
0,3 |
-0,8 |
1,5 |
|
سایر کانی غیرفلزی |
-2,0 |
4,8 |
10,0 |
-5,2 |
-4,9 |
-5,4 |
|
فلزات پایه |
-0,1 |
3,1 |
0,0 |
-2,7 |
-4,5 |
-0,7 |
|
محصولات فلزی بهجز ماشینآلات و تجهیزات |
11,0 |
6,6 |
-11,4 |
-7,6 |
-11,0 |
-4,2 |
|
تجهیزات برقی |
44,9 |
26,7 |
-40,2 |
18,0 |
12,2 |
24,0 |
|
ماشینآلات و تجهیزات |
41,9 |
31,0 |
4,3 |
1,7 |
-5,7 |
9,8 |
|
خودرو و قطعات |
14,1 |
50,7 |
-8,7 |
-6,5 |
-8,4 |
-4,5 |
|
شاخص صنعت |
0,2 |
6,4 |
-3,6 |
0,2 |
-1,8 |
2,2 |
مطالعه روند رشد فروش در زیربخشهای منتخب بخش صنعت (شرکتهای بورسی) منتهی به ششماهه دوم سال 1403 در شکل 5 نشان میدهد که صنایع منتخب شیمیایی، خودرو و قطعات و فلزات پایه در ششماهه دوم سال مذکور در مقایسه با ششماهه نخست همان سال وضعیت فروش بهتری داشتهاند. لذا در جمعبندی این بخش میتوان گفت:
یکی از شاخصههایی که همواره میتوان از آن برای ارزیابی وضعیت بخش صنعت استفاده کرد، تحولات قیمت و تورم شاخص قیمت تولیدکننده محصولات صنعتی است. اهمیت این تحولات از این جهت است که اولاً، بهطور معمول تورم تولیدکننده با یک وقفه به تورم محصولات مصرفی منتقل میشود، ثانیاً، مقایسه تورم بخش صنعت و زیربخشهای مهم آن با سایر متغیرهای مهم این بخش، ازجمله تولید و فروش میتواند به فهم تحولات عمده در این بخش کمک کند.
بررسی و مقایسه تورم تولیدکننده محصولات صنعتی نشان میدهد که از بهار 1402 تورم تولیدکننده محصولات صنعتی روند نزولی محسوسی را طی کرده است. این وضعیت تا زمستان سال 1403 ادامه داشته و در زمستان تغییر جهت داده و افزایشی شده است. اگرچه تورم تولیدکننده، بهویژه تورم تولیدکننده محصولات صنعتی همواره نقش شاخص پیشین نسبت به تورم مصرفکننده دارد و تورم مصرفکننده با چند وقفه آن را دنبال میکند، اما الگوی حاکم بر سالهای اخیر تفاوتهای زیادی دارد. بهطوریکه در سالهای اخیر قیمت محصولات صنعتی از تورم عمومی کشور کمتر بوده است. قیمتگذاری محصولات عمده صنعتی، ازجمله خودرو، محصولات شیمیایی، سیمانی و مانند آن سبب شده تا فاصله قیمت کارخانه و رشد آن نسبت به قیمت در بازار نهایی متفاوت باشد و بر شکلگیری این روند تأثیرگذار بوده است. لذا محدودیتها در تولید و عدم دسترسی به منابع مالی از مهمترین چالشها بوده است. در زمستان 1403 افزایش شدید نرخ ارز و با توجه به وابستگی قابلتوجه تولید به نرخ ارز از کانال واردات مواد اولیه و کالاهای واسطهای از مهمترین عوامل افزایش نرخ تورم صنعت است.
مقایسه نرخ تورم شاخص قیمت تولیدکننده محصولات صنعتی برحسب رشتهفعالیتهای مختلف (کدهای دورقمی ISIC) نیز نشان میدهد که بهغیر از دو صنعت (ساخت چرم و محصولات وابسته، ساخت کک و فراوردههای حاصل از پالایش نفت و ساخت محصولات شیمیایی و فراوردههای شیمیایی)، در سایر رشتهفعالیتهای صنعتی نرخ تورم در سال 1403 از متوسط سال 1402 کمتر بوده است (شکل 7). بهعبارتدیگر، تقریباً در همه صنایع شاهد کاهش نرخ تورم تولیدکننده محصولات صنعتی هستیم که با روندکلان آن در سطح کل بخش صنعت نیز هماهنگ است.
درمجموع میتوان نکات کلیدی زیر را درخصوص روند قیمتها در بخش صنعت تا تابستان 1403 بیان کرد:
۵. مجوزهای بهرهبرداری رشتهفعالیتهای صنعتی
یکی از شاخصهایی که پویایی بخش صنعت را نشان میدهد، وضعیت پروانههای بهرهبرداری بوده که وضعیت میزان بهرهبرداری از واحدهای جدید صنعتی است. بررسی تعداد، اشتغال و سرمایه پروانههای بهرهبرداری طرحهای صنعتی، اطلاعات مفیدی درخصوص وضعیت بخش صنعت از منظر پویایی ارائه میدهد. اطلاعات تعداد پروانههای گزارش شده توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت نشان میدهد که تعداد آنها در سال 1403 در مقایسه با سال قبل کاهش یافته که گویای روند رو به کاهش اعطای مجوزهای بهرهبرداری در سال 1403 است (شکل 8). این درحالی است که در سال 1402 تعداد مجوزها نسبت به سال قبل افزایش یافته بود.
