خلاصه مدیریتی

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

• نتایج حاصل از بررسی سیاستگذاری و قانونگذاری در زمینه گردشگری ورزشی در کشورهای منتخب نشان داد که در همه کشورها دولت به‌واسطه قانون، مکلف به توجه و حمایت مالی ویژه‌ نسبت به توسعه گردشگری شده است.
• در کشورهای منتخب ترویج گردشگری ورزشی به‌عنوان بخشی از راهبرد ارتقای گردشگری است و از نظر عملیاتی سازوکار ملی مشخصی مانند شوراهای عالی گردشگری وجود دارد که به‌موجب آن بخش ورزش با بخش گردشگری همکاری می‌کند.
• جهت‌گیری غالب در ارتقای گردشگری ورزشی، گردشگری ورزشی مبتنی‌بر فعالیت است. برگزاری رویدادهای ملی مانند ماراتن که اکثر گردشگران فعالانه در رویداد شرکت می‌کنند نمونه‌هایی از این نوع گردشگری است. توجه و توسعه موضوعات خاص مانند فعالیت‌های هیجانی در گردشگری ورزشی (گردشگری ماجراجویانه) از دیگر جهت‌گیری‌های گردشگری ورزشی در کشورهای منتخب است.
• نتایج مقایسه‌ای نشان‌دهنده توجه ویژه همه کشورها به استفاده از تحول دیجیتال (به‌کارگیری فناوری‌های نوین دیجیتال) در گردشگری ورزشی است.
• همه کشورها میزبان انواع رویدادهای ورزشی بین‌المللی و ملی بوده‌اند و رشته‌های فوتبال، فوتبال آمریکایی، راگبی، بسکتبال و تنیس بیشترین نقش را در جذب گردشگر داشته‌اند.

پیشنهاد‌ها و راهکارتقنینی،‌ نظارتی یا سیاستی

• الحاق عبارت «وزارت ورزش و جوانان» به بند «ب» ماده (۵) لایحه اهداف، وظایف و اختیارات میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در ارتباط با موضوع ترکیب اعضای شورای عالی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی،
• تدوین آیین‌نامه نحوه همکاری سازمان‌های ورزشی با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی توسط وزارتخانه‌های ورزش و میراث در جهت ترویج گردشگری ورزشی داخلی در راستای اجرایی نمودن جزء «24» بند «الف» ماده (4) قانون اهداف و وظایف وزارت ورزش و جوانان مصوب ۱۳۹۹،
• ایجاد ساختار گردشگری ورزشی مانند اتحادیه گردشگری ورزشی ذیل نظر وزارت ورزش و جوانان و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی،
• تدوین طرح ملی توسعه گردشگری ورزشی با اولویت توسعه شهرهای گردشگری ورزشی مطابق با جزء «15» بند «الف» ماده (4) قانون اهداف و وظایف وزارت ورزش و جوانان مصوب ۱۳۹۹ (آمایش سرزمینی ورزش کشور) و توسعه گردشگری ورزشی دریامحور مطابق با مواد (۶۰ و ۶۱) قانون برنامه هفتم پیشرفت،
• برگزاری جشنواره‌های ورزشی در سطح محلی، ملی و منطقه‌ای با تأکید بر ورزش‌های پرمخاطب، ورزش‌های بومی و محلی و حمایت و گسترش فعالیت‌ها و ورزش‌های خاص مانند ورزش‌های ماجراجویی که تجارب هیجانی بالایی و جذابیت زیادی را ایجاد می‌کنند.
• استفاده از تحول دیجیتال (به‌کارگیری فناوری‌های نوین دیجیتال)‌ در مدیریت گردشگری ورزشی کشور در جهت شناساندن مقاصد گردشگری ورزشی، آسان‌سازی خدمات و همچنین برگزاری رویدادهای مرتبط با گردشگری ورزشی.

1. مقدمه (بیان مسئله)

گردشگری فعالیتی مبتنی‌بر نیاز انسان به حرکت، تفریح و امنیت است. به‌طور غالب گردشگران با خانواده خود یا گروه دوستان و با هدف تفریح و گشت‌وگذار به سفر می‌روند. این سیر و سیاحت خاطرات مشترکی بین والدین و فرزندانشان و یا گروه دوستان فراهم می‌کند و در سطح خانواده تأثیرات مثبتی بر سلامت روان والدین و رشد خلاقیت کودکان دارد و سبب تحکیم پیوندهای خانوادگی می‌شود. در سطح اجتماعی نیز گردشگری انسجام اجتماعی را افزایش می‌دهد. همچنین دین مبین اسلام گردشگری را جزء امور والا و ارزش‌های اخلاقی می‌داند و در بسیاری از مواقع به کارکرد صلح‌آمیز و بعد تبادل فرهنگی سفر اشاره دارد [1].

گردشگری برای جامعه میزبان و گردشگر مزایای مختلفی را ایجاد می‌کند. کارکرد اجتماعی (شامل؛ توسعه اجتماعی و توسعه زیرساخت‌ها که منجر به بهبود شرایط اجتماعی ساکنان می‌شود)، اقتصادی (شامل؛ کسب درآمد، ایجاد شغل، فرصت‌های سرمایه‌گذاری)، فرهنگی (شامل؛ درک فرهنگی، ارتقای تبادلات فرهنگی، حفاظت از میراث و آداب فرهنگی)، زیست‌محیطی (شامل؛ افزایش تلاش‌های مربوط به حفظ محیط زیست و افزایش بودجه مربوط)، و سیاسی (شامل؛ ارتقای روابط بین ملت‌ها، دیپلماسی فرهنگی، ارتقای صلح و امنیت و ارائه تصویر مثبت جهانی از کشور مقصد) از جمله مهم‌ترین کارکردهای گردشگری است[2]. گستره صنعت گردشگری چنان است که 8 درصد از تولید ناخالص داخلی، 7 درصد از تجارت بین‌المللی و 30 درصد از خدمات را در جهان به خود اختصاص داده است و طبق گزارش‌های سازمان جهانی گردشگری، از هر 10 شغل در جهان یک شغل با گردشگری ارتباط مستقیم دارد[3]. از‌این‌رو، گردشگری برای کشورها دستاوردهای بسیاری همچون ایجاد اشتغال و رونق کسب‌و‌کار، گسترش فرصت‌های کارآفرینی، سرمایه‌گذاری، افزایش درآمدهای ملی و محلی و کاهش تنش‌های سیاسی را در پی دارد [4].

یکی از انواع گردشگری، گردشگری ورزشی است. مطابق تعریف گردشگری ورزشی به‌تمامی «اشکال مشارکت فعال و غیرفعال در فعالیت‌های ورزشی به‌دلایل غیرتجاری یا تجاری که سفر دور از خانه و محل کار را ضروری می‌سازد» گفته می‌شود. گردشگری ورزشی شامل سه رفتار: 1. شرکت کردن در رویداد ورزشی به‌منظور انجام مسابقات ورزشی (گردشگری ورزشی فعال)؛ 2. شرکت کردن در رویداد ورزشی به‌منظور تماشا کردن مسابقات ورزشی (گردشگری ورزشی رویداد یا غیرفعال) و 3. بازدید کردن از جذابیت‌های مشهور مربوط به ورزش مانند بازدید از امکانات خاص یا ورزشگاه‌های مهم ورزشی، یا بازدید از موزه‌های ورزشی است [5].

همچنین، گردشگری ورزشی، گردش مالی بسیار بالایی دارد که در دهه‌های اخیر رشد سریعی را در صنعت گردشگری جهانی داشته است [4]. به‌طور مثال در آمریکا در سال ۲۰۲۳ صنعت گردشگری ورزشی ۱۲۸ میلیارد دلار ارزش مالی ایجاد کرده است. در‌واقع طبق گزارش‌ها ارزش شغلی ایجاد شده از این رقم مربوط به حمایت از 757,600 شغل تمام‌وقت و پاره‌وقت در سال ۲۰۲۳ در ایالت متحده بوده است [6].

