بیان / شرح مسئله
در راستای ارزیابی عملکرد ماده (2) قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی مصوب 1396/10/26 و بیمه اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب 1388/5/18، لازم است تا میزان و وضعیت افراد تحت پوشش بیمه قانون مذکور بهصورت دورهای مورد بررسی قرار گیرد. ازاینرو در این گزارش به بررسی آماری وضعیت پوشش بیمهای هنرمندان صنایع دستی طی سالهای 1389 الی 1403 پرداخته شده است.
نقطهنظرات/ یافتههای کلیدی
-میزان افراد تحت پوشش قانون بیمه اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب 1388/5/18 در سال 1388، حدود 171799 نفر و این میزان در سال 1403، حدود 196151 نفر بوده است. این ارقام به معنای آن است که بهرغم گذشت 15 سال از ابلاغ قانون قانون مذکور، تعداد افراد بیمه شده در سال 1403، تنها 24352 نفر بیش از این تعداد در سال اول اجرای این قانون است.
-میزان افراد تحت پوشش طی سالهای 1388 الی 1392، دارای روند افزایشی بوده و بهطور میانگین سالیانه 35/7 درصد رشد داشته و طی سالهای 1393 الی 1403، تعداد بیمهشدگان از محل قانون مذکور، دائما در حال کاهش بوده و بهطور میانگین سالیانه 8/6 درصد کاهش یافته است.
-در حال حاضر از مجموع 196151 نفری که در سال 1403 تحت پوشش تحت قانون بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی مصوب سال 1388، بیش از 80 درصد افراد، به میزان 164545 نفر از قالیبافان و بافندگان فرش و کمتر از 20 درصد افراد یعنی تنها 32606 نفر از هنرمندان سایر رشتههای صنایع دستی هستند.
-مبنیبر استعلام صورت گرفته از پایگاه رفاه ایرانیان، بیشترین میزان از جمعیت افراد تحت پوشش بیمه صنایع دستی، بهترتیب ذیل دهک چهارم با 23881 نفر، دهک سوم با 23592 نفر و دهک پنجم با 22794 نفر قرار گرفته است. همچنین کمترین میزان از جمعیت افراد تحت پوشش بیمه مذکور، بهترتیب ذیل دهک دهم با 11705 نفر، دهک یکم با 13887 نفر و دهک نهم با 16886 نفر قرار گرفته است.
-طی سالهای 1393 الی 1403 تعداد تعداد هنرمندان صنایع دستی تحت پوشش بیمه با کاهش میانگین 8/6 درصد بهطور سالیانه به 196151 نفر نفر در سال ۱۴۰۳ رسیده که تشدید نظارتهای سازمان تأمین اجتماعی برای جلوگیری از پوشش افراد شاغل در رشتههای غیر صنایع دستی، تغییر شغل و حرفه برخی از هنرمندان صنایع دستی تحت پوشش بیمه و عدم استطاعت مالی این افراد، از مهمترین دلایل این کاهش بوده است.
یکی از بخشهایی که میتواند نقش مؤثری در شکوفایی اقتصاد کشور ایفا کند، صنایع دستی است. ازآنجاکه صنایع دستی سابقه دیرینهای در کشور دارد و از دیرباز هنرمندانی در سراسر ایران در این زمینه مشغول به فعالیت بودهاند، ظرفیت بالایی برای پیشرفت اقتصادی کشور و مناطق مختلف کشور میتواند ایفا کند. علاوهبر این، صنایع دستی بهدلیل اصالت هنری و تمدنی که دارد، میتواند آثار مثبتی بر همافزایی فرهنگی به همراه داشته باشد. ازاینرو لازم است دولت، اقدامات لازم در راستای حمایت از رونق تولید و بازار صنایع دستی و بهبود معیشت و رفاه هنرمندان و فعالان این حوزه را به عمل آورد.
یکی از مهمترین اقداماتی که لازم است برای حمایت از هنرمندان و شاغلین صنایع دستی صورت گیرد، بیمه کردن آنهاست. درواقع لازم است تا با فراهم کردن امکانات بیمهای برای هنرمندان و شاغلین صنایع دستی، میزانی از امنیت شغلی را برای آنان فراهم کرد. در ماده (2) قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی مصوب 1396/10/26، دولت به اقدام در راستای اجرای قانون بیمه اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب 1388/5/18 نسبت به بیمه کردن واجدین شرایط این قانون مکلف شده است. در راستای ارزیابی میزان تحقق این قانون، لازم است تا میزان و وضعیت افراد تحت پوشش بیمه قانون مذکور بهصورت دورهای مورد بررسی قرار گیرد. ازاینرو در این گزارش تلاش شده است تا ضمن بررسی تحقق پوشش بیمهای افراد فوق، علل تغییر و تحولات میزان آن طی سالهای اجرای این قانون بررسی شود.