بهمنظور داشتن تصویری دقیقتر، میتوان بررسی کرد که این مجوزها از نظر میزان اشتغالزایی و همچنین میزان سرمایهگذاری صورت گرفته چه وضعیتی دارند؟ بررسی نسبت اشتغال پروانههای بهرهبرداری به تعداد کل پروانهها میتواند شاخصی از متوسط میزان اشتغال ایجاد شده بهازای هر مجوز باشد. بر این اساس، در سال 1403 بهازای هر پروانه بهرهبرداری 50 اشتغال ایجاد شده، که این میزان در مقایسه با سال قبل در حدود 12 درصد رشد داشته است (جدول 5). قابلتوجه است که در ششماهه دوم سال 1403 در مقایسه با ششماهه اول همان سال میزان اشتغال بهازای هر مجوز بهرهبرداری 40 درصد و تعداد مجوزها 25 درصد رشد و میزان اشتغال 74 درصد رشد داشته که این میزان گویای افزایش قابلتوجه اشتغال حاصل از مجوز است.
جدول 5. نسبت اشتغال مجوز به تعداد مجوز [5]
|
عنوان |
1400 |
1401 |
1402 |
1403 |
ششماهه اول 1403 |
ششماهه دوم 1403 |
درصد تغییرات ششماهه دوم 1403 نسبت به ششماهه اول 1403 |
|
کشاورزی، شکار و فعالیتهای خدماتی وابسته |
- |
10 |
18 |
66 |
33 |
77 |
134 |
|
استخراج زغالسنگ و لینیت |
15 |
33 |
25 |
9 |
12 |
6 |
-50 |
|
استخراج کانههای فلزی |
105 |
76 |
158 |
94 |
126 |
82 |
-35 |
|
استخراج سایر معادن |
9 |
10 |
15 |
12 |
12 |
13 |
6 |
|
محصولات غذایی و آشامیدنیها |
18 |
38 |
50 |
69 |
45 |
87 |
94 |
|
محصولات از توتون و تنباکو |
41 |
12 |
86 |
49 |
31 |
71 |
128 |
|
ساخت منسوجات |
23 |
41 |
48 |
60 |
51 |
65 |
27 |
|
پوشاک و عمل آوردن پوست خز |
29 |
27 |
41 |
41 |
45 |
37 |
-18 |
|
دباغی، چرم، کیف، چمدان و کفش |
14 |
10 |
23 |
23 |
18 |
27 |
46 |
|
چوب و محصولات چوبی بهجز مبل |
14 |
28 |
25 |
51 |
60 |
43 |
-27 |
|
ساخت کاغذ و محصولات کاغذی |
23 |
25 |
31 |
30 |
29 |
30 |
1 |
|
انتشار و چاپ و تکثیر |
29 |
18 |
32 |
63 |
74 |
59 |
-20 |
|
کک و فراوردههای حاصل از نفت |
48 |
22 |
54 |
111 |
61 |
155 |
154 |
|
ساخت مواد و محصولات شیمیایی |
19 |
33 |
35 |
36 |
33 |
39 |
21 |
|
محصولات از لاستیک و پلاستیک |
13 |
23 |
27 |
27 |
28 |
26 |
-7 |
|
سایر محصولات کانی غیرفلزی |
14 |
21 |
27 |
34 |
30 |
38 |
26 |
|
ساخت فلزات اساسی |
57 |
72 |
185 |
133 |
79 |
184 |
134 |
|
محصولات فلزی فابریک |
19 |
25 |
32 |
29 |
30 |
29 |
-1 |
|
ساخت ماشینآلات و تجهیزات |
19 |
34 |
51 |
49 |
47 |
51 |
10 |
|
ماشینآلات دفتری و حسابداری |
21 |
19 |
40 |
42 |
46 |
38 |
-18 |
|
ماشینآلات و دستگاههای برقی |
20 |
32 |
62 |
64 |
52 |
72 |
38 |
|
رادیو و تلویزیون وسایل ارتباطی |
33 |
38 |
34 |
48 |
52 |
45 |
-13 |
|
ابزار پزشکی، اپتیکی، دقیق و ساعت |
25 |
20 |
37 |
35 |
24 |
42 |
72 |
|
وسایل نقلیه موتوری |
55 |
57 |
137 |
177 |
127 |
217 |
71 |
|
سایر تجهیزات حملونقل |
22 |
34 |
42 |
51 |
61 |
45 |
-28 |
|
مبلمان سایر مصنوعات |
18 |
25 |
21 |
23 |
26 |
20 |
-25 |
|
بازیافت |
10 |
16 |
19 |
19 |
19 |
18 |
-5 |
|
تولید انرژی |
27 |
47 |
10 |
26 |
26 |
- |
- |
|
جمعآوری، تصفیه و توزیع آب |
- |
7 |
23 |
80 |
135 |
24 |
-82 |
|
فعالیتهای پشتیبانی و کمکی حملونقل؛ فعالیتهای آژانسهای مسافرتی |
37 |
22 |
9 |
8 |
10 |
7 |
-22 |
|
کامپیوتر و فعالیتهای مربوطه |
9 |
6 |
5 |
5 |
5 |
5 |
-9 |
|
سایر فعالیتهای خدمات مهندسی |
10 |
16 |
28 |
28 |
17 |
36 |
118 |
|
فاضلاب، دفع زباله، بهداشت محیط و سایر فعالیتهای مشابه |
6 |
15 |
36 |
- |
- |
- |
- |
|
مجموع |
21 |
30 |
45 |
50 |
41 |
57 |
40 |
بررسی نسبت سرمایه مجوز به تعداد آنها نیز (به قیمت ثابت) میتواند معیاری از میزان سرمایهگذاری در هر مجوز باشد. درواقع این شاخص بیانگر سرمایهای است که برای اخذ مجوز تأسیس از وزارت صمت (صنعت، معدن و تجارت) نیاز است که بسته به نوع فعالیت و نوع مجوز مورد نظر، متفاوت است. بررسی این شاخص در سال 1403 نشان میدهد که میزان سرمایه (به قیمتهای ثابت) بهازای هر واحد بهرهبرداری شده در آن سال در مقایسه با سال قبل افزایش یافته است. در ششماهه دوم سال 1403 نیز این نسبت در مقایسه با ششماهه اول همان سال بهشدت افزایش داشته است. همچنین رشتهفعالیتهای «دباغی، چرم، کیف، چمدان و کفش»، «استخراج زغالسنگ و لینیت»، «بازیافت»، «ابزار پزشکی، اپتیکی، دقیق و ساعت»، «ساخت کاغذ و محصولات کاغذی»، «رادیو، تلویزیون و وسایل ارتباطی»، «محصولات فلزی فابریکی»، «ساخت منسوجات»، «مبلمان سایر مصنوعات» و «وسایل نقلیه موتوری» در ششماهه دوم سال 1403 رشد منفی داشته است که نشان میدهد در این فعالیتها سرمایهگذاری در هر مجوز کمتر از ششماهه اول همان سال بوده است (جدول 6). همچنین شکل ۹ بیانگر روند سرمایه مجوز به قیمت ثابت 1400 و بهصورت ماهیانه است که افزایش قابلتوجه سرمایهگذاری برای مجوز را در ماههای مهر و اسفند 1403 نشان میدهد.
