خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

اگرچه امروزه پیشرفت‌های فناوری و مداخلات سیاستی نقش مهمی در دستیابی به بهره‌وری انرژی ایفا می‌کنند، اما درک رفتار انسان و فرایندهای تصمیم‌گیری و نیز بینش‌های رفتاری در سطوح مختلف فردی، اجتماعی و نهادی بسیار حائز اهمیت است. با درک و به‌کارگیری این بینش‌ها در صرفه‌جویی انرژی، خط‌مشی‌گذاران و مجریان می‌توانند مداخلاتی را طراحی کنند که فراتر از نظریه‌های اقتصادی سنتی، بر انگیزه و تشویق افراد و جوامع به سمت رفتارهای صرفه‌جویی در انرژی تمرکز دارد. ورود بینش رفتاری در خط‌مشی‌گذاری، رشته‌ها، نظریه‌ها و رویکردهای روش‌شناختی مختلفی را گرد هم ‌می‌آورد که با هم بر پتانسیل‌ها، چالش‌ها و مزایای بینش‌های رفتاری برای استفاده پایدار از انرژی تأکید می‌کند. درک مداخلات رفتاری از ابعاد گوناگون می‌تواند به فهم بهتر «جعبه سیاه» تصمیم‌گیری مصرف‌کنندگان انرژی و زمینه‌های آنها کمک نماید.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

اگر در طراحی، اجرا و ارزیابی خط‌مشی به مخاطبان، رفتارها، زمینه‌ها و سازوکار‌های میانجی متفاوت توجه شود، مداخلات مؤثرتر خواهند بود. با توسعه و گسترش کاربرد این ابزارها، کشورهای مختلف، متناسب با شرایط و زمینه خاص خود، تاکنون پروژه‌های مختلفی را برای هدایت رفتار افراد در جهت افزایش بهره‌وری و صرفه‌جویی در مصرف انرژی طراحی و اجرا کرده‌اند که اکثر این مداخلات، با موفقیت همراه بوده است. در این گزارش، هفده پروژه از مناطق مختلف جهان مورد بررسی قرار گرفته که یافته‌های حاصل از تحلیل این پروژه‌ها به شرح زیر است:

• با گذشت زمان، استفاده از طرح‌های رفتاری در حوزه انرژی بیشتر شده و 12 طرح از 17 طرح بررسی شده در سال‌های 2022-2015 بوده‌اند.
• به‌لحاظ موقعیت مکانی عمده طرح‌ها در کشورهای اروپایی و آمریکا انجام شده است (76 درصد).
• درخصوص جمعیت هدف، بیشترین تمرکز بر روی خانواده‌ها و ساکنین منازل بوده است (54 درصد).
• به‌لحاظ ابزار به کار گرفته شده، عمده طرح‌ها، از ترکیبی از ابزارها در طراحی مداخله خود، جهت افزایش اثربخشی استفاده نموده‌اند و «ارائه اطلاعات و آگاهی‌رسانی» و «بازخورد» با 13 و 8 تکرار، پرکاربردترین ابزارها بوده‌اند.
• عمده طرح‌ها از ابزارهای مبتنی‌بر فناوری اطلاعات و ارتباطات، بازی‌وارسازی و سیستم‌ها و تجهیزات هوشمند جهت اجرای مداخلات رفتاری خود استفاده نموده‌اند.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

برای پیاده‌سازی مؤثر خط‌مشی‌های رفتاری و ارائه راهکارهای جدید برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی، پیشنهادهای زیر قابل ارائه است:

• توجه به پیوست رفتاری در تدوین سیاست‌ها و اسناد راهبردی انرژی: پیشنهاد می‌گردد در زمینه تدوین اسناد، قوانین و قواعد حوزه انرژی در کشور، الزامات ورود علوم رفتاری در قالب پیوست رفتاری تحلیل و زمینه‌های کاربست علوم رفتاری مورد توجه و بررسی قرار گیرد.
• استفاده از ظرفیت آزمایشگاه‌های رفتاری و خط‌مشی پژوهی: در آزمایشگاه‌های رفتاری و خط‌مشی پژوهی با استفاده از تعریف مداخلات مختلف در حوزه انرژی می‌توان به سنجش اثر این مداخلات پرداخته و تحلیل اطلاعات را در رابطه با جامعه هدف به دست آورد و برای مداخلات آتی از آن استفاده نمود.
• استفاده از فناوری و دستگاه‌های هوشمند: استفاده از فناوری و دستگاه‌های هوشمند (همانند کنتورهای هوشمند، سیستم‌های مدیریت انرژی و برنامه‌های تلفن همراه) برای ارائه بازخورد در زمان واقعی، توصیه‌های شخصی و داده‌های مصرف انرژی به مصرف‌کنندگان و توانمندسازی آنها ضروری است. برای نمونه پروژه موفق بازخورد اتحادیه اروپا براساس فعالیت‌های روزمره مشترکین (مانند شستشو، استفاده از آسانسور و (... به افراد توصیه‌هایی به‌صورت ارسال پیام شخصی ارائه می‌داد.
• وجود سازوکارهای بازخورد برای نظارت مستمر بر تأثیر خط‌مشی‌های رفتاری و جمع‌آوری نگرش‌ها: توجه به سازوکارهای بازخورد در سیاستگذاری انرژی، موجب بهبود اثربخشی برنامه‌های صرفه‌جویی می‌شود. در بنگلور هند تهیه گزارش‌های انرژی خانگی با اطلاعات رفتاری که مصرف انرژی یک خانوار را با مصرف انرژی همسایگانش مقایسه می‌کند، نتایج مثبتی در کاهش مصرف داشته‌است.
• برنامه‌های آموزشی جامع و کمپین‌های اطلاع‌رسانی برای آگاه‌سازی مصرف‌کنندگان در مورد اهمیت صرفه‌جویی در انرژی: ارائه نکات هدف‌دار و دستورالعمل‌های عملی برای کاهش مصرف برق می‌تواند آنها را برای اتخاذ عادات صرفه‌جویی در انرژی و تصمیم‌گیری آگاهانه توانمند نماید. در طراحی کمپین انرژی کالیفرنیا، از یک کمدین مشهور برای اجرای عملی توصیه‌های روزمره صرفه‌جویی کمک گرفته شده بود یا در پروژه بازخورد ایتالیا، طراحان جهت اثربخشی بیشتر، از اطلاعات مربوط به هزینه استفاده ناکارآمد از انرژی (تفاوت صورت‌حساب دو دوره)، نسبت به ارائه تفاوت در میزان مصرف انرژی کمک گرفته بودند.
• بازی‌وارسازی و پاداش و افزودن عناصر بازی در خط‌مشی‌های رفتاری: پلتفرم‌های بازی‌وارسازی می‌تواند از رقابت، پاداش‌ها و انگیزه‌های اجتماعی برای تشویق مصرف‌کنندگان به کاهش مصرف بهره ببرد. پروژه سن‌دیگو به‌عنوان نمونه موفق در استفاده از بازی آنلاین، موفق شد عده زیادی را با استفاده از بازی‌وارسازی به کاهش مصرف و تغییر عادات مصرفی نادرست ترغیب نمایند.
• استفاده از اصول و بینش‌های علوم رفتاری برای طراحی و اصلاح خط‌مشی‌های رفتاری: در نظر گرفتن عواملی مانند سوگیری‌های شناختی، هنجارهای اجتماعی و فرایندهای تصمیم‌گیری برای طراحی مداخلات مؤثر ضروری است. برای مثال برای حفظ الگوی رفتاری جدید، مصرف‌کننده باید پاداش داشته و تا زمانی که رفتار جدید به عادت تبدیل شود، به تقویت ادامه داده شود.
• پرداختن به نابرابری‌های اجتماعی-اقتصادی: توجه به اینکه زمینه‌های اجتماعی-اقتصادی و موانع بالقوه‌ای که جمعیت‌های آسیب‌پذیر با آن مواجه هستند باید در نظر گرفته شود. این مورد به‌صورت خاص مورد توجه پروژه رفع فقر انرژی در هفت کشور اروپایی بوده است.
• تشویق تعهد بلندمدت در مدیریت مصرف انرژی: از طریق خط‌مشی‌های تقویت رفتارهای مثبت، مانند ابزارهای تعهد، چارچوب‌های تعیین هدف و سازوکار‌های پاسخگویی اجتماعی می‌تواند تغییرات رفتاری بلندمدت را ترویج نمود. در بین طرح‌های مرور شده، هدف‌گذاری و تعهد برای کاهش مصرف، ازجمله عوامل موفقیت طرح گسترش کنتورهای هوشمند انگلستان بوده است.
• بهره‌گیری از رویکردهای مشارکتی و استراتژی‌های ارتباطی هدفمند و مناسب (مانند پیام‌های متقاعدکننده، مقایسه‌های اجتماعی و تکنیک‌های بازی‌وارسازی) برای مشارکت فعال مصرف‌کنندگان در مداخلات رفتاری حوزه انرژی: تشویق مشارکت برای اجرای طرح‌های صرفه‌جویی، همانند برنامه‌های مبتنی‌بر جامعه، تعاونی‌های انرژی و... تحقق اهداف خط‌مشی را تشهیل می‌نماید. برای مثال می‌توان به مشارکت مستأجران در پروژه EnerGAware در پلیموث انگلستان اشاره نمود.
• ارزیابی دقیق از خط‌مشی‌های رفتاری موجود برای ارزیابی اثربخشی آنها، شناسایی شکاف‌ها و درک سازوکارهای رفتاری: انجام تحلیل هزینه- فایده و نشان دادن آورده اقتصادی استفاده از بینش رفتاری می‌توان استفاده از این رویکرد در خط‌مشی‌های آینده را تضمین نماید. این موضوع در پروژه eTEACHER اتحادیه اروپا بارزتر بود و بیشتر مورد تأکید قرار گرفته بود.

1. مقدمه

با گسترش فناوری، میزان وابستگی جهان به انواع مختلف انرژی افزایش یافته و درنتیجه، میزان تفاضای انرژی نیز روز به روز در حال افزایش است. وابستگی کشورها به انرژی، نه‌تنها رشد و رفاه اجتماعی را به ارمغان آورده، بلکه توسعه اقتصادی هر کشور در گرو تأمین پایدار انرژی است. ازاین‌رو، یکی از اصلی‌ترین مسائل دنیای امروز ایجاد امنیت در تأمین پایدار انرژی و دستیابی به رفاه اجتماعی، در کنار توجه به ملاحظات زیست‌محیطی آن است. ساختمان‌ها یکی از بزرگ‌ترین بخش‌های مصرف‌کننده انرژی در سراسر جهان هستند که تقریباً ۲۸ درصد مصرف انرژی جهانی و ۳۲ درصد انتشار گازهای گلخانه‌ای مرتبط با انرژی را به‌خود اختصاص می‌دهند. در این بین بخش مسکونی - به‌عنوان یک بخش فاقد ارزش‌افزوده اقتصادی ـ سهم قابل توجهی از تقاضای کلی انرژی را تشکیل می‌دهد [1, 2, 3, 4]. همانگونه که در اروپا، خانوارها به تدریج در طول سال‌های گذشته به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی که می‌توانند نقش اساسی در کاهش مصرف انرژی داشته باشند مطرح شده‌اند [5]، این مسئله در مورد ایران هم صدق می‌کند؛ چراکه بیشترین سهم تقاضای مصرفی در زمان اوج بار مربوط به بخش‌خانگی (حدود 50 درصد) است [6]. لذا افزایش بی‌رویه مصرف انرژی و محدودیت منابع تولید، توجه به رفتار مصرف‌کننده را برای خط‌مشی‌گذاران ضروری می‌سازد. اما نامرئی و ناملموس بودن انرژی، یکی از چالش‌های کلیدی است که دولت‌ها برای کاهش تقاضای انرژی در بخش خانگی، با آن مواجه هستند. استفاده غیرمستقیم از انرژی برای پیشبرد فعالیت‌های روزمره، فقدان بازخورد مصرف روزانه انرژی و محدود بودن قبوض ماهیانه انرژی به نمایش مقدار کلی مصرف، تصور دقیق کم و کیف مصرف انرژی را برای خانواده‌ها دشوار می‌سازد. این موضوع که میزان مصرف انرژی و تأثیر آن، مفاهیمی انتزاعی هستند و اغلب دشوار است این مقادیر را به‌صورت روزانه دریافت نمود [7, 8] ، باعث می‌شود خانواده‌ها ندانند انرژی دقیقاً چگونه، چه زمانی یا از طریق چه رفتارهایی استفاده شده است [9]. تعیین اینکه چگونه می‌توان درک استفاده از انرژی را افزایش داد تا بتوان به‌طور مؤثر خانوارها را با صرفه‌جویی در مصرف انرژی درگیر نمود، به یک چالش بزرگ در سال‌های اخیر تبدیل شده است [10].

ازآنجاکه استفاده از فناوری‌ها به روز برای افزایش بهره‌وری گاهی پرهزینه و گاهی غیرممکن است، بسیاری از مهم‌ترین چالش‌ها در حوزه‌های رفتاری در جامعه مانند عدم صرفه‌جویی در مصرف انرژی تنها در صورتی حل می‌شوند که بتوان بر رفتار تأثیر گذاشت. ابزارهای سنتی خط‌مشی که در مورد تأثیرگذاری بر رفتار مورد استفاده قرار می‌گیرند، عموماً شامل قانونگذاری، وضع مقررات و ارائه اطلاعات می‌باشند که براساس اصل تصمیم‌گیری عقلایی پی‌ریزی می‌شود یا به دنبال ارائه انگیزه‌های مختلف [مالی یا قانونی] هستند که پیامدهای رفتار را تغییر دهند. اما افراد همیشه بازیگران منطقی نیستند و مستعد تعصبات و محدودیت‌های شناختی می‌باشند. درک این خطاهای ادراکی، امکان توسعه مداخلاتی را که اطلاعات به‌موقع و مرتبط ارائه داده و گزینه‌های صرفه‌جویی در انرژی را برجسته‌تر و قابل دسترس‌تر می‌سازد، فراهم می‌کند [11].

اخیراً، جوامع به ابزارهایی که با استفاده از تأثیر زمینه افراد را به‌صورت ناخودآگاه به سمت رفتارهای مشخص هدایت می‌کنند، علاقه‌مند شده‌اند. در سال‌های اخیر طرح‌های انرژی رفتاری که حاوی توصیه‌های عملی و مقایسه‌های هنجارهای اجتماعی هستند، نتایج امیدوارکننده‌ای در کاهش مصرف داشته‌اند [12]. در ایالات متحده، تخمین‌ها نشان می‌دهند تا 20 درصد تقاضای انرژی خانگی می‌تواند به‌طور بالقوه از تغییرات رفتاری در بخش مسکونی صرفه‌جویی شود. تخمین دیگر در هند نشان می‌دهد پتانسیل صرفه‌جویی در انرژی می‌تواند از طریق تنظیمات رفتاری تا سال 2030 در محدوده 3.4 تا 10.2 تراوات ساعت در سال باشد[13]. کمپین‌های رسانه‌های جمعی به‌عنوان ابزار خط‌مشی‌گذاری انرژی در کالیفرنیا در سال 2001 توانسته‌اند اوج تقاضا را تا ۸.۹ درصد و مصرف انرژی را تا ۶.۷ درصد به‌طور متوسط کاهش دهند[14].  نتیجه اجرای طرح‌های بازخورددر قالب بازی‌وارسازی در سال 2020 در سه منطقه پورتو، بارسلونا و لایپ آلمان، به‌ترتیب  13 درصد، 12 درصد و 12 درصد کاهش مصرف انرژی بوده است [15].  در بنگلور هند، استفاده از گزارش‌های انرژی با اطلاعات رفتاری، 7 درصد کاهش در میانگین مصرف انرژی ماهیانه را برای 2196 خانوار که مداخلات رفتاری دریافت کرده‌اند، نشان می‌دهد [14].

علی‌رغم گسترش روزافزون کاربرد بینش‌های رفتاری در حوزه انرژی و ارائه شواهدی مبتنی‌بر طرح‌های متعدد اجرا شده در این زمینه و تأثیرگذاری بر مصرف انرژی، هنوز ادراک کافی از کاربست علوم رفتاری در حوزه انرژی ایجاد نشده است. نگاهی به تجربه کشورها نشان می‌دهد که حکومت‌ها عمدتاً هنوز برای تصمیم‌گیری‌های اصلی خط‌مشی خود به اقتصاددانان متکی بوده و جوامع، خدماتی را تجربه می‌کنند که به دور از چارچوب‌های رفتاری و درنتیجه فاقد ویژگی‌هایی همچون سهولت، جذابیت، اجتماعی بودن و یا روزآمد هستند و در بهره‌مندی از آزمایش‌های رفتاری اغلب فقط به تصمیم‌های حاشیه‌ای بسنده می‌شود [16]. گزارش حاضر که بخش عمده آن، حاصل یک کار پژوهشی در پژوهشگاه نیرو است، درصدد این است که با بررسی طرح‌های انجام شده در این حوزه، درس‌های آموخته‌شده در سال‌های اخیر در رابطه با اجرای خط‌مشی‌های رفتاری در حوزه مصرف انرژی را توصیف و تحلیل نماید تا نشان داده شود چگونه بینش‌های علوم رفتاری، می‌تواند مجموعه‌ای قدرتمند از ابزارهای سیاستی جدید و کاربردی را برای تأثیرگذاری بر رفتارهای صرفه‌جویی انرژی توسعه دهند. این هدف با بررسی نمونه‌های متعدد از آثار بینش‌های رفتاری در حوزه انرژی، به دست می‌آید که یک چک‌لیست مفید از شواهد و تجربه‌های جهانی برای خط‌مشی‌گذاران ارائه می‌دهد و با الهام از این مثال‌ها می‌توان به طراحی مداخلات آینده با هدایت عناصر و علوم رفتاری متناسب با زمینه و شرایط کشور ایران پرداخت.

2. پیشینه

2-1. مبانی نظری

طراحی مداخلات مؤثر در تغییر رفتار باید با درک رفتارهای موردنظر و محرک‌ها و موانع رفتارهای مطلوب و / یا ناسازگار آغاز شود[17]. تنها پس از دانستن اینکه یک رفتار خاص توسط نوع خاصی از هدف، انگیزه یا عادت هدایت می‌شود، می‌توان مشخص نمود کدام شیوه‌های تغییر رفتار در شرایط خاص مؤثرتر هستند [11].

برخلاف مدل‌های انتخاب عقلایی که نشان می‌دهد افراد به اطلاعات و سیگنال‌های قیمتی پاسخ می‌دهند، بینش‌های علوم رفتاری نشان می‌دهند که رفتار انسان در واقع توسط مغز احساسی و خطاپذیر انسان هدایت می‌شود و تا حد زیادی تحت‌تأثیر زمینه یا محیط درونی است که بسیاری از تصمیم‌ها در آن گرفته می‌شود [18, 19]. «معماری انتخاب» با درک جامع‌تر تصمیم‌گیری انسانی و در نظر گرفتن افراد و زمینه‌ای که آنها در آن تصمیم می‌گیرند، فرصتی را فراهم می‌کند تا بتوان بر انتخاب‌ها تأثیر گذاشت [19].

مداخلاتی که زمینه را تغییر می‌دهند یا افراد را در جهت‌های خاص هدایت می‌کنند، همزمان با آشکار شدن محدودیت‌های رویکردهای سنتی، توجه خط‌مشی‌گذاران را به‌خود جلب کرده‌اند [20, 21]. علوم رفتاری، ابعاد جدیدی که منعکس‌کننده تأثیرات اساسی و اغلب نادیده گرفته شده رفتار است را به آن اضافه می‌کند و با بینش‌هایی که از علوم مختلف همچون اقتصاد، علوم اعصاب، روانشناسی شناختی و اجتماعی ترکیب می‌کند، راه‌های جدیدی را برای تفکر در مورد موانع و محرک‌های رفتاری ارائه می‌کند [22]. هر چند روش‌های سنتی تغییر رفتار، مانند قانونگذاری و مقررات می‌توانند بسیار مؤثر باشند و علوم رفتاری نه‌تنها سعی در جایگزینی این روش‌ها ندارد، بلکه آنها را گسترش داده و تقویت می‌کند، جذابیت استفاده از بینش‌های رفتاری تا حدی به‌دلیل پتانسیل آنها در ارائه راه‌حل‌های کم‌هزینه و آسان برای چالش‌های اجتماعی در عصر ریاضت مالی بوده است[20, 23].

تیلر و سانستاین «تلنگرها» را شامل سازوکارهای معماری انتخاب می‌دانند که رفتار افراد را به شیوه‌ای قابل پیش‌بینی تغییر دهد بدون اینکه هیچ گزینه‌ای را ممنوع کند یا تغییری در انگیزه‌های اقتصادی آنها به‌وجود آورد [19]. اصطلاح «معماری انتخاب» نیز به‌عنوان محیطی تعریف می‌شود که در آن افراد تصمیم‌هایی می‌گیرند و انتخاب می‌کنند [19, 24]. هالندز و همکاران تعریف عملیاتی دقیق‌تری را برپایه شواهد مداخلات در حوزه خود پیشنهاد می‌کنند و تلنگر را شامل مداخلاتی می‌دانند که شامل تغییر ویژگی‌ها یا قرار دادن اشیا یا محرک‌ها در محیط‌های خرد (مانند یک رستوران یا مغازه) با قصد تغییر رفتار باشد [25].

امروزه با پیشرفت و توسعه ابزارهای رفتاری، خط‌مشی‌گذاران در مواجهه با یک معمای خط‌مشی، می‌توانند با توجه به اطلاعات زمینه‌ای در دست، بهترین انتخاب را از مجموعه ابزار رفتاری داشته باشند. برای مثال برای غلبه بر محدودیت‌های تلنگرها که اغلب اثر آنها با گذشت زمان محو می‌شود، ابزارهای دیگری همچون «تفکر» به‌عنوان تکنیک‌های آموزشی مطرح شده‌اند که به افراد می‌آموزد چگونه با ایجاد امکان تبدیل به یک «جامعه خود هدایت‌گر»، شهروندان بهتری باشند. تفکرها، شامل شیوه‌هایی هستند که شهروندان را قادر می‌سازند فرایند اصلاحات رفتاری را در اختیار داشته باشند و درنتیجه حاکمیت مصرف‌کننده را به خطر نمی‌اندازند[26]. در کنار تفکر، ایده تقویت که مظهر استراتژی‌های آموزشی آسان است، معرفی شده است و به دسته‌ای از خط‌مشی‌های رفتاری اطلاق می‌شود که به دنبال بهبود قدرت تصمیم‌گیری (یا شایستگی) یک عامل (تصمیم‌گیرنده) است[26]. هدف از تقویت که البته به‌سختی می‌توان آنها را از آموزش تشخیص داد، آن است که شایستگی افراد برای انتخاب را بهبود بخشد و با تقویت شایستگی‌های موجود یا القای شایستگی‌های جدید، استفاده از اختیارات خود را برای افراد آسان‌تر نماید. تقویت‌ها برخلاف تفکر، صرفاً به شهروندانی که دوره‌های آموزشی را گذرانیده‌اند، باز نمی‌گردند، بلکه مبتنی‌بر ارزیابی متفاوتی از شناخت بوده و متکی بر این ایده هستند که افراد در استفاده از ذهن خود شهودی و صرفه‌جویانه عمل می‌کنند [27].

2-۲. ابزارهای خط‌مشی‌گذاری رفتاری در حوزه انرژی

نتایج بررسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی در سال 2020 حاکی از آن است که استفاده از ابزارهای رفتاری مختلف همچون ساده‌سازی و چارچوب‌بندی اطلاعات، تغییر در طراحی محصول و محیط فیزیکی، تغییر در خط‌مشی پیش‌فرض و مشخصات محصول، هنجارهای اجتماعی و مقایسه، سازوکار بازخورد، پاداش و دستگاه‌های هدف‌گذاری و تعهد، که به‌صورت جداگانه یا همراه با یکدیگر در مداخلات رفتاری استفاده شده‌اند، توانسته است به میزان قابل‌توجهی در مصرف انرژی صرفه‌جویی کسب نمایند. تعاریف و کاربرد هریک از این ابزارها از منظر آژانس، در جدول 1 خلاصه شده است[28].

جدول 1. ابزارهای رفتاری در حوزه انرژی از دیدگاه آژانس بین‌المللی انرژی [28]

آژانس محیط زیست اروپا (EEA) نیز انواع ابزارهای بینش رفتاری در حوزه انرژی را در دسته‌بندی مطابق جدول 2 ارائه نموده است [29].

جدول 2. ابزارهای رفتاری در حوزه انرژی از دیدگاه آژانس محیط زیست اروپا [29]

2-3. سوابق مطالعاتی در مرکز

در حوزه موضوعی «خط‌مشی‌گذاری رفتاری» در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی تاکنون مطالعاتی به انجام رسیده که به‌عنوان نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

در گزارشی با عنوان «مطالعه تطبیقی ساختار و کارکرد نهاد بینش رفتاری در جهان و ارائه رهنمودهای سیاستی برای مجلس شورای اسلامی» (شماره مسلسل 19479)، نهادهای بینش رفتاری در ۶ کشور پیش‌رو و 4 نهاد بین‌المللی خط‌مشی‌گذار، در ابعاد مختلف چگونگی تأسیس، اهداف و مأموریت، دستاوردها، ساختار نهاد مربوطه و جایگاه آن در مجموعه حاکمیت، نیروی انسانی فعال، شبکه متخصصان، شبکه همکار و نحوه تأمین مالی مورد مطالعه قرار گرفته و در نهایت پیشنهاد چگونگی شکل‌گیری واحد مشابه در مجلس شورای اسلامی ارائه شده است. در پژوهش «الزامات خط‌مشی‌گذاری رفتاری در چارچوب بررسی فرایندها و خروجی‌های نهادهای بینش رفتاری؛ توصیه‌هایی برای مجلس شورای اسلامی» (شماره مسلسل 19705) در بخش نخست به بررسی فرایند انجام کار در نهادهای بینش رفتاری پرداخته شده و چارچوب فرایندی که نهادهای مختلف بینش رفتاری توسعه داده‌اند، مورد بررسی قرار گرفته است. سپس ابزارهای مورد استفاده در فرایندها معرفی شده و جایگاه آنها در هر مرحله از فرایند مشخص شده است. در بخش بعدی پنج پروژه جهانی خط‌مشی‌گذاری رفتاری تشریح شده و در نهایت پیشنهادهایی در سه حوزه قانونگذاری، اجرایی‌سازی قوانین و ارزیابی قوانین در زمینه بهره‌گیری از بینش‌های رفتاری ارائه شده است. در گزارشی دیگر در این حوزه با عنوان «گونه‌شناسی ابزارهای رفتاری در عرصه حکمرانی و کارکرد آن در ارتقای نظام قانونگذاری» (شماره مسلسل 19619) به این موضوع اشاره شده که ابزارهای رفتاری در عرصه حکمرانی حاصل پیوند دو حوزه بینش‌های رفتاری و خط‌مشی‌گذاری می‌باشند. در این گزارش تلاش شده است ابزارهای رفتاری در عرصه حکمرانی به‌صورت کاربردی در طراحی، ارائه و اجرای خط‌مشی‌ها و قوانین، مورد بررسی قرار گیرد. در گزارش «راهکارهای کاهش سوگیری‌های شناختی برای ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری مجلس شورای اسلامی» (شماره مسلسل ۱۸۶۸۴) پژوهشگران سوگیری‌های شناختی و رفتاری را در سطح فردی جهت توانمندسازی تصمیم‌گیرندگان در انتخاب بهتر گزینه مورد توجه قرار داده و این موضوع را خاطرنشان کردند که بینش‌های رفتاری می‌تواند تأثیر بسزایی در بهبود و ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری در مجلس داشته باشد. در این گزارش ضمن معرفی و تشریح مهم‌ترین سوگیری‌های شناختی و رفتاری، سازوکارها و توصیه‌های کاربردی برای کاهش سوگیری‌های شناختی و ارتقای کیفیت اظهارنظرها و تصمیم‌های نمایندگان مجلس شورای اسلامی ارائه شده است.

در ادامه مسیر خط‌مشی‌گذاری رفتاری، شایسته است به کاربرد بینش‌های رفتاری در عمل پرداخته شود و ازآنجاکه در حوزه انرژی و بهینه‌سازی آن تاکنون مطالعه‌ای در حوزه خط‌مشی‌گذاری رفتاری در مرکز انجام نشده است، پژوهش حاضر، بخش انرژی را به‌عنوان یکی از حوزه‌های پرکاربرد در بینش رفتاری در سطح جهان، مورد هدف قرار داده و هدف آن است که نشان داده شود چگونه بینش‌های علوم رفتاری، می‌توانند مجموعه‌ای قدرتمند از ابزارهای سیاستی جدید و کاربردی را برای تأثیرگذاری بر رفتارهای صرفه‌جویی انرژی توسعه دهند. این هدف با بررسی نمونه‌های متعدد از آثار بینش‌های رفتاری در حوزه انرژی، به دست می‌آید که یک چک‌لیست مفید از شواهد و تجربه‌های جهانی برای خط‌مشی‌گذاران ارائه می‌دهد و با الهام از این مثال‌ها می‌توان به طراحی مداخلات آینده با هدایت عناصر و علوم رفتاری متناسب با زمینه و شرایط کشور ایران پرداخت.

2-4. سوابق تقنینی به‌همراه آسیب‌شناسی

در باب بهینه‌سازی و مدیریت مصرف انرژی، تاکنون در کشور ما قوانین و مقررات متعددی همچون خط‌مشی‌های کلی اصلاح الگوی مصرف و قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی وضع شده است، اما به‌صورت ویژه و با هدف خاص خط‌مشی‌گذاری رفتاری، سند واحد و مشخصی وجود ندارد و تنها می‌توان با نگاه رفتاری، در اسناد موجود، بندهای مرتبط با این حوزه را شناسایی نمود.

برای یافتن اسناد کاربردی در خط‌مشی‌گذاری رفتاری در حوزه انرژی، در ابتدا تمامی قوانین و مقرراتی که از سال 1379 الی 1400، در سطوح مختلف، در حوزه انرژی به تصویب رسیده است، مطالعه شد و سپس بندهایی که حاوی اشاره مستقیم و یا دارای پتانسیل بهره‌گیری در حوزه خط‌مشی‌گذاری رفتاری بودند، (مانند آموزش، آگاهی‌رسانی، ارائه اطلاعات، توسعه سامانه‌های هوشمند، ابزارهای تشویقی و...) احصا شد.

در نهایت با بررسی 53 سند بالادستی در حوزه انرژی، تنها در سیزده سند، مفاهیم و مفاد قابل توجه و دارای کاربست بینش رفتاری مشاهده شد (جدول 3) که در میان همین اسناد نیز تعداد بندهای مرتبط بسیار کم و نسبت به کل مجموع اسناد ناچیز محسوب می‌شود.

جدول 3. بندهای مرتبط با خط‌مشی‌گذاری رفتاری در اسناد و قوانین کشور

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

ماخذ: یافته های پژوهش.

در شکل زیر خط‌ زمان قوانین مرتبط با مدیریت مصرف انرژی قابل ملاحظه است:

به‌صورت کلی بررسی قوانین و مقررات در حوزه انرژی در کشور ما، حاکی از عدم توجه به خط‌مشی رفتاری است تا جایی‌که با مرور 53 سند بالادستی، تنها در سیزده سند، مفاهیم و مفاد قابل توجه و دارای کاربست بینش رفتاری مشاهده شد که در میان همین اسناد نیز تعداد بندهای مرتبط بسیار کم و نسبت به کل مجموع اسناد، ناچیز محسوب می‌شود.

3. مروری بر تجارب بین‌المللی

3-1. پروژه تلنگر اتحادیه اروپا

پروژه تلنگر در اتحادیه اروپا برای شناسایی پتانسیل مداخلات رفتاری برای تغییرهای رفتاری بهره‌وری انرژی در طولانی‌مدت طراحی شده است. مداخلات طراحی شده در آزمایش‌های میدانی به‌صورت پایلوت در پنج کشور مختلف اتحادیه اروپا (یونان، بلژیک، آلمان، پرتغال و کرواسی) اجرا و مقایسه شده‌اند که در محیط‌های مختلف (مسکونی، صنعتی، مدارس)، گروه‌های سنی مختلف (کودکان خردسال، بزرگسالان)، طبقات مختلف درآمدی (کم، متوسط، زیاد) و حامل‌های انرژی مختلف (برق، گاز طبیعی) صورت گرفته‌اند. اطلاعات مربوط به هر نمونه موردی در جدول 4 آمده است [30].

جدول 4. پایلوت پروژه تلنگر در اتحادیه اروپا [30]

در این پروژه یک رویکرد ترکیبی برای تجزیه و تحلیل رفتار مصرف‌کننده و طراحی مداخله با ترکیبی از نظرسنجی و آزمایش‌های میدانی اتخاذ شده است و یک برنامه زمانی سه مرحله‌ای یکسان برای اجرای آن در نظر گرفته شده است: 1. مرحله قبل از مداخله (امکان ایجاد یک معیار یا خط مبنا از نظر مصرف انرژی و رفتار مصرف‌کننده برای شرکت‌کنندگان خانوارها در هر پایلوت)، 2. مرحله آزمایش (ازجمله آزمایش واقعی مداخلات برنامه‌ریزی شده در هر پایلوت، به طوریکه امکان اجرای چندین مداخله متوالی و ارزیابی آنها فراهم شود) و 3. مرحله پس از مداخله. نمونه‌های اولیه پس از اجرای مداخلات نیز به کار خود ادامه می‌دهند تا ارزیابی کنند که آیا مصرف‌کنندگان رفتار کارآمد انرژی را پس از توقف تلنگرها حفظ می‌کنند یا خیر، تا بینشی در مورد پایداری رفتارهای جدید به دست آید [30].

3-2. پروژه بازخورد ایتالیا

سازمان تنظیم مقررات برق، گاز و آب کشور ایتالیا با همکاری دانشگاه سالنتو در سال 2015 آزمایشی را درخصوص نحوه واکنش افراد به انواع مختلف بازخوردی که هنگام استفاده از انرژی دریافت می‌کنند، برای بررسی فرصت‌های بالقوه استفاده از داده‌های مصرف و اطلاعات مصرف‌کنندگان و طراحی مجدد قبوض برق و گاز، با هدف بهبود بخشیدن کارایی انرژی انجام داد. بینش‌های رفتاری کلیدی در این پروژه شامل زیان‌گریزی، بازخورد، یادگیری و چارچوب‌بندی اطلاعات بودند که از مطالعات تجربی گذشته در مورد بازخورد و رفتار مصرف انرژی گرفته شده بود. شرکت‌کنندگان در این آزمایش، سیصد دانش آموز بودند که ذیل گروه‌های مختلف قرار گرفتند و نحوه آزمایش، طراحی یک نرم‌افزار متشکل از پنج دستگاه لوازم خانگی بود که استفاده از آنها موجب کسب سود می‌شد. از شرکت‌کنندگان دعوت شد تا امتیازهای خود را با حرکت دادن نشانگر‌ها که هریک متعلق به یکی از لوازم خانگی بود، خرج کنند تا حداکثر سود را از مجموع نتایج به دست‌ آورند. آزمایش با 21 دور تکرار انجام شد تا در مورد نتیجه هر دور به شرکت‌کنندگان ارائه شود. این طرح به محققان اجازه داد بررسی کنند چگونه مصرف‌کنندگان به مرور زمان، از مصرف انرژی و هزینه‌های مربوطه آگاه‌تر می‌شوند (با بررسی محدوده فرکانس از بازخورد ارائه شده در پایان هر دور یا شبیه‌سازی اطلاعات گرفته شده از یک دستگاه قبض برق ماهیانه). نتایج و یافته‌های آزمایش این بود که 1. بازخورد مداوم -از طریق برنامه‌های کاربردی در گوشی هوشمند- برای افزایش سریع منحنی‌های یادگیری و آگاهی بسیار مفید است. 2. بازخورد باید روند مصرف انرژی را به‌لحاظ مقدار هزینه نشان دهد، نه خود انرژی را. 3. برجسته کردن هزینه‌های مربوط به استفاده ناکارآمد (ارائه اطلاعات در مورد تفاوت هزینه‌ها با توجه به‌صورت‌حساب قبلی) مفیدتر بود. 4. انتخاب معیار بسیار مهم است. اگر اطلاعاتی در مورد میانگین بهترین یا بدترین عملکرد یک مصرف‌کننده مشابه ارائه شود، نتایج بسیار متفاوتی به‌همراه دارد (بازخورد درخصوص ناکارآمدترین عملکردها، باعث می‌شود مصرف‌کننده، برای یافتن راه‌حل، انگیزه کمی داشته باشد) [31].

3-3. پذیرش انرژی‌های تجدیدپذیر در آمریکا

در سال 2015، با گسترش دسترسی به انرژی‌های تجدیدپذیر و پیشی گرفتن انرژی‌های بادی و خورشیدی در ظرفیت تولید برق جدید در شبکه، مصرف‌کنندگان برق خانگی این گزینه را داشتند که انرژی خود را از منابع انرژی پاک، به‌صورت مستقیم از شرکت خود یا از سایر تأمین‌کنندگان برق که حامی گسترش تقاضای انرژی تجدیدپذیر بودند، خریداری کنند. بااین‌حال، پذیرش طرح‌های انرژی پاک در سطح ایالت کم بود (حدود هفتصدهزار مشتری). دفتر کارایی انرژی و انرژی‌های تجدیدپذیر وزارت انرژی، پروژه‌ای را با تیم علوم اجتماعی و رفتاری (SBST) آغاز کرد تا موانع رفتاری زیربنای مصرف پایین انرژی پاک و مجموعه‌ای از ابزارهای رفتاری که می‌توانستند برای رسیدگی به این موانع استفاده شوند را شناسایی کند. عوامل رفتاری که بر عملکرد بازارهای انرژی پاک تأثیر گذاشته بودند، شامل فقدان آگاهی از گزینه‌های برق پاک، موانع ثبت‌نام مانند نیاز به اتصال حساب‌های برق فعلی به یک حساب شخص ثالث و مشکل در انتخاب بین مجموعه گسترده‌ای از گزینه‌ها بود که علوم رفتاری ابزارهایی مانند گزینه پیش‌فرض، ثبت‌نام خودکار و انتخاب‌های فعال را در اختیار داشت. همان‌طور که در آلمان به این دلیل که مصرف‌کنندگان مجبور بودند به جای انتخاب طرح‌های انرژی پاک، در صورت تمایل از آن انصراف بدهند، نرخ استفاده از این طرح‌ها به‌طور چشمگیری بالاتر بود. ارائه اطلاعات واضح در مورد هزینه‌ها و مزایای انرژی پاک نیز می‌توانست مشتریان را تشویق به ثبت‌نام برای خرید انرژی پاک نماید. SBST شرکای داوطلبانه دولتی و بخش خصوصی را برای آزمایش و ارزیابی این رویکردها در مقیاس گسترده وارد کار کرد. در یک برنامه دیگر نیز با طراحی و ارزیابی امتیاز انرژی ساختمان، که به صاحبان منازل و خریداران آن، اطلاعات تأیید شده برای ارزیابی سریع مشخصات کارایی انرژی ساختمان را ارائه می‌داد، کمک نمود. گزارش امتیاز انرژی ساختمان در مقیاس 1 تا 10 امتیاز انرژی فعلی و تخمینی را نشان می‌داد که افزایش سالیانه به سطح بالاتر تا چه میزان باعث صرفه‌جویی می‌شود. امتیاز انرژی همچنین به صاحبان منازل توصیه‌های روشنی برای بهبود بهره‌وری انرژی ساختمان آنها ارائه می‌داد [31].

3-4. بازخورد انرژی با گزارش‌های اطلاعات رفتاری در بنگلور هند

گزارش‌های انرژی بخش خانگی با اطلاعات رفتاری (HERs) بیش از یک دهه است که توسط شرکت‌های برق در ایالات متحده استفاده می‌شود تا مصرف‌کنندگان را تشویق کنند تا رفتار مصرف انرژی خود را تغییر دهند. HER مصرف انرژی یک خانوار را با مصرف انرژی همسایگان او مقایسه می‌کند و توصیه‌های صرفه‌جویی در مصرف انرژی را به آنها ارائه می‌کند. در هند برنامه تغییر رفتار متمرکز بر شهروند به نام (VR) که به دنبال ایجاد تغییر طولانی‌مدت در رفتار مصرف انرژی مصرف‌کنندگان مسکونی بود، گزارش‌های HER را برای شهروندان هندی تهیه نموده و بررسی تأثیر این گزارش‌ها بر صرفه‌جویی در انرژی در ایالت بنگلور نشان داد میانگین مصرف انرژی خانوار از 120 کیلووات‌ ساعت در ماه قبل از VR به 112 کیلووات‌ ساعت در ماه پس از مداخله VR کاهش می‌یابد. اتفاق شگرفی که شاید شرکت برق محلی باید نرخ برق را تا حدود 20 درصد افزایش می‌داد و حداقل یک سال صبر می‌کرد تا شاهد کاهش 7 درصدی مشابه در مصرف انرژی باشد. این صرفه‌جویی ممکن است در سطح فردی خانوارها اندک به‌نظر برسد، اما زمانی که در مقیاس ایالت بنگلور بررسی شود، تقریباً 60 میلیون دلار در هر سال و بیش از 240 میلیون کیلووات‌ ساعت صرفه‌جویی می‌شود. هرچند بدون گروه کنترلی از خانواده‌های بنگلور که HER را دریافت نمی‌کردند، نمی‌توان یک ارتباط علّی قوی برقرار نمود، محققین دریافتند درحالیکه مصرف سرانه انرژی تقریباً 3 درصد در ایالت کارناتاکا، که بنگلور در آن قرار دارد، افزایش یافته بود، مصرف خانوارهای گروه مداخله در همان دوره زمانی کاهشی بود. نتایج بررسی حاکی از آن بود که میزان صرفه‌جویی در خانواده‌ها متفاوت بود و از نظر متراژ خانه، بیشترین کاهش مصرف انرژی در بین خانوارهای یک یا دو خوابه با میانگین صرفه‌جویی 8 درصدی مشاهده شد. ازسوی دیگر، خانوارهای با کمترین میزان اشتغال، بیشترین کاهش مصرف را نشان دادند (به‌طور متوسط 22 درصد صرفه‌جویی می‌کردند) و خانوارهایی که بیشترین اشتغال را داشتند (7+ نفر) کمترین میزان صرفه‌جویی را داشتند (به‌طور متوسط 3 درصد) [12].

3-5. چالش انرژی سن‌دیگو

چالش انرژی سن‌دیگو در سال 2012 با هدف افزایش بهره‌وری مصرف انرژی مشترکین خانگی توسط مؤسسه SDG& E با همکاری شرکت Simple Energy برگزار شد که تلاش کرد با ارائه اطلاعات مفید و مؤثر به اهالی سن‌دیگو به آنها کمک کند که راحت‌تر رفتارهای بهینه اتخاذ کنند. بدین ترتیب برنامه‌ای با محوریت دبیرستان‌ها شکل گرفت که خانواده‌ها را تشویق به کسب اطلاعات بیشتر در رابطه با صرفه‌جویی در مصرف برق و دریافت جایزه‌های وسوسه‌انگیز از طریق صرفه‌جویی می‌کرد. بدین منظور از دستگاه‌های اندازه‌گیری هوشمند استفاده شد تا مشترکین بتوانند مصرف لحظه‌ای خود را مشاهده کنند. این مؤسسه با استفاده از یک بازی آنلاین که برای ایجاد رقابت دوستانه بین مشترکین طراحی شده بود، موفق شد عده زیادی از افراد (حدود 470000 نفر) را با استفاده از بازی‌وارسازی به کاهش مصرف و تغییر عادات مصرفی نادرست ترغیب کند.

برنامه بدین صورت طراحی شده بود که افراد می‌توانستند در سایت ثبت‌نام کرده و با پاسخ به سؤالات هدفمند و همچنین قرار گرفتن در رتبه‌بندی کاهش مصرف، جوایزی را از آن خود کنند. برنامه برای مشترکینی که بین ساعت یازده تا سیزده صرفه‌جویی می‌کردند، امتیازی را در نظر می‌گرفت. کسب امتیاز نهایی براساس ترکیبی از پاسخ به سؤالات مربوط به صرفه‌جویی و میزان صرفه‌جویی خانواده بود و جوایز که به‌صورت فردی اعطا می‌شد شامل تبلت و کارت‌های هدیه نقدی بود.

این مسابقه در سطح مدارس نیز برگزار شد که به مدارس برتر، به‌ترتیب 3 ، 5 و 15 هزار دلار جایزه نقدی پرداخت می‌شد. هدف اصلی بازی این بود که مصرف را تا جای ممکن کاهش دهد. به همین منظور پرتالی در سایت طراحی شده بود که امتیاز کاربران و همچنین رتبه آنها در بین شرکت‌کنندگان و همسایگان را مشخص می‌کرد.

این برنامه در بخش افزایش اطلاعات، نکات آموزشی درخصوص مصرف بهینه، کاهش مصرف برق، استفاده از دستگاه‌های با رده مصرف انرژی بالاتر و آثار کاهش مصرف انرژی را برای مصرف‌کنندگان در نظر گرفته بود و دانش‌آموزان می‌توانستند با مطالعه مطالب و شرکت در چالش‌ها امتیاز کسب نموده و جایزه بگیرند.

برای کودکان نیز یک بخش اضافه وجود داشت که می‌توانستند بازی‌های کودکانه با موضوع مصرف بهینه و کاهش مصرف انرژی را انجام داده و نکات آموزشی را در قالب بازی بیاموزند.

در واقع این برنامه سعی داشت برای همه سنین و گروه‌ها اقدام‌هایی را انجام دهد:

1. برای مدارس به شکل رقابت بین دبیرستان‌های شهر که باعث می‌شد دانش‌آموزان با همکاری و همگامی یکدیگر، مصرف برق مدرسه را کاهش دهند و جایزه جمعی بگیرند.
2. برای جوانان به شکل مطالعه اطلاعاتی درباره مصرف انرژی، صرفه‌جویی، دستگاهای بهینه، آثار زیست‌محیطی و ... که کمک می‌کرد کمی مسئولیت‌پذیرتر تربیت شوند.
3. برای کودکان از طریق یادگیری مطالب مهم و مفید در حین بازی.
4. برای خانواده‌ها با شرکت در رده‌بندی و مقایسه با همسایه‌ها و همشهریان و برنده شدن جوایز.

و در نهایت پس از اجرای این طرح نتایج زیر حاصل شد:

1. به‌طور متوسط روزانه حدود 8 کیلووات‌ ساعت از مصرف مشترکین کاسته شد که معادل سالیانه 2900 کیلووات‌ ساعت برای هر خانواده است.
2. در قسمت رقابت بین مدارس نیز نتایج از کاهش بیش از 2 درصدی به‌طور متوسط حکایت داشتند[32].

3-6. پروژه مقابله با فقر انرژی

برای کمک به رفع فقر انرژی در هفت کشور اروپایی بلژیک، بلغارستان، ایرلند، هلند، مقدونیه شمالی، لهستان و بریتانیا، پروژه‌ای با هدف کاهش آسیب‌پذیری افراد در برابر فقر انرژی، کاهش مصرف انرژی خانگی و انتشار گازهای گلخانه‌ای مرتبط انجام شده است که شامل دو نوع فعالیت بود. بخش اول، شامل کار با خانوارهای دچار فقر انرژی برای بهبود بهره‌وری انرژی آنها از طریق ترکیبی از اقدام‌ها کم‌هزینه و تغییر در رفتارها و اعمال مرتبط با انرژی و بخش دوم، شامل همکاری با شهرداری‌ها، مقامات بالادستی در حوزه انرژی، انجمن‌های محلی و مربوط به محل سکونت مانند شورای ساختمان و سایر بازیگران مربوطه برای ارزیابی اینکه چگونه زمینه‌های نهادی بر کاهش آسیب‌پذیری انرژی در کشورهای شرکت‌کننده تأثیر می‌گذارند، بود[33].

هدف این پروژه نه‌تنها در نظر گرفتن صرفه‌جویی انرژی بالقوه مرتبط با ویژگی‌های فنی ساختمان، بلکه با در نظر گرفتن بُعد اجتماعی تجربه زیسته انرژی افراد و فقر انرژی طراحی شده است. بدین منظور، متخصصان پروژه با خانواده‌ها در تعامل هستند تا شیوه‌ها و رفتارهایی را که مصرف انرژی خانوار را شکل می‌دهند، بهتر درک شوند. توسعه این درک از شیوه‌ها، عادات و رفتارهای مربوط به انرژی خانوارها، علاوه‌‌بر جنبه‌های فیزیکی ساختمان، آنها را قادر می‌سازد تا بینش‌هایی با لحاظ جوانب مصرف انرژی، امتیازات اجتماعی- اقتصادی و جنسیت به کار گرفته شود و به خانواده‌های دچار فقر انرژی کمک شود تا درک بهتر و بالقوه‌تری از نحوه مصرف خود داشته باشند. به این ترتیب، فرصت‌های صرفه‌جویی در انرژی و همچنین موانع بالقوه برای تغییر رفتار شناسایی می‌شوند و این شناسایی، پروژه را قادر می‌سازد تا برنامه‌های تغییر رفتار متناسب با خانواده‌های مختلف را توسعه دهد و در نهایت بتواند رویکردی را برای یکپارچه‌سازی روش‌ها و تکنیک‌های تغییر رفتار در ارتباط با به‌کارگیری اقدام‌ها کم‌هزینه صرفه‌جویی و کارایی انرژی ارائه نماید[33].

در این پروژه، تأکید بر این موضوع است که باید با در نظر گرفتن زمینه‌های فیزیکی، اجتماعی، فرهنگی و نهادی که انتخاب‌های انرژی افراد را شکل داده و محدود می‌کند، مصرف انرژی را با هر جنبه‌ای از زندگی روزمره در دنیای مدرن درهم‌تنیده دانست. مبنای نظری این پروژه، نظریه عمل اجتماعی است؛ از تمرکز سنتی بر رفتار فردی فاصله می‌گیرد و به بررسی زمینه‌های اجتماعی که اقدام‌های روزمره را چارچوب می‌دهند، می‌پردازد. نکته مهمی که نظریه عمل اجتماعی بر آن تأکید می‌کند این است که مصرف انرژی به‌هیچ‌وجه فقط مربوط به‌خود انرژی نیست، بلکه ناظر به استفاده از انرژی در فعالیت‌های مختلف روزمره است. اقدام‌های عملیاتی گزارش مذکور به‌ترتیب ذیل است[33].

1. ثبت‌نام و جمع‌آوری داده‌های اولیه: پس از تأیید اینکه یک خانوار مایل به مشارکت است، باید از خانوارها دعوت شود تا در پروژه ثبت‌نام کنند و اولین ملاقات خود را ترتیب دهند. این ثبت‌نام ممکن است به روش‌های مختلفی تکمیل شود، ازجمله تکمیل یک فرم کاغذی فیزیکی، از طریق تماس تلفنی، ایمیل یا حضوری و غیره. از شرکت‌کنندگان خواسته می‌شود اطلاعات اساسی زیر را ارائه دهند: نام، شماره تلفن و آدرس ایمیل / تأیید اینکه آنها معیارهای مشارکت در پروژه را دارند (شرایط فقر انرژی) / آدرس محل سکونت (شامل هرگونه اطلاعات دسترسی خاص) / تعداد افراد ساکن در خانوار / اندازه ساختمان / تعداد اتاق‌ها / منابع انرژی مورد استفاده در منزل.
2. اولین ملاقات / تماس با خانواده: مرحله اول: مشاوران انرژی پروژه باید هنگام ورود خود را به خانوار معرفی کنند و جزئیات بازدید را تشریح کنند. جزئیات جمع‌آوری شده در طول ثبت‌نام باید تأیید شود (ازجمله واجد شرایط بودن). مرحله دوم: با استفاده از الگوهای طراحی شده برای پروژه و از طریق بحث با خانوارها، داده‌های مصرف انرژی (هم برق و هم انرژی گرمایشی) برای خانوار جمع‌آوری شود. مرحله سوم: جمع‌آوری اطلاعات در مورد جنبه‌های فیزیکی و فنی ساختمان و نیز بررسی وسایل مصرفی انرژی، ازجمله اندازه‌گیری مصرف برق با استفاده از آداپتورهای نظارت بر انرژی. مرحله چهارم: خانوارها باید در بحث (با استفاده از برنامه مصاحبه که برای پروژه تهیه شده است) درگیر شوند که چگونه رویه‌های خانگی خود را پیش می‌برند، استفاده آنها از وسایل خاص را بررسی کنند، مشکلات مربوط به انرژی ادراک شده را مورد بحث قرار دهند و راه‌حل‌های بالقوه را بررسی نمایند.
3. مرحله پشتیبانی و حمایت مداوم برای تغییر رفتار از خانوارها: در این مرحله، مشاور انرژی پروژه با سرپرست خانواده در مورد تجربه آنها در مورد اقدام‌های کم‌هزینه پیشنهادی و اعمال تغییرهای در رفتارهای مرتبط با انرژی سؤال می‌پرسد و به دنبال جمع‌آوری بازخورد از شرکت‌کنندگان، ارائه مشاوره، راهنمایی و هدایت مجدد برای پشتیبانی در صورت لزوم است. همچنین در صورت نیاز در انتخاب لوازم خانگی، خواندن صورت‌حساب‌های انرژی، تعویض تأمین‌کنندگان انرژی و دسترسی به کمک‌های بلاعوض، کمک‌هایی ارائه می‌شود.

 علاوه‌بر این، پروژه در طول اجرا، تماس‌های مستقیم با خانواده، هشدارهای متنی منظم، پیام‌های ایمیلی و به‌روزرسانی‌های رسانه‌های اجتماعی دارد، تا افراد را درگیر کند. در طول این دوره شرکت‌کنندگان تشویق می‌شوند تا ایده‌های صرفه‌جویی در مصرف انرژی و داستان‌های موفقیت‌های خود را بارگذاری نمایند و یک سری مسابقات با وسایل کارآمد انرژی به‌عنوان مشوق برگزار می‌شود[33].

3-7. گسترش کنتورهای هوشمند انگلستان

ازآنجاکه در شرایط استفاده از کنتورهای معمولی، اطلاعات مصرف انرژی به جای زمان واقعی، با تأخیر به مصرف‌کنندگان ارسال می‌شود و ارائه بازخورد اندک و محدود باعث می‌شود کاربران نتوانند تصویر واضحی از مقدار انرژی مورد نیاز برای یک دستگاه خاص و هزینه چنین خدمات انرژی داشته باشند، با توجه به اطلاعات ناقص، مصرف‌کنندگان قادر به بهینه‌سازی مصرف انرژی خود نیستند. درنتیجه، سوگیری وضعیت موجود، شکاف‌های نگرش-رفتار و تأثیرات چارچوب‌بندی می‌تواند بر انتخاب‌های مصرف انرژی تأثیر بگذارد. تحت ابتکار دولت انگلستان بین سال‌های 2007 و 2011، برای راه‌اندازی کنتورهای هوشمند، پروژه تحقیقاتی تقاضای انرژی با فرماندهی دفتر بازارهای گاز و برق بریتانیا OFGEM برای آزمایش پاسخ مصرف‌کنندگان به اشکال مختلف اطلاعات در مورد مصرف انرژی اجرا شد. این آزمایش‌ها که بیش از 61000 خانوار را شامل می‌شد، توسط چهار شرکت مختلف انرژی انجام شد. مداخلات ارزیابی شده، به‌صورت جداگانه یا ترکیبی، عبارت بودند از:

ـ مشاوره بهینه‌سازی انرژی،

ـ اطلاعات مصرف انرژی تاریخی (مانند مقایسه مصرف انرژی با دوره‌های قبلی)،

ـ مقایسه مصرف مشتری در مقابل مصرف خانوارهای مشابه،

ـ تعامل با مشتری با استفاده از اهداف (تعهد برای کاهش مصرف)،

ـ کنتورهای هوشمند برق و گاز،

ـ دستگاه‌های نمایشگر در لحظه (RTD) که مصرف انرژی را نشان می‌دهند (مانند هشدار صوتی کاهش مصرف)،

ـ کنترل گرمایش و آب گرم یکپارچه با RTD،

ـ مشوق مالی (شامل تعرفه‌های متغیر) برای کاهش مصرف یا تغییر مصرف از دوره اوج تقاضا به سایر زمان‌ها،

ـ استفاده از سایر رسانه‌های دیجیتال برای ارائه اطلاعات (وب، تلویزیون) [34].

درخصوص نتیجه، موفقیت‌آمیزترین مداخله کاهش مصرف انرژی در این پروژه، استقرار کنتورهای هوشمند همراه با نصب نمایشگرهای اطلاعات سریع بود و سایر مداخلات بدون استفاده از کنتورهای هوشمند منجر به صرفه‌جویی قابل توجهی در انرژی نشد. یکی از دلایلی که کنتورهای هوشمند در زمینه صرفه‌جویی انرژی نقش مهمی ایفا می‌کنند، این است که با بازخورد واقعی مصرف به‌صورت تاریخی، امکان یادگیری مصرف‌کننده را در طولانی‌مدت فراهم می‌کنند. علاوه‌بر این، اطلاعات دقیق از کنتورهای هوشمند به شرکت‌های برق اجازه می‌دهد براساس مصرف واقعی به جای برآورد، صورت‌حساب مصرف‌کنندگان را صادر کنند[31].

این پروژه نشان داد حتی اگر آزمایش جداگانه برنامه‌های کاربردی بینش رفتاری به محققان اجازه می‌دهد تأثیر خاص آنها را تعیین کنند، مداخلات ترکیبی منجر به تأثیرات بزرگ‌تری می‌شود. برای مثال، تکمیل کنتور هوشمند با نمایشگر در لحظه باعث صرفه‌جویی 2 تا 4 درصد بیشتر نسبت به حالت عدم وجود نمایشگر در لحظه می‌شود. تأثیر مثبت مربوط به بسته‌بندی کنتورهای هوشمند و نمایشگرهای در لحظه به این دلیل است که این نمایشگرها نسبت به‌وجود کنتورهای هوشمند به‌تنهایی، مصرف انرژی را برجسته‌تر، مکرر و دقیق‌تر نشان می‌دهند[31].

3-8. پروژه انرژی اجتماعی یونان

در پروژه «انرژی اجتماعی: یک بازی و شبکه اجتماعی» یونان (طبق اطلاعات جدول 5) از غالب ایده‌ها و انواع برنامه‌هایی که جهت تغییر رفتار مصرف‌کنندگان طراحی شده در سه دسته مبتنی‌بر اطلاعات، مبتنی‌بر ارتباطات اجتماعی و مبتنی‌بر آموزش استفاده شده است که یک بازی جدی برای بهره‌وری انرژی، الگوریتم‌های تحقیقاتی پیشرفته و تجزیه و تحلیل داده‌ها و همچنین یک چارچوب آموزشی، مکمل نوآوری‌های پروژه بوده است.

جدول 5. اطلاعات پروژه انرژی اجتماعی یونان[35].

مخاطبان این برنامه، شامل مصرف‌کنندگان عادی، مشترکینی که در عین مصرف انرژی تولید‌کننده آن نیز هستند، شرکت‌های توزیع و شرکت‌های خدمات انرژی بودند که سطوح دسترسی برای کاربران مختلف متفاوت است:

مصرف‌کنندگان (کاربران عادی): توانایی ورود به پروفایل شخصی و مشاهده اطلاعات مصرف، تغییر در برنامه مصرف انرژی شخصی، مشارکت در برنامه‌های آموزشی سیستم،

سرگروه‌های مصرف‌کنندگان: توانایی مشاهده و ارائه پیشنهاد به زیرگروه‌های مصرف‌کننده، بهره‌بردن از امکانات بیشتر نسبت به کاربران عادی (مانند تخفیف و پاداش بیشتر)،

کاربران ESCO: تصمیم‌گیری در مورد تغییرهای قوانین، به‌روزرسانی پلتفرم‌ها، تهیه الگوهای یادگیری برای کاربران، توانایی دسترسی به مرکز پردازش سیستم و تغییر الگوریتم‌ها و سناریوها (برای مثال سناریوهای قیمت‌گذاری)،

در نهایت، خوشه‌بندی مصرف‌کنندگان براساس 1. منحنی مصرف، 2. منحنی قابلیت انعطاف بار، 3. شبکه اجتماعی افراد یا هنجارهای اجتماعی آنها و 4. براساس داده‌های رفتاری مصرف‌کنندگان ترسیم می‌شود و با توجه به ضرایب 4 مشخصه فوق، گروه‌های کوچکی شکل گرفته و به افراد به برای حضور در آنها پیشنهاد می‌شود [35].

3-9. پروژه بهره‌وری انرژی آفریقای جنوبی

دولت کیپ‌غربی، یکی از استان‌های کشور آفریقای جنوبی که میانگین مصرف انرژی آن تقریباً 1.5 برابر استاندارد بود، برای ارتقای پایداری محیط زیست و واکنش به تغییرات آب‌وهوایی، برنامه TWTW را در سال 2012 تا 2016 اجرا کرد. بخش کلیدی این برنامه، مداخله‌ای با هدف کاهش مصرف انرژی در ساختمان‌های دولتی بود. کار میدانی و نقشه‌برداری رفتاری که به‌طور مشترک توسط سازمان‌های همکار (سازمان ایده 42 و دانشگاه کیپ‌تاون) انجام شد نشان داد که 6 گلوگاه رفتاری زیر مانع رفتار کارآمد انرژی می‌شود:

1. مسئولیت پراکنده: کارمندان اغلب نمی‌دانند وظیفه چه کسی است که وسایل و چراغ‌ها را در پایان روز خاموش کنند.
2. توجیه اخلاقی: کارکنان کمک خود به محیط زیست را خدمات عمومی می‌دانستند تا کاهش مصرف شخصی.
3. سردرگمی واحد: برای کارمندان مشخص نبود چگونه رفتارهای کوچک فردی به کارایی انرژی کمک می‌کند.
4. توجه محدود: کارمندان گاهی اوقات فراموش می‌کردند دستگاه‌ها را خاموش کنند.
5. هویت: کارکنان در حین کار به این فکر نمی‌کردند که رفتارهای کارآمد انرژی خود در منزل را به اداره نیز تسری دهند.
6. هنجارهای اجتماعی: کارمندان نمی‌دانستند همکاران‌شان چه اندازه انرژی مصرف می‌کنند و بنابراین هیچ نقطه مرجعی برای میزان کارآمدی انرژی نداشتند.

 با در نظر گرفتن این بینش‌ها، مداخله‌ای برای پاسخ به تنگناها و تلاش برای یافتن راه‌حلی پایدار برای ترویج استفاده کارآمد انرژی طراحی شد و آثار پیام‌هایی که اجزای مداخله‌ای زیر را در بر داشت، مورد آزمایش قرار گرفت:

ارائه اطلاعات: ارائه اطلاعات قابل فهم در مورد مصرف انرژی، که کارکنان به راحتی می‌توانستند آن را به عمل تبدیل کنند.

یادآوری‌ها: یادآوری‌های هدفمند که همزمان با تصمیم‌های مهم از طریق ایمیل ارسال می‌شدند (برای مثال، اول صبح و قبل از پایان روز کاری). علاوه‌بر این، برای جلوگیری از تنش‌های احتمالی مانند شکایت همکاران از کمبود آب گرم، یادآوری روشن کردن دستگاه‌ها در صبح ارسال می‌شد.

رقابت اجتماعی: برنامه‌ای که مصرف انرژی کارکنان را با سایر طبقات مقایسه می‌کرد تا انگیزه‌ها را تحریک کند.

تخصیص مسئولیت: تعیین مسئولیت مصرف انرژی به کارکنان. برای مثال، یک کارمند به‌صورت روزانه به‌عنوان «قهرمان انرژی» برای کل طبقه انتخاب می‌شد. از طرف دیگر، یک کارمند در هر طبقه می‌توانست وظیفه خاصی را بر عهده بگیرد (مانند خاموش کردن چراغ‌ها در پایان روز، خاموش کردن آب‌گرمکن، از پریز خارج کردن پرینتر). در نهایت، افرادی که آخرین نفر اتاق را ترک می‌کردند، در صورت عدم خاموش‌کردن دستگاه‌ها، شناسایی می‌شدند.

برای آزمایش مداخلات فوق، یک آزمایش تصادفی کنترل‌شده در یک ساختمان اداری 24 طبقه دولتی انجام شد. در هر طبقه، دو کنتور انرژی نصب شده بود که داده‌های مصرف انرژی نیم‌ساعته را برای هر طبقه ارائه می‌کرد. داده‌ها برای نزدیک به دو سال جمع‌آوری شد و مشکلاتی مانند خرابی‌های کنتور و ناهنجاری‌ها در قرائت‌ها تصحیح شد. داده‌های پایه برای چهار ماه اول مداخله برای محاسبه میانگین مصرف سرانه برای هر طبقه جمع‌آوری شد. براساس این داده‌ها، طبقات به‌طور تصادفی در یک گروه کنترل و دو گروه مداخله قرار گرفتند. مداخله در دو مرحله مورد آزمایش قرار گرفت: در مرحله اول که سه ماه به طول انجامید، هر دو گروه مداخله نکات یکسانی را از طریق ایمیل دریافت کردند، درحالیکه گروه کنترل هیچ ایمیلی در این مرحله دریافت نکردند. نکات ایمیل به‌شرح زیر بود:

ـ نکات عمومی: دوشنبه اول ماه (یک بار در ماه).

ـ یادآوری برای خاموش کردن چراغ: هر هفته (چهار بار در ماه).

ـ نکات آشپزخانه: هر سومین چهارشنبه ماه (یک بار در ماه).

در مرحله دوم که 6 ماه به طول انجامید، هر گروه مداخله، مداخلات متفاوتی دریافت کرد. گروه یک تنها ایمیل‌هایی درباره مسابقه بین‌طبقه‌ای دریافت کرد، درحالی‌که گروه دو ایمیل‌هایی در مورد مسابقه بین طبقه و ایمیل‌هایی دریافت کردند که یک نفر را در آن طبقه به‌عنوان «حامی صرفه‌جویی در انرژی» معرفی می‌کردند. به‌طورکلی، نتایج نشان داد:

ـ اطلاعات و نکات منجر به کاهش 2 درصدی مصرف انرژی شد (از نظر آماری ناچیز)،

ـ رقابت بین طبقاتی منجر به کاهش 7 درصدی مصرف انرژی شد (از نظر آماری ناچیز)،

ـ رقابت بین طبقاتی به اضافه حامی صرفه‌جویی منجر به کاهش 14 درصدی مصرف انرژی شد (از نظر آماری معنا‌دار).

طراحان پروژه خاطرنشان کردند با توجه به اینکه کاهش مصرف انرژی برای کارکنان دولتی، با صرفه‌جویی مالی که برای مصرف‌کنندگان مسکونی ایجاد می‌شود همراه نیست، نتایج بدست آمده در پروژه، بهتر از پیش‌بینی‌ها بودند. افزایش مقیاس این مداخله به سایر ساختمان‌های کیپ‌غربی نیاز به سرمایه‌گذاری زیرساختی برای نصب کنتورهای انرژی در هر طبقه داشت که با توجه به مداخله آماری معنا‌دار رقابت بین طبقاتی به‌علاوه وجود حامی، 14 درصد صرفه‌جویی که از طریق مداخله به دست می‌آمد برای بازپرداخت کل هزینه‌های پروژه در طی پنج سال کافی بود[31].

3-10. پروژه eTEACHER اروپا

پروژه eTEACHER که توسط برنامه تحقیق و نوآوری اتحادیه اروپا تأمین مالی می‌شود شامل دوازده سازمان فعال در 6 کشور مختلف اروپایی است. هدف کلی این پروژه، توانمندسازی کاربران انرژی ساختمان‌ها با راه‌حل‌های مبتنی‌بر فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) برای دستیابی به صرفه‌جویی در انرژی و بهبود شرایط آسایش و سلامت با ایجاد امکان تغییر رفتار با جعبه ابزار طراحی شده در پروژه است. طراحی این پروژه، با ترکیب مطالعات اجتماعی، مشاوره و آزمایش نوآوری‌ها، به این چالش پاسخ می‌دهد که امکان استقرار کارآمد و مؤثر ICT را برای تشویق تغییرهای رفتاری فراهم کند[36].پروژه برای دستیابی به هدف خود، در بسته‌های کاری مختلف ساختار یافته و شامل چهار نمونه موردی می‌شود:

1. مدارس: این پروژه در سه نوع مختلف مدرسه در اسپانیا و بریتانیا برگزار می‌شود. دانش‌آموزان، معلمان و مدیران مؤسسات، برای افزایش علاقه به بخش انرژی و تغییر رفتار انرژی در آموزش‌ها و بازی‌ها شرکت می‌کنند. این پایلوت در سه نوع مدرسه انجام شده است: یک مهدکودک با بچه‌های چهار ماهه تا سه ساله، یک مدرسه متوسطه دولتی دو زبانه، یک مدرسه متوسطه آکادمیک،
2. مراکز بهداشتی و درمانی: دو مرکز از پایلوت‌های پروژه در مراکز بهداشتی و درمانی اسپانیا هستند. تقریباً 1500 کاربر در دو مرکز مراقبت‌های بهداشتی با این پروژه در ارتباط هستند.
3. ساختمان‌های اداری: دو ساختمان اداری واقع در اسپانیا و بریتانیا مشمول مداخلات این پروژه هستند. فعالیت‌ها به کارکنان، کارفرمایان و مدیران مؤسسات می‌پردازد که از آنها خواسته می‌شود در آموزش‌ها و کارگاه‌ها شرکت کنند و از دستگاه‌های هوشمند برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد صرفه‌جویی در انرژی استفاده کنند.
4. ساختمان‌های مسکونی: ساختمان‌های مسکونی نقش مهمی در این پروژه بازی می‌کنند، زیرا انواع مختلفