۱. مقدمه

در گزارش حاضر اهم شاخص‌های بخش آب در سه‎ماهه دوم سال آبی 1404-1403 (از ابتدای دی‌ماه تا پایان اسفندماه سال 1403)، مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده ‌است. در این راستا، با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه فصل زمستان سال 1403 وضعیت بارش، دما، خشک‌سالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده ‌است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه دوم سال آبی جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر‌این، ضمن پرداختن به اهم وقایع بخش آب در زمستان سال 1403، میزان تخصیص اعتبارات در آن سال ارائه و مقاصد مدنظر برای هزینه‌کردهای بودجه‌ای بررسی شده تا بتوان نسبت به اولویت‌های اعتباری- عملیاتی در بخش آب آگاهی یافت.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی مربوط به سه‌ماهه دوم سال آبی 1404-1403 (اول دی‌ماه تا آخر اسفندماه سال 1403) در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه آخر سال 1403 (سال آبی 1404-1403) [1]، [2]، [3]، [4] و [5]

۳. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این بخش از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات تخصیص‌یافته طی سه‌ماهه آخر سال 1403 به تفصیل ارائه می‌شود.

بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان ‌می‌دهد میانگین بارش کل کشور در سه‌ماهه زمستان سال 1403، حدود 66 میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، 26/8 درصد و نسبت به میانگین بلندمدت فصول زمستان حدود 36/2 درصد کاهش داشته است [1]. بر‌اساس اطلاعات اقلیمی، سهم بارش زمستان از حجم بارش سالیانه کشور، بیش از 40 درصد است، اما میانگین بارش فصل زمستان سال 1403 کمتر از 30 درصد میانگین بلندمدت بارش کشور را تأمین کرده که به‌طور نسبی کمتر از نرمال بوده است. در زمستان 1403، بارش 30 استان کشور کمتر از میانگین بلندمدت بوده و تنها افزایش درصد تأمین بارش در مقایسه با بلندمدت در استان همدان رخ داده است. در طول فصل زمستان، سه موج بارشی عمده در کشور اتفاق افتاده‌، اما در‌مجموع، زمستان 1403، زمستان کم‌بارشی بوده است. بررسی آمار بلندمدت بارش در کشور، حاکی از آن است که میزان بارش زمستان در‌مجموع روند کاهشی دارد. در مناطق جنوب‌ غرب تا جنوب و همچنین مناطقی از شرق کشور (خراسان رضوی و جنوبی) شدیدترین میزان کاهش بارش رخ داده است. در این مدت، استان‌های واقع در زاگرس شمالی و بخش‌هایی از مرکز کشور، افزایش بارش نسبت به میانگین بلندمدت را در طی فصل زمستان تجربه کرده‌اند.

بررسی آمار بارش زمستان در 50 سال اخیر نشان می‌دهد که کشور تنها در 5 سال (1362، 1379، 1387، 1396 و 1399) بارشی کمتر از 66 میلی‌متر را دریافت کرده، بدین‌معنا که زمستان سال گذشته ششمین رتبه را در بین سال‌های کم‌بارش طی 50 سال گذشته داشته است. بررسی بلندمدت تعداد روز‌های بارشی فصل زمستان طی سه‌دهه اخیر نیز بیانگر وجود روند کاهشی در اغلب مناطق کشور است. کاهش تعداد روزهای بارشی به‌ویژه در مناطق حاشیه دریای خزر و جنوب غرب کشور، چشمگیر است. اما مناطق واقع در شمال غرب کشور اغلب دارای روند مثبت و افزایش تعداد روزهای بارشی بوده‌اند [1].

در فصل زمستان سال گذشته میانگین دمای کشور 0/3 درجه سلسیوس بیشتر از میانگین دمای بلندمدت فصل زمستان بوده است. افزایش میانگین دمای فصل زمستان نسبت به بلندمدت در کنار کاهش بارش، منجر به وقوع زمستانی گرم‌تر از نرمال و کم‌بارش در اغلب مناطق کشور شده است. زمستان 1403 در 50 سال اخیر رتبه هجدهم گرم‌ترین دما را نسبت به سایر سال‌ها در فصل زمستان داشته است. در طی این فصل، پانزده استان کشور، گرم‌تر از میانگین بلندمدت خود بوده و بیشترین اختلاف دمای میانگین نسبت به میانگین بلندمدت مربوط به استان سیستان و بلوچستان با 1/5 درجه سلسیوس و کمترین اختلاف مربوط به استان‌های کرمانشاه و همدان با حدود 0/7- درجه سلسیوس بوده است.