جدول 6. نسبت سرمایه مجوز به تعداد مجوز- به قیمت ثابت 1400- میلیارد ریال [5]
|
عنوان |
1400 |
1401 |
1402 |
1403 |
ششماهه اول 1403 |
ششماهه دوم 1403 |
درصد تغییرات ششماهه دوم 1403 نسبت به ششماهه اول 1403 |
|
کشاورزی، شکار و فعالیتهای خدماتی وابسته |
- |
22 |
492 |
236 |
106 |
260 |
146 |
|
استخراج زغالسنگ و لینیت |
428 |
133 |
143 |
171 |
268 |
78 |
-71 |
|
استخراج کانههای فلزی |
3141 |
2775 |
5388 |
3471 |
3065 |
3388 |
11 |
|
استخراج سایر معادن |
90 |
103 |
97 |
91 |
88 |
88 |
1 |
|
محصولات غذایی و آشامیدنیها |
180 |
159 |
128 |
213 |
205 |
208 |
2 |
|
محصولات از توتون و تنباکو |
1514 |
323 |
682 |
297 |
94 |
518 |
449 |
|
ساخت منسوجات |
168 |
210 |
202 |
240 |
248 |
222 |
-10 |
|
پوشاک و عمل آوردن پوست خز |
45 |
25 |
210 |
55 |
48 |
57 |
18 |
|
دباغی، چرم، کیف، چمدان و کفش |
57 |
79 |
86 |
133 |
232 |
57 |
-75 |
|
چوب و محصولات چوبی بهجز مبل |
258 |
935 |
260 |
287 |
280 |
280 |
0 |
|
ساخت کاغذ و محصولات کاغذی |
232 |
242 |
223 |
157 |
195 |
123 |
-37 |
|
انتشار و چاپ و تکثیر |
360 |
180 |
252 |
326 |
227 |
342 |
51 |
|
کک و فراوردههای حاصل از نفت |
3279 |
357 |
334 |
1804 |
790 |
2528 |
220 |
|
ساخت مواد و محصولات شیمیایی |
441 |
414 |
167 |
396 |
136 |
564 |
315 |
|
محصولات از لاستیک و پلاستیک |
112 |
137 |
181 |
129 |
117 |
132 |
13 |
|
سایر محصولات کانی غیرفلزی |
175 |
230 |
229 |
298 |
176 |
383 |
118 |
|
ساخت فلزات اساسی |
1487 |
1248 |
1679 |
1874 |
785 |
2728 |
248 |
|
محصولات فلزی فابریک |
123 |
149 |
136 |
175 |
184 |
160 |
-13 |
|
ساخت ماشینآلات و تجهیزات |
132 |
220 |
190 |
140 |
126 |
144 |
15 |
|
ماشینآلات دفتری و حسابداری |
58 |
32 |
32 |
70 |
34 |
109 |
219 |
|
ماشینآلات و دستگاههای برقی |
71 |
91 |
189 |
185 |
140 |
206 |
48 |
|
رادیو و تلویزیون وسایل ارتباط |
112 |
77 |
109 |
186 |
211 |
163 |
-23 |
|
ابزار پزشکی، اپتیکی، دقیق و ساعت |
116 |
109 |
87 |
108 |
147 |
81 |
-45 |
|
وسایل نقلیه موتوری |
290 |
244 |
349 |
323 |
321 |
309 |
-4 |
|
سایر تجهیزات حملونقل |
135 |
138 |
142 |
132 |
123 |
130 |
6 |
|
مبلمان سایر مصنوعات |
85 |
102 |
123 |
69 |
69 |
65 |
-5 |
|
بازیافت |
54 |
107 |
133 |
131 |
175 |
94 |
-46 |
|
تولید انرژی |
330 |
6631 |
707 |
141 |
146 |
- |
- |
|
جمعآوری، تصفیه و توزیع آب |
- |
422 |
1181 |
3018 |
2596 |
3273 |
26 |
|
فعالیتهای پشتیبانی و کمکی حملونقل؛ فعالیتهای آژانسهای مسافرتی |
1132 |
201 |
67 |
20 |
7 |
23 |
216 |
|
کامپیوتر و فعالیتهای مربوطه |
234 |
254 |
152 |
428 |
31 |
581 |
1787 |
|
سایر فعالیتهای خدمات مهندسی |
60 |
52 |
65 |
53 |
40 |
59 |
46 |
|
فاضلاب، دفع زباله، بهداشت محیط و سایر فعالیتهای مشابه |
194 |
36 |
9 |
- |
- |
- |
- |
|
مجموع |
335 |
268 |
245 |
339 |
214 |
413 |
93 |
یکی از شاخصهای مفید در بررسی پروانههای بهرهبرداری، میزان سرمایه لازم بهازای هر نفر اشتغال ایجاد شده است. این شاخص نشان میدهد که در هر سال، بهطور متوسط بهازای هر نفر اشتغال ایجاد شده چه میزان سرمایهگذاری صورت گرفته که این بهنوعی نشانگر سرمایهگذاری لازم برای ایجاد اشتغال صنعتی است. بررسی نسبت سرمایه مجوز به اشتغال مجوز در سال 1403 نشاندهنده آن است که در این سال برای ایجاد هر واحد شغل به قیمت ثابت 1400 برابر 6.8 میلیارد ریال سرمایه صرف شده که این میزان در مقایسه با سال قبل 23.1 درصد افزایش یافته است. در ششماهه دوم 1403 این نسبت در مقایسه با ششماهه اول همان سال افزایش (38 درصد) یافته است.