تعداد بیمهشدگان از طریق قانون بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب سال 1388، در جدول ۱، نشان داده شده است. مطابق با این جدول، میزان افراد تحت پوشش این بیمه، طی سالهای 1388 الی 1392، دارای روند افزایشی بوده و بهطور میانگین سالیانه 35/7 درصد رشد داشته است [1]. این در حالی است که طی سالهای 1393 الی 1403، تعداد بیمهشدگان از محل قانون مذکور، دائما در حال کاهش بوده و بهطور میانگین سالیانه 8/6 درصد کاهش یافته است. شایان ذکر است میزان افراد تحت پوشش این قانون در سال 1388، حدود 171799 نفر و این میزان در سال 1403، حدود 196151 نفر بوده است [1]. این ارقام به معنای آن است که بهرغم گذشت 15 سال از ابلاغ قانون بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار)، تعداد افراد بیمه شده در سال 1403، تنها 24352 نفر بیش از این تعداد در سال اول اجرای این قانون است. بهعبارتدیگر میزان افزایش پوشش بیمهای شاغلین صنایع دستی کشور طی سالهای 1388 الی 1403، بهطور میانگین سالیانه تنها حدود 2/8 درصد بوده است.
جدول 1. وضعیت تعداد افراد تحت پوشش بیمه قانون بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب سال 1388 طی سالهای 1388 الی 1403 [1]
|
تعداد بیمهشدگان |
||||
|
میزان رشد |
میزان تغییرات |
تعداد |
سال |
|
|
- |
- |
171799 |
1388 |
|
|
19/7 |
33829 |
205628 |
1389 |
|
|
73/5 |
151117 |
356745 |
1390 |
|
|
29/4 |
104730 |
461475 |
1391 |
|
| 20/5 |
94605 |
556080 |
1392 |
|
|
6/9- |
38117- |
517963 |
1393 |
|
|
19- |
98645- |
419318 |
1394 |
|
|
12/2- |
50997- |
368321 |
1395 |
|
|
8/6- |
31605- |
336716 |
1396 |
|
|
12/2- |
41149- |
295567 |
1397 |
|
|
6/3- |
18561- |
277006 |
1398 |
|
|
9- |
24838- |
252168 |
1399 |
|
|
8/4- |
21092- |
231076 |
1400 |
|
|
8/4- |
19324- |
211752 |
1401 |
|
|
3/6- |
7722- |
204030 |
1402 |
|
|
3/8- |
7879- |
196151 |
1403 |
|
مأخذ: یافتههای پژوهش.
مطابق با جدول 1، طی سالهای 1389 الی 1392، تعداد افراد تحت پوشش بیمه های اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناســه دار (کددار) به طور میانگین سالیانه نزدیک به 96000 نفر افزایش داشته است [1]. مهمترین علت روند افزایشی بیمه شدگان شاغلین صنایع دستی طی سالهای مذکور، فقدان بازرسی کارشناسی توسط سازمان تأمین اجتماعی بوده است. درواقع ازآنجاکه میزان سهم بیمه پرداختی بیمه گذاران نسبت به سایر بیمه های حمایتی میزان کمتری است، افراد بسیاری تمایل داشتند تا در سایه فقدان نظارتهای سازمان تأمین اجتماعی، خود رابه عنوان شاغل صنایع دستی و قالیبافی معرفی کرده و تحت پوشش این بیمه قرار گرفتند. ازاین رو میزان افراد تحت پوشش،دو سال پس از اجرای این قانون، بیش از دو برابرشد. این در حالی است که طی سالهای 1393الی 1403، تعداد این افراد، به طور میانگین سالیانه حدود 32000 کاهش یافته است. شایان ذکر است بیشترین میزان افزایش در سال 1390، به میزان151117نفر و بیشترین میزان کاهش در سال 1394به میزان 98645 نفر بوده است[1].
شکل ۱. نمودار میزان تغییرات تعداد افراد وضعیت تعداد افراد تحت پوشش بیمه قانون بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب سال 1388 طی سالهای 1389 الی 1403 [1]
براساس آخرین برآورد صورت گرفته توسط وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، تعداد شاغلین و هنرمندان صنایع دستی حدود 2 میلیون نفر است که از این میزان نزدیک به 1 میلیون و 500 هزار نفر از قالیبافان و بافندگان فرش و حدود 500 هزار نفر از هنرمندان سایر رشته های صنایع دستی هستند [2]. در حال حاضر از مجموع 196151 نفری که در سال 1403 تحت پوشش تحت قانون بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی مصوب سال 1388، بیش از 80 درصد افراد، به میزان 164545 نفر از قالیبافان و بافندگان فرش و کمتر از 20 درصد افراد یعنی تنها 32606 نفر از هنرمندان سایر رشته های صنایع دستی هستند [3]. این آمار نشان میدهد که بخش عمدهای از بیمهشدگان را قالیبافان و بافندگان فرش تشکیل میدهند. این موضوع بهدلیل آن است که قالیبافان و بافندگان فرش از سال ۱۳۷۶ تحت پوشش بیمه قرار گرفتهاند، درحالیکه سایر هنرمندان و شاغلین صنایع دستی از سال ۱۳۸۸ شامل بیمه شدهاند. شایان ذکر است تنها 11 درصد از قالیبافان و بافندگان فرش و تنها حدود 6 درصد از هنرمندان سایر رشتههای صنایع دستی تحت پوشش بیمه قرار گرفتهاند [3]. این موضوع نشان میدهد، ماده (2) قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی مبنیبر اجرای قانون بیمه اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کُددار) مصوب 1388/۵/۱۸ نسبت به بیمه کردن واجدین شرایط این قانون توسط دولت، بهطور کامل محقق نشده و حدود 94 درصد از هنرمندان و استادکاران صنایع دستی تحت پوشش بیمه مذکور قرار نگرفتهاند.
شکل ۲. نمودار 2 درصد افراد تحت پوشش و فاقد بیمه به تفکیک قالیبافان و بافندگان فرش و سایر رشته های صنایع دستی
مأخذ: نگارنده
در جدول ۲، دهکبندی افراد تحت پوشش بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) در سال 1403 مبنیبر استعلام صورت گرفته از پایگاه رفاه ایرانیان نشان داده شده است. مطابق با جدول مذکور، بیشترین میزان از جمعیت افراد تحت پوشش این بیمه، بهترتیب ذیل دهک چهارم با 23881 نفر، دهک سوم با 23592 نفر و دهک پنجم با 22794 نفر قرار گرفته است [4]. همچنین کمترین میزان از جمعیت افراد تحت پوشش بیمه مذکور، بهترتیب ذیل دهک دهم با 11705 نفر، دهک یکم با 13887 نفر و دهک نهم با 16886 نفر قرار گرفته است [4]. شایان ذکر است، بررسیهای صورت گرفته نشان میدهد، ترکیب دهکبندی افراد تحت پوشش بیمه یاد شده، در سالهای گذشته نیز مشابه سال 1403 بوده و تفاوت معناداری نداشته است. ازاینرو دهکبندی سالهای قبل، مورد بررسی قرار نگرفته است.
جدول 2. وضعیت دهکبندی افراد تحت پوشش بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب سال 1388 در سال 1403 [4]
|
درصد از کل |
تعداد |
دهک |
|
7 |
13887 |
1 |
|
11 |
21660 |
2 |
|
12 |
23592 |
3 |
|
12 |
23881 |
4 |
|
12 |
22794 |
5 |
|
11 |
21619 |
6 |
|
10 |
20595 |
7 |
|
10 |
19208 |
8 |
|
9 |
16886 |
9 |
|
6 |
11705 |
10 |
|
100 |
196158 |
مجموع |
مطابق با آنچه در شکل 3 نشان داده شد، حدود 54 درصد از افراد تحت پوشش بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) در سال 1403 ذیل دهکهای اول الی پنجم و حدود 46 درصد از این افراد ذیل دهکهای ششم الی دهم قرار گرفتهاند. این موضوع به معنای آن است که افرادی که تحت پوشش بیمه مذکور قرار گرفتهاند، غالباً از افراد کمبرخوردار از نظر اقتصادی بودهاند. بنابراین میتوان ارزیابی کرد که اهداف بیمه یاد شده برای حمایت اقتصادی از فعالان و هنرمندان صنایع دستی با محوریت پوشش بیمهای تا حد مناسبی محقق شده است.
شکل ۳. نمودار وضعیت دهکبندی افراد تحت پوشش بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب سال 1388 در سال 1403 [4]
2-3. علل کاهش افراد تحت پوشش بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) طی سالهای 1393 تا 1403
یکی از مهمترین دلایل قطع بیمه افراد تحت پوشش بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار)، توقف فعالیتهای آنان بوده است. بهعبارتدیگر فعالیت برخی از شاغلین صنایع دستی که تحت پوشش بیمه مذکور قرار داشتهاند، به دلایلی از قبیل مهاجرت به خارج از کشور، تغییر شغل و حرفه، فوت و مواردی از این قبیل، متوقف شده است. بنابراین حق بیمه خود را پرداخت نکرده و یا شرایط لازم برای استمرار بیمه بودن آنان توسط کارشناسان سازمان تأمین اجتماعی احراز نشده است. ازاینرو از شمول بیمه یاد شده، خارج شدهاند [2].
بررسیهای صورت گرفته نشان میدهد در سالهای ابتدایی اجرای قانون پوشش بیمههای اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار)، بازرسی و نظارتهای لازم توسط سازمان تأمین اجتماعی صورت نگرفته بود. همچنین در بازرسیهای انجام شده از دقت لازم برخوردار نبوده است. درنتیجه بخشی از افرادی که طی سالهای ابتدایی این قانون تحت پوشش بیمه مذکور قرار گرفتند، از شاغلین و فعالین صنایع دستی نبودهاند. ازاینرو با تشدید بازرسیهای کارشناسی توسط سازمان تأمین اجتماعی در سالهای بعد، بخشی از متخلفین شناسایی شده و بیمه آنان قطع شد [2].
پ) عدم استطاعت مالی افراد تحت پوشش بیمه
مطابق با اطلاعات ارائه شده ازسوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، حدود 45000 نفر از افرادی که طی سالهای 1397 الی 1402 از پوشش بیمهای خارج شدهاند، بهعلت عدم پرداخت حق بیمه ظرف مهلت قانونی از زمره بیمهپردازان بودهاند. مطابق با استعلام صورت گرفته از پایگاه رفاه ایرانیان ذیل این وزارتخانه، تمامی این افراد در گروه اقشار کمبرخوردار جامعه و ذیل دهکهای اول تا سوم بودهاند. بنابراین علت اصلی عدم پرداخت حق بیمه توسط آنان عدم استطاعت مالی بوده است. این موضوع، ضروری است دولت، اقدامات لازم در راستای حمایت اقتصادی جهت پوشش بیمهای این افراد را صورت دهد [1].
در جمعبندی بررسی وضعیت میزان افراد تحت پوشش قانون بیمه اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب 1388/5/18 میتوان بیان کرد که در سال 1388، حدود 171799 نفر و این میزان در سال 1403، حدود 196151 نفر بوده که این ارقام به معنای آن است که بهرغم گذشت 15 سال از ابلاغ قانون قانون مذکور، تعداد افراد بیمه شده در سال 1403، تنها 24352 نفر بیش از این تعداد در سال اول اجرای این قانون است. علاوهبر این میزان افراد تحت پوشش طی سالهای 1388 الی 1392، دارای روند افزایشی بوده و بهطور میانگین سالیانه 35/7 درصد رشد داشته و طی سالهای 1393 الی 1403، تعداد بیمهشدگان از محل قانون مذکور، دائما در حال کاهش بوده و بهطور میانگین سالیانه 8/6 درصد کاهش یافته است. از مهمترین دلایل این کاهش میتوان به تشدید نظارتهای سازمان تأمین اجتماعی برای جلوگیری از پوشش افراد شاغل در رشتههای غیر صنایع دستی، تغییر شغل و حرفه برخی از هنرمندان صنایع دستی تحت پوشش بیمه و عدم استطاعت مالی این افراد اشاره کرد. در ادامه پیشنهادهای زیر در راستای تقویت نظارت بر وضعیت پوشش بیمهای هنرمندان و شاغلان صنایع دستی ارائه میشود:
-در راستای افزایش نظارتپذیری وضعیت پوشش بیمهای هنرمندان و شاغلین صنایع دستی پیشنهاد میشود با همکاری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وضعیت تعداد و دهکبندی افراد تحت پوشش قانون بیمه اجتماعی قالیبافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسهدار (کددار) مصوب 1388/5/18 بهصورت سالیانه رصد و گزارشی در این زمینه تهیه و منتشر شود.