خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

در سال‌های اخیر، گسترش اینترنت پرسرعت به یکی از نیازهای اساسی جوامع تبدیل شده است. این موضوع به‌علت افزایش روزافزون خدمات دیجیتال و وابستگی روزمره افراد و کسب‌وکارها به اینترنت است. اینترنت پرسرعت و پایدار به‌عنوان زیرساختی حیاتی برای ارتقای کیفیت زندگی، رشد اقتصادی و توسعه آموزشی شناخته می‌شود. در این زمینه، فناوری فیبر نوری به‌عنوان یکی از بهترین گزینه‌ها برای ارائه اینترنت ثابت با سرعت و ظرفیت بالا مطرح است. ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر، توسعه شبکه فیبر نوری را به‌عنوان یکی از اولویت‌های ملی خود در نظر گرفته است. بااین‌حال، مقایسه شاخص‌های ارتباطی ایران با سایر کشورها نشان می‌دهد که هنوز فاصله زیادی در بهره‌مندی از این فناوری وجود دارد. چالش‌هایی نظیر، مشکلات مالی، ضعف در نظارت و محدودیت‌های همکاری میان نهادهای اجرایی، روند توسعه این شبکه را با موانع جدی مواجه کرده است. این گزارش به‌منظور بررسی وضعیت کنونی فیبر نوری در ایران و شناسایی چالش‌های موجود تهیه شده است. همچنین، تجربیات موفق جهانی بررسی و پیشنهادهایی عملی برای بهبود روند توسعه این فناوری در کشور ارائه شده است.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی 

بررسی سرعت متوسط اینترنت همراه نشان می‌دهد که این شاخص در ایران حدود 38 مگابیت بر ثانیه است، درحالی‌که این شاخص در کشورهایی مانند کره جنوبی، ایالات متحده و امارات متحده عربی به‌مراتب بالاتر است و به ترتیب به 143، 108 و 413 مگابیت بر ثانیه می‌رسد. در حوزه اینترنت ثابت نیز وضعیت مشابهی دیده می‌شود؛ سرعت متوسط اینترنت ثابت در ایران حدود 15 مگابیت بر ثانیه است که نسبت به میانگین جهانی یعنی 94 مگابیت بر ثانیه فاصله زیادی دارد. در کشورهای پیشرفته‌ای مانند ایالات متحده و کره جنوبی این شاخص به ترتیب به 246 و 160 مگابیت بر ثانیه می‌رسد و در کشورهای ترکیه و ایتالیا نیز به ترتیب 46 و 80 مگابیت بر ثانیه ثبت شده است. مقایسه وضعیت شاخص‌های پایه مخابراتی ایران با کشورهای مورد بررسی نشان می‌دهد که بیشترکشورهای منطقه با سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های ارتباطی، ارتقای اینترنت را به‌عنوان اولویت کلیدی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی خود هدف گذاری کرده اند.

بررسی برنامه های توسعه ارتباطات در کشورهای پیشرو نشان می‌دهد که توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری یکی از مؤثرترین مسیرها برای ارتقای کیفیت اینترنت ثابت و همراه است. طبق آمار رسمی ارائه‌شده ازسوی وزارت ارتباطات تا آذرماه 1403، حدود 615 هزار مشترک درحال دریافت خدمت از خدمات از زیر ساخت فیبرنوری هستند که از این تعداد حدود 391 هزار نقطه به‌صورت فیبر نوری FTTH و حدود 224 هزار نقطه به‌صورت اتصالVDSL  است. نتایج نشان می‌دهد تا تحقق اهداف تعیین شده برای پروژه فیبرنوری کشور فاصله زیادی وجود دارد. درحالی‌که در کشورهای توسعه‌یافته این شبکه به‌عنوان ستون فقرات ارتباطی نقش اصلی را ایفا می‌کند. کشورهایی مانند ژاپن و بریتانیا با تأکید بر ارائه تسهیلات مالی و شراکت با بخش خصوصی، زمینه رشد متوازن شبکه‌های فیبر را در حوزه‌های شهری و روستایی فراهم کرده‌اند. در مقابل، آمریکا با نقش‌آفرینی گسترده دولت و اختصاص بودجه‌های کلان، تمرکز ویژه‌ای بر کاهش شکاف دیجیتال و مدیریت منابع داشته است. اتحادیه اروپا نیز از طریق سیاست‌های هماهنگ، یارانه‌های حمایتی و چارچوب نظارتی مشترک، مسیر توسعه پایدار این زیرساخت را در کشورهای عضو تسهیل کرده است.

یکی از مشکلات در کشورمان، نبود شفافیت در تأمین مالی پروژه‌های فیبر نوری است. نقش دولت و بخش خصوصی در تأمین منابع مالی به‌طور واضح مشخص نیست و این امر موجب کاهش اعتماد و کارایی در اجرای پروژه‌ها شده است. علاوه‌بر این، نظارت ناکافی بر کیفیت و کمیت پروژه‌ها، خطر هدررفت منابع و کاهش بهره‌وری را افزایش داده است.

یکی دیگر از چالش‌ها ساختار نامناسب تعرفه‌گذاری برای اینترنت ثابت و سیار در کشورمان است. عدم تنظیم صحیح تعرفه‌ها باعث شده است که کاربران تمایلی به استفاده از اینترنت ثابت نداشته باشند و به‌جای آن نیازهایشان را از طریق اینترنت سیار تأمین کنند. این وضعیت، تقاضا برای خدمات فیبر نوری را کاهش داده و فشار زیادی بر شبکه‌های سیار ایجاد کرده است.

علاوه‌بر این، ناهماهنگی در توسعه لایه‌های مختلف شبکه فیبر نوری یکی دیگر از چالش‌های موجود به شمار می‌آید. تمرکز بیش از حد بر توسعه لایه‌های دسترسی و غفلت از لایه‌های تجمیع و هسته شبکه، باعث کاهش کارایی کلی زیرساخت و ایجاد گلوگاه‌های فنی شده است. همچنین، محدودیت‌های همکاری میان دستگاه‌های اجرایی و تأخیر در صدور مجوزها نیز از دیگر موانع مهم به حساب می‌آید. نبود نهاد هماهنگ‌کننده برای تسهیل در اجرای پروژه‌ها، به افزایش هزینه‌ها و کاهش سرعت پیشرفت پروژه‌ها منجر شده است.

از سوی دیگر، ناکافی بودن محتوای دیجیتال و ناکافی بودن آگاهی عمومی درباره مزایای فیبر نوری، باعث محدود شدن تقاضا برای این خدمات شده است. کاربران به خدماتی، که به پهنای باند بالا نیاز دارند، مانند استریم ویدئو یا بازی‌های برخط، کمتر روی می‌آورند و این موضوع موجب کندی روند توسعه ارتباطات ثابت می‌شود.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

برای حل چالش‌های موجود، ضروری است که شفافیت در مدیریت منابع مالی برقرار شود. راه‌اندازی سیستم‌های حسابرسی مستقل برای نظارت بر نحوه تخصیص منابع صندوق توسعه فیبر نوری می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی کمک کند. همچنین، الزام اپراتورها به ارائه گزارش‌های شفاف درباره هزینه‌ها و بازدهی پروژه‌ها از دیگر اقداماتی است که می‌تواند به بهبود کارایی بینجامد.

برای تقویت نظارت بر پروژه‌ها، لازم است از فناوری‌های پیشرفته‌ای استفاده و تیم‌های نظارتی مستقل تشکیل شود. علاوه‌بر این، تدوین و اجرای استانداردهای سخت‌گیرانه برای توسعه شبکه در تمامی مراحل پروژه امری ضروری است.

هماهنگی در توسعه لایه‌های مختلف شبکه نیازمند برنامه جامع ملی است. ارائه مشوق‌های مالی برای سرمایه‌گذاری در لایه‌های بالادستی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین می‌تواند به بهبود ظرفیت و کارایی شبکه کمک کند.

برای افزایش تقاضا، لازم است که در تولید محتوای دیجیتال جذاب مانند خدمات بازی‌های برخط و تلویزیون اینترنتی (IPTV) سرمایه‌گذاری شود. علاوه‌بر این، برگزاری کمپین‌های اطلاع‌رسانی به‌منظور آگاه‌سازی عمومی درباره مزایای فیبر نوری و کاهش هزینه‌های اشتراک می‌تواند به جذب کاربران بیشتر کمک کند.

پیشنهاد می‌شود، سیاست‌های منسجمی به‌منظور کاهش هزینه‌ها و تسریع در اجرای پروژه‌ها به‌کار گرفته شود. در نهایت، بازنگری در اهداف کمّی و کیفی پروژه و همگام‌سازی آن با برنامه هفتم توسعه و تمرکز بر بهبود کیفیت خدمات موجود، به‌جای صرفاً گسترش پوشش شبکه، توصیه می‌شود. همچنین، تعریف چارچوب‌های قانونی به‌منظور جلوگیری از انحصار و تسهیل ورود اپراتورهای جدید به بازار، می‌تواند به ایجاد رقابتی سالم‌تر در این حوزه کمک کند.

۱. مقدمه

در دهه‌های اخیر، توسعه شبکه اینترنت و افزایش دسترسی عمومی به آن موجب رشد چشمگیر استفاده از خدمات و کاربردهای اینترنت شده است. این رشد تقاضا، وابستگی روزمره افراد به اینترنت پرسرعت و پایدار را به یکی از نیازهای اساسی جوامع تبدیل کرده است. درنتیجه، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی با پهنای باند بالا و عملکرد قوی بیش‌‌ازپیش ضرورت پیدا می‌کند. در این میان، دو گونه فناوری بی‌سیم و باسیم در جوامع مختلف مورد توجه قرار گرفته‌اند. در سال‌های اخیر شبکه دسترسی فیبر نوری به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین راهکارهای بهبود ارتباطات اینترنتی ثابت در سطح جهانی شناخته شده است. این فناوری با ویژگی‌هایی همچون سرعت بسیار بالا، پایداری قابل ‌توجه و ظرفیت‌های گسترده، به کاربران امکان دسترسی به اینترنت باکیفیت و عملکرد برتر را می‌دهد.

از سوی دیگر، فناوری نسل پنجم ارتباطات سیار (5G) به‌عنوان جدیدترین فناوری بی‌سیم، با افزایش قابل ‌توجه سرعت اینترنت همراه، نیازمند زیرساخت‌های قدرتمندی همچون شبکه‌های فیبر نوری است تا بتواند تمام ظرفیت‌های خود را عملی کند.

همچنین، فیبر نوری به‌عنوان جزء اصلی شبکه‌های ارتباطی مادر، نقش حیاتی در انتقال داده‌ها با سرعت و پایداری بالا ایفا می‌کند. این فناوری نه‌فقط برای زیرساخت‌های اصلی ارتباطات، بلکه برای اتصال کاربران نهایی نیز اهمیت زیادی دارد. به همین منظور، کشورهای مختلف برنامه‌های متنوعی را برای گسترش استفاده از اتصالات فیبر نوری تا منازل، ساختمان‌ها و ایستگاه‌های مخابراتی طراحی و اجرا کرده‌اند.

در ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای دیگر، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی به‌ویژه توسعه شبکه فیبر نوری به‌عنوان یکی از اولویت‌های ملی حوزه ارتباطات شناخته شده است. با توجه به نیاز روزافزون به اینترنت پرسرعت و خدمات برخط، برنامه‌های گسترده‌ای برای گسترش شبکه فیبر نوری در کشور تدوین و اجرا شده‌اند. بااین‌حال، مقایسه وضعیت شاخص‌های ارتباطی ایران با سایر کشورها نشان می‌دهد که هنوز فاصله قابل‌ توجهی در بهره‌مندی از این فناوری وجود دارد. در همین راستا، بررسی تجربیات موفق سایر کشورها و ارزیابی چالش‌های توسعه فیبر نوری در کشورمان می‌تواند راهکارهایی عملی برای مواجهه با این چالش‌ها و تسریع روند توسعه فیبر نوری در ایران ارائه دهد.

این گزارش با هدف بررسی وضعیت کنونی فیبر نوری در ایران، سیاست‌ها و برنامه‌های مرتبط، تجربیات بین‌المللی موفق، شناسایی و تحلیل چالش‌های موجود تدوین شده است و در نهایت پیشنهادهای لازم را برای بهبود و تسریع روند توسعه فیبر نوری در کشور ارائه می‌دهد.

2.معرفی فیبر نوری

فیبر نوری به‌عنوان یکی از پیشرفته‌ترین فناوری‌های ارتباطی، نقش کلیدی در انتقال داده‌ها با سرعت و کیفیت بالا ایفا می‌کند. این فناوری از رشته‌های نازک شیشه یا پلاستیک ساخته شده است که می‌تواند داده‌ها را به‌صورت پالس‌های نوری با سرعتی نزدیک به ‌سرعت نور انتقال دهد. فیبر نوری به دلیل پهنای باند بالا و مقاومت در برابر تداخلات الکترومغناطیسی، به‌عنوان گزینه‌ای ایدئال برای ارائه خدمات اینترنتی، تلفن و تلویزیون با کیفیت بسیار بالا شناخته می‌شود. این ویژگی‌ها باعث شده است که فیبر نوری به‌عنوان زیرساخت اصلی شبکه‌های ارتباطی مدرن در سطح جهان مورد توجه قرار گیرد. همچنین رشد روزافزون تقاضا برای اینترنت پرسرعت و پایدار، استفاده از فیبر نوری را به‌عنوان راه‌حل زیرساختی پایدار و پیشرفته برای حال و آینده ضروری کرده است.

در ادامه، به معرفی انواع مختلف توسعه شبکه فیبر نوری در دنیا می‌پردازیم که شامل روش‌های مختلف انتقال فیبر نوری تا نقاط مختلف شبکه، ازجمله خانه‌ها، اماکن، ساختمان‌ها و مناطق مختلف است و هریک ویژگی‌ها و مزایای خاص خود را دارند[1].

2-1. انواع توسعه شبکه فیبر نوری

در صنعت مخابرات انواع متفاوتی از پیکربندی‌های شبکه فیبر نوری وجود دارد. پرکاربردترین آنها عبارت‌اند از:

2-1-1. توسعه فیبر نوری تا منازل (FTTH)

«فیبر نوری تا منازل» یا FTTH  به معنای انتقال فیبر نوری تا محل زندگی افراد است. در این فناوری، فیبر نوری تا ورودی منازل، واحدهای مسکونی، اداری و تجاری کشیده می‌شود. شبکه‌های نوری غیرفعال گیگابیتی (GPON) و اترنت نقطه‌به‌نقطه، نمونه‌هایی از فناوری‌های مورد استفاده در FTTH هستند که امکان ارتباط مستقیم بین مراکز مخابراتی و ارائه‌دهندگان خدمات سه‌گانه (داده‌ها، صوت و تصویر) را فراهم می‌کنند. استفاده از فیبر نوری به‌عنوان زیرساخت اصلی انتقال اطلاعات در این روش، بهبود چشمگیری در سرعت و پایداری ارتباطات اینترنتی به همراه دارد.

2-1-2. توسعه فیبر نوری تا محوطه اماکن (FTTP)

«فیبر نوری تا محوطه اماکن» یا FTTP ، به‌عنوان اصطلاح کلی برای اشاره به فناوری‌های «فیبر نوری تا منازل» (FTTH) و «فیبر تا ساختمان» (FTTB) استفاده می‌شود. این نوع توسعه برای شبکه‌هایی به‌‌کار می‌رود که فیبر نوری را از مرکز اصلی تا محل مشتری از قبیل ورودی خانه، ساختمان، محل کارگاه، کارخانه یا محل کسب‌وکار می‌رساند.

2-1-3. توسعه فیبر نوری تا ساختمان (FTTB)

FTTB و یا «فیبر نوری تا ساختمان» به معنای انتقال فیبر نوری تا ورودی ساختمان است. ممکن است اتصال نهایی به واحدهای مسکونی به روش‌های دیگر انجام می‌شود. این فناوری برای انتقال فیبر نوری تا ساختمان‌های بزرگ و سپس توزیع آن به واحدهای داخلی به کار می‌رود.

2-1-4. توسعه فیبر نوری تا کابین مخابراتی (FTTC)

FTTC و یا «فیبر نوری تا کابین مخابراتی» به معنای انتقال فیبر نوری تا نزدیک به محل‌های مسکونی است. از این نقطه به بعد، ارتباطات از طریق کابل‌های مسی یا سایر فناوری‌های مخابراتی به خانه‌ها و ساختمان‌ها فراهم می‌شود.

2-1-5. فیبر تا گره شبکه مخابراتی (FTTN)

FTTN  ویا «فیبر تا گره شبکه مخابراتی» به معنای انتقال فیبر نوری تا کابینت خیابانی است که با مکان مشتری بیشتر از سیصد متر و حتی ممکن است کیلومترها فاصله داشته باشد و اتصال نهایی از طریق کابل‌های مسی انجام می‌شود.

انواع مختلف توسعه شبکه فیبر نوری با توجه به نیازها و شرایط مختلف به‌عنوان راه‌حل‌های مناسب برای ارتباطات اینترنتی استفاده می‌شوند. انتخاب نوع مناسب فناوری فیبر نوری بستگی به فاصله مرکز توزیع، توپولوژی شبکه و نیازهای خاص منطقه دارد[2].

شکل 1. نمای کلی از نحوه معماری‌ FTTX با توجه به فاصله بین فیبر نوری و کاربر نهایی[3]

شکل 1 نمایی کلی از نحوه معماری‌های FTTX (گره شبکه، کابینت مخابراتی، ساختمان، منزل) را با توجه به فاصله بین فیبر نوری و کاربر نهایی نشان می‌دهد. ساختمان سمت چپ مرکز مخابراتی است و ساختمان سمت راست یکی از اماکنی است که توسط مرکز مخابراتی ارائه خدمت می کند. مستطیل‌های خط‌چین واحد‌های مسکونی، تجاری یا اداری در ساختمان را مشخص می‌کنند[3].

3.مقایسه وضعیت زیرساخت ارتباطات در ایران با سایر کشورها

توسعه زیرساخت‌های ارتباطات کشورها اهمیت بسزایی در توسعه سایر بخش‌ها دارد. الگوی حکمرانی فضای مجازی کشورمان مبتنی‌بر توسعه شبکه ملی اطلاعات و تکمیل زیرساخت‌های قوی ارتباطات کشور است. در این بخش، مرور اجمالی از وضعت زیرساخت‌های ارتباطات کشور از منظر شاخص‌های کلیدی آن انجام می‌شود.

3-1. ضریب نفوذ اینترنت

ضریب نفوذ اینترنت به درصد جمعیت کشور یا منطقه‌ای اشاره دارد که به اینترنت دسترسی دارند و از آن استفاده می‌کنند. این شاخص نشان می‌دهد که چه میزان از جمعیت به شبکه اینترنت متصل‌اند. این شاخص می‌تواند به‌عنوان معیاری مهم در بررسی توسعه دیجیتال و زیرساخت‌های ارتباطی کشور مورد استفاده قرار گیرد. هرچه ضریب نفوذ بالاتر باشد، بیانگر دسترسی بیشتر مردم به اینترنت و امکان بهره‌مندی از خدمات دیجیتال است.

درحال‌حاضر، آخرین داده‌های موجود در سطح کشورها نشان می‌دهد که ضریب نفوذ اینترنت جهان به 67.1درصد رسیده است. این بدان معناست که بیش از نیمی از جمعیت جهان به اینترنت دسترسی دارند و از آن استفاده می‌کنند. درمجموع، بعضی از کشورها حتی ضریب نفوذ اینترنت 99درصد یا بالاتر را گزارش کرده‌اند. کشورهای ثروتمندتر در آسیا نیز نرخ‌های چشمگیری از ضریب نفوذ اینترنت را به نمایش می‌گذارند. به‌عنوان ‌مثال، ضریب نفوذ اینترنت در کشورهای بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی به بیش از 99درصد از کل جمعیت رسیده است. این موضوع نشان می‌دهد که تقریباً کل جمعیت این کشورها به اینترنت متصل‌اند و به بالاترین سطح دسترسی به اینترنت دست‌ یافته‌اند؛ اما در بسیاری از کشورهای دیگر هنوز فاصله زیادی تا دسترسی کامل به اینترنت وجود دارد. شکل 2 ضریب نفوذ اینترنت جهان را در بازه زمانی 2010 تا 2024 نشان می‌دهد.

شکل 2. نفوذ اینترنت جهان در سال‌های 2024–2010 (درصد)[4, 5]

همان‌طور که در شکل 2 مشاهده می‌شود، در سال 2010، فقط 27.5 درصد از جمعیت جهان به اینترنت دسترسی داشتند. این عدد تا سال 2024 به 67.1درصد رسیده است. رشد چشمگیر ضریب نفوذ اینترنت طی این سال‌ها نشان‌دهنده تأثیر عوامل مختلفی مانند دسترسی ارزان‌تر به دستگاه‌های تلفن همراه و اصلاح سیاست‌های مخابراتی بوده است.

در سال 2019، نفوذ اینترنت از مرز 50 درصد گذشت و بیش از نیمی از جمعیت جهان به اینترنت متصل شدند. این نقطه عطف مهمی در تاریخ ارتباطات جهانی محسوب می‌شود. رشد ضریب نفوذ اینترنت جهان در سال‌های بعد همچنان ادامه داشت و در سال 2020، این نرخ به‌علت همه‌گیری کووید 19، که باعث افزایش دورکاری، آموزش دیجیتال و تعاملات اجتماعی برخط شد، به‌طور چشمگیری افزایش پیدا کرد و به 58.7 درصد رسید.

این روند رشد نه‌فقط نمایانگر تغییرات در دسترسی جهانی به اینترنت است، بلکه نشان‌دهنده افزایش اهمیت اینترنت در زندگی روزمره مردم، اقتصاد جهانی و رشد دیجیتال است.

طبق گزارش اتحادیه جهانی مخابرات، در سال 2022 ضریب نفوذ اینترنت در ایران به 81.7 درصد رسید که در مقایسه با کشورهای پیشرفته مانند کره جنوبی (97 درصد)، ایالات متحده (97 درصد) و بریتانیا (95 درصد) پایین‌تر است. ایران در مقایسه با برخی از کشورهای همسایه، مانند امارات متحده عربی (100 درصد)، جایگاهی پایین‌تر و با ترکیه (83 درصد) تقریباً در جایگاهی برابر قرار دارد. کشورهای مشابه ازنظر جمعیت، مانند ترکیه، نیز به ضریب نفوذ همانند ایران دست‌ یافته‌اند (شکل 3).

شکل 3. نمودار مقایسه ضریب نفوذ اینترنت ایران و کشورهای منتخب در سال 2022 (درصد) [6]

3-2. سرعت متوسط اینترنت

شاخص سرعت متوسط اینترنت معیاری است که نشان‌دهنده میانگین سرعت انتقال داده‌ها در شبکه اینترنت در کشور یا منطقه‌ای مشخص است. این شاخص بیان می‌کند که کاربران اینترنت در کشور با چه سرعتی می‌توانند داده‌ها را دانلود (دریافت) یا آپلود (ارسال) کنند. سرعت اینترنت معمولاً برحسب مگابیت بر ثانیه (Mbps) بیان می‌شود.

متوسط سرعت اینترنت می‌تواند به دو دسته اصلی تقسیم شود:

1. سرعت دانلود: نشان‌دهنده میزان داده‌هایی است که کاربر در یک ثانیه می‌تواند با دستگاه خود از طریق اینترنت دریافت کند.
2. سرعت آپلود: نشان‌دهنده میزان داده‌هایی است که کاربر در یک ثانیه می‌تواند با دستگاه خود از طریق اینترنت ارسال کند.

سرعت متوسط اینترنت معمولاً بر‌اساس آزمایش‌های واقعی کاربرانی محاسبه می‌شود که از شبکه استفاده می‌کنند. این آزمایش‌ها به‌وسیله پلتفرم‌ها و ابزارهای سنجش سرعت انجام می‌شود. سرعت متوسط اینترنت از طریق میانگین‌گیری از نتایج میلیون‌ها آزمون سرعت از کاربران مختلف در مناطق جغرافیایی متفاوت به‌ دست می‌آید. در شکل 4 سرعت متوسط دانلود اینترنت ثابت و همراه در ایران و کشورهای منتخب نشان داده شده است.

شکل 4. نمودار مقایسه سرعت متوسط اینترنت ثابت و همراه در ایران و کشورهای منتخب در سال 2024 بر‌حسب مگابیت بر ثانیه (Mbps)[7]

در ایران، سرعت متوسط اینترنت همراه حدود 38 مگابیت بر ثانیه است که در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند کره جنوبی (143 مگابیت بر ثانیه)، ایالات متحده (108 مگابیت بر ثانیه) و امارات متحده عربی (413 مگابیت بر ثانیه) به‌طور قابل ‌توجهی کمتر است. این اختلاف می‌تواند ناشی از کمبود سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌های شبکه‌های 4G و 5G در ایران باشد؛ درحالی‌که کشورهای پیشرفته‌تر استفاده گسترده‌تری از نسل پنجم ارتباطات سیار (5G) دارند.

سرعت اینترنت همراه در کشورهایی مانند ترکیه (48 مگابیت بر ثانیه) و ایتالیا (54 مگابیت بر ثانیه)، که ازلحاظ جغرافیایی به ایران نزدیک‌اند و توسعه‌یافتگی مشابهی دارند، به‌مراتب بهتر از ایران است. این امر نشان‌دهنده ضرورت بهبود زیرساخت‌های ارتباطی و توسعه شبکه‌های پیشرفته‌تر در ایران است.

در ایران، سرعت اینترنت ثابت حدود 15 مگابیت بر ثانیه است که به‌طور چشمگیری از میانگین جهانی (94 مگابیت بر ثانیه) کمتر است. کشورهای پیشرفته‌ای مانند ایالات متحده (246 مگابیت بر ثانیه) و کره جنوبی (160 مگابیت بر ثانیه) به‌علت زیرساخت‌های پیشرفته‌تر، سرعت بسیار بالاتری نسبت به ایران دارند.

سرعت اینترنت ثابت در کشورهایی مانند ترکیه (46 مگابیت بر ثانیه) و ایتالیا (80 مگابیت بر ثانیه)، که به‌لحاظ توسعه‌یافتگی به ایران نزدیک‌ترند، به‌طور قابل ‌توجهی بالاتر از ایران است. این امر بیانگر نیاز ایران به توسعه شبکه فیبر نوری و بهبود کیفیت خدمات اینترنت ثابت است.