شکل 10 نشان میدهد که در سال 1403، بهطور مشهودی سرمایهگذاری بیشتری برای ایجاد اشتغال در فعالیتهای صنعتی صورت گرفته است. این موضوع نشانگر این است که فعالیتهای صنعتی به فعالیتهای سرمایهبر گرایش پیدا کردهاند.
|
عنوان |
1400 |
1401 |
1402 |
1403 |
ششماهه اول 1403 |
ششماهه دوم 1403 |
درصد تغییرات ششماهه دوم 1403 نسبت به ششماهه اول 1403 |
|
کشاورزی، شکار و فعالیتهای خدماتی وابسته |
- |
2,3 |
26,9 |
3,6 |
3,2 |
3,4 |
5 |
|
استخراج زغالسنگ و لینیت |
28,5 |
4,1 |
5,8 |
19,0 |
22,3 |
12,9 |
-42 |
|
استخراج کانههای فلزی |
29,8 |
36,7 |
34,1 |
37,1 |
24,3 |
41,3 |
70 |
|
استخراج سایر معادن |
9,7 |
10,1 |
6,7 |
7,3 |
7,3 |
6,9 |
-5 |
|
محصولات غذایی و آشامیدنیها |
10,3 |
4,2 |
2,5 |
3,1 |
4,6 |
2,4 |
-48 |
|
محصولات از توتون و تنباکو |
36,9 |
26,1 |
8,0 |
6,1 |
3,0 |
7,3 |
141 |
|
ساخت منسوجات |
7,3 |
5,1 |
4,2 |
4,0 |
4,8 |
3,4 |
-30 |
|
پوشاک و عمل آوردن پوست خز |
1,6 |
0,9 |
5,2 |
1,3 |
1,1 |
1,5 |
43 |
|
دباغی، چرم، کیف، چمدان و کفش |
4,1 |
8,0 |
3,8 |
5,7 |
12,6 |
2,1 |
-83 |
|
چوب و محصولات چوبی بهجز مبل |
17,8 |
33,2 |
10,3 |
5,6 |
4,7 |
6,5 |
38 |
|
ساخت کاغذ و محصولات کاغذی |
10,3 |
9,8 |
7,2 |
5,3 |
6,6 |
4,1 |
-38 |
|
انتشار و چاپ و تکثیر |
12,5 |
9,8 |
8,0 |
5,1 |
3,1 |
5,8 |
89 |
|
کک و فراوردههای حاصل از نفت |
68,1 |
16,4 |
6,1 |
16,3 |
13,0 |
16,3 |
26 |
|
ساخت مواد و محصولات شیمیایی |
23,4 |
12,5 |
4,7 |
10,9 |
4,2 |
14,3 |
244 |
|
محصولات از لاستیک و پلاستیک |
8,4 |
5,9 |
6,8 |
4,9 |
4,2 |
5,2 |
22 |
|
سایر محصولات کانی غیرفلزی |
12,8 |
10,7 |
8,3 |
8,8 |
5,9 |
10,2 |
72 |
|
ساخت فلزات اساسی |
25,9 |
17,3 |
9,1 |
14,1 |
9,9 |
14,8 |
49 |
|
محصولات فلزی فابریکی |
6,3 |
6,1 |
4,3 |
6,0 |
6,2 |
5,5 |
-12 |
|
ساخت ماشینآلات و تجهیزات |
7,0 |
6,5 |
3,7 |
2,8 |
2,7 |
2,8 |
5 |
|
ماشینآلات دفتری و حسابداری |
2,8 |
1,7 |
0,8 |
1,7 |
0,7 |
2,9 |
288 |
|
ماشینآلات و دستگاههای برقی |
3,5 |
2,9 |
3,1 |
2,9 |
2,7 |
2,9 |
7 |
|
رادیو و تلویزیون وسایل ارتباطی |
3,4 |
2,0 |
3,2 |
3,9 |
4,1 |
3,6 |
-11 |
|
ابزار پزشکی، اپتیکی، دقیق و ساعت |
4,7 |
5,3 |
2,4 |
3,1 |
6,1 |
1,9 |
-68 |
|
وسایل نقلیه موتوری |
5,3 |
4,3 |
2,5 |
1,8 |
2,5 |
1,4 |
-44 |
|
سایر تجهیزات حملونقل |
6,2 |
4,0 |
3,4 |
2,6 |
2,0 |
2,9 |
46 |
|
مبلمان سایر مصنوعات |
4,9 |
4,1 |
5,9 |
3,0 |
2,6 |
3,3 |
27 |
|
بازیافت |
5,4 |
6,7 |
6,9 |
7,0 |
9,2 |
5,2 |
-44 |
|
تولید انرژی |
12,2 |
141,8 |
70,7 |
5,4 |
5,6 |
- |
- |
|
جمعآوری، تصفیه و توزیع آب |
- |
60,3 |
51,9 |
38,0 |
19,2 |
136,4 |
609 |
|
فعالیتهای پشتیبانی و کمکی حملونقل؛ فعالیتهای آژانسهای مسافرتی |
30,8 |
9,4 |
7,5 |
2,6 |
0,8 |
3,0 |
304 |
|
کامپیوتر و فعالیتهای مربوطه |
24,7 |
44,0 |
31,9 |
87,2 |
5,9 |
122,6 |
1980 |
|
سایر فعالیتهای خدمات مهندسی |
5,8 |
3,3 |
2,3 |
1,9 |
2,4 |
1,6 |
-33 |
|
فاضلاب، دفع زباله، بهداشت محیط و سایر فعالیتهای مشابه |
31,5 |
2,5 |
0,2 |
- |
- |
- |
- |
|
مجموع |
15,9 |
8,9 |
5,5 |
6,8 |
5,2 |
7,2 |
38 |
در جمعبندی مطالب این بخش میتوان گفت:
۶. وضعیت شاخص شامخ در بخش صنعت
یکی از شاخصهایی که نشانگر وضعیت کسبوکار و بهطور مشخص، نگرش فعالین این بخش نسبت به آینده این بخش است، شاخص مدیران خرید (شامخ) میباشد. بررسی وضعیت شاخص مدیران خرید (تعدیل فصلی نشده) برای کل اقتصاد ایران نشان میدهد که در فروردینماه سال 1403 شاخص کل شامخ به کمترین میزان خود از اردیبهشتماه سال 1401 رسیده است. این درحالی است که شامخ کل اقتصاد در اسفندماه سال 1403 به 54.1 واحد رسیده است.
بررسی وضعیت شاخص شامخ برای بخش صنعت نیز نشان میدهد در ششماهه اول و دوم 1403 این شاخص نسبت به متوسط سال قبل کاهش یافته است. بررسی وضعیت این شاخص نشان میدهد همچنان موضوعاتی مانند تحریمهای اقتصادی، نوسانات نرخ ارز، مشکلات ناشی از دسترسی به اعتبارات، مشکلات ناشی از دسترسی بخش صنعت به انرژی و مشکلات ناشی از عرضه در بخش صنعت وجود دارند و این وضعیت در سال 1403 نامناسب بوده است. با توجه به اینکه در ششماهه دوم 1403 شاهد بهبود فروش در شرکتهای بورسی بخش صنعت، این وضعیت در شاخص شامخ نیز نمایان شده است.
|
اسفند 1400 |
اسفند 1401 |
اسفند 1402 |
خرداد 1403 |
شهریور 1403 |
آذر 1403 |
اسفند 1403 |
|
|
شامخ کل صنعت |
56.43 |
59.51 |
56.2 |
49.8 |
49.2 |
44,8 |
54,4 |
|
مقدار تولید محصولات |
56.79 |
63.46 |
56.3 |
50.1 |
47.7 |
42,3 |
53,3 |
|
میزان سفارشات جدید مشتریان |
59.92 |
62.14 |
59.3 |
46.3 |
49.0 |
44,1 |
59 |
|
سرعت انجام و تحویل سفارش |
65.14 |
65.53 |
61.7 |
53.5 |
51.8 |
49,2 |
60,4 |
|
موجودی مواد اولیه خریداریشده |
51,6 |
50.25 |
52 |
45.2 |
48.3 |
42,9 |
49,8 |
|
میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی |
51.6 |
50.73 |
49.6 |
54.1 |
49.8 |
46,6 |
46,9 |
|
قیمت خرید مواد اولیه |
75.47 |
86.97 |
77.5 |
68.1 |
67.5 |
86,50 |
84,4 |
|
موجودی محصول نهایی در انبار |
42.51 |
42.44 |
45.4 |
49.6 |
47.6 |
47,2 |
41,1 |
|
میزان صادرات کالا |
53.02 |
56.78 |
52.7 |
49.8 |
50.2 |
45,7 |
49,7 |
|
قیمت محصولات تولید شده |
58.37 |
66.64 |
56.4 |
56.1 |
53.6 |
62,8 |
66,9 |
|
مصرف حاملهای انرژی |
53.05 |
55.37 |
55.5 |
54.3 |
47.8 |
45 |
55,8 |
|
میزان فروش محصولات |
59.69 |
64.24 |
56.2 |
45.6 |
44.3 |
41,8 |
60,3 |
|
انتظارات تولید در ماه آینده |
34.8 |
40.34 |
38.5 |
62.2 |
70.3 |
50,5 |
37,3 |
بررسی وضعیت شاخص شامخ براساس مؤلفههای تشکیلدهنده آن نشان میدهد که کدامیک از مشکلات تأثیر منفی بیشتری بر شاخص دارند. بر این اساس، شاخص شامخ اکثر زیربخشهای صنعت در اسفند 1403 از نظر میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی (46.9) و موجودی مواد اولیه خریداری شده (49.8) بوده و در وضعیت نامناسبی هستند. تحریمهای اقتصادی و عدم دسترسی به سیستم سوئیفت و ضعف بسیار در نقل و انتقالات بینالمللی باعث شده تا بسیاری از تولیدکنندگان در صادرات به خارج از کشور دچار ریسکهای زیادی شوند بطوریکه در شاخص شامخ زیربخش میزان صادرات کالا در اسفند 1403 برابر 49.7 است. عدم تخصیص ارز یا کندی در فرآیند تخصیص حوالههای ارزی توسط بانکها موجب تاخیر در واردات مواد اولیه و تجهیزات شده و تولید را با اختلال مواجه کردهاست، بطوری کهزیر بخش شاخص شامخ موجودی مواد اولیه در اسفند 1403 برابر 49.8 شده است.