لازم به ذکر است؛ رویدادهای ورزشی در تأمین اوقات فراغت برای مردم محلی (چه از منظر مشارکت در ورزش و چه از منظر تماشای مسابقات ورزشی) نقش قابل‌توجهی دارد و این نوع رویدادها به‌واسطه جذابیت بالای آن می‌تواند به‌عنوان پاسخ به یکی از مهم‌ترین نیازهای بشر، یعنی اجتماع و تعامل انسانی قلمداد شود. گردشگری ورزشی در کشور با وضعیت مطلوب فاصله بسیار زیادی دارد و به‌عبارتی هنوز مورد توجه ویژه قرار نگرفته است. ایران کشوری با تنوع اقلیمی بالاست، مناطق کویری و خشک در مرکز و شرق ایران، مناطق کوهستانی در شمال غرب و غرب، مناطق جنگلی در شمال و مناطق ساحلی و دریایی در جنوب و شمال از ظرفیت‌های اقلیمی مهم کشور است که این موارد یک نقطه قوت برای استفاده از این جاذبه‌ها، جهت جلب گردشگران محسوب می‌شود. در همین راستا، برنامه هفتم توسعه ظرفیت‌های قانونی لازم برای توسعه گردشگری ورزشی را ایجاد کرده است. مطابق بند «ث» ماده (60) و بند «الف» ماده (61) دولت مکلف شده است نسبت به توسعه فعالیت‌های اقتصاد دریامحور اقدامات لازم از‌جمله ایجاد زیرساخت، اعطای تسهیلات، اعمال معافیت‌ها و مشوق‌های لازم را انجام دهد.

همچنین مطابق جزء «24» بند «الف» ماده (۴) قانون اهداف و وظایف وزارت ورزش و جوانان مصوب 1399 «همکاری و هماهنگی با بخش گردشگری و محیط‌ زیست در بهره‌گیری از ظرفیت‌های ورزشی کشور» از وظایف قانونی وزارت ورزش است. بند «9» همان ماده «تسهیل دسترسی مردم برای تماشای مسابقات ورزشی مهم بین‌المللی و ملی در مکان‌های عمومی و محیط‌های ورزشی روستایی و شهری کشور» و بند «18» ماده مذکور «احیا و تقویت ورزش‌های ملی و روستایی و بازی‌های بومی، محلی و توسعه زیرساخت‌های آن و تلاش برای ارتقا و ترویج جهانی آنها با هماهنگی دستگاه‌های ذی‌ربط» نیز اشاره به وظایف قانونی وزارت ورزش و جوانان در ارتباط با گردشگری ورزشی دارد. اما وزارت ورزش به‌طور تقریبی تاکنون در این زمینه اقدام قابل‌توجهی را انجام نداده است. یکی از راهکارهای سریع در توسعه گردشگری ورزشی الگو گرفتن از کشورهای پیشرو در این زمینه و بومی کردن این الگوها براساس فرهنگ ایرانی و اسلامی است؛ بنابراین این مطالعه با هدف بررسی ابزارهای سیاستگذاری توسعه گردشگری ورزشی در کشورهای پیشرو انجام شد.

2. اهمیت گردشگری ورزشی در جهان

قبل از همه‌گیری کرونا مطابق با برخی گزارش‌های جهانی سهم اقتصاد گردشگری در تولید ناخالص داخلی کشورها 13/2 درصد بوده است. با همه‌گیری کرونا این عدد با افت قابل‌توجه مواجه می‌شود. پس از دوران کرونا مجدداً سهم گردشگری از مقدار تولید ناخالص داخلی کشورها رشد می‌یابد. به‌طوری‌که در سال 2023، بخش مسافرت و گردشگری 8 درصد به تولید ناخالص داخلی جهانی کمک کرده است [7]. مطابق گزارش‌ها گردشگری ورزشی، یک محور اساسی در صنعت گردشگری محسوب می‌شود به‌صورتی‌که حدود 10 درصد از سبد هزینه‌های گردشگری جهان به گردشگری ورزشی اختصاص دارد. همچنین برآورد شده است که گردشگری ورزشی بین سال‌های 2030-2023 نرخ رشد تخمینی 17/5 درصد را دارد [8]. در برخی کشورهای پیشرو در صنعت گردشگری، سهم اقتصادی گردشگری ورزشی قابل‌توجه است. به‌طور مثال، در سال 2023 تأثیر کلی اقتصاد گردشگری ورزشی در آمریکا 128 میلیارد دلار بوده که حدود 52 میلیارد دلار آن اثر مستقیم حاصل از اقتصاد گردشگری ورزشی بوده است [6].

هر رویداد ورزشی در مقصد خاصی برگزار می‌شود و در طی رویداد، انواع گسترده‌ای از خدمات ارائه می‌شود. این خدمات غالباً در ارتباط با رویداد (شامل؛ ارتباطات، شهرت رویداد، ایمنی، و امکانات و فرایندهای کلیدی) بوده و بخش دیگری از خدمات مرتبط با مقصد (محصولات مقصد و ویژگی‌های مقصد) است و برگزارکنندگان همواره تلاش می‌کنند تا بازدیدکنندگان خود را راضی کنند [9]. این امر نشان‌دهنده تنوع خدمات در صنعت گردشگری ورزشی است و ظرفیت بالایی را در صنعت گردشگری ایجاد می‌کند. توسعه گردشگری ورزشی علاوه‌بر آثار مثبت اقتصادی، دارای آثار بالقوه (اقتصادی، گردشگری، اجتماعی، فرهنگی، زیست‌محیطی، روان‌شناختی، سیاسی و توسعه دانش) است [10]. این آثار می‌تواند مثبت و در جهت‌ بالا بردن کیفیت زندگی ساکنان محلی، بهبود وضعیت اقتصادی و افزایش غرور و روحیه در جامعه نقش بسیار مهمی را داشته باشد [11] و یا حتی ممکن است در صورت مدیریت نامناسب گردشگری ورزشی آثار منفی مانند نارضایتی را به‌همراه داشته باشد [10].

برخی گزارش‌ها بر‌اساس نوع ورزش (فوتبال، کریکت، بسکتبال، تنیس، هاکی، و ...)، نوع گردشگر (فعال، منفعل، نوستالژیک)، نوع گردشگری (داخلی، بین‌المللی)، نوع تور (گردشگر مستقل، گروه تور، مسافر خدمات بسته ویژه) و نوع رزرو (رزرو تلفنی، رزرو آنلاین، رزرو حضوری) در مناطق و کشورهای مختلف جهان، اندازه بازار گردشگری ورزشی را مورد تجزیه‌وتحلیل قرار داده‌اند. طبق این گزارش‌ها انتظار می‌رود بازار جهانی گردشگری ورزشی از سال 2023 تا‌ 2032 نرخ رشد سالیانه مرکب حدود ۸ درصد را داشته باشد [12].

در جدول زیر نمونه‌هایی از مزایای اقتصادی برگزاری ابررویدادها مانند بازی‌های المپیک و پارالمپیک و جام جهانی فوتبال که در گذشته برگزار شده آورده شده است.

جدول 1. مربوط به گزارش مزایای اقتصادی برگزاری ابررویدادها مانند بازی‌های المپیک و پارالمپیک و جام جهانی فوتبال [۱۷،۱۶،۱۵،۱۴،۱۳]

مطابق آمارهای اشاره شده برگزاری ابررویدادهای ورزشی تأثیر قابل‌توجهی را در اقتصاد کشورها ایجاد می‌کند. این تأثیر خودش را در ایجاد شغل و پیشرفت‌های تجاری از‌جمله توسعه زیرساخت‌های شهری مانند ارتقای سیستم حمل‌ونقل و توسعه فرودگاه‌ها، ساخت استادیوم‌ها و توسعه هتل‌هاست. همچنین برگزاری رویدادهای ورزشی بزرگ، مزایای مربوط به گردشگری از‌جمله افزایش گردشگران و افزایش درآمدهای مربوط به گردشگری می‌شود. ازآنجاکه معنا و مفهوم گردشگری ورزشی وابسته به رویدادهای ورزشی است؛ بنابراین توجه به گردشگری ورزشی و آثار آن در اقتصاد کشورها قابل‌توجه است.

3. اهمیت گردشگری ورزشی در ایران

پس از شروع همه‌گیری کرونا در دسامبر‌ سال 2019 در چین و گسترش آن در سراسر جهان بسیاری از کشورها مرزهای جغرافیایی خود را بستند و مقررات و محدودیت‌های شدیدی را نیز در داخل مرزهای خود اعمال کردند و همین امر مانع گسترش تحرک در داخل و در خارج از کشورها شد. یکی از صنایعی که به‌شدت دچار بحران شد صنعت گردشگری بود. کاهش بیش از 70 درصدی گردشگران بین‌المللی و خسارت حدود 22 بیلیون دلار به اقتصاد گردشگری در دوران کرونا سبب شد این صنعت با بحران بی‌سابقه‌ای روبه‌رو شود. مطابق با مطالعات، کرونا پیامدهای متعددی بر گردشگری داشته است که شامل؛ پیامد اقتصادی (کاهش درآمد، کاهش تقاضا، افزایش قیمت، تغییر کاربری، کاهش تولید، کاهش ارزش سهام و ...)، پیامد زیست‌محیطی (بهبود حیات گیاهان و جانوران، تغییر در اهداف توسعه، تهدید حیات)؛ پیامد اجتماعی‌- روانی (مقاومت روان‌شناختی مانند نگرانی و استرس، تغییر هویت اجتماعی، تغییر در نگرش مصرف مواد غذایی و تغییر در نگرش نوع مسافرت) بود. گفته شده است این پیامدها آینده گردشگری را دستخوش تغییر کرده است [۳].

مطابق مطالعات، اولین قدم برای صنعت گردشگری پس از بحران کرونا، توسعه و حمایت از گردشگری داخلی است [1]. در سال ۲۰۲۲ گزارش‌ مربوط به داده‌های وضعیت گردشگری داخلی ۱۷ کشور نشان‌دهنده بهبود گردشگری داخلی بسیاری از کشورها بوده است؛ این فعالیت داخلی پایدار باعث شده که سهم مستقیم گردشگری در تولید ناخالص داخلی به 3/9 درصد در کشورهای مورد بررسی بازگردد که تنها 0/5 درصد کمتر از سال شیوع کروناست. در برخی کشورها مانند پرتغال و مکزیک رشد گردشگری بعد از همه‌گیری کرونا بیشتر از میزان رشد قبل از همه‌گیری کرونا (سال ۲۰۱۹) بوده است. همچنین داده‌های مربوط به گردشگری بین‌المللی (گردشگری ورودی) ۳۲ کشور نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۳ روند بازگشت تقاضای گردشگری بین‌المللی رو به بهبودی بوده است؛ به‌طوری‌که در برخی از کشورها از سطح تقاضا حتی نسبت به تقاضای گردشگری بین‌الملل قبل از همه‌گیری بالاتر رفته است. به‌طور مثال، افزایش سطح تقاضا نسبت به قبل از همه‌گیری در کلمبیا (34 درصد افزایش) و در پرتغال (12 درصد) بوده است [18].

وضعیت گردشگری در ایران چه از منظر گردشگری ورودی و چه از نظر گردشگری داخلی مناسب نیست. اوج گردشگری ورودی در ایران در سال ۱۳۹۸ معادل 9 میلیون و 107 هزار نفر بوده که در سال ۱۴۰۱ این رقم به 4 میلیون و 108 هزار نفر رسیده است [19]. در داخل نیز مطابق گزارش‌های ملی نسبت هزینه‌های اوقات فراغت به هزینه‌های غیرخوراکی خانوار در حال کاهش و سبد اوقات فراغت خانوار در حال تغییر بوده و وضعیت گردشگری داخلی نامناسب است [1]. بنابراین توجه به سایر انواع گردشگری با هزینه کمتر برای کشور ما اهمیت دوچندانی دارد. تمرکز بر روی فعالیت‌های ورزشی (مانند پیاده‌روی، دویدن، دوچرخه‌سواری و ورزش‌های آبی در مناطق طبیعی) که نیاز به هزینه کمتری دارند می‌تواند به تقویت گردشگری داخلی کمک کند.

گفتنی است، گردشگری ورزشی نه‌تنها یک نوع مستقل و مهم از گردشگری محسوب می‌شود؛ بلکه با سایر انواع گردشگری‌ها همچون گردشگری کوهستان، گردشگری ماجراجویانه، گردشگری سلامت و گردشگری ساحلی- آبی همپوشانی بالایی دارد. اطلاعات آماری موثقی درمورد اثر اقتصادی گردشگری ورزشی در کشور وجود ندارد و از ظرفیت‌های استانی جهت توسعه گردشگری ورزشی به‌خوبی استفاده نشده است. به‌طور مثال، عملیات اجرایی بزرگترین طرح ورزشی- گردشگری کشور در سال 1396 در شهرستان سامان استان چهارمحال‌ و بختیاری آغاز [20] و با گذشت بیش از 7 سال از عملیات اجرایی آن هنوز اطلاعات دقیقی از مراحل پیشرفت آن در دسترس نیست. 

این درحالی است که علاوه‌بر جاذبه‌های طبیعی، برخی ورزش‌های باستانی مانند چوگان دارای ظرفیت بالایی از منظر گردشگری ورزشی در کشور هستند[21] که در کنار جاذبه‌های طبیعی توجه به جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی ظرفیت بالایی را برای گردشگری ورزشی ایجاد می‌کند.

4. نحوه انتخاب کشورها جهت بررسی اقدامات سیاستگذاری توسعه گردشگری ورزشی

به‌منظور بررسی اقدامات سیاستگذاری توسعه گردشگری ورزشی سعی شد در هر قاره کشورهایی که در زمینه گردشگری ورزشی پیشرو بودند انتخاب شوند. ازآنجاکه برگزاری ابررویدادهای ورزشی یک معیار مناسب در جهت کسب مزایای اقتصادی و جذب گردشگری ورزشی برای هر کشوری تلقی می‌شود؛ بنابراین بر‌اساس این معیار، کشورهای برتر و پیشرو در گردشگری ورزشی انتخاب شدند. از‌این‌رو، در این مطالعه از دو معیار زیر برای انتخاب کشورهای مورد مطالعه استفاده شد.

الف) معیار تنوع جغرافیایی؛ در مرحله اول سعی شد کشورهایی از همه قاره‌ها برای این مطالعه در نظر گرفته شوند. بنابراین پنج قاره آمریکا، آفریقا، آسیا، اروپا و اقیانوسیه در نظر گرفته شد. معیار تنوع جغرافیایی میدان دید وسیع‌تری را ارائه می‌دهد.

ب) معیار برگزاری ابررویدادهای ورزشی (مانند المپیک و جام جهانی فوتبال)‌؛ در مرحله بعد بر‌اساس آمارها و اطلاعات موجود در منابع کتابخانه‌ای از سال 2000 به‌بعد میزبانی‌های ابر‌رویدادهای ورزشی در پنج قاره مورد بررسی قرار گرفت. که در جام‌های جهانی فوتبال از سال 2002 تا سال 2022 به‌ترتیب کشورهای کره جنوبی، آلمان، آفریقای جنوبی، برزیل، روسیه و قطر میزبان برگزاری مسابقات بوده‌اند و در مسابقات المپیک‌های تابستانی و زمستانی نیز از سال 2000 تا سال 2024 کشورهای استرالیا، آمریکا، ایتالیا، چین، لندن، کانادا، روسیه، برزیل، کره جنوبی، ژاپن و فرانسه میزبانی این مسابقات را برعهده داشتند.

در‌نهایت با توجه به پراکندگی جغرافیایی و با در نظر گرفتن معیار برگزاری ابررویدادهای ورزشی از قاره آسیا کشور چین و ژاپن؛ از قاره آمریکا کشور آمریکا؛ از قاره اروپا کشور فرانسه و از قاره اقیانوسیه کشور استرالیا انتخاب شدند.

5. بررسی اقدامات سیاستگذاری توسعه گردشگری ورزشی در کشورهای منتخب

5-1. چین

چین از سال 2010 تا قبل از کرونا (سال 2020) در طول یک دهه همواره رشد چشمگیری در گردشگری ورودی داشته است؛ به‌طوری‌که در سال 2019 به رتبه چهارم جهان از نظر تعداد گردشگران ورودی می‌رسد. قانون گردشگری جمهوری خلق چین (2013) اصلی‌ترین سند چین در زمینه گردشگری است. این قانون جامع شامل 10 فصل و 112 ماده بوده که هدف آن تنظیم صنعت گردشگری، حمایت از حقوق گردشگران و ترویج توسعه پایدار در گردشگری است. مهم‌ترین مفاد آن شامل؛ حقوق و مسئولیت‌ها؛ مقررات آژانس‌های مسافرتی؛ حمایت از مصرف‌کننده؛ توسعه پایدار و ارتقای گردشگری (توسعه زیرساخت‌ها و خدمات) است [22].

در چین وزارت فرهنگ و گردشگری مسئول سیاستگذاری‌های فرهنگی و گردشگری است. این وزارتخانه در 19 مارس 2018 از ادغام وزارت فرهنگ و اداره ملی گردشگری چین تشکیل شد[23]. اداره کل ورزش سازمان دولتی مسئول ورزش در سرزمین اصلی چین است. این سازمان تابع شورای دولتی جمهوری خلق چین (دولت مرکزی) است. همچنین فدراسیون‌های ورزشی سراسر چین و کمیته المپیک چین در اداره ورزش چین نقش بسزایی دارند. گردشگری ورزشی چین، بخشی از استراتژی گردشگری ملی بزرگتر بوده که هدف آن تقویت گردشگری داخلی و بین‌المللی است. دولت، گردشگری ورزشی را به‌عنوان راهی برای تنوع بخشیدن به خدمات گردشگری و جذب انواع مختلف گردشگران ترویج می‌کند [24] . 

یکی از قوانین مهم پیرامون ورزش در چین «قانون جمهوری خلق چین در مورد ورزش» (2022) است. این قانون در 12 فصل و 122 ماده تنظیم شده است. اگرچه که در این قانون «گردشگری ورزشی» به‌عنوان یک مقوله متمایز در فصول و مواد قانونی نیامده است. با‌این‌حال، در بخشی از مواد قانونی دولت موظف شده بستر همکاری‌های لازم بین ورزش و دیگر ادارات مانند ادارات گردشگری را فراهم آورد. این قانون معمولاً موضوعات گسترده‌تری را در رابطه با توسعه، ارتقا و مدیریت ورزش پوشش می‌دهد که می‌تواند به‌طور غیرمستقیم با گردشگری ورزشی مرتبط باشد [25]. همچنین در طرح‌های ملی چین مانند برنامه ملی تناسب اندام که توسط شورای دولتی در ژوئیه 2021 منتشر شده و تا سال 2025 را پوشش می‌دهد، گردشگری ورزشی پوشش داده شده است.

پس از کرونا و با توجه به اهمیت ارزش سلامت در بین مردم، دولت چین طیف بسیار گسترده‌ای از فعالیت‌ها را تحت چتر «گردشگری ورزشی» انجام داده است. این فعالیت‌ها از بسیاری جهات فراتر از مشارکت یا تماشای ورزش‌های سنتی است و شامل قایق‌سواری تفریحی، بالون‌سواری، کمپینگ، اتاق‌های فرار، باغ وحش حیوانات اهلی، چشمه‌های آب‌گرم، بولینگ و رفتن به موزه‌های مرتبط با ورزش، مانند موزه پینگ‌پنگ شانگهای، و موزه فرهنگ ماهی‌گیری چینی در سیچوان است [20]. همچنین مطابق گزارش‌ها 62/8 درصد گردشگری ورزشی در چین به مشارکت در ورزش و 37/2 درصد گردشگری ورزشی به تماشای رویدادهای ورزشی اختصاص دارد. برای مشارکت، محبوب‌ترین فعالیت‌ها پیاده‌روی، ماراتن، دوچرخه‌سواری، ورزش‌های آبی و کوه‌نوردی‌ است. برای تماشا نیز، بازی‌های المپیک، جام جهانی و بازدید از معماری نمادین ورزشی مانند استادیوم «لانه پرنده» پکن و مرکز ورزش‌های آبی «مکعب آب» محبوب‌ترین هستند. چین از میراث ابر‌رویدادهای ورزشی برگزار شده مانند مسابقات المپیک استفاده کرده و از ورزشگاه‌ها و مجموعه‌های ورزشی آن دوره از مسابقات، در قالب جاذبه جهت جلب گردشگر استفاده می‌کند.

همچنین در چین فعالیت‌های متعددی در بحث گردشگری ورزشی در حال توسعه است و روز‌به‌روز بر محبوبیت آنها افزوده می‌شود. بیشترین محبوبیت را فعالیت‌هایی همچون؛ غواصی، رفتن به ساحل و پیاده‌روی دارند. از دیگر ابتکارات چین، ایجاد شهرهای گردشگری ورزشی است. شهرهایی مانند شهر سانیا هاینان، که به‌عنوان کانون گردشگری ورزشی پس از همه‌گیری چین در سال 2021 مطرح شده است. شهر چینگدائو، شهری ساحلی که دارای امکانات قایقرانی و سایر ورزش‌های آبی و همچنین موزه المپیک است و شهر پکن، به‌عنوان یک «شهر المپیک دوگانه» از نمونه‌های مطرح شهرهای گردشگری ورزشی در چین هستند [26، 27].

در جدول زیر مهم‌ترین موارد مربوط به سیاست‌های چین در ترویج گردشگری ورزشی آورده شده است.

جدول 2. مهم‌ترین موارد مربوط به سیاست‌های چین در ترویج گردشگری ورزشی

مأخذ: همان.

5-2. ژاپن

قانون پایه گردشگری مصوب (1963) در ژاپن نشان‌دهنده اهمیت گردشگری در این کشور است. پس از دهه 2000 با توجه به کاهش نرخ زاد‌و‌ولد و پیری جمعیت و توسعه کامل مبادلات بین‌المللی در ژاپن، توجه این کشور به دارایی‌های مرتبط با میراث طبیعی و میراث فرهنگی خود معطوف شد [28]. بنابراین توجه دولت ژاپن برای ایجاد یک سیاست ملی گردشگری به‌عنوان یک سیاست اساسی ضروری برای توسعه اقتصادی ژاپن در قرن 21 کلید خورد. در سال 2006 قانون پایه ترویج ملی گردشگری اعلام وصول شد و در ژانویه 2007 تصویب شد. هدف از این قانون ترویج اقدامات جامع و ساختارمند برای ایجاد یک کشور گردشگری و در‌نتیجه کمک به توسعه اقتصادی، ثبات سبک زندگی و افزایش درک متقابل جهانی عنوان شده است. مهم‌ترین مفاد این قانون به‌شرح زیر است[29]:

- ترویج جذب گردشگران داخلی و بین‌المللی از طریق توسعه پایدار جوامع منطقه‌ای (انجام اقدامات حمایتی و تسهیلاتی)،

- تهیه و تدوین برنامه پایه ارتقای ملی گردشگری،

- تعیین سیاست‌ها و راهبردهای اساسی ملی شامل؛ توسعه مقاصد گردشگری رقابتی و بسیار جذاب در سطح بین‌المللی، ارتقای رقابت بین‌المللی صنعت گردشگری و توسعه منابع انسانی.

همچنین قانون پایه ورزش ژاپن مصوب سال 2011 به‌طور غیرمستقیم به گردشگری ورزشی در ژاپن کمک می‌کند.

در این قانون از توسعه امکانات ورزشی، ترویج مشارکت ورزشی، ترویج رویدادهای ورزشی و ارتقای برنامه‌های ورزشی در مدارس و دانشگاه‌ها حمایت شده است. بنابراین مفاد این قانون به توسعه گردشگری ورزشی نیز با فراهم نمودن زیرساخت‌های ورزشی کمک می‌کند.

همچنین از نظر عملیاتی آژانس گردشگری ژاپن وابسته به وزارت زمین، زیرساخت، حمل‌و‌نقل و گردشگری (MLIT)، در ژوئن 2011، سیاست پایه برای ترویج گردشگری ورزشی «سیاست پایه» را اعلام کرد. این سیاست رویکردهای استراتژیک برای توسعه این بخش را از طریق ایجاد محصولات گردشگری ورزشی جذاب و میزبانی رویدادهای ورزشی بین‌المللی، همراه با تأکید بر تضمین قیمت‌گذاری معقول محصول و ارائه خدمات مهمان‌نوازی با کیفیت بالا، ترسیم می‌کند. متعاقب این «سیاست پایه» در آوریل سال 2012 اتحادیه گردشگری ورزشی ژاپن (JSTA) به‌عنوان یک شرکتی برای تقویت همکاری عمومی و خصوصی در گردشگری ورزشی تأسیس شد.

وظایف نه‌گانه این اتحادیه شامل؛ 1. تشکیل شبکه‌های سراسری مرتبط با مناطق و سایر نهادهای جغرافیایی که ابتکارات گردشگری ورزشی را ترویج می‌کنند، 2. حمایت از تشکیل بسترهای منطقه‌ای گردشگری ورزشی، 3. همکاری، حمایت و پیشنهاد برای مناقصه و برگزاری مسابقات ورزشی بین‌المللی و سایر رویدادهای مهم، 4. حمایت از محبوبیت و ایجاد محصولات مسافرتی در موقعیت استفاده از ورزش، 5. توسعه زیرساخت و پیشنهادهای طراحی شده برای بهبود راحتی فعالیت‌های ورزشی در مقاصد سفر، 6. همکاری با دانشگاه‌ها و سایر سازمان‌ها برای تربیت کارشناسان گردشگری ورزشی و برگزاری جلسات آموزشی، 7. ادغام اطلاعات ورزشی داخلی، انتشار اخبار مرتبط در ژاپن و خارج از کشور، حمایت مالی از جلسات سخنرانی و رویدادها، 8. پشتیبانی از مطالعات تحقیقاتی، جوایز مختلف، تقدیرنامه‌ها و رویدادها و 9. اجرای مبادلات با سازمان‌های گردشگری ورزشی خارج از کشور و تورهای مطالعاتی برون‌مرزی است [29].

آخرین برنامه مربوط به گردشگری در ژاپن با عنوان برنامه جدید پایه ارتقای ملی گردشگری در 31 مارس 2023، به تصویب هیئت‌وزیران رسید. سیاست پایه در این برنامه شامل؛ الف) راهبردهای ایجاد مقاصد گردشگری پایدار؛ ب) راهبردهایی برای بازیابی گردشگری ورودی و ج) راهبردهایی برای گسترش مبادلات داخلی است.

سیاست‌های مربوط به گردشگری ورزشی توسط اتحادیه گردشگری ورزشی ژاپن اجرا می‌شود. از منظر گردشگری ورزشی تمرکز ژاپن بر «گردشگری بودو» یا گردشگری هنرهای ورزش‌های رزمی (مانند کاراته، سومو و کندو ) و ورزش‌های در فضای باز است. از‌جمله مهم‌ترین ورزش‌های در فضای باز که در ژاپن به‌‌ویژه در سال‌های اخیر به‌عنوان یک منبع گردشگری ورزشی با استفاده از ارتفاعات مختلف نام برده می‌شود شامل؛ پرواز (بالون هوای گرم)؛ گلایدینگ (پاراگلایدر یا چتربازی)؛ اسکی (پیست، اسکی کوهستان)؛ پیاده‌روی (پیاده‌روی نوردیک)؛ دویدن (دوی در مسیر، آهسته دویدن، ماراتن)؛ شنا (سه‌گانه)، دوچرخه‌سواری؛ سقوط‌ها (بانجی جامپینگ)؛ شیرجه و غواصی (در کوه‌های صخره‌ای) و کوه‌نوردی (مسابقه تپه‌نوردی، صخره‌نوردی) را می‌توان نام برد [30].

در جدول زیر مهم‌ترین موارد مربوط به سیاست‌های ژاپن در ترویج گردشگری ورزشی آورده شده است

جدول 3. مهم‌ترین موارد مربوط به سیاست‌های ژاپن در ترویج گردشگری ورزشی

مأخذ: همان.

5-3. استرالیا

در استرالیا به‌طور مشخص در مورد گردشگری ورزشی قانون خاصی وجود ندارد. قانون گردشگری استرالیا در سال 2004 اولین اقدام تقنینی این کشور جهت توسعه گردشگری محسوب می‌شود که متعاقب این قانون در سال 2004 سازمان گردشگری استرالیا تأسیس می‌گردد. آخرین اصلاح این قانون در سال 2016 انجام شده است. مهم‌ترین هدف قانون گردشگری استرالیا شامل؛ ارتقای گردشگری داخلی و گردشگری خارجی از‌جمله به‌واسطه برگزاری رویدادهای ملی و بین‌المللی متنوع است.

مهم‌ترین مفاد قانون گردشگری استرالیا پیرامون وظایف سازمان گردشگری استرالیا شامل؛ ساختار سازمان و حیطه اختیارات و ترکیب اعضای هیئت‌مدیره (رئیس، معاون رئیس، مدیرعامل و 6 عضو هیئت‌مدیره) سازمان است. مطابق قانون اعضای سازمان به‌غیر از مدیرعامل توسط وزیر منصوب می‌شود[31]. در سطح فدرال وزارت تجارت و گردشگری در ساختار دولت استرالیا مسئول اصلی سیاستگذاری و توسعه مقررات مربوط به گردشگری است و مسئول اصلی سیاستگذاری و توسعه ورزش کمیسیون ورزش استرالیاست. بدین‌معنا که در سطح کلان حوزه‌های ورزش و گردشگری در سطوح مختلفی راهبری می‌شوند؛ اما در سطح عملیاتی این دو حوزه با هم ادغام می‌شوند. به‌طور مثال در سطح ایالت وزارت ورزش با موضوعات فرهنگ، اوقات فراغت و گردشگری ادغام شده است. به‌عنوان نمونه در ایالت ویکتوریا وزارت گردشگری، ورزش و رویدادهای مهم و در ایالت تاسمانیا وزارت ورزش و رویدادها در حیطه ورزش و گردشگری فعال هستند؛ بنابراین ورزش استرالیا از نظر عملیاتی بسیار با موضوعات گردشگری نزدیک است. یک مثال بارز در ساختار تخصصی ورزش استرالیا، مؤسسه ورزش استرالیاست که تحت حکمرانی کمیسیون ورزش استرالیا در زمینه ورزش نخبگان فعالیت می‌کند. فعالیت‌های این مؤسسه در زمینه ارتقای گردشگری ورزشی قابل‌توجه است. از‌جمله مهم‌ترین اقدامات این مؤسسه برتری در برگزاری رویداد، اقامتگاه‌ها، تورها، فروشگاه‌ها، تغذیه، ورزش‌های آبی، تناسب اندام، امنیت پذیرایی، نظافت، نگهداری، باغبانی و ارائه خدمات با کیفیت بالا به ورزشکاران و بازدیدکنندگان بوده است [32].

همچنین از دیگر ابتکارات دولت استرالیا برگزاری رویدادهای مختلف با موضوعات متفاوت در کشورهای هدف به‌منظور جذب گردشگر است. به‌طور مثال، استرالیا در سال 2022-2021 در همه بخش‌ها از‌جمله فرهنگ، آموزش، پژوهش، فناوری‌های جدید، تجارت، ورزش و گردشگری بیش از 100 رویداد با موضوع استرالیا در سراسر فرانسه با هدف جذب گردشگر را برگزار کرد [33]. همچنین سازمان گردشگری استرالیا همه‌ساله یکی از بزرگترین رویدادهای جهانی گردشگری را با عنوان بورس گردشگری استرالیا (ATE) با حضور نمایندگان کشورهای مختلف با تمرکز بر ارتقای صنعت گردشگری استرالیا را برگزار می‌کند.

جدول 4. مهم‌ترین موارد مربوط به سیاست‌های استرالیا در ترویج گردشگری ورزشی

مأخذ: همان.

5-4. آمریکا

در بررسی اسناد بالادستی ایالات متحده آمریکا، در سطح فدرال، قانونی که صرفاً به گردشگری ورزشی اختصاص داده شده باشد وجود ندارد، اما در چارچوب قانونی این کشور از گردشگری ورزشی حمایت شده است. در ادامه به قوانین مرتبط با سفر و گردشگری آمریکا پرداخته می‌شود.

قانون سفر بین‌المللی در سال 1961؛ این قانون مبنای تأسیس خدمات سفر ایالات متحده در وزارت بازرگانی برای تقویت تجارت داخلی و خارجی در سال ۱۹۶۱ شد. در نسخه بازنگری این قانون در سال ۲۰۲۲ چارچوب قانونگذاری بستر همکاری ملی گسترده‌ای بین وزارت بازرگانی، سازمان‌ها و آژانس‌های مرتبط با گردشگری در سطح ایالتی و فدرال ایجاد می‌کند که در راستای ارتقای اشکال مختلف گردشگری داخلی و خارجی است[34]. لذا این قانون نگاشت‌نهادی در حوزه گردشگری را مشخص کرده است.

قانون سازمان ملی گردشگری ایالات متحده در سال 1996؛ این قانون به‌منظور ایجاد چارچوبی برای ترویج سفر و گردشگری بین‌المللی به ایالات متحده تصویب شد. شورای عالی گردشگری در ایالت متحده برای اولین‌بار مطابق این قانون رسمیت یافت. به‌طور خلاصه، قانون سازمان ملی گردشگری ایالات متحده در سال 1996 سبب تأسیس یک سازمان غیرانتفاعی مستقل برای تقویت یک رویکرد هماهنگ ملی برای افزایش سفرهای بین‌المللی به ایالات متحده، با شناخت نقش حیاتی آن در رشد اقتصادی و تبادل فرهنگی طراحی شد که بعدها این سازمان منحل و مأموریت‌های آن در اداره‌ای در وزارت بازرگانی دنبال شد [35]. این قانون نیز تأکید نهادی بر گردشگری ورودی داشته است.

قانون ترویج سفر در سال 2009؛ این قانون سبب تأسیس سازمان برند ایالت متحده آمریکا شد. مأموریت اصلی این سازمان بازاریابی و شناساندن ایالات متحده به‌عنوان یک مقصد برتر سفر است. چارچوب قانونگذاری برای این سازمان همکاری مؤثری را با صنعت گردشگری آمریکا فراهم کرده است[36]. لذا این قانون نگاشت‌نهادی در حوزه برند‌سازی را مشخص کرده است.

قانون سفر و گردشگری اومنیباس (۲۰۲۱)؛ هدف از این قانون حمایت از صنعت سفر و گردشگری در ایالت متحده و ایجاد اهداف ملی برای افزایش بازدیدکنندگان بین‌المللی به ایالات متحده، ایجاد بستر هماهنگی بین آژانس‌های ایالتی و فدرال، تخصیص منابع و تعیین اهداف قابل اندازه‌گیری برای تعداد بازدیدکنندگان و ارزش‌های صادرات سفر است. در این قانون دستیار وزیر بازرگانی در امور سفر و جهانگردی که توسط رئیس‌جمهور منصوب می‌شود در یک ساختار مشخص مأمور به نظارت بر تدوین سیاست سفر و گردشگری ملی با همکاری تمام بازیگران کلیدی گردشگری در آمریکا شده است. همچنین رکن اصلی نظارت بر ارزیابی قانون و سیاست‌های گردشگری و سفر در آمریکا مطابق قانون مورد اشاره کمیته بازرگانی، علم و حمل‌و‌نقل مجلس سنا؛ کمیته انرژی و بازرگانی مجلس نمایندگان و کمیته امنیت داخلی و امور دولتی سناست[37].

بررسی قوانین و مقررات آمریکا نشان می‌دهد از سال 1961 به‌بعد این کشور به‌طور جدی به گردشگری توجه داشته و در راستای ارتقا گردشگری سیاست جامعی به‌منظور هم‌افزایی نهادهای مختلف مرتبط با گردشگری در سطح ایالتی و ملی اتخاذ کرده است و سیاست‌ها و برنامه‌های مربوط به گردشگری ورزشی نیز جزئی از سیاست جامع این کشور بوده است. به‌طور مثال، یکی از ارکان اصلی تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های ملی گردشگری در آمریکا هیئت مشورتی سفر و گردشگری ایالات متحده است. این هیئت توسط وزیر بازرگانی منصوب و حداکثر ۳۲ عضو هیئت‌مدیره دارد. در ساختار این هیئت یک کمیته مشاوره ورزشی که شامل نمایندگانی از بخش خصوصی و جوامع محلی است، برای ارائه حمایت و توصیه در مورد رویدادهای ورزشی ایجاد شده است. همچنین ایجاد شورای سیاستگذاری ورزشی به‌عنوان یک کمیته بین‌سازمانی فدرال به ریاست وزیر بازرگانی از‌جمله اقدامات دیگر این هیئت پیرامون ارتقای گردشگری ورزشی است. وجود قانون خاص در مورد برگزاری رویدادهای ورزشی در برخی ایالت‌ها مانند قانون 176 پنسیلوانیا در سال 1929، نشان‌دهنده توجه ویژه به گردشگری ورزشی در آمریکاست. این قانون ظرفیتی را برای ارتقای گردشگری در ایالت از طریق رویدادهای ورزش الکترونیکی ایجاد می‌کند[38]. همچنین برنامه حمایت مالی گردشگری ورزشی ویرجینیا یا صندوق گردشگری ورزشی ویرجینیا، از دیگر نهادسازی‌های ایالتی صورت گرفته در آمریکاست. به موجب این قانون در خزانه‌داری ایالت یک صندوق مختص به گردشگری ورزشی شده است که اعتبارات آن صرفاً در جهت تأمین کمک‌های مالی برای توسعه و جذب فعالیت‌های گردشگری ورزشی و اداره صندوق بر‌اساس قانون است. علاوه‌بر‌این، سازمان‌هایی مانند انجمن رویدادهای ورزشی و گردشگری (SEATA) برای حمایت و رشد صنعت گردشگری ورزشی با ارائه منابع و حمایت از کمیسیون‌های ورزشی، مقاصد ورزشی، و صاحبان رویدادها تلاش می‌کنند.

جدول 5. مهم‌ترین موارد مربوط به سیاست‌های آمریکا در ترویج گردشگری ورزشی

مأخذ: همان.

5-5. فرانسه

فرانسه یکی از کشورهای پیشرو در گردشگری در طول سه دهه گذشته بوده و سهم گردشگری از تولید ناخالص داخلی این کشور ۸ درصد اعلام شده است. بنابراین توجه به انواع مختلف گردشگری و استفاده از ظرفیت‌های گردشگری در زمینه‌های مختلف مورد توجه سیاستمداران و دولت فرانسه بوده است. در فرانسه گردشگری ورزشی به‌عنوان یک نوع مهم از گردشگری مورد توجه سیاستگذاری کلان گردشگری است[39]. قانون مرجع در فرانسه پیرامون گردشگری با عنوان کد گردشگری شناخته شده که به‌طور رسمی در سال 2006 تصویب شد. این قانون با توجه به به‌روز‌رسانی‌های صورت گرفته شامل احکام جدید پیرامون مسئولیت و وظایف سازمان‌ها و نهادهای مرتبط با گردشگری است. مهم‌ترین ارکان این قانون شامل ۱. احکام مربوط به وظایف و مقررات نهادها و دفاتر گردشگری در سطح ایالت و منطقه‌ای، ۲. احکام مربوط به فعالیت آژانس‌های گردشگری و صلاحیت حرفه‌ای و مسئولیت‌های کاری و حرفه‌ای، ۳. احکام مربوط به امکانات و زیرساخت‌های گردشگری که شامل نظارت و سیستم رتبه‌بندی امکانات مربوط و قوانین مربوط به مکان‌های ثبت شده گردشگری و ۴. احکام مربوط به تأمین مالی و مالیات مربوط به نهادهای گردشگری است [40].

در فرانسه وزارت امور خارجه و امور اروپا از طریق اقدامات نوآورانه از بخش گردشگری حمایت می‌کند. دو بخش سیاست خارجی شامل دیپلماسی ورزشی و گردشگری در این وزارت در جهت هم‌افزایی بخش گردشگری ورزشی فعال هستند. بدین‌معنا که در سیاستگذاری کلان گردشگری در فرانسه، بخش ورزش نیز در آن سهیم است[39]. از نظر عملیاتی نیز سازمان اتوت فرانسه سازمان اصلی متولی گردشگری در فرانسه است. این سازمان توسط هیئت‌مدیره اداره می‌شود که رئیس آن توسط وزیر امور خارجه و امور اروپا منصوب می‌شود. اعضای هیئت‌مدیره شامل نمایندگان دولت از هشت وزارتخانه مرتبط از‌جمله وزارت ورزش، ۱۲ نفر فرد حقیقی و واجد شرایط معرفی شده از‌سوی وزارت مربوط به گردشگری، نمایندگان شوراهای منطقه‌ای، رؤسای مناطق و دفاتر گردشگری و برخی نمایندگان انجمن‌ها، هتل‌ها و دانشگاه‌هاست [41].

اصلی‌ترین سیاست فرانسه بعد از کرونا با عنوان ؛نقشه راه ۲۰۲4-۲۰۲2 اتوت فرانسه؛ توسط سازمان اتوت فرانسه اجرا شده و در این سیاستگذاری جزئیات اولویت‌ها، اهداف و اقدامات سازمان آورده شده است. مهم‌ترین راهبرد فرانسه در سال‌های پس از کرونا بر چهار اولویت گردشگری پایدار، تحول دیجیتال، بهبود اقتصادی و رقابت‌پذیری، تنوع بخشیدن به خدمات و محصولات گردشگری متمرکز بوده است. از آنجاکه در سیاستگذاری کلان گردشگری فرانسه بخش ورزش دارای ساختار است و همچنین در هیئت‌مدیره سازمان اتوت فرانسه نیز وزارت ورزش در اداره گردشگری نقش دارد؛ بنابراین هم از نظر سیاستگذاری و هم از نظر عملیاتی بخش ورزش با گردشگری فرانسه ارتباط نهادی و سیاستی دارد. بعد از همه‌گیری کرونا فرانسه اقدامات مهمی را در جهت ارتقای گردشگری انجام داده است و در سال 2022، کل سرمایه‌گذاری‌های گردشگری در فرانسه بالغ بر 18/6 میلیارد یورو بوده که این میزان روندی افزایشی نسبت به سال‌های قبل داشته است. همچنین در سال 2023، فرانسه وارد مرحله بی‌سابقه‌ای از میزبانی رویدادهای مهم ورزشی بین‌المللی مانند مسابقات جهانی اسکی آلپاین (2023) در کورشول-مریبل، جام جهانی راگبی (2023) و سپس بازی‌های المپیک و پارالمپیک پاریس 2024 شد که در راستای سیاست ارتقای گردشگری ورزشی به‌عنوان جزء اصلی گردشگری این کشور بوده است [41].  

جدول 6. مهم‌ترین موارد مربوط به سیاست‌های فرانسه در ترویج گردشگری ورزشی

مأخذ: همان.

6.جمع‌بندی و پیشنهادها

نتایج حاصل از تطبیق سیاستگذاری و قانونگذاری در زمینه گردشگری ورزشی در کشورهای منتخب نشان می‌دهد که در همه کشورها دولت به‌واسطه قانون، مکلف به توجه و حمایت ویژه‌ نسبت به توسعه گردشگری شده است. در همه کشورهای مورد مطالعه قانون مشخص در زمینه ترویج گردشگری وجود دارد و در اکثر کشورها ترویج گردشگری ورزشی به‌عنوان بخشی از راهبرد ارتقای گردشگری عمومی است. در چین در استراتژی‌های گردشگری ملی، در فرانسه و استرالیا نیز در برنامه‌های ملی مرتبط با گردشگری عمومی به گردشگری ورزشی توجه ویژه‌ای شده است. در ژاپن و آمریکا نیز در کنار برنامه‌های مربوط به گردشگری عمومی برنامه‌هایی مختص به گردشگری ورزشی وجود دارد. در همه کشورها دولت برای برگزاری رویدادها و توسعه زیرساخت‌های ورزشی بودجه قابل‌توجهی را هزینه می‌کند.

همچنین نتایج نشان داد در همه کشورها از نظر عملیاتی سازوکار ملی مشخصی وجود دارد که به موجب آن بخش ورزش با بخش گردشگری همکاری می‌کند. به‌طور مثال، در چین گردشگری ورزشی، بخشی از یک استراتژی گردشگری ملی یا یک سیاست ملی است که توسط یک نهاد مربوط به گردشگری مدیریت می‌شود. در ژاپن آژانس گردشگری ژاپن با همکاری اتحادیه گردشگری ورزشی ژاپن همکاری عمومی و خصوصی را در زمینه گردشگری ورزشی تقویت می‌کند. در استرالیا در سطح ایالتی وزارت ورزش با موضوعات فرهنگ، اوقات فراغت و گردشگری ادغام شده است؛ بنابراین ورزش استرالیا از نظر عملیاتی بسیار با موضوعات گردشگری نزدیک است. وزارت گردشگری، ورزش و رویدادهای مهم در ایالت ویکتوریا و وزارت ورزش و رویدادها در ایالت تاسمانیا نمونه‌ای از ادغام همکاری بخش گردشگری و ورزش در استرالیا هستند. در آمریکا ذیل بالاترین رکن مشورتی که هیئت مشاوره سفر و گردشگری ایالات متحده است، کمیته گردشگری ورزشی وجود دارد و در تدوین سیاست‌هایی که توسط سازمان گردشگری آمریکا عملیاتی می‌شود، مؤثر است. در فرانسه نیز در استراتژی سازمان اتوت فرانسه بخش گردشگری ورزشی مورد توجه واقع شده است و به‌صورت عملیاتی توسط این سازمان به گردشگری ورزشی به‌عنوان یک بخش از مقوله گردشگری عمومی پرداخته می‌شود.

مطابق یافته‌ها در همه کشورها به توسعه زیرساخت‌های ورزشی و سرمایه‌گذاری در این زمینه توجه ویژه شده است. توسعه زیرساخت نه‌تنها موجب ارتقای گردشگری داخلی است؛ بلکه سبب می‌شود که کشورها نسبت به میزبانی مسابقات بین‌المللی شانس بیشتری داشته باشند و موجبات توسعه گردشگری ورودی را فراهم آورند.

همچنین یافته‌ها نشان داد، جهت‌گیری غالب در ارتقای گردشگری ورزشی، گردشگری مبتنی‌بر فعالیت است. توجه به موضوعات خاص مانند فعالیت‌های هیجانی در گردشگری ورزشی (گردشگری ماجراجویانه) نیز از دیگر جهت‌گیری‌ها در ارتقای گردشگری ورزشی است.

اغلب کشورها از ظرفیت میراث فرهنگی و طبیعی خود در راستای ارتقا گردشگری ورزشی اقدامات قابل‌توجهی همچون ارتقا و گسترش ورزش‌های آبی، ورزش‌های زمستانی، ورزش‌های ماجراجویانه و ورزش‌های مرتبط با میراث فرهنگی اتخاذ کرده‌اند. ظهور جشنواره‌ها و رویدادهای ورزش‌محور که تجربه‌های همه‌جانبه‌ای برای طرف‌داران ایجاد می‌کند و ترکیبی از سرگرمی‌ها، فعالیت‌های فرهنگی و ورزش را ارائه می‌دهد و مخاطبان متنوعی را جذب می‌کنند از‌جمله دیگر جهت‌گیری‌های غالب در سیاست‌های مرتبط با گردشگری ورزشی کشورهای مطرح است.

نتایج نشان‌دهنده توجه ویژه همه کشورها به استفاده از تحول دیجیتال در گردشگری ورزشی است. ادغام فناوری دیجیتال جهت هوشمندسازی ورزشگاه‌ها به‌منظور ارتقای تجربیات گردشگران ورزشی و تسهیل امور مربوط به خرید و استفاده از خدمات، ایجاد فرصت‌های تعاملی و افزایش بازدهی مهم‌ترین راهبرد همه کشورهای مورد مطالعه بود. در‌واقع ازآنجاکه همه کشورها تجربه برگزاری رویدادهای ملی و بین‌المللی مهم را داشته‌اند؛ از طریق استفاده از تحول دیجیتال نه‌تنها برای گردشگران ورزشی مشارکت‌کننده در رویداد تجربیات خوشایندی را فراهم کرده‌اند؛ بلکه رؤیت‌پذیری رویدادها و مقاصد گردشگری خود را به‌منظور جذب گردشگران دیگر از طریق تحول دیجیتال ارتقا داده‌اند.

همچنین نتایج حاصل از تطبیق سیاستگذاری و قانونگذاری در زمینه توسعه گردشگری ورزشی در کشورهای منتخب نشان می‌دهد؛ همه کشورها میزبان انواع رویدادهای ورزشی بین‌المللی و ملی بوده‌اند، برگزاری رویدادهای ورزشی طیف مختلفی از ورزش‌های سنتی، مسابقات جهانی؛ مانند ماراتن‌ها و رویدادهای چند‌ورزشی (مانند المپیک، مسابقات قهرمانی جهان و بازی‌های قاره‌ای) و برگزاری رویدادها و جشنواره‌های ملی متنوع را شامل می‌شود. در سطح ملی برگزاری دوره‌ای و منظم رویدادها سبب رونق گردشگری داخلی است و برگزاری رویدادهای بین‌المللی نیز نه‌تنها سبب توسعه گردشگری ورودی کشورها خواهد شد؛ بلکه با ترغیب مردم به مشارکت در رویدادها سبب ارتقای گردشگری داخلی است. به‌طور مثال، در آمریکا شهرهایی مانند لس‌آنجلس و نیویورک از رویدادهای ورزشی بزرگ برای تقویت گردشگری استفاده می‌کنند. در سال 2023 تعداد مسافران ورزشی آمریکا 204/9 میلیون نفر گزارش شده است و رویدادهای مربوط به فوتبال، کریکت، بسکتبال، تنیس و هاکی بیشترین سود را برای برگزارکنندگان داشته‌اند [42]. طبق گزارش‌ها در سال 2019، چهار شهر از 10 شهر برتر بین‌المللی درخصوص ماراتن برای مسافران چینی در ژاپن قرار داشته که سبب جذب گردشگران چینی به ژاپن شده است [25]. در ژاپن ساپورو و ناگانو شهرهای میزبان بازی‌های المپیک زمستانی در سال‌های 1972 و 1998 بودند. ژاپن همچنین میزبان بازی‌های آسیایی (1958، 1994، 2026)، و جام جهانی فوتبال (2002) بوده است.

مطابق با بررسی‌های تطبیقی صورت گرفته در جهت توسعه گردشگری ورزشی راهکارهای عملیاتی به‌شرح زیر پیشنهاد می‌شود:

• الحاق عبارت «وزارت ورزش و جوانان» به بند «ب» ماده (۵) لایحه اهداف، وظایف و اختیارات میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مصوب ۱۴۰۱ هیئت‌وزیران در ارتباط با موضوع ترکیب اعضا شورای عالی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی،
• تدوین آیین‌نامه نحوه همکاری سازمان‌های ورزشی با وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی توسط وزارتخانه‌های ورزش و میراث در جهت ترویج گردشگری ورزشی داخلی در راستای اجرایی کردن جزء «۲۴» بند «الف» ماده (۴) قانون اهداف و وظایف وزارت ورزش و جوانان مصوب ۱۳۹۹،
• ایجاد ساختار گردشگری ورزشی مانند اتحادیه گردشگری ورزشی ذیل نظر وزارت ورزش و جوانان و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی،
• تدوین طرح ملی توسعه گردشگری ورزشی با اولویت توسعه شهرهای گردشگری ورزشی مطابق با جزء «15» بند «الف» ماده (۴) قانون اهداف و وظایف وزارت ورزش و جوانان مصوب ۱۳۹۹ (آمایش سرزمینی ورزش کشور) و توسعه گردشگری ورزشی دریامحور مطابق با مواد (۶۰ و ۶۱) قانون برنامه هفتم پیشرفت،
• برگزاری جشنواره‌های ورزشی در سطح محلی، ملی و منطقه‌ای با تأکید بر ورزش‌های پرمخاطب، ورزش‌های بومی و محلی و حمایت و گسترش فعالیت‌ها و ورزش‌های خاص مانند ورزش‌های ماجراجویی که تجارب هیجانی بالایی و جذابیت زیادی را ایجاد می‌کنند.
• استفاده از تحول دیجیتال (به‌کارگیری فناوری‌های نوین دیجیتال) در مدیریت گردشگری ورزشی کشور در جهت شناساندن مقاصد گردشگری ورزشی، آسان‌سازی خدمات و همچنین هوشمندسازی برگزاری رویدادهای مرتبط با گردشگری ورزش.