ایران در منطقه‌ای قرار دارد که بسیاری از همسایگان آن، ازجمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، سرعت‌های بسیار بالاتری در اینترنت دارند. این اختلاف به‌خصوص در امارات متحده عربی با سرعت اینترنت همراه 413 مگابیت بر ثانیه و اینترنت ثابت 299 مگابیت بر ثانیه به‌خوبی مشاهده می‌شود. این تفاوت به‌علت سرمایه‌گذاری گسترده این کشورها در زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات است. عربستان سعودی و امارات متحده عربی اینترنت را به‌عنوان ابزار کلیدی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی خود در نظر گرفته‌اند.

مقایسه وضعیت اینترنت در ایران با کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد که ایران در زمینه سرعت اینترنت همراه و ثابت نیازمند توجه، سیاستگذاری و سرمایه‌گذاری ویژه است.

3-3. مقایسه نرخ نفوذ فیبر نوری (FTTH/B) در کشورها

بهره‌مندی از مزایای‌ فیبر نوری باعث شده است تا ‌بخشی از سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه‌ای کشورها بر این موضوع تمرکز کند و توسعه فیبر نوری به‌عنوان یکی از راهبردهای اساسی کشورها در نظر گرفته شود.

3-3-1. شیوه‌های جمع‌آوری داده‌ها

کمیته اطلاعات بازار شورای FTTH اروپا هر سال داده‌هایی را درباره کشورهای عضو اتحادیه اروپا و کشورهای پیشرو در حوزه ارتباطات و فیبر نوری منتشر می‌کند. برای جمع‌آوری داده‌های دقیق و قابل ‌اعتماد، معمولاً از روش‌های ترکیبی استفاده می‌شود:

• گزارش‌دهی از سوی اپراتورها: اپراتورهای مخابراتی و ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی اطلاعات مرتبط با تعداد مشترکین و میزان استفاده را ارائه می‌دهند. این اطلاعات از طریق پروتکل‌های نظارتی یا گزارش‌های دوره‌ای دریافت می‌شود.
• داده‌های دولتی و آماری: نهادهای دولتی و سازمان‌های مرتبط اطلاعات جمعیتی و شاخص‌های مرتبط با نفوذ اینترنت و فناوری را جمع‌آوری می‌کنند. این داده‌ها معمولاً از طریق سرشماری‌ها و نظرسنجی‌ها به دست می‌آید.
• تحقیقات میدانی: برخی از داده‌ها از طریق نظرسنجی‌های عمومی، بازدیدهای میدانی و ارزیابی‌های مستقل به دست می‌آیند.
• تحلیل داده‌های جهانی: مؤسسات بین‌المللی و پژوهشکده‌ها با استفاده از تحلیل داده‌های مقایسه‌ای میان کشورها، میزان توسعه فناوری را ارزیابی می‌کنند.

3-3-2. تحلیل نتایج کلیدی نرخ نفوذ فیبر نوری (FTTH/B)

کشورهایی با بیشترین نرخ نفوذ (بیش از 25 درصد): این کشورها عموماً دارای از زیرساخت‌های پیشرفته مخابراتی، سیاستگذاری‌های مؤثر دولتی و سرمایه‌گذاری‌های کلان در حوزه توسعه فیبر نوری برخوردارند. نرخ نفوذ بالا به معنای دسترسی گسترده خانوارها به شبکه‌های فیبر نوری و استفاده فعال از این فناوری است. به‌عنوان ‌مثال، کشورهایی مانند کره جنوبی، سنگاپور و امارات متحده عربی از پیشگامان این حوزه به شمار می‌روند. این کشورها با سیاست‌های حمایتی و تشویقی، مانند ارائه یارانه به مشترکان، تسهیل شرایط سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و اعمال سیاست‌های تعرفه‌گذاری رقابتی توانسته‌اند به این سطح از پوشش دست یابند.

عوامل موفقیت این کشورها شامل تنظیم مقررات مناسب، همکاری دولت و بخش خصوصی، توسعه شبکه‌های اصلی و اجرای برنامه‌های آگاهی‌بخشی عمومی برای جذب کاربران به خدمات فیبر نوری است. همچنین، ارائه محتوای دیجیتال باکیفیت و نیازمند پهنای باند بالا، مانند خدمات استریمینگ و بازی‌های برخط، نقش مؤثری در افزایش تقاضا برای اینترنت فیبر نوری داشته است.

کشورهایی با کمترین نرخ نفوذ (کمتر از 25 درصد): این کشورها با چالش‌های متعددی در توسعه و گسترش فیبرنوری مواجه‌اند. نرخ نفوذ پایین ممکن است به‌علت هزینه‌های بالا برای توسعه زیرساخت‌ها، تمرکز بر اینترنت سیار به‌جای اینترنت ثابت یا محدودیت در سیاست‌های حمایتی دولتی باشد. بسیاری از این کشورها در مناطق کمتر توسعه‌یافته یا درحال‌ توسعه قرار دارند و با مشکلاتی مانند نبود منابع مالی کافی، عدم همکاری مناسب بین نهادهای دولتی و بخش خصوصی و مقاومت کاربران در تغییر به خدمات جدید مواجه‌اند.

علاوه‌بر این، نبود محتوای مناسب یا خدمات دیجیتال مرتبط، که نیاز به پهنای باند بالا داشته باشند، انگیزه کاربران را برای تغییر از فناوری‌های قدیمی به فیبر نوری کاهش می‌دهد. به‌عنوان‌ مثال، برخی کشورهای آفریقایی یا مناطق روستایی در اروپا و آسیا همچنان نرخ نفوذ پایین‌تری نسبت به میانگین جهانی دارند.

شکل 5. نمودار ضریب نفوذ شبکه فیبر نوری در کشورها  در سال 2023[9]

ایران برای حرکت به‌سوی تحول دیجیتال و بهره‌برداری از فناوری‌های پیشرفته مانند نسل پنجم ارتباطات سیار (5G)، نیازمند توسعه زیرساخت‌های ارتباطی قوی‌تر است. در میان این زیرساخت‌ها، شبکه فیبر نوری نقشی کلیدی ایفا می‌کند و زیرساخت مناسبی برای توسعه نسل پنجم ارتباطات سیار نیز محسوب می‌شود. همان‌طور که شرح داده شد، سرعت پایین، و کیفیت ناپایدار اینترنت ثابت در ایران ناشی از کمبود زیرساخت‌های پیشرفته، به‌ویژه شبکه فیبرنوری است. توسعه ‌اینترنت سیار با سرعت و کیفیت بالا از قبیل 5G نیز بدون وجود شبکه فیبر نوری کارآمد امکان‌پذیر نیست؛ زیرا این فناوری برای انتقال حجم عظیم داده به زیرساخت‌های پیشرفته نیاز دارد.

برای رسیدن به این هدف، ایران باید بر توسعه سریع، هدفمند و باکیفیت شبکه فیبر نوری تمرکز کند. این توسعه باید با استانداردهای جهانی همخوانی داشته باشد تا ضمن پاسخگویی به نیازهای فعلی، بستر مناسبی برای رشد آینده همه بخش‌های مرتبط فراهم شود. همچنین، اجرای سیاست‌های حمایتی و تشویقی، سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌ها و نظارت دقیق بر کیفیت اجرای پروژه‌ها از ضروریات این مسیر به شمار می‌آیند.

4.تجربیات کشورهای مختلف در بهره‌مندی از شبکه فیبر نوری

برای توسعه موفق شبکه فیبر نوری در ایران، مطالعه، تحلیل و بهره‌گیری از تجربیات کشورهای پیشرو در این زمینه می‌تواند کاربردی باشد. کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی، ایالات متحده و اتحادیه اروپا، هریک با اتخاذ سیاست‌های کلیدی، اجرای مدل‌های توسعه‌ای نوین و بهره‌گیری از شیوه‌های خلاقانه تأمین مالی، گام‌های بزرگی در این حوزه برداشته‌اند. این کشورها توانسته‌اند با کاهش شکاف دیجیتال و ارتقای کیفیت اینترنت، دسترسی گسترده به زیرساخت‌های پیشرفته را فراهم کنند.

تجربیات بین‌المللی نشان می‌دهد که موفقیت در توسعه شبکه‌های فیبر نوری (FTTX) به عواملی مانند سطح توسعه اقتصادی، سیاستگذاری هوشمندانه و میزان سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها وابسته است. کشورهای پیشرفته، مانند کره جنوبی و ژاپن، به لطف سرمایه‌گذاری‌های عظیم و حمایت‌های دولتی، به درصد بالایی از پوشش خانوارها دست ‌یافته‌اند. در مقابل، کشورهای درحال‌ توسعه اغلب با چالش‌های جدی، مانند هزینه‌های بالای احداث زیرساخت‌ها و وابستگی به فناوری‌های قدیمی‌تر مانند ADSL و VDSL، روبه‌رو هستند.

از نکات قابل‌ توجه این کشورها، تأثیر سیاست‌های حمایتی دولت در توسعه زیرساخت‌ها، ایجاد رقابت سالم میان ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت و همکاری مؤثر بخش دولتی با بخش خصوصی است. در ادامه، تجربه‌ کشورهای ژاپن، کره جنوبی، ایالات متحده، و دیگر کشورها بررسی خواهد شد تا از راهکارهای موفق آنها برای بهره‌برداری در شرایط ایران تحلیل شوند.

4-1. ژاپن

ژاپن یکی از پیشگامان توسعه شبکه فیبر نوری در جهان است که از دهه 1980 این فناوری را با هدف تقویت زیرساخت‌های دیجیتال آغاز کرد. اولین شبکه‌های فیبر نوری تجاری در دهه 1990 در دسترس عموم قرار گرفت و به‌مرور زمان این کشور با بهره‌گیری از مدل‌های توسعه پیشرفته، مانندFTTX  و ارائه خدماتی نظیر IPTV و تلفن IP، به پیشگام جهانی در این زمینه تبدیل شد. امروزه 84درصد کاربران اینترنت ثابت در ژاپن از فیبر نوری بهره می‌برند و این کشور در میان کشورهای OECD پس از کره جنوبی جایگاه دوم را دارد [9]و [10].

در دسامبر 2014، شورای اطلاعات و ارتباطات ژاپن سیاستی را ابلاغ کرد که بر گسترش زیرساخت‌های فیبر نوری تأکید داشت. هدف این سیاست توسعه شبکه‌های فیبر نوری در مناطق کم‌برخوردار برای رفع چالش‌های اجتماعی نظیر بهبود خدمات پزشکی، آموزشی و تقویت توسعه منطقه‌ای بود. از آنجا که مناطق محروم ازنظر اقتصادی غیرسودآور تلقی می‌شدند، دولت حمایت از توسعه ‌این زیرساخت‌ها را از طریق یارانه و تسهیلات مالی ضروری دانست.

پروژه ارتقای زیرساخت‌های اطلاعات و ارتباطات (2018-2016) برای توسعه شبکه‌های باند فوق‌سریع با تمرکز بر مناطق محروم راه‌اندازی شد. در این طرح، دولت به زیرساخت‌های باند فوق‌سریع نظیر فیبر نوری در مناطق جمعیتی کم‌تراکم، مانند جزایر دورافتاده و روستاها، یارانه اختصاص داد. هدف این پروژه ایجاد زیرساخت‌های ارتباطی متناسب با نیازهای منطقه‌ای و حمایت از توسعه منطقه‌ای بود.

پروژه بهبود محیط رادیویی پیشرفته از سال 2019 با هدف حمایت از اپراتورهای مخابراتی برای توسعه خطوط انتقالی و تسهیلات مورد نیاز ایستگاه‌های مخابراتی آغاز شد. تمرکز اصلی این طرح بر ایجاد محیط‌های بی‌سیم پیشرفته مانند فناوری 5G و اینترنت اشیا (IoT) در مناطق کم‌برخوردار بود. همچنین، دولت بخشی از هزینه‌های نگهداری و ارتقای تجهیزات را در این مناطق تأمین کرد.

یکی دیگر از مهم‌ترین برنامه‌های دولت ژاپن، طرح «کشور باغ‌شهر دیجیتال» است که در مارس 2022 معرفی شد. این طرح تا سال 2028 نرخ پوشش 99/99درصدی فیبر نوری را هدف‌گذاری کرده است. هدف اصلی این برنامه کاهش شکاف دیجیتال میان مناطق شهری و روستایی، افزایش سرعت اینترنت و بهبود دسترسی به خدمات دیجیتال پیشرفته است. همچنین، این طرح بر ارائه خدماتی مانند IPTV و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان تمرکز دارد.

دولت ژاپن برای تسریع سرمایه‌گذاری در توسعه فیبر نوری، تسهیلاتی نظیر وام‌های کم‌بهره، تخفیف‌های مالیاتی و یارانه‌های مالی برای مناطق کم‌دسترسی ارائه داده است. مدل توسعه‌ای مورد استفاده در ژاپن مبتنی‌بر مشارکت عمومی-خصوصی (PPP) است؛ جایی که دولت سرمایه‌گذاری اولیه را انجام می‌دهد و اپراتورهای خصوصی مسئولیت مدیریت و بهره‌برداری از شبکه را بر عهده دارند. این همکاری منجر به کاهش هزینه‌های عملیاتی و افزایش کارایی پروژه شده است.

مدل حکمرانی توسعه فیبر نوری در ژاپن بر همکاری و هماهنگی نزدیک بین دولت و بخش خصوصی استوار است. وزارت ارتباطات و امور داخلی ژاپن (MIC) به‌عنوان نهاد نظارتی اصلی، مسئول سیاستگذاری، هماهنگی و نظارت بر اجرای پروژه‌های فیبر نوری است. این وزارتخانه وظیفه دارد تا استانداردهای مشخصی را برای زیرساخت‌ها تعیین کند، پروژه‌ها را ارزیابی کند و نظارت‌های میدانی را انجام دهد. بخش خصوصی، به‌ویژه اپراتورهای مخابراتی، در توسعه و اجرای پروژه‌های فیبر نوری مشارکت دارند و با استفاده از مشوق‌های مالی و حمایت‌های دولتی، شبکه‌ها را مدیریت و اجرا می‌کنند.

توسعه فیبر نوری در مناطق کم‌تراکم چالشی بزرگ در ژاپن بوده که با استفاده از مدل FTTC و شبکه‌های بی‌سیم مکمل مدیریت شده است. این اقدامات امکان پوشش بیشتر و کاهش هزینه‌ها را فراهم کرده‌اند. تجربه ژاپن نشان می‌دهد که همکاری قوی میان دولت و بخش خصوصی، بهره‌گیری از مدل‌های توسعه متناسب با ویژگی‌های جغرافیایی و ارائه مشوق‌های مالی از عوامل کلیدی موفقیت این کشور در توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری بوده است[11و 12].

4-2. کره جنوبی

کره جنوبی یکی از کشورهای پیشرو در بهره‌گیری از فناوری FTTX محسوب می‌شود. بیشتر ارتباطات اینترنتی در این کشور از طریق فیبر نوری صورت می‌پذیرد و این فناوری سرعت بالا و پایداری را فراهم می‌آورد. طبق آخرین گزارش از وب‌سایت Speedtest در ماه مه ۲۰۲۳، کره جنوبی در رتبه‌ ۲۴ ازنظر سرعت دانلود در اینترنت ثابت و در رتبه ۷ ازنظر سرعت دانلود در اینترنت همراه در جهان قرار دارد. همچنین، آمار‌های سازمان همکاری‌ها و توسعه اقتصادی (OECD) نشان می‌دهد که حدود ۸۷ درصد از مشترکان اینترنت ثابت در کره جنوبی به شبکه فیبر نوری متصل‌اند که بالاترین نرخ در بین کشورهای عضو این سازمان است [11].  

برتری کره در این آمار‌ها ناشی از عواملی همچون سرمایه‌گذاری مستمر دولت در ایجاد شبکه ملی ارتباطی فیبر نوری، ترویج فعال دولت برای ارتقای کیفیت خدمات اینترنت پرسرعت و همچنین کوچک بودن مساحت و تراکم بالای جمعیت است که باعث کاهش هزینه‌ها و موانع کمتری در گسترش شبکه فیبر نوری شده است.

در دهه ۱۹۹۰، طرح «زیرساخت اطلاعات کره» برای ارتقای عملکرد سامانه ملی اطلاعات و ارتباط با شرکت‌های خصوصی و خانوارها در دستور کار قرار گرفت[13]. پس از ایجاد زیرساخت‌های اولیه، در مرحله دوم توجه به گسترش دسترسی به این شبکه اینترنت پرسرعت به‌عنوان اولویت مطرح شد و اقداماتی صورت گرفت تا افراد و شرکت‌های خصوصی به این شبکه متصل شوند. بخش خصوصی تلاش کرد با سرمایه‌گذاری‌های خود، اتصال عموم مردم را به شبکه ارتباطی دولتی فراهم آورد. دولت نیز اقداماتی را برای تشویق شرکت‌های ارتباطی و جامعه به استفاده از سرعت بالای اینترنت فراهم آورد.

پروژه «کره سایبری ۲۱» نیز برای بهبود فضای رقابتی و رفع انحصارهای بخش ارتباطات اجرا شد. این پروژه تا سال ۲۰۰۱ موفق به افزایش ظرفیت ارتباطی از ۱۵۵ مگابیت به ۴۰ گیگابیت در ثانیه شد[14]. در سال ۲۰۱۲، دولت کره پروژه «گیگا کره» را آغاز کرد که هدف آن ارائه سرعت‌های گیگابیتی برای مشترکین اینترنت ثابت تا سال ۲۰۲۰ بود. هزینه این طرح برای بخش دولتی و خصوصی بالغ بر ۴۶۰میلیون دلار پیش‌بینی شد که سه‌چهارم آن برعهده دولت و مابقی برعهده بخش خصوصی بود[15].

4-3. فرانسه

توسعه فیبر نوری در فرانسه از سال 2004 با تصویب قانون اقتصاد دیجیتال آغاز شد. این قانون با واگذاری مسئولیت گسترش زیرساخت‌های دیجیتال به مقامات محلی، تأثیر چشمگیری بر بهبود دسترسی به اینترنت پرسرعت داشت. در سال 2013، طرح ملی «Plan France Très Haut Débit» با هدف افزایش پوشش اینترنت پرسرعت در سراسر کشور فرانسه راه‌اندازی شد و به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های زیرساختی دیجیتال فرانسه شناخته می‌شود. اهداف اصلی طرح «Plan France Très Haut Débit» شامل اتصال 80 درصد خانوارها به شبکه فیبر نوری تا سال 2022 و پوشش کامل اینترنت پرسرعت تا سال 2025 است.

طرح «Plan France Très Haut Débit» به سه فاز تقسیم شده است: 

- فاز اول: توسعه زیرساخت‌ها در مناطق شهری؛ 

- فاز دوم: گسترش شبکه به مناطق نیمه‌روستایی؛ 

- فاز سوم: ارائه خدمات در مناطق دورافتاده و کمتر توسعه‌یافته. 

این طرح از مدل ترکیبی استفاده می‌کند تا منابع عمومی و خصوصی را به‌صورت کارآمد تخصیص دهد.

4-3-1. مدل توسعه‌ای شبکه فیبر نوری در فرانسه 

مدل توسعه‌ای شبکه فیبر نوری فرانسه بر پایه مشارکت عمومی- خصوصی استوار است. دولت از طریق ارائه مشوق‌ها، سرمایه‌گذاری اولیه را انجام می‌دهد؛ درحالی‌که بخش خصوصی مسئولیت اجرای پروژه‌ها و مدیریت شبکه را برعهده دارد.

این طرح با هزینه‌ای بالغ‌بر 21 میلیارد یورو اجرا شده است. بودجه از ترکیب منابع دولتی و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی تأمین شده و این ساختار مالی به کاهش فشار مالی بر دولت و تسریع توسعه کمک کرده است.

همچنین، دولت فرانسه از طریق وام‌های کم‌بهره و یارانه‌های مالی، بخش خصوصی را به سرمایه‌گذاری در توسعه فیبر نوری تشویق کرده که این همکاری نزدیک بین دولت و مقامات محلی نیز به بهبود اجرای پروژه‌ها کمک کرده است. یکی از چالش‌های اصلی توسعه شبکه فیبر نوری در فرانسه، هزینه‌های بالای توسعه زیرساخت‌ها در مناطق کم‌جمعیت و دورافتاده است. علاوه‌بر این، همکاری بین بخش‌های دولتی و خصوصی در برخی مناطق با مشکلاتی مواجه بوده است.

4-4. اسپانیا

تاریخچه اینترنت در اسپانیا منعکس‌کننده شروعی ساده، اما تبدیل‌شدن به یکی از برجسته‌ترین کشورهای اتحادیه اروپا از منظر تحول دیجیتال است. دسترسی به اینترنت در اسپانیا در اوایل دهه 1990 آغاز شد. ابتدا، اتصال به اینترنت به دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی محدود بود و زمینه را برای چشم‌انداز دیجیتالی کشور فراهم کرد. تکامل فناوری پهنای باند در اسپانیا با سرمایه‌گذاری، نوآوری و رقابت قابل‌ توجهی مشخص شده که به یکی از قوی‌ترین زیرساخت‌های دیجیتالی در جهان انجامیده است. این تکامل نشان‌دهنده تعهد به تضمین دسترسی به اینترنت پرسرعت در سراسر کشور، از شهرهای پرجمعیت تا مناطق روستایی دوردست، است.

در ماه دسامبر 2020، دولت اسپانیا در چارچوب برنامه «اسپانیای دیجیتال 2025» طرح بزرگی را برای پوشش کامل اینترنت پرسرعت و 5G آغاز کرد، با این هدف که تا سال 2025، تمام شهروندان اسپانیا به اینترنت ثابت با سرعت حداقل 100 مگابیت بر ثانیه دسترسی داشته باشند. در سال‌های اخیر، اسپانیا یکی از بالاترین نرخ‌های پوشش فیبر (FTTH) را در اروپا دارد. تا پایان سال 2023، 91درصد از جمعیت این کشور به شبکه فیبر نوری متصل بودند و حدود 93درصد مردم نیز به ‌سرعت 100 مگابیتی دسترسی داشتند [16و 17].

همچنین دولت اسپانیا برنامه‌ای برای رسیدن سرعت اینترنت در مراکز و شرکت‌های صنعتی، مراکز لجستیک یا پارک‌های تجاری به ‌سرعت 1 گیگابایت بر ثانیه دارد. برای اجرای این طرح، دولت اسپانیا مبلغی حدود 4/3 میلیارد یورو برای توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری و 5G اختصاص داد. همچنین پیش بینی می‌شد که اپراتورهای ارتباطی خصوصی نیز 24 میلیارد یورو در این پروژه سرمایه‌گذاری کنند. این همکاری گسترده بین بخش دولتی و خصوصی باعث پیشرفت سریع‌تر در پوشش اینترنت و دسترسی عادلانه‌تر به خدمات دیجیتال در سراسر اسپانیا شد.

درواقع، دولت اسپانیا از طریق مشوق‌های مالی، تسهیلات قانونی و سیاست‌های حمایتی، شرایطی را فراهم کرد که دسترسی به اینترنت پرسرعت به‌عنوان خدمتی ضروری و عمومی برای همه شهروندان محقق شود[18و 19].

در سال ۲۰۲۰ شورای مشورتی تحول دیجیتال تأسیس شد؛ نهادی متشکل از نمایندگان بخش‌های عمومی و خصوصی که به تدوین و ترویج اقدامات اسپانیای دیجیتال ۲۰۲۶ کمک می‌کند. همچنین این شورا راهنمایی‌هایی برای طراحی سیاست‌های عمومی در حوزه‌های مختلف، ازجمله مخابرات، زیرساخت‌های دیجیتال، ارتباطات، دیجیتالی شدن اقتصاد، دولت و شهروندی، توسعه و مقررات خدمات دیجیتال و تقویت اقتصاد و جامعه دیجیتال ارائه می‌دهد.

این شورا شامل حدود هشتاد نماینده اجتماعی و اقتصادی مرتبط با تحول دیجیتال کشور است و از طریق جلسه عمومی سالیانه و دو کمیسیون دائمی سازمان‌دهی می‌شود که به بررسی اقدامات در محورهای مختلف برنامه اسپانیای دیجیتال ۲۰۲۶ می‌پردازند.

4-5. انگلیس

بریتانیا از سال 2010 تمرکزش را بر توسعه شبکه پهن‌باند با سرعت بالا (30 مگابیت بر ثانیه) گذاشت که این پروژه با توسعه شبکه فیبر نوری تا کابین مخابراتی (FTTC) و همچنین شبکه کابلی Virgin Media پوشش داده شد. با توجه به افزایش نیازها، سیاست‌ها در سال 2018 به‌سمت ارتقا به شبکه‌های فیبر نوری کامل (FTTP) برای دستیابی به‌سرعت‌های بالاتر تغییر یافت. در ماه ژوئیه ۲۰۱۸، کمیسیون ملی زیرساخت انگلیس اعلام کرد که باید برای توسعه‌ شبکه‌ ارتباطی تمام‌فیبر سرمایه‌گذاری شود. این کمیسیون تخمین زد که ایجاد شبکه‌ تمام‌فیبر ممکن است هزینه‌ای تا حدود 33/4 میلیارد پوند تا سال 2030 دربرداشته باشد.

دولت بریتانیا از مشوق‌های مالی و قانونی برای ترغیب شرکت‌های مخابراتی و اپراتورها به سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌های گیگابیتی استفاده می‌کند. این حمایت‌ها شامل معافیت‌های مالیاتی، تسهیلات و وام‌های کم‌بهره و تخفیف‌های مالیاتی است که به کاهش هزینه‌های توسعه شبکه‌های فیبر نوری در مناطق دورافتاده کمک می‌کند. در ماه نوامبر ۲۰۲۰، دولت انگلیس در سند «استراتژی ملی زیرساخت‌ها» اعلام کرد که قصد دارد پنج میلیارد پوند یارانه برای توسعه شبکه اینترنت پرسرعت در مناطقی از انگلستان، که جذابیت لازم را برای سرمایه‌گذاری شرکت‌های ارتباطی خصوصی ندارند، هزینه کند.

مهم‌ترین طرح‌های بریتانیا شامل «پروژه گیگابیت» است که از طریق همکاری دولت و بخش خصوصی، شبکه‌های گیگابیتی را تا سال 2030 در سراسر کشور پیاده‌سازی کند. این پروژه علاوه‌بر قراردادهای پیمانکاری شامل طرح «گیگاهاب‌ها» و طرح «کارت‌های اعتباری گیگابیت» برای ساکنان مناطق روستایی است.

طرح «گیگاهاب‌ها» بر تأمین زیرساخت‌های اینترنت گیگابیتی برای مؤسسات و مکان‌های عمومی مهم مانند بیمارستان‌ها، مدارس، کتابخانه‌ها و ایستگاه‌های حمل‌ونقل تمرکز دارد. هدف این طرح، ایجاد زیرساخت پایه‌ای در این مکان‌ها است تا با فراهم‌کردن دسترسی به اینترنت پرسرعت، امکان توسعه زیرساخت‌های ارتباطی در اطراف آن مناطق نیز فراهم شود. به‌عبارت‌ دیگر، گیگاهاب‌ها نقاط مرکزی اتصال اینترنت گیگابیتی‌اند که دسترسی به اینترنت را در مناطق کمتر توسعه‌یافته تقویت می‌کنند و به‌این‌ترتیب، این مناطق برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی نیز جذاب‌تر می‌شوند.

طرح «کارت‌های اعتباری گیگابیت» به‌گونه‌ای طراحی شده است که کسب‌وکارهای کوچک و متوسط و همچنین ساکنان مناطق روستایی و دورافتاده بتوانند از طریق این کارت‌ها، بخشی از هزینه‌های اتصال به اینترنت گیگابیتی را پوشش دهند. این کارت‌ها به‌عنوان مشوق مالی به مشترکان اعطا می‌شوند و به آنها این امکان را می‌دهد که با تخفیف و پشتیبانی مالی به شبکه اینترنت پرسرعت دسترسی پیدا کنند. هدف اصلی این طرح تشویق کاربران و کسب‌وکارهای کوچک به استفاده از فیبر نوری کامل و ارتقای زیرساخت‌های دیجیتال است.

بریتانیا از مدل «بیرون به داخل» برای توسعه شبکه گیگابیتی استفاده می‌کند. مدل «بیرون به داخل» رویکردی است که در آن مناطق دورافتاده، روستایی و کم‌جمعیت که ازنظر اقتصادی کمتر سودآورند، در اولویت قرار می‌گیرند. بخش خصوصی 80 درصد پوشش، و بخش دولتی 20 درصد باقی‌مانده را از طریق یارانه تأمین می‌کند. هدف این مدل، دستیابی به دسترسی اینترنت پرسرعت در سراسر کشور، حتی در مناطقی است که بخش خصوصی تمایل کمتری به سرمایه‌گذاری دارد.

مدل حکمرانی بریتانیا در توسعه فیبر نوری و شبکه‌های گیگابیتی ساختاری چندبخشی و مشارکتی دارد که از نهادها و سازمان‌های مختلف در بخش‌های دولتی و خصوصی برای نظارت، هماهنگی و اجرای پروژه‌ها استفاده می‌کند. این مدل با تمرکز بر همکاری نزدیک میان بخش‌های مختلف دولت و نهادهای خصوصی، به ارتقای شمول دیجیتالی و دسترسی گسترده‌تر به اینترنت پرسرعت در سراسر بریتانیا کمک می‌کند.

سازمان ساخت دیجیتال بریتانیا تحت نظارت وزارت دیجیتال، فرهنگ، رسانه و ورزش (DCMS) بریتانیا فعالیت می‌کند و نقش کلیدی در توسعه و اجرای برنامه‌های پهنای باند گیگابیتی در کشور دارد. سازمان ساخت دیجیتال بریتانیا به‌طور مستقیم مسئول تخصیص بودجه، ایجاد قراردادها و همکاری با شرکت‌های مخابراتی و سایر نهادها برای اطمینان از پوشش اینترنت پرسرعت در مناطق دورافتاده است.

دولت‌های محلی و شوراهای شهری در اجرای طرح‌های فیبر نوری و پروژه‌های گیگابیتی نقش مهمی دارند. این نهادها با سازمان ساخت دیجیتال بریتانیا و وزارت دیجیتال، فرهنگ، رسانه و ورزش همکاری می‌کنند تا با هماهنگی و پشتیبانی، دسترسی به اینترنت پرسرعت در جوامع مختلف را تسهیل کنند.

کمیسیون‌ها و نهادهای مستقل نظارتی بر عملکرد پروژه‌ها و میزان استفاده از بودجه نظارت می‌کنند. این نهادها به بررسی روند پیشرفت پروژه‌ها، ارزیابی تأثیرات آنها و ارائه گزارش‌های عملکرد سالیانه می‌پردازند. سازمان‌ها و نهادهای دولتی مانند «رصدخانه ملی فناوری» و وزارت دیجیتال بر اجرای صحیح پروژه‌ها و پیگیری مستمر آنها اهتمام دارند و گزارش‌های نظارتی را تهیه می‌کنند. این نظارت شامل ارزیابی اثرهای اجتماعی و اقتصادی توسعه فیبر نوری و دیجیتالی ‌شدن است[20].

4-6. آلمان

به‌طورکلی برنامه توسعه ارتباطات در آلمان در چهار دوره قابل بررسی است:

توسعه زیرساخت‌های مسی (دهه 2000): توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری در آلمان از دهه 2000 آغاز شد. در این دوره، تمرکز بر استفاده از شبکه‌های DSL و بهره‌گیری از فناوری فیبر تا جعبه‌های خیابانی (FTTC) بود. شرکت Deutsche Telekom نقش اصلی در گسترش این زیرساخت‌ها ایفا کرد. اهداف این برنامه‌ بیشتر بر ارائه حداقل سرعت 50 مگابیت بر ثانیه به کاربران متمرکز بودند و هدف آن افزایش دسترسی در سراسر کشور بود؛ اما به‌علت وابستگی به کابل‌های مسی، پیشرفت توسعه فیبر نوری محدود باقی ماند.

برنامه دیجیتال (Digital Agenda 2014-2017): این برنامه، که به‌عنوان استراتژی کلیدی تدوین شد، هدف‌گذاری کرده بود تا سال 2018 اینترنت با سرعت حداقل 50 مگابیت بر ثانیه در سراسر کشور ارائه شود. بااین‌حال، به‌علت چالش‌های زیرساختی و هزینه‌های بالا، این هدف به‌طور کامل محقق نشد و نیاز به بازنگری استراتژی‌ها احساس شد.

برنامه آغازین گیگابیتی (Gigabit Initiative 2020): از سال 2018 تا 2021، دولت آلمان برنامه‌های جدیدی برای توسعه شبکه‌های گیگابیتی معرفی کرد. در این دوره، تمرکز از فناوری‌های قدیمی مانند FTTC به‌سمت FTTH (فیبر تا منازل) تغییر یافت. در سال 2021، شرکت Deutsche Telekom استراتژی خود را برای گسترش FTTH اعلام و گسترش مستقیم فیبر نوری را به منازل آغاز کرد. این طرح به‌دنبال پوشش کامل گیگابیتی برای کل کشور تا سال 2025 بوده است.

برنامه راهبرد گیگابیتی (Gigabit Strategy 2022): پس از سال 2022، توسعه فیبر نوری در آلمان سرعت بیشتری گرفت. این برنامه به‌عنوان برنامه‌ای ملی، چنین هدف‌گذاری کرد که تا سال 2025، 50 درصد خانوارها به شبکه‌های فیبر نوری دسترسی داشته باشند. این برنامه بر مزایای بلندمدت فیبر نوری، مانند پایداری، ظرفیت بالا و قابلیت ارتقای تأکید دارد.

دولت آلمان مجموعه‌ای از مشوق‌ها و تسهیلات را برای تسریع توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری در کشور ارائه کرده است. این مشوق‌ها شامل معافیت‌های مالیاتی برای شرکت‌های مخابراتی و توسعه‌دهندگان زیرساخت است که به کاهش هزینه‌های پروژه‌ها کمک می‌کند. علاوه‌بر این، تسهیلات مالی مانند وام‌های کم‌بهره و کمک‌های مالی مستقیم، به‌ویژه برای پروژه‌های توسعه‌ای در مناطق کم‌دسترسی و روستایی، نقش کلیدی در حمایت از اپراتورها ایفا می‌کنند.

دولت همچنین با کاهش موانع قانونی و ساده‌سازی فرایند صدور مجوزهای ساخت‌وساز، زمینه را برای اجرای سریع‌تر پروژه‌های فیبر نوری فراهم کرده است. این اقدامات شامل کاهش الزامات اداری و تسریع در مراحل تصویب پروژه‌هاست. از‌سوی دیگر، سیاست‌های اطلاع‌رسانی و تبلیغاتی برای تشویق کاربران به استفاده از فیبر نوری نیز اجرا شده است. این برنامه‌ها مزایای عملی فیبر نوری، مانند افزایش کیفیت ارتباطات و ارزش‌افزوده املاک، را برای کاربران برجسته می‌کنند.

آلمان از نوعی مدل شراکت دولتی- خصوصیاستفاده می‌کند که در آن دولت فدرال و اپراتورهای خصوصی همکاری می‌کنند تا زیرساخت‌های فیبر نوری در مناطق سودآور و کم‌سودآور توسعه‌ یابند. این مجموعه اقدامات در کنار برنامه‌های مالی دولت فدرال، مانند تأمین بودجه دوازده میلیارد یورویی برای توسعه پهن‌باند، نقش مهمی در تسریع روند دیجیتالی شدن آلمان و گسترش شمول دیجیتال در سراسر کشور ایفا کرده است.

حکمرانی توسعه فیبر نوری در آلمان توسط وزارت حمل‌و‌نقل و زیرساخت‌های دیجیتال (BMDV) و همکاری با اپراتورهای خصوصی و دولت‌های محلی انجام می‌شود. وزارت حمل‌و‌نقل و زیرساخت‌های دیجیتال نقش اصلی در سیاستگذاری، تنظیم قوانین و نظارت بر اجرای پروژه‌ها را دارد. Deutsche Telekom و سایر شرکت‌های خصوصی مسئولیت اصلی را در توسعه زیرساخت‌ها بر‌عهده دارند. داده‌های عملکرد و پیشرفت پروژه‌ها از طریق Broadband Atlas و گزارش‌های BREKO برای نظارت دقیق استفاده می‌شود[21].

4-7. آمریکا

توسعه فیبر نوری در آمریکا از دهه 1970 آغاز شد؛ هنگامی که فیبر نوری به‌عنوان جایگزینی برای کابل‌های مسی در انتقال داده معرفی شد. در دهه 1980، شرکت‌های مخابراتی بزرگ مانند AT&T به استفاده از فیبر نوری در شبکه‌های ارتباطی بین‌المللی شروع کردند. با پیشرفت فناوری و افزایش تقاضا برای سرعت‌های بالاتر، این فناوری در دهه 1990 در شبکه‌های محلی نیز گسترش یافت. 

ایالات متحده از نوعی مدل ترکیبی دولتی- خصوصی برای توسعه فیبر نوری استفاده می‌کند. در این مدل، دولت فدرال بودجه و قوانین حمایتی ارائه می‌دهد و شرکت‌های خصوصی وظیفه طراحی، نصب و مدیریت شبکه‌ها را بر‌عهده دارند. این همکاری باعث تسریع در اجرای پروژه‌ها و کاهش هزینه‌ها شده است. در مناطق روستایی و کم‌دسترسی، دولت از مدل‌های جامعه‌محور استفاده می‌کند که در آن جوامع محلی، قبایل و مؤسسات عمومی در طراحی و اجرای پروژه‌ها مشارکت دارند.

در مناطق شهری پرتراکم، فناوری،FTTB  به‌عنوان روشی مؤثر برای گسترش فیبر نوری استفاده می‌شود. این روش شامل نصب فیبر نوری در ساختمان‌های بلندمرتبه است که اتصال سریع‌تری را فراهم می‌کند. در مناطق روستایی و کم‌دسترسی، مدل‌های ترکیبی از فیبر نوری و فناوری‌های بی‌سیم مانند 5G استفاده می‌شود. این روش‌ها هزینه‌ها را کاهش می‌دهند و امکان دسترسی به اینترنت پرسرعت را در مناطق دورافتاده فراهم می‌کنند.

آمریکا چندین برنامه بزرگ برای توسعه زیرساخت فیبر نوری ایجاد کرده است. یکی از این برنامه‌ها عدالت پهن‌باند، دسترسی و استقرار BEAD است که با بودجه حدود 43 میلیارد دلار، به گسترش زیرساخت اینترنت پرسرعت و افزایش عدالت دیجیتال اختصاص داده شده است. برنامه BEAD ابتکار گسترده‌ای برای دیجیتالی کردن ایالات متحده و کاهش شکاف دیجیتال است. این برنامه با همکاری نهادهای فدرال، ایالتی و محلی و تخصیص منابع به جوامع نیازمند، زیرساخت‌های دیجیتال را تقویت و به‌عنوان الگویی برای سایر کشورها عمل می‌کند. این پروژه نه‌فقط دسترسی به اینترنت پرسرعت را بهبود می‌بخشد، بلکه تأثیرات مثبتی بر اقتصاد و کیفیت زندگی خواهد داشت. بودجه 42.45میلیارد دلاری BEAD برای برنامه‌ریزی، تحقیق، و توسعه زیرساخت‌ها در مناطق فاقد خدمات یا کم‌دسترسی تخصیص داده شده است. این بودجه برای نصب Wi-Fi در ساختمان‌های چندواحدی، آموزش مهارت‌های دیجیتال و برنامه‌های توسعه نیروی کار استفاده می‌شود. همچنین، عدالت دیجیتال از طریق ارتقای دسترسی به خدمات اینترنت در جوامع محروم دنبال می‌شود.

برنامه BEAD شامل مراحل مشخصی ازجمله تخصیص بودجه اولیه برای برنامه‌ریزی، تدوین برنامه پنج‌ساله و ارائه پیشنهادهای اولیه و نهایی برای اجرای پروژه‌هاست. نهادهای واجد شرایط مانند ایالت‌ها و مناطق تحت حاکمیت آمریکا پس از تأیید برنامه‌هایشان، وارد فرایند شناسایی پیمانکاران برای اجرای پروژه‌ها می‌شوند. هدف این مراحل ایجاد زیرساخت‌هایی برای پوشش کامل اینترنت پرسرعت است.

برنامه صندوق فرصت‌های دیجیتال روستایی (RDOF) نیز با بودجه بیست میلیارد دلار، توسعه فیبر نوری در مناطق روستایی و کم‌دسترسی را هدف گرفته است. علاوه‌بر این، برنامه عدالت دیجیتالی با بودجه 2.75 میلیارد دلار، پروژه‌هایی را برای افزایش مهارت‌های دیجیتال و دسترسی عادلانه به فناوری در بین گروه‌های کم‌برخوردار حمایت می‌کند.

مدل تأمین مالی فیبر نوری در آمریکا شامل ترکیبی از سرمایه‌گذاری‌های فدرال و ایالتی و همچنین منابع مالی خصوصی ا+ست. بودجه فدرال از طریق برنامه‌هایی مانند BEAD و RDOF تأمین می‌شود. همچنین، شرکت‌های خصوصی در مناطقی سرمایه‌گذاری می‌کنند که بازده اقتصادی بیشتری دارند. این مدل ترکیبی بار مالی دولت را کاهش می‌دهد و اجرای پروژه‌ها را تسریع می‌بخشد.

دولت ایالات متحده برای حمایت از گسترش فیبر نوری، مشوق‌های مالی متعددی ارائه کرده است. به‌عنوان‌ مثال، هر ایالت در چارچوب برنامه BEAD تا سقف صد میلیون دلار برای برنامه‌ریزی و تحقیقات دریافت می‌کند. علاوه‌بر این، یارانه‌ها و معافیت‌های مالیاتی برای شرکت‌های مخابراتی فعال در مناطق روستایی و کم‌دسترسی در نظر گرفته شده است. قوانین حمایتی مانند Build America Buy America نیز تضمین می‌کنند که تجهیزات مورد استفاده در این پروژه‌ها از تولیدکنندگان داخلی تهیه شوند که این اقدام به تقویت اقتصاد ملی و ایجاد شغل کمک می‌کند.

حکمرانی در توسعه فیبر نوری آمریکا توسط کمیسیون ارتباطات فدرال (FCC) و اداره ملی ارتباطات و اطلاعات (NTIA) انجام می‌شود. در ادامه به برخی از این مصوبات این دو نهاد پرداخته می‌شود.

طرح ملی پهن‌باند آمریکا: این طرح توسط کمیسیون ارتباطات فدرال در سال 2010 ارائه شده است و بر سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پیشرفته مانند فیبر نوری و ایجاد شرایط مناسب برای دسترسیِ برابر همه آمریکایی‌ها تأکید دارد.

قانون Dig Once: این قانون اطمینان حاصل می‌کند که هنگام اجرای پروژه‌های جاده‌ای جدید یا بازسازی جاده‌ها، مسیرهای لازم برای نصب فیبر نوری ایجاد شود. به‌عبارتی، این قانون به هماهنگی نصب زیرساخت‌های ارتباطی با پروژه‌های دیگر مانند ساخت جاده‌ها یا خطوط برق اشاره دارد. هدف اصلی این قانون کاهش هزینه‌های حفاری و نصب است و اجرای آن باعث جلوگیری از تخریب مکرر جاده‌ها و تسریع در توسعه شبکه‌های فیبر نوری می‌شود. نمونه این قانون در ایالت یوتا در آمریکا اجرا شده است و به تبادل منابع فیبر نوری میان نهادها کمک می‌کند.

قانون حق‌العبور: اداره بزرگ‌راه‌های فدرال (FHWA) بخشی از وزارت حمل‌و‌نقل ایالات متحده (USDOT) است که مسئولیت مدیریت و ارتقای شبکه حمل‌و‌نقل بین ایالتی و زیرساخت‌های جاده‌ای را بر‌عهده دارد. FHWA نقش کلیدی در حمایت از توسعه فیبر نوری ایفا کرده است. اداره بزرگ‌راه‌های فدرال با تنظیم قوانین حق‌العبور، دسترسی اپراتورهای مخابراتی به زیرساخت‌های موجود جاده‌ای را از طریق استفاده از کانال‌های موجود برای نصب فیبر نوری و کاهش نیاز به بنای زیرساخت‌های جدید تسهیل می‌کند. اداره بزرگ‌راه‌های فدرال همچنین برنامه‌های تحقیقاتی را برای شناسایی بهترین شیوه‌های نصب و مدیریت فیبر نوری اجرا می‌کند. این برنامه‌ها شامل آزمایش فناوری‌های جدید و تدوین استانداردهای فنی می‌شوند.

قراردادهای اشتراک‌گذاری: این قراردادها برای استفاده مشترک از فیبر نوری میان نهادها منعقد می‌شوند. این مدل شامل دو نوع قرارداد تجاری و تعویضی است. در قراردادهای تجاری، هزینه‌ای برای استفاده تعیین می‌شود، ؛ درحالی‌که قراردادهای تعویضی به تبادل فیبر یا ظرفیت شبکه بدون پرداخت مالی متکی‌اند. این مدل‌ها به کاهش هزینه‌ها و بهبود دسترسی در مناطق کم‌دسترسی کمک می‌کنند.

سیاست‌های شفافیت و تنظیم بازار: این سیاست‌ها شفافیت تعرفه‌ها، جلوگیری از انحصار و تضمین رقابت عادلانه میان اپراتورها را شامل می‌شوند. هدف اصلی آنها تشویق سرمایه‌گذاری خصوصی و کاهش هزینه خدمات برای کاربران است. برای مثال، در ایالت ویرجینیا از دهه 1990 این سیاست‌ها به تسهیل اشتراک‌گذاری فیبر کمک کرده‌اند.

سیاست‌های حمایت از مشارکت‌های دولتی- خصوصی (PPP): این سیاست‌ها شامل مدل‌هایی‌اند که در آن هزینه‌ها و مسئولیت‌های توسعه زیرساخت میان دولت و بخش خصوصی تقسیم می‌شود. این رویکرد باعث افزایش سرمایه‌گذاری در مناطق کم‌سودآور و کاهش بار مالی دولت می‌شود. پروژه‌های اشتراک‌گذاری در ایالت ویسکانسین نمونه موفقی از این مدل است.

استانداردهای نصب و نگهداری: این استانداردها برای تضمین کیفیت، قابلیت اطمینان و دوام زیرساخت‌های فیبر نوری تدوین شده‌اند. اجرای این استانداردها هزینه‌های تعمیر و نگهداری را کاهش می‌دهد و طول عمر شبکه را می‌افزاید.

سیاست‌های مربوط به تخصیص درآمد: این سیاست‌ها مشخص می‌کنند که درآمد حاصل از اشتراک‌گذاری فیبر چگونه میان طرفین تقسیم شود. این رویکرد تضمین‌کننده عدالت مالی و مشوق همکاری میان نهادهاست[22].

جدول 1. ابزارهای سیاست‌گذاری برای توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری آمریکا (اهداف، مزایا و نمونه‌ها)[22].

4-8. توسعه فناوری فیبر نوری در اروپا

اروپا با تکیه ‌بر سیاست‌های حمایتی، سرمایه‌گذاری‌های کلان و همکاری بین‌نهادی توانسته است در گسترش شبکه‌های فیبر نوری موفق عمل کند. این منطقه به‌عنوان یکی از پیشروهای جهانی در این زمینه شناخته می‌شود. توسعه فیبر نوری در اروپا از دهه 1980 آغاز شد و به‌تدریج با تکامل سیاست‌های مخابراتی، تکنولوژی‌های نوآورانه و سرمایه‌گذاری‌های کلان تقویت شد. برای توسعه فیبر نوری در اروپا، از اصلی‌ترین اقدامات افزایش رقابت در بازار بود؛ الزام اپراتورهای دارای قدرت بازار (SMP) به اشتراک‌گذاری زیرساخت‌ها، ورود بازیگران جدید را به بازار تسهیل کرد و باعث بهبود کیفیت خدمات شد. کاهش هزینه‌ها نیز یکی دیگر از نتایج مثبت این چارچوب بود؛ زیرا اپراتورهای کوچک‌تر بدون نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین توانستند خدماتشان را گسترش دهند. همچنین، این چارچوب با تشویق اپراتورها به استفاده از فناوری‌های نوین مانند FTTH، تسریع توسعه فناوری را امکان‌پذیر کرد. از سوی دیگر، اشتراک‌گذاری زیرساخت‌ها دسترسی به مناطق روستایی و کم‌جمعیت را تسهیل و به توزیع عادلانه‌تر خدمات ارتباطی کمک کرد.

قانون ارتباطات الکترونیکی اروپا، که در ماه دسامبر 2018 تصویب و از ماه دسامبر 2020 اجرایی شد، نقطه عطف مهمی در سیاست‌های ارتباطات اتحادیه اروپا محسوب می‌شود. هدف این قانون، هماهنگ‌سازی و تسریع توسعه شبکه‌های پهنای باند ظرفیت بالا، ازجمله فیبر نوری و بهبود دسترسی به خدمات دیجیتال برای شهروندان و کسب‌وکارها در سراسر اروپا بود. سیاست‌های کلیدی حمایت ‌شده توسط EECC، شامل توسعه شبکه‌های پهنای باند سریع، تسهیل دسترسی به زیرساخت‌های موجود، حفاظت از حقوق مصرف‌کننده و ارائه مشوق‌های سرمایه‌گذاری در مناطق کم‌دسترسی است. این اقدامات به بهبود رقابت و کاهش هزینه‌ها در بازار ارتباطات کمک کرده‌اند.

قانون ارتباطات الکترونیکی اروپا تأثیرات مثبتی بر توسعه فیبر نوری در کشورهای اروپایی داشته است. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای آن افزایش سرمایه‌گذاری در شبکه‌های پیشرفته بوده است؛ به‌ویژه از طریق ارائه مشوق‌ها و چارچوب‌های حمایتی که اپراتورها را به گسترش فناوری‌هایی مانند فیبر نوری تشویق کرده است. برای مثال، در آلمان، این قانون همکاری میان اپراتورها را تقویت کرده و باعث افزایش سرعت توسعه شبکه‌ها شده است. همچنین، با کاهش هزینه‌های توسعه از طریق الزام به اشتراک زیرساخت‌ها، مناطق کم‌دسترسی، مانند روستاها، به فیبر نوری دسترسی بیشتری پیدا کرده‌اند؛ چنان‌که در فرانسه و اسپانیا این اقدامات موفقیت‌آمیز بوده‌اند.

اتحادیه اروپا در سال 2021 اهداف دهه دیجیتال 2030 را تعیین کرد که شامل پوشش 100 درصد شبکه گیگابیت و 5G در تمامی مناطق بود. بر این مبنا تا سال 2030، تمامی خانوارهای اروپایی باید به شبکه‌های گیگابیتی دسترسی داشته باشند و تمامی مناطق مسکونی اروپا تحت پوشش 5G قرار گیرند.

4-9. درس آموخته‌ها از تجربیات سایر کشورها

توسعه شبکه فیبر نوری در کشورهای مختلف نشان داده است که موفقیت در این حوزه وابسته به استفاده از ابزارهای سیاستی مؤثر و متناسب با شرایط جمعیتی، اقتصادی و جغرافیایی است. بهره‌گیری از مدل‌های شراکت دولتی- خصوصی، تسهیل فرایندهای اجرایی و کاهش هزینه‌ها ازجمله راهکارهایی‌ به شمار می‌روند که می‌توانند به تسریع پیشرفت پروژه‌های فیبر نوری در ایران کمک کنند. همچنین، ایجاد شفافیت در قوانین و تمرکز بر کاهش شکاف دیجیتال می‌تواند نقشی کلیدی در بهبود دسترسی و ارتقای کیفیت خدمات داشته باشد.

در این بخش به مرور خلاصه آموخته‌های کلیدی از تجربیات کشورهای مختلف در قالب محورهای سیاستی ارائه می‌گردد:

4-9-1. مدل‌های مشارکت عمومی-خصوصی (PPP)

تجربه کشورهایی مانند فرانسه و بریتانیا نشان داده است که شراکت دولتی- خصوصی از مهم‌ترین ابزارها برای توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری است. دولت با ارائه سرمایه اولیه، یارانه‌ها و تسهیلات قانونی، مشارکت بخش خصوصی را تسهیل و اجرای پروژه‌ها را تسریع می‌کند.

4-9-2. سیاست‌های کاهش هزینه و بهینه‌سازی منابع

سیاست‌هایی مانند Dig Once، که در آمریکا اجرا می‌شود، حفاری‌های موازی و مکرر را کاهش می‌دهد و هزینه‌های توسعه زیرساخت‌ها را به حداقل می‌رساند. این سیاست‌ها با کمک به هماهنگی پروژه‌های مخابراتی و زیرساختی، منابع را بهینه‌سازی می‌کند.

4-9-3. توسعه متوازن شهری و روستایی با استفاده از فناوری‌های مختلف

مدل‌های توسعه‌ای مانند FTTH برای مناطق شهری و FTTCبرای مناطق روستایی یا ایجاد پوشش‌های سیار پرسرعت5G  در کشورهای مختلف مانند فرانسه و کره جنوبی به‌صورت ترکیبی از فناوری‌ها برای دستیابی به اهداف مورد انتظار در بخش سرعت و پوشش به کار گرفته شده‌اند. این مدل‌ها با توجه به شرایط جغرافیایی و تراکم جمعیتی طراحی می‌شوند.

4-9-4. توسعه متوازن لایه‌های مختلف اقتصاد دیجیتال

یکی از راهبردهای کلیدی در کشورهای پیشرو در حوزه توسعه فبیر نوری توجه به اتخاذ رویکرد یکپارچه در لایه‌های مختلف محتوایی، خدماتی و زیرساختی اقتصاد دیجیتال است. در این راستا، حمایت‌ها و اقدامات دولت به‌صورت همزمان بر کاهش شکاف‌های دیجیتال در زیرساخت‌های فیزیکی دسترسی، ارتقای توانمندی‌های دیجیتال شهروندان و توسعه خدمات متوع بر بستر زیرساخت‌ها معطوف است. این امر موجب ایجاد هماهنگی میزان تقاضا برای پهن‌باند، خدمات شکل‌گرفته در حوزه دیجیتال و محتوای نهایی ارائه‌ شده به شهروندان خواهد شد.

4-9-5. استفاده از رویکردهای حکمرانی مشارکتی و محلی به‌جای رویکردهای متمرکز

توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری به‌علت گستردگی و وسعت بالا، نیازمند هماهنگی و نظارت دستگاه‌های متعدد شهری و دولتی است. در این راستا برخی کشورهای تلاش کرده‌اند سیاست‌ها و حمایت‌های خود را به‌منظور توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری از طریق مشارکت و درگیر کردن نهادهای استانی و محلی دنبال کنند. این موضوع سبب می‌شود نهادهای استانی و محلی برای جذب بیشتر منابع حمایتی به حوزه جغرافیایی خود موانع را با سرعت بیشتر مرتفع کنند.

4-9-6.تسهیلات مالیاتی و یارانه‌های دولتی

کشورهای پیشرو، مانند ژاپن و فرانسه، از مشوق‌های مالیاتی و یارانه‌ها برای کاهش بار مالی بخش خصوصی و تشویق سرمایه‌گذاری در مناطق کمترتوسعه‌یافته استفاده کرده‌اند.

4-9-7. تمرکز بر شفافیت در سیاستگذاری و حکمرانی

ایجاد سیاست‌های شفاف و قوانین یکپارچه از درس‌های مهم کشورهای توسعه‌یافته است. در آمریکا، کمیسیون ارتباطات فدرال (FCC) و اداره ملی ارتباطات و اطلاعات (NTIA) از نهادهای کلیدی در نظارت و تنظیم بازار فیبر نوری محسوب می‌شوند. که موضوع‌های مربوط به تسهیم زیرساخت‌ها و تنظیم رقابت و کیفیت خدمات را تضمین می‌کنند.

4-9-8. استانداردسازی و نظارت میدانی

در ژاپن، تدوین استانداردهای فنی برای توسعه زیرساخت‌های فیبر نوری و اجرای نظارت‌های میدانی به بهبود کیفیت پروژه‌ها و کاهش هزینه‌های نگهداری کمک کرده است.

جدول 2. سیاست‌ها و راهبردهای کلیدی توسعه فیبر نوری در کشورهای منتخب [9-22]

5.تاریخچه توسعه فیبر نوری در ایران

5-1. مقدمه

توسعه فیبر نوری در لایه‌های بالادستی شبکه در ایران یکی از پروژه‌های زیربنایی مهم در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) است که از اوایل دهه ۱۳۷۰ (۱۹۹۰ میلادی) آغاز شد. این پروژه با هدف بهبود کیفیت و سرعت ارتباطات اینترنتی، ارائه خدمات پیشرفته نظیر اینترنت پهن‌باند و خدمات ابری راه‌اندازی شد. در دهه ۱۳۸۰، با افزایش تقاضا برای اینترنت پرسرعت، پروژه‌های با هدف گسترش بیشتر فیبر در لایه‌های دسترسی آغاز و نخستین گام‌ها برای اجرای فناوری‌هایی مانند فیبر به نزدیک اماکن (FTTC) و فیبر به داخل اماکن (FTTH) برداشته شد. در ادامه مروری بر اصلی‌ترین پروژه‌های این حوزه طی سالیان مختلف صورت گرفته است.

5-2. ایرانیان‌نت

شرکت خدمات ارتباطی و الکترونیکی ایرانیان‌نت، به‌عنوان اپراتور چهارم مخابراتی ایران، در سال ۱۳۹۰ با هدف ایجاد شبکه دسترسی پهن‌باند مبتنی‌بر فیبر نوری در سطح کشور تأسیس شد. این شرکت مجوز خود را از سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی دریافت کرد و مأموریت اصلی آن توسعه شبکه فیبر نوری (FTTX) در هفت کلان‌شهر ایران بود. باوجود این، ایرانیان‌نت پس از تأسیس با چالش‌های متعددی مواجه شد. در سال‌های اولیه، تغییرات مدیریتی و نبود سرمایه کافی باعث کندی در پیشرفت پروژه‌ها شد. در سال ۱۳۹۴، مذاکراتی با شرکت MTN برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی صورت گرفت که به‌علت مسائل مختلف، از جمله تحریم‌ها، نوسانات ارزی و نبود افق روشن در بازگشت سرمایه به نتیجه نرسید. در نهایت شرکت ایرانیان‌نت باوجود تمدید مهلت‌ها و تلاش‌های متعدد، نتوانست به تعهدات خود در توسعه شبکه فیبر نوری عمل کند تا برنامه‎‌ریزی متفاوتی در دستور کار وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای توسعه زیرساخت‌های ارتباطی در دستور کار قرار گیرد. 

5-3. پروژه تغییر شبکه به خط اشتراک دیجیتال (VDSL)

با آغاز دولت دوازدهم، پروژه توسعه شبکه دسترسی فیبر نوری وارد مرحله جدیدی شد. در این دوره تلاش شد با استفاده از زیرساخت‌های موجود سیم مسی شبکه و با محوریت شرکت مخابرات ایران، فناروی غالب مورد استفاده در شبکه ثابت کشور (ADSL) ارتقا یابد و با گسترش فیبر نوری از مراکز مخابراتی تا کافوهای سرویس‌های VDSL به کاربران ارائه شود. هدف‌گذاری این پروژه دستیابی به پنج میلیون اتصال به فناوری VDSL بود که در نهایت سهم بسیار اندکی از آن تحقق یافت. چالش‌های تأمین مالی پروژه، مشارکت نکردن اپراتورهای مختلف و نبود برنامه‌ریزی مشخص برای حمایت از تحقق این هدف ازسوی دولت از جمله اصلی‌ترین عوامل شکست این پروژه به حساب می‌آید. 

5-4. پروژه بیست میلیون پوشش فیبر نوری 

پروژه توسعه بیست میلیون پورت فیبر نوری در ایران با هدف ارتقای زیرساخت‌های ارتباطی و ارائه اینترنت پرسرعت به منازل و کسب‌‌وکارها آغاز شد. این طرح، که در واقع بخشی از کلان‌پروژه شبکه ملی اطلاعات به شمار می‌آید، در سال ۱۴۰۰ توسط وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت سیزدهم معرفی شد و بنا داشت تا پایان سال ۱۴۰۳ به اهداف اولیه خود دست یابد. در این راستا، سازمان تنظیم مقررات به صدور پروانه‌های فعالیت برای شرکت‌های متقاضی اقدام کرد و مجلس شورای اسلامی نیز با ایجاد یک ردیف بودجه در قانون بودجه ۱۴۰۲، تأمین مالی پروژه را تسهیل کرد. بخشی از درآمدهای دولت از حق‌السهم اپراتورهای مخابراتی نیز به این پروژه اختصاص یافت.

جمع‌بندی تلاش‌های صورت‌گرفته برای توسعه دسترسی ارتباطات پرسرعت ثابت در کشور طی سالیان اخیر، نشان می‌دهد که این حوزه همچنان نیازمند برنامه‌ریزی جامع‌ و دقیق‌تر است. طبق آمار رسمی ارائه‌شده ازسوی وزارت ارتباطات تا آذرماه 1403، حدود 615 هزار مشترک درحال دریافت خدمت از خدمات از زیر ساخت فیبرنوری  هستند که از این تعداد حدود 391 هزار نقطه به‌صورت فیبر نوری (FTTH) و حدود 224 هزار نقطه به‌صورت اتصال(VDSL)  است. بخش عمده‌ای از آنها نیز طی سال‌ها به‌صورت طبیعی کاربر این شبکه‌ها شده‌اند.

شکل 6. تعداد سرویس‌گیرنده (کاربر)شبکه فیبرنوری ایران[25]

6.وضعیت تحقق اهداف

طبق جدول شماره چهاردهم (اهداف کمّی سنجه‌های عملکردی رقومی (دیجیتال)) قانون برنامه هفتم پیشرفت مقرر شده است که اتصال اماکن اداری، تجاری و مسکونی به تار (فیبر) نوری طی مدت برنامه هفتم به بیست میلیون نقطه برسد. این مسئله بدان معناست که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات باید از آغاز سال 1403 تا سال 1408 به‌طور متوسط سالیانه چهار میلیون اتصال در کشور ایجاد کند. هرچند پیش‌بینی می‌شود این روند در وضعیتی غیرخطی در سال‌های پایانی سرعت بیشتری پیدا کند، همان‌طور که در نمودار زیر نشان داده شده، در پایان سال 1402 (ابتدای سال 1403و شروع برنامه هفتم پیشرفت) حدود 317 هزار سرویس‌گیرنده فیبر نوری وجود داشته است که این میزان تا اواسط آذر 1403 به حدود 391 هزار سرویس‌گیرنده رسیده است و این نشان می‌دهد که در طول 9ماهه سال اول اجرای برنامه هفتم پیشرفت فقط حدود 74 هزار اتصال جدید در کشور شکل گرفته است که فاصله زیادی با اهداف تعیین‌ شده برای سال نخست اجرای قانون برنامه هفتم وجود دارد.

شکل 7. نمودار تعداد سرویس‌گیرنده‌های اینترنت طی مدت اجرای طرح حمایتی (1403-1399)[25]

از سوی دیگر، طبق بند «ب» ماده (66) برنامه هفتم مقرر شده است که صندوق فیبر نوری تشکیل شود و اساسنامه آن ظرف سه ماه از تاریخ لازم‌الاجرا شدن قانون برنامه (یعنی تا پایان خردادماه 1403) به تصویب هیئت‌وزیران برسد. اساسنامه این صندوق در وزارت ارتباطات تدوین شده است، اما همچنان در فرایند تصویب قرار دارد. در بند مذکور (بند «ب» ماده (66))، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مکلف است با استفاده از منابع این صندوق و سرمایه‌گذاری کاروران مخابراتی سالیانه حداقل پنج ‌‌میلیون امکان برقراری اشتراک اینترنت پهن‌باند ثابت مبتنی‌بر تار (فیبر) نوری نیز در کشور ایجاد کند. عبارت «امکان اتصال به شبکه فیبرنوری» با «اتصال به شبکه فیبر نوری» دو مقوله متفاوت‌اند، اما رابطه‌ مستقیم بین این دو عبارت وجود دارد. در این وضعیت حتی با معادل در نظر گرفتن مفهوم امکان اتصال با مفهوم خانوارهای تحت پوشش فیبر نوری، در سال 1403 برنامه باید امکان اتصال پنج ‌میلیون نقطه جدید (اماکن مسکونی، اداری یا تجاری) به شبکه فیبر نوری ایجاد شود.

براساس آمار ارائه‌ شده (شکل 7)، میزان پوشش فیبر نوری تا پایان سال 1402 (ابتدای سال 1403 و آغاز اجرای برنامه هفتم پیشرفت) حدود هفت میلیون و هشتاد هزار خانوار بوده است. این میزان تا اواسط آذر 1403 به حدود هشت میلیون و هفتاد هزار خانوار افزایش یافته است. بنابراین، طی 9 ماه نخست اجرای برنامه هفتم پیشرفت، فقط حدود یک میلیون خانوار جدید تحت پوشش قرارگرفته‌اند. این روند نشان می‌دهد که فاصله قابل‌ توجهی با اهداف تعیین‌ شده برای سال نخست اجرای برنامه هفتم وجود دارد و کشور نیازمند تسریع در اقدامات اجرایی و نظارت دقیق‌تر بر فرایند توسعه شبکه فیبر نوری است.

شکل 8. نمودار تعداد خانوارهای تحت پوشش طی مدت اجرای طرح حمایتی (1399-1403)[25]

7.حمایت‌ها و الزامات قانونی مرتبط با توسعه فیبر نوری

در ادامه فهرست اهم مصوبات، قوانین و آیین‌نامه‌های مرتبط با توسعه فیبر نوری ایران با توجه به زمان تصویب و با ذکر نهاد تصویب‌کننده آمده است. این فهرست شامل تمامی موارد مرتبط از سال‌های گذشته تاکنون است.

جدول 3. حمایت‌ها و الزامات قانونی مرتبط با توسعه فیبر نوری

مأخذ: گرداوری توسط نویسنده.

8.چالش‌های توسعه فیبر نوری در کشور

توسعه فیبر نوری در ایران به‌علت تعدد احکام قانونی و مقرراتی و همچنین وجود بازیگران متعدد بخش خصوصی و ارتباط آن با اهداف شبکه ملی اطلاعات و مصوبات شورای عالی فضای مجازی در اجرا با چالش‌های متعددی روبه‌روست. از یک‌سو باید منابع مالی مورد نیاز پروژه تأمین شود و از ‌سوی دیگر روابط حاکم بر اقتصاد ارتباطات کشور به‌گونه‌ای تنظیم شود که فرهنگ استفاده از شبکه فیبر نوری کشور ترویج شود.  برای شناسایی چالش های توسعه فیبر نوری در ایران، نشست های متعددی با صاحب نظران و فعالان حوزه فیبر نوری برگزار شد. همچنین عملکرد دولت و سازوکار استفاده از منابع دولتی برای توسعه فیبر نوری مورد بررسی قرار گرفت ماحصل نشست ها و بررسی های توسعه فیبرنوری در ایران، استخراج چالش های این حوزه است که به اختصار شرح داده می شود.

8-1.  بی توجهی به زیرساخت های موجود مخابرات ایران

 اجرای پروژه فیبر نوری در کشور بیشتر از طریق اپراتورها و بازیگران جدید ارتباطات ثابت درحال انجام است. شرکت مخابرات ایران به عنوان بزرگ ترین اپراتور در ارتباطات ثابت کشور، دیرتر از رقبای جدید وارد عرصه توسعه شبکه فیبر نوری شده است. نبود اتصال شبکه موجود شرکت مخابرات ایران و شبکه درحال توسعه سایر اپراتورها باعث می شود در مناطق و محله هایی، که شبکه مخابرات قبلا گسترش پیدا کرده است، مجدداً شبکه فیبر نوری توسعه یابد و این امر باعث موازی کاری و اتلاف منابع می شود.

8-2.  هزینه های بالای توسعه شبکه فیبر نوری تا اماکن

 فیبرکشی به اماکن و منازل (FTTH) نیازمند سرمایه گذاری سنگین در توسعه زیرساخت ها مانند حفاری، داکت گذاری، کابل کشی، نصب تجهیزات پیشرفته و تغییر مودم های کاربران است. این هزینه ها، به ویژه در مناطق کم جمعیت و روستایی، به علت پراکندگی جغرافیایی و پایین بودن تراکم جمعیت، به طور قابل توجهی افزایش می یابد. به همین علت، اپراتورها و ســرمایه گذاران در این حوزه با ریسک بازگشت سرمایه مواجه می شوند. علاوه بر این، تجهیزات جانبی نظیر مودم های ســازگار با فیبر نوری نیز برای کاربران هزینه بر است که این موضوع امکان دارد مانعی برای گسترش خدمات باشد.

8-3. محدودیت تقاضا برای اتصال و استفاده از خدمات اینترنت پرسرعت فیبر نوری

 نبود محتوای کافی، که نیاز به پهنای باند بالا داشته باشد، از دیگر عوامل کاهش دهنده تقاضا برای این فناوری است. در حال حاضر، بسیاری از کاربران نیازی به سرعت های بسیار بالا احســاس نمی کنند؛ زیرا محتوا و خدماتی که بتواند از این ظرفیت استفاده کند، به اندازه کافی در دسترس نیست. این موضوع باعث می شود انگیزه کاربران برای پرداخت هزینه های بیشتر برای استفاده از خدمات فیبر نوری کاهش یابد. درنتیجه، اپراتورها با چالش جذب مشترکین جدید و ایجاد بازار پایدار برای این فناوری مواجه اند.

8-4.  ضعف در نظارت پروژه فیبرنوری

 یکی از چالش های جدی در پروژه های توســعه فیبر نوری در ایران، ضعف در نظارت بر اجرای این پروژه هاست. نظارت دقیق و میدانی بر کیفیت و کمیت توسعه شبکه فیبر نوری وظیفه مهم وزارت ارتباطات است؛ اما شواهد نشان میدهد که این نظارت به درستی انجام نمی شود. گســتردگی پروژه ها و حجم بالای کمک های مالی دولت به بخش خصوصی برای اجرای این پروژه ها، اهمیت نظارت دقیق را دوچندان کرده است. نبود فرایندهای نظارتی مناسب، ممکن اســت به تحقق نیافتن اهداف کیفی و ک ّمی تعیین شده در برنامه های ملی بینجامد.

8-5.  استاندارد ضعیف فیبرگذاری و آسیب پذیری شبکه

 از سوی دیگر، کاهش اســتانداردهای اجرایی در پروژه های جدید نیز نگرانی های مهمی ایجاد کرده است. در گذشته، شبکه مخابرات ثابت کشور با استانداردهای سختگیرانه تری توسعه داده می شد؛ برای مثال، کابل کشی های زیرزمینی با حفاری های عمیق تر انجام می شد که پایداری شبکه را در برابر بلایای طبیعی و اقدامات خرابکارانه تضمین می کرد؛ اما در پروژه های اخیر فیبر نوری، استانداردهای گذشته رعایت نمی شوند و کابل ها نزدیک به سطح زمین قرار می گیرند. این امر شبکه را در برابر تهدید های احتمالی بسیار آسیب پذیر و نگرانی های مربوط به پدافند غیرعامل را تشدید کرده است.

8-6.  ابهام در همکاری دستگاه های اجرایی با کاروران توسعه دهنده شبکه فیبر نوری

 بند «پ» ماده (65) قانون برنامه هفتم پیشرفت تحت احکام قانونی سعی دارد مشکلات ناشی از همکاری نکردن دستگاه های اجرایی را به ویژه در پروژه های زیرساختی بزرگ مانند توســعه فیبر نوری برطرف کند. اما وجود ابهام در احکام، اجرا و نحوه تعرفه گذاری استفاده از امکانات دستگاه های اجرایی باعث شده است که مشکلات توسعه فیبر نوری تداوم داشته باشد. هر دستگاه اجرایی مسئولیت هایی دارد؛ اما وقتی این مسئولیت ها به درستی هماهنگ نمی شود، تمام فرایندها به صورت موازی و بدون توجه به تسهیل مسیر اجرا می شوند. این مسئله باعث می شود که بخش های مختلف پروژه فیبر نوری، مانند ساخت و نصب تجهیزات، اجرای حفاری ها و تأمین زیرساخت های عمومی، دچار تأخیرهای طولانی شود. درنتیجه، نه فقط اهداف پروژه های توسعه ای محقق نمی شود، بلکه با تحمیل هزینه های اضافی به دولت و بخش خصوصی، باعث می شود توجیه اقتصادی پروژه ها کاهش یابد.

8-7.  مشکلات ناشی از محدودیت شماره گذاری خطوط ارتباطات

 اپراتورهای تازه وارد برای ارائه خدمات خود با چالش هایی مواجه اند. استفاده از شماره های جدید و نداشتن دسترسی به زیرساخت های اصلی، مانعی برای رقابت آنها در بازار شده است.

یکی از مشکلاتی که اپراتورهای جدید فیبر نوری کشــور برای ارائه خدمات ارتباطی به مردم با آن مواجه اند، این است که انواع شماره های رایج ارتباطات ثابت کشور به طور کامل در اختیار شرکت مخابرات ایران است. اپراتورهای جدید نمی توانند بدون همکاری و مشارکت شرکت مخابرات ایران از این شماره ها استفاده کنند. اپراتورهای جدید مجبورند شماره های متفاوت تری را برای ارائه خدمات ارتباطی به مردم به کار گیرند که ممکن است مردم از آنها استقبال نکنند.

8-9.  چالش در مدیریت منابع مالی

 یکی از چالش های کلیدی در توسعه فیبر نوری مدیریت منابع مالی است. این چالش به علت ترکیب سرمایه گذاری های بخش خصوصی و استفاده از منابع دولتی پیچیده تر شده است. با توجه به ورود سرمایه گذاران خصوصی و تأمین بخشی از منابع از طریق صندوق توسعه فیبر نوری و مشوق های مالیاتی دولت، شفافیت در نحوه تخصیص و مدیریت منابع امری حیاتی است. نبود سازوکار شفاف و جامع مالی می تواند منجر به سوءاستفاده از منابع، ایجاد انحصار در بازار و حتی عدم بهره وری کافی از سرمایه گذاری ها شود. به عنوان مثال، در بسیاری از موارد، اپراتورهای بزرگ تر ممکن است با استفاده از ظرفیت های مالی و مدیریتی خود، سهم بیشتری از بازار را تصاحب کنند و مانع ورود بازیگران کوچک تر شوند که این مسئله رقابت سالم را در بازار تهدید می کند.

8-10.  عدم شفافیت کافی در رابطه مالی دولت و بخش خصوصی

 علاوه بر این، دولت در این پروژه نقش چندگانه ای را ایفا می کند. از طرفی، دولت مالکیت شبکه فیبر نوری را به اپراتورهای خصوصی واگذار کرده است و از سوی دیگر، سود حاصل از بهره برداری در آینده نیز به همین اپراتورها تعلق می گیرد. این مسئله ضرورت تدوین چارچوب مالی دقیقی را برجسته می کند که تضمین کننده منافع عمومی و جلوگیری از انحصار باشد. شفاف سازی در مدیریت منابع صندوق توسعه فیبر نوری، تعیین سهم دقیق هر یک از بازیگران و ارائه گزارش های عمومی و دوره ای از نحوه تخصیص منابع، می تواند به کاهش این مشکلات کمک کند.

8-11.  نداشتن توجه کافی به ایجاد شکاف دیجیتالی جدید با توسعه نامتوازن شبکه فیبر نوری

 قوانین کشور ما متمرکز بر پوشش و امکان اتصال به شبکه فیبر نوری متمرکز است و منابع مالی نیز برای رسیدن به این هدف اختصاص داده خواهد شد. اما الگوی توسعه فیبر نوری در کلان شهرها و شهرهای متوسط و کوچک و روستاها و همچنین مناطق کمتر برخوردار و بیشتر برخوردار یکنواخت بوده است.

9. جمع‌بندی و پیشنهادها برای توسعه فیبر نوری در ایران

توسعه فیبر نوری در ایران با چالش‌های متعددی مواجه است که شامل مشکلات مالی، نظارت ناکافی، ناهماهنگی در لایه‌های شبکه، محدودیت تقاضا و همکاری نکردن دستگاه‌های اجرایی می‌شود. این چالش‌ها نه‌فقط سرعت توسعه شبکه را کاهش داده، بلکه موجب افزایش هزینه‌ها و کاهش بازدهی سرمایه‌گذاری‌ها شده است. تجربه کشورهای پیشرفته مانند اتحادیه اروپا، کره جنوبی و ژاپن نشان داده است که برای غلبه بر این موانع، وجود چارچوب سیاستی جامع و شفاف، هماهنگی میان بخش‌های مختلف شبکه و نظارت مؤثر ضروری است.  

برای شناسایی راهکارهایی در جهت رفع این چالش ها، از نتایج برگزاری جلسات متعدد با خبرگان و مدل های مورد استفاده در کشورهای مورد بررسی در این گزارش، استفاده شده است. سعی شده است که راهکارهای ارائه شده متناسب با چالش ها و وضعیت اجرایی توسعه فیبر نوری باشد خلاصه ای از این راهکارها در ادامه تبیین می شود.

9-1. شفافیت در مدیریت منابع مالی

- ایجاد سیستم حسابرسی مستقل و دیجیتال برای نظارت بر نحوه تخصیص منابع صندوق توسعه فیبر نوری.

- الزام اپراتورها به ارائه گزارش‌های شفاف از هزینه‌کرد منابع و بازدهی پروژه‌ها.

9-2. تقویت نظارت بر پروژه‌ها

- استفاده از فناوری‌های دیجیتال سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای بهینه‌سازی در طراحی‌ها و نظارت در پایش پیشرفت پروژه‌ها.

- تشکیل تیم‌های مستقل نظارت میدانی برای ارزیابی کیفیت و کمیت اجرای پروژه‌ها.

- تعیین استانداردهای مناسب برای توسعه شبکه و اجرای آنها در تمام مراحل پروژه.

9-3. هماهنگی در توسعه لایه‌های مختلف شبکه

- تدوین برنامه جامع ملی برای توسعه هماهنگ لایه‌های دسترسی، تجمیع و هسته شبکه.

- ارائه مشوق‌های مالی به اپراتورها برای سرمایه‌گذاری در لایه‌های بالادستی.

- استفاده از فناوری‌های پیشرفته، مانند XGS-PON برای افزایش ظرفیت و کارایی شبکه.

9-4. افزایش تقاضا از طریق تولید محتوا و آموزش

- اجرای پویش های اطلاع‌رسانی برای آگاهی‌بخشی به مردم درباره مزایای فیبر نوری و کاهش هزینه‌های اشتراک.

همکاری با نهادهای آموزشی برای افزایش مهارت‌های دیجیتال کاربران.

9-5. رفع موانع همکاری میان دستگاه‌های اجرایی

- ایجاد نهاد هماهنگ‌کننده میان وزارت ارتباطات و سایر دستگاه‌های اجرایی برای تسهیل در صدور مجوزها و اجرای پروژه‌ها.

- استفاده از سیاست جامع که اجرای توسعه زیرساخت فیبرنوری در یک بستر انجام شود.

9-6. واقع‌گرایی در اهداف کمّی‌و‌کیفی

- با توجه به اهداف تعیین‌شده در قانون برنامه هفتم توسعه و سایر اسناد مرتبط و در نظر گرفتن واقعیت‌های اجرایی پروژه توسعه فیبر نوری، ضروری است که وزارت ارتباطات در روند طراحی و اجرای پروژه بازنگری داشته باشد.

- تمرکز بر افزایش کیفیت خدمات موجود به‌جای صرفاً گسترش پوشش شبکه.

9-7.تقویت رقابت و کاهش انحصار

- تعریف چارچوب‌های قانونی برای جلوگیری از انحصار اپراتورها در بازار خدمات ارتباطی.

- تسهیل ورود اپراتورهای جدید به بازار از طریق کاهش هزینه‌های ورود و ارائه مشوق‌های حمایتی.