بررسی شاخص مدیران خرید (شامخ) زیربخشهای صنعت در جدول (9) نشان میدهد که تقریباً تمامی زیربخشهای صنعت در فروردینماه 1403 از عدد بسیار پایینی برخوردار بودهاند. این روند در ماههای بعد بهتر شده، ولی بهدنبال فضای نامطمئن اقتصادی کشور در خردادماه تا شهریورماه و آذرماه و سپس در بهمنماه مجدداً بخش صنعت با وضعیت نامناسب این شاخص مواجه شده است. در این بین صنایع پوشاک و چرم، صنایع فلزی، صنایع فزآوردههای نفت و گاز و سایر صنایع در ششماهه دوم سال 1403 وضعیت نامناسبتری داشته است.
|
اسفند 1400 |
اسفند 1401 |
اسفند 1402 |
خرداد 1403 |
شهریور 1403 |
آذر 1403 |
اسفند 1403 |
|
|
صنایعغذایی |
50,6 |
58,5 |
59 |
53,1 |
57.7 |
45 |
54,8 |
|
صنایع نساجی |
55 |
53,9 |
50 |
49,2 |
58.3 |
41 |
58,4 |
|
پوشاک و چرم |
52,19 |
48,1 |
46,4 |
47,2 |
48.9 |
46,9 |
42 |
|
چوب، کاغذ و مبلمان |
69,82 |
69,8 |
56,4 |
38,2 |
50.8 |
49 |
64,4 |
|
صنایع فراوردههای نفت و گاز |
55,79 |
63,8 |
55,7 |
47,7 |
60.5 |
42,5 |
52 |
|
صنایع شیمیایی |
58,19 |
52,6 |
61 |
50,2 |
46.4 |
42,1 |
55,2 |
|
صنایع لاستیک و پلاستیک |
44,06 |
73 |
61,3 |
47,2 |
41.0 |
41 |
55,2 |
|
صنایع کانی غیرفلزی |
48,75 |
75 |
56,1 |
45 |
47.5 |
48,7 |
54,8 |
|
صنایع فلزی |
59,52 |
57 |
53,3 |
53,5 |
45.3 |
45,1 |
50,2 |
|
ماشینسازی و لوازمخانگی |
62,08 |
57 |
60,1 |
52 |
48.0 |
45,8 |
57,6 |
|
وسایل نقلیه و قطعات وابسته |
58,33 |
56,2 |
52,2 |
53 |
44.2 |
42,7 |
51,9 |
|
سایر صنایع |
47,5 |
45,6 |
41,7 |
44,2 |
41.1 |
42,5 |
50 |
جمعبندی این بخش نشان میدهد که شاخص میزان شامخ در بخشهای مختلف صنعتی در ششماهه اول و دوم سال 1403 نسبت به متوسط سال قبل از آن وضعیت نامناسبی را نشان میدهد. این وضعیت، نشانگر بدبینی بیشتر فعالان صنعتی نسبت به چشمانداز فعالیت اقتصادی خود در سال 1403 نسبت به سال قبل از آن است. با توجه به روند رکودی بخش صنعت از زمستان 1402 بهبعد، این وضعیت نشان میدهد مشکلات مهمی بخش صنعت را تحتتأثیر قرار داده است که باید به آنها توجه کرد.
بررسی نرخ مشارکت اقتصادی (نرخ فعالیت) جمعیت پانزدهساله و بیشتر براساس دادهها و اطلاعات مرکز آمار نشان میدهد که در زمستان 1403، 40.1 درصد جمعیت در سن کار (پانزدهساله و بیشتر) از نظر اقتصادی فعال بودهاند؛ یعنی در گروه شاغلان یا بیکاران قرار گرفتهاند. بررسی روند تغییرات نرخ مشارکت اقتصادی کل کشور نشان میدهد که این شاخص، نسبت به فصل مشابه در سال قبل (زمستان 1402 )، 0.7 واحد کاهش یافته است. بررسی نسبت اشتغال جمعیت پانزدهساله و بیشتر بیانگر آن است که 33.5 درصد از جمعیت در سن کار (پانزدهساله و بیشتر) در بخش صنعت شاغل بودهاند. در ششماهه دوم سال 1403 بالغ بر 16519 هزار نفر در بخش صنعت شاغل بوده است که در مقایسه با ششماهه نخست همان سال تعداد شاغلان این بخش حدود 23 هزار نفر کاهش داشته است. این درحالی است که مجموع اشتغال در بخش صنعت در ششماهه دوم سال 1403 نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش 0/25 درصدی داشته است.
|
نیروی کار |
بهار 1403 |
بهار 1402 |
تغییرات |
تابستان 1403 |
تابستان 1402 |
تغییرات |
پاییز 1403 |
پاییز 1402 |
تغییرات |
زمستان 1403 |
زمستان 1402 |
تغییرات |
|
|
جمعیت پانزدهساله و بیشتر1 |
تعداد |
65048 |
64267 |
782 |
65242 |
64457 |
785 |
65435 |
64647 |
788 |
65629 |
64837 |
791 |
|
مشارکت اقتصادی جمعیت پانزدهساله و بیشتر |
نرخ |
41.2 |
41.2 |
0 |
41.7 |
41.6 |
0.1 |
41.2 |
41.5 |
-0.3 |
40.1 |
40.8 |
-0.7 |
|
تعداد |
26820 |
26470 |
350 |
27175 |
26801 |
374 |
26935 |
26820 |
115 |
26341 |
26463 |
-121 |
|
|
جمعیت غیرفعال پانزدهساله و بیشتر |
تعداد |
38228 |
37797 |
431 |
38066 |
37655 |
411 |
38500 |
37827 |
673 |
39287 |
38375 |
913 |
|
اشتغال جمعیت پانزدهساله و بیشتر |
نسبت |
38 |
37.8 |
0.2 |
38.5 |
38.3 |
0.2 |
38.2 |
38.3 |
-0.1 |
37 |
37.3 |
-0.3 |
|
تعداد |
24746 |
24306 |
440 |
25129 |
24686 |
444 |
24983 |
24776 |
208 |
24295 |
24194 |
102 |
|
|
بیکاری جمعیت پانزدهساله و بیشتر |
نرخ |
7.7 |
8.2 |
-0.5 |
7.5 |
7.9 |
-0.4 |
7.2 |
7.6 |
-0.4 |
7.8 |
8.6 |
-0.8 |
|
تعداد |
2075 |
2164 |
-89 |
2046 |
2116 |
-70 |
1952 |
2044 |
-92 |
2046 |
2269 |
-223 |
|
|
اشتغال در بخش کشاورزی |
سهم |
14.5 |
15.5 |
-1 |
14.5 |
15.5 |
-1 |
13.7 |
13.6 |
0.1 |
12.7 |
12.9 |
-0.2 |
|
تعداد |
3595 |
3777 |
-181 |
3653 |
3822 |
-170 |
3434 |
3378 |
55 |
3096 |
3110 |
-14 |
|
|
اشتغال در بخش صنعت |
سهم |
33 |
33.1 |
-0.1 |
33.3 |
34 |
-0.7 |
33.5 |
34.2 |
-0.7 |
33.5 |
33.5 |
0 |
|
تعداد |
8173 |
8045 |
128 |
8369 |
8400 |
-31 |
8375 |
8467 |
-92 |
8144 |
8094 |
50 |
|
|
اشتغال در بخش خدمات |
سهم |
52.4 |
51.3 |
1.1 |
52.1 |
50.5 |
1.6 |
52.7 |
52.1 |
0.6 |
53.7 |
53.6 |
0.1 |
|
تعداد |
12961 |
12471 |
490 |
13089 |
12459 |
630 |
13165 |
12920 |
245 |
13052 |
12980 |
72 |
|
در ششماهه دوم سال 1403 بررسی سهم اشتغال در بخشهای عمده فعالیت اقتصادی نشان میدهد که بخش خدمات با 53.2 درصد بیشترین سهم اشتغال را به خود اختصاص داده است. در مراتب بعدی، بخشهای صنعت با 33.5 و کشاورزی با 13.3 درصد قرار دارند.
توزیع نسبی شاغلان پانزدهساله و بیشتر نشان میدهد که با توجه به اینکه عمده شاغلان در بخش خدمات جذب شدهاند، بهنظر میرسد که پتانسیل اشتغالزایی این بخش عمدتاً بالفعل شده است؛ سهم عمده این مشاغل افراد کارکنان مستقل هستند و اشتغال غیررسمی و ناپایداری دارند، این درحالی است که بخش صنعت در صورت اتخاذ سیاستهای مناسب میتواند یکی از بخشهایی باشد که قابلیت جذب نیروی کار جدید را در سالهای آینده داشته باشد. این موضوع مشروط به این است که بتواند اولاً، رشد اقتصادی در بخش صنعت، کیفیت مناسب (نرخ رشد بالا و درعینحال رشد مداوم و باثبات) داشته باشد و ثانیاً، ساختار صنعت نیز بر بخشهایی متمرکز باشد که پتانسیل اشتغالزایی بالاتری دارند. این موضوع میتواند یکی از مبناهای سیاستگذاری صنعتی در کشور طی سالهای آینده باشد.
گزارش حاضر با هدف رصد شاخصههای مهم بخش صنعت بهصورت دورهای تهیه شده است. بررسی شاخصههای مهم بخش صنعت تا ششماهه دوم 1403 نشان میدهد:
بهرغم روند رو به رشد ارزشافزوده بخش صنعت از سال 1400 بهبعد، در سال 1402 و در نهماهه سال 1403 شاهد کاهش مستمر رشد صنعتی و کاهش سرعت رشد آن هستیم که این موضوع بیانگر خطر ورود بخش صنعت به یک دوران رکود بوده و این وضعیت در شاخص تولید صنعتی نیز قابل ملاحظه است.
از سال 1400 بهبعد و با کاهش رشد ارزشافزوده بخش صنعت، شاهد از دست دادن سهم این بخش از کل اقتصاد هستیم که نشان میدهد این بخش در سالهای اخیر با موانع مختلفی روبهرو است و سبب شده فعالیتهای صنعتی که اهمیتی راهبردی برای اقتصاد کشور دارند، در رقابت با سایر بخشهای اقتصادی رشد کمتری داشته باشند. اما این سهم در نیمه دوم سال 1403 افزایش یافته است، که میتواند به افزایش سهم بخش صنعت از کل اقتصاد منجر شود.
رکود در بخش صنعت در ششماهه دوم سال 1403 بهصورت رشد منفی تولید شرکتهای صنعتی بورسی نمایان شده و این درحالی است که در این مدت وضعیت فروش شرکتهای بورسی بهتر شده است. با توجه به اینکه کاهش تولید در مقایسه با فروش شدیدتر است، لذا بهنظر میرسد که الگوی رکود بخش صنعت بیشتر مطابق با رکود عرضه است.
همچنین رکود در بخش صنعت در ششماهه دوم سال 1403، در کاهش تولید صنایع «چوب و کاغذ»، «محصولات فلزی بهجز ماشینآلات و تجهیزات»، «دارو»، «خودرو و قطعات»، «کاشی و سرامیک»، «فلزات پایه»، «سایر کانی غیرفلزی»، «سیمان»، «کانی غیرفلزی» و «شیمیایی (بهجز دارو)» نمایان شده است و بهنظر میرسد با ادامه وضعیت جاری در ماههای آینده رکود در این بخش فراگیرتر شود.
روند کلی شاخص قیمت محصولات صنعتی از بهار 1402 بهبعد روندی نزولی را نشان میدهد. بهطور مشخص نرخ تورم شاخص قیمت تولیدکننده از پاییز 1401 همواره کمتر از نرخ تورم مصرفکننده بوده است که میتوان آن را به روند رو به رکود بخش صنعت ناشی از نااطمینانی سیاسی، محدودیتها در تولید، عدم دسترسی به منابع مالی برای تولید و سیاستهای قیمتگذاری محصولات مهم صنعتی نسبت داد.
در سال 1403 در مقایسه با سال ماقبل سطح رشتهفعالیتهای صنعتی بهغیر از «ساخت چرم و محصولات وابسته»، «ساخت کک و فراوردههای حاصل از پالایش نفت» و «ساخت محصولات شیمیایی» که در آنها شاهد افزایش نرخ تورم هستیم، در سایر صنایع نرخ تورم شاخص قیمت تولیدکننده محصولات صنعتی روندی نزولی را نشان میدهد.
بررسی پروانههای بهرهبرداری واحدهای صنعتی بهعنوان شاخصی از پویاییهای بخش صنعت نشان میدهد که تعداد پروانههای بهرهبرداری بهرغم افزایش در سال 1402، در سال 1403 کاهش یافته است. لذا باید توجه کرد که نسبت سرمایه به تعداد مجوزها با توجه به افزایش سرمایه مجوز به قیمت ثابت افزایش یافته است.
در ششماهه دوم 1403 بهطور مشهودی سرمایهگذاری برای ایجاد اشتغال در فعالیتهای صنعتی افزایش یافته است. درواقع بهطور متوسط هر کارگر صنعتی با میزان سرمایه بیشتری در بخش صنعت فعالیت میکند.
شاخص شامخ که بهنوعی میزان خوشبینی فعالان اقتصادی نسبت به چشمانداز آتی فعالیتها را نشان میدهد در بخشهای مختلف صنعتی در ششماهه اول و دوم سال 1403 نسبت به متوسط سال قبل از آن وضعیت نامناسبی را نشان میدهد. این وضعیت، نشانگر بدبینی بیشتر فعالان صنعتی نسبت به چشمانداز فعالیت اقتصادی خود در سال 1403 نسبت به سال قبل از آن است. بررسی وضعیت این شاخص نشان میدهد همچنان موضوعاتی مانند تحریمهای اقتصادی و نااطمینانی سیاسی، نوسانات نرخ ارز، مشکلات ناشی از دسترسی به اعتبارات، مشکلات ناشی از دسترسی بخش صنعت به انرژی، کمبود میزان استخدام و بهکارگیری نیروی انسانی، محدودیت در موجودی مواد اولیه خریداری شده و مشکلات ناشی از عرضه در بخش صنعت وجود دارند و این وضعیت در زمستان 1403 تشدید شده است.
در ششماهه دوم سال 1403 بررسی سهم اشتغال در بخشهای عمده فعالیت اقتصادی نشان میدهد که بخش خدمات با 53.2 درصد بیشترین سهم اشتغال را به خود اختصاص داده است. در مراتب بعدی، بخشهای صنعت با 33.5 و کشاورزی با 13.3 درصد قرار دارند. با توجه به توزیع نسبی شاغلان پانزدهساله و کاهش مجموع اشتغال در بخش صنعت در شش ماهه دوم سال 1403 در مقایسه با ششماهه نخست همان سال و نسبت به مدت مشابه سال قبل، بیشتر بهنظر میرسد که پتانسیل اشتغالزایی در بخش صنعت بالفعل نشده است و این موضوع میتواند یکی از مبناهای سیاستگذاری صنعتی در کشور طی سالهای آینده باشد.
درمجموع شاخصههای مختلف این گزارش نشان میدهد که با توجه به رکود در بخش صنعت از زمستان 1402، در ششماهه دوم سال 1403 نیز این وضعیت ادامه داشته است. این موضوع، ضرورت بازبینی سیاستهای اقتصادی و صنعتی و تلاش برای بهبود آن با هدف جلوگیری از رکود را در این بخش نشان میدهد.