میانگین اختلاف دمای بیشتر مناطق حاشیه دریای خزر، شرق و جنوب شرق کشور بیشتر از نرمال بوده و در مناطق جنوب شرق کشور و استان گلستان به 2/5 درجه سلسیوس و در قسمتی از استان سیستان و بلوچستان تا حدود 3/5 درجه بیشتر از نرمال بوده است. در طی فصل زمستان، قسمت‌هایی از استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان، شرق و جنوب شرق کرمان، جنوب فارس، بوشهر، خوزستان، جنوب ایلام و بخش هایی از غرب کرمانشاه، جنوب لرستان، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، جنوب سمنان، یزد، غرب کهگیلویه و بویراحمد با میانگین دما تا 25 درجه سلسیوس گرم‌ترین مناطق کشور بوده‌اند. در این مدت، میانگین دما در استان‌های غربی کشور، زاگرس مرکزی، بخش‌هایی از جنوب غرب و جنوب، دامنه‌های جنوبی البرز و شمال آذربایجان شرقی کمتر از نرمال بوده است.

با توجه به اینکه برای سنجش صحیح خشک‌سالی، بررسی دو پارامتر بارش و تبخیر- تعرق معیار بهتری از وضعیت خشک‌سالی به‌دست خواهند داد؛ بدین‌‌منظور از پارامتر SPEI استفاده شده است. براساس این پارامتر، در فصل زمستان در بیشتر مناطق کشور درجات خشک‌سالی ثبت شده و در قسمت‌هایی از شمال غرب، شمال شرق و جنوب کشور خشک‌سالی بسیار شدید وجود داشته است. تنها در بخش‌هایی از استان‌های مازندران، گیلان، شرق گلستان، زنجان، همدان، جنوب غرب قم، شرق کردستان، شمال شرق کرمانشاه، جنوب غرب سمنان، جنوب خراسان جنوبی، جنوب یزد، شمال اصفهان، شمال فارس و شرق هرمزگان درجه‌های ترسالی وجود داشته است [1]. براساس معیارهای سنجش خشک‌سالی، در سه‌دهه اخیر، تنها طی 6 سال در فصل زمستان خشک‌سالی شدیدتر از زمستان سال 1403 رخ داده است.

میانگین دمای جهانی طی زمستان نیم‌کره شمالی در زمستان گذشته، با اختلاف ۰٫۷۳ درجه سلسیوس نسبت به میانگین دوره 30ساله (2020–1991)، دومین رکورد گرمایی تاریخ برای این فصل را ثبت کرد. این مقدار، ۰٫۰۵ درجه سلسیوس سردتر از رکورد زمستان ۲۰۲۴ بود. زمستان در شمال‌شرق آفریقا، آسیای مرکزی و جنوب روسیه به‌طور قابل‌توجهی گرم‌تر از حد نرمال بود. در مقابل، غرب آسیا، شمال‌غرب چین و افغانستان دماهایی سردتر از متوسط بلندمدت را تجربه کردند. به‌طور‌کلی، این فصل زمستانی با متوسط دمای ۹٫۹۷ درجه سلسیوس، گرم‌ترین زمستان از سال ۱۹۹۱ تاکنون در مناطق ذکر شده محسوب می‌شود.

در زمستان گذشته، بخش قابل‌توجهی از غرب آسیا، قسمت‌هایی از آسیای مرکزی، پاکستان و شمال ‌شرق آفریقا، با شرایط خشک‌تر از حد نرمال مواجه بودند. اما در این مدت در برخی مناطق نیز بارندگی بیشتر از میانگین بوده است؛ از‌جمله، بخش مرکزی شبه‌جزیره عربستان که در اواسط زمستان از بارش قابل‌توجهی بهره‌مند شد. در اوایل زمستان، بروز ناهنجاری‌های منفی دما موجب کاهش تبخیر و تعرق در بخش وسیعی از آسیا شد و با وجود کمبود بارش، این عامل به بهبود نسبی شرایط خشک‌سالی در برخی مناطق کمک کرد؛ به‌ویژه در آسیای مرکزی و جنوب ‌شرقی شبه‌جزیره عربستان. در شبه‌قاره هند، بارش فراتر از میانگین فصلی و دماهای پایین‌تر از حد نرمال منجر به ایجاد شرایط مرطوب و وقوع ترسالی شد. در مقابل، خشکی هوا در مناطقی از شمال‌ شرق آفریقا، شرق ترکیه، بخش عمده‌ای از شبه‌جزیره عربستان، عراق، سوریه، افغانستان، تاجیکستان و شمال ‌شرق اروپا گزارش شده است. در فاصله زمانی نیمه بهمن‌ماه تا نیمه اسفندماه نیز ناهنجاری‌های منفی دمایی در بخش‌های بزرگی از غرب آسیا و افغانستان موجب کاهش تبخیر و تعرق شد. با وجود کمبود بارش، کاهش دما منجر به بهبود شرایط خشک‌سالی و برقراری شرایط نرمال در برخی مناطق شده است. در مقابل، مناطق جنوب ‌شرقی اروپا، شمال ‌شرق آفریقا، ترکیه، بخش عمده‌ای از عراق، سوریه، تاجیکستان و جنوب ‌غرب چین با شرایط خشکی مواجه شدند؛ امری که منجر به کاهش چشمگیر سطح منابع آبی و پیامدهای جدی اقتصادی و اجتماعی گردید. افت دمای محسوس در غرب آسیا، ترکمنستان و افغانستان منجر به کاهش تبخیر و تعرق شد. در ترکیب با کاهش بارندگی، این شرایط به بازیابی نسبی وضعیت خشک‌سالی در برخی نواحی کمک کرد. در مقابل، شمال ترکیه، غرب قزاقستان و ازبکستان با افزایش بارش، شرایط مرطوبی را تجربه کردند [3].

بررسی وضعیت خشک‌سالی در کشور افغانستان در فصل زمستان، حاکی از آن است که در برخی مناطق واقع در شرق و شمال شرق این کشور (سرچشمه‌های هیرمند) عمدتاً شرایط نرمال و در برخی مناطق خشک‌سالی خفیف بوده است و سایر مناطق این کشور نیز شرایط نرمال تا خشک‌سالی خفیف را تجربه کرده‌اند. در‌خصوص کشور عراق، در مناطق شرق، جنوب شرق و شمال شرق این کشور و هم مرز با ایران، خشک‌سالی شدید تا خیلی شدید رخ داده است. در مورد کشور ترکیه نیز در مرز مشترک این کشور با ایران یعنی بخش‌های غربی، جنوب ‌غرب و بخش‌هایی از جنوب این کشور خشک‌سالی شدید تا خیلی شدید حاکم بوده است [3].

در‌خصوص وضعیت سدهای کشور، در انتهای سه‌ماهه دوم سال آبی 1404-1403 (فصل زمستان سال 1403)، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور حدود 23 میلیارد مترمکعب (44 درصد پرشدگی) بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 5 درصد کم‌تر است. این میزان کاهش، نقش افت بارش‌های زمستان سال 1403 و اثر منفی آن بر ذخایر سدهای کشور را نشان می‌دهد. سدهای جنوب کشور و بعضی استان‌های واقع در فلات مرکزی، با درصد اختلاف منفی شدیدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده‌اند که می‌توان به سد رودبال داراب در استان فارس، سد شمیل و نیان و سد استقلال در استان هرمزگان اشاره کرد که درصد پرشدگی آنها زیر 5 درصد بوده و در آستانه خشک‌شدگی قرار گرفته‌اند. در سایر استان‌ها نیز سد امیرکبیر در استان تهران، زاینده‌رود در استان اصفهان و دوستی در استان خراسان رضوی با افت بیش از 50 درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده‌اند که با توجه به قرارگیری در مجاورت مراکز مهم جمعیتی کشور و نقش آنها در تأمین نیازهای شرب، بروز تنش آب شرب را به‌دنبال خواهند داشت. با‌این‌وجود، بعضی از سدهای کشور به‌صورت پراکنده با بهبود وضعیت ذخیره مواجه شده‌اند که بیشترین ذخیره عمدتاً مثبت در سدهای واقع در شمال و شمال غرب کشور رخ داده است؛ به‌طوری‌که سدهای خداآفرین در آذربایجان شرقی و شهید رجایی در مازندران نسبت به مدت مشابه سال گذشته، درصد اختلاف مثبت بیش از 100 درصد را تجربه کرده‌اند.

همچنین بررسی زنجیره (مجموعه) سدهای مهم کشور نیز نشان می‌دهد، حجم ذخیره زنجیره سدهای پنج‌گانه تهران و البرز که نقش مهمی در تأمین آب شرب پایتخت ایفا می‌کنند، به‌جزء سد طالقان، با کاهش نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده‌اند. همچنین مجموع سدهای دریاچه ارومیه نیز حدود یک‌سوم از حجم خود را نسبت به مدت مشابه سال گذشته از دست داده‌اند. کاهش 12 درصدی حجم سدهای زنجیره کارون نسبت به مدت مشابه سال گذشته نیز مؤید این نکته است که سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور در تابستان سال 1404، با کاهش مواجه خواهد شد.

در فصل زمستان، مجموع تولید برقابی کشور معادل 2746 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 3 درصد بوده است. طی فصل زمستان نسبت به فصل پاییز، میزان تولید برقابی، متأثر از کاهش بار شبکه، حدود 6/0 درصد کاسته شده است. بااین وجود، وضعیت بارشها در فصل زمستان و وضعیت ذخیره سدهای برقابی کشور مؤید کاهش نقش آفرینی آنها در کاهش پیک برق در فصل تابستان است.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش، نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک‌دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1403 بالغ‌بر 480 هزار میلیارد ریال بوده و در بخش ردیف‌های متفرقه برای برخی از برنامه‌ها و طرح‌های بخش آب اعتباری بالغ‌بر 160 هزار میلیارد ریال لحاظ شده است. عمده این اعتبارات همانند سال‌های گذشته مربوط به برنامه‌های آبرسانی، سدسازی، ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی، انتقال آب، ساماندهی رودخانه‌ها، ساخت تونل، ایجاد تأسیسات فاضلاب و مجتمع‌های آبرسانی روستایی است. در فصل زمستان از مجموع اعتبارات مصوب، 51 درصد تخصیص صورت گرفته و با احتساب تخصیص صورت گرفته در فصول قبل، مجموع تخصیص اعتبارات سال 1403 بالغ‌بر 96 درصد است. همان‌گونه که مشخص است، بیش از نیمی از اعتبارات بخش آب در سه‌ماهه آخر سال تخصیص‌یافته که این موضوع، برنامه‌ریزی مؤثر در طول سال را با چالش مواجه خواهد کرد.

4.جمع‌بندی و تحلیل

شاخص‌های مهم آب و هواشناسی حاکی از آن است که در فصل زمستان، میانگین بارش کل کشور نسبت به مدت مشابه بلندمدت حدود 36 درصد کاهش‌‌یافته و با تداوم چندساله این وضعیت به‌همراه افزایش دما، شرایط خشک‌سالی در اکثر مناطق کشور حاکم شده که نتیجه آن، کاهش حجم ذخایر سدهای کشور در اکثر استان‌ها از‌جمله تهران، اصفهان، خراسان رضوی، بوشهر و مرکزی بوده است. روند کلی کاهش بارش سالیانه و افت قابل‌توجه بارش در فصل زمستان به‌خصوص طی سال‌های اخیر، به‌نوعی بیانگر تغییر الگوی بارش کشور است. این شرایط در کنار افت 40 درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت در فصل پاییز موجب ایجاد شرایط بحرانی در منابع آب کشور شده است. با توجه به سهم 40 درصدی بارش زمستان از کل بارش‌های سال آبی در سطح کشور، این کم‌بارشی در فصل زمستان بر کاهش منابع آب کشور تأثیری بیش از درصد افت بارش برجای خواهد گذاشت.

فصل زمستان سال 1403 میانگین دمای کل کشور نسبت به مدت مشابه بلندمدت 0/3 درجه سلسیوس بیشتر بوده، به‌طوری‌که در 50 سال اخیر رتبه هجدهم گرم‌ترین دما را در فصل زمستان داشته است.

در طی این فصل، پانزده استان کشور گرم‌تر از میانگین بلندمدت خود بوده و بیشترین اختلاف دمای میانگین نسبت به میانگین بلندمدت مربوط به استان سیستان و بلوچستان با 1/5 درجه سلسیوس و کمترین اختلاف مربوط به استان‌های کرمانشاه و همدان با حدود 0/7- درجه سلسیوس بوده است.

به‌دنبال کاهش بارش در فصل زمستان به‌ویژه پس از یک پاییز گرم و خشک، در بیشتر مناطق کشور درجاتی از خشک‌سالی ثبت شده و در قسمت‌هایی از شمال غرب، شمال شرق و جنوب کشور خشک‌سالی بسیار شدید وجود داشته است. تنها در بخش‌هایی از استان‌های مازندران، گیلان، شرق گلستان، زنجان، همدان، جنوب غرب قم، شرق کردستان، شمال شرق کرمانشاه، جنوب غرب سمنان، جنوب خراسان جنوبی، جنوب یزد، شمال اصفهان، شمال فارس و شرق هرمزگان درجه‌های ترسالی وجود داشته است.

در غرب کشور افغانستان طی این فصل شرایط عمدتاً نرمال تا خشک‌سالی خفیف حاکم بوده و در سرچشمه‌های هیرمند نیز شرایط عمدتاً نرمال بوده است. در حوضه‌های آبریز مشترک غرب کشور نیز، در کشور ترکیه و شمال عراق، عمدتاً شرایط خشک‌سالی متوسط تا شدید حاکم بوده و در سایرمناطق عراق، خشک‌سالی متوسط تا خفیف رخ داده است. در صورت تداوم خشک‌سالی در حوضه‌های آبریز دجله و فرات طی فصول آتی، کاهش آبدهی این رودخانه‌ها و ایجاد مشکلات ناشی از آن در مناطق پایاب حوضه، به‌ویژه در مناطق جلگه‌ای عراق مورد انتظار است.

در انتهای فصل زمستان سال 1403 درصد پرشدگی سدهای کشور با کاهش 5 درصدی نسبت به مدت مشابه سال آبی قبل از آن به 44 درصد رسیده که حجم معادل آن حدود 23 میلیارد مترمکعب است. وضعیت ذخیره زنجیره سدهای مهم کشور از‌جمله حجم زنجیره سدهای کارون اختلاف کمی با سال گذشته داشته است. اما تعدادی از سدهای مهم کشور که نقش مهمی در تأمین منابع آب شرب دارند، از‌جمله سدهای لار، امیرکبیر، لتیان و ماملو (تهران و البرز) زاینده‌رود (اصفهان)، پانزده خرداد (حوضه قمرود)، استقلال (هرمزگان)، کمال صالح (مرکزی)، دوستی و طرق (خراسان رضوی) پرشدگی 15 درصد و کمتر داشته‌اند. تولید برقابی نیز در سه‌ماهه فصل زمستان معادل 2746 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 3 درصد بوده است.

مجموع اعتبارات تملک‌دارایی‌های سرمایه‌ای بخش آب براساس قانون بودجه سال 1403 بیش از 480 هزار میلیارد ریال بوده که طی فصل زمستان، حدود 51 درصد از این اعتبارات تخصیص‌یافته و مجموع اعتبارات تخصیص‌یافته به بخش آب در سال 1403 به 96 درصد رسیده است؛ در واقع بیش از نیمی از اعتبارات این بخش در سه‌ماهه پایانی سال تخصیص ‌یافته است که به‌طور‌کلی، تخصیص نامتوازن در طول سال، یکی از عوامل اختلال در برنامه‌ریزی‌ها خواهد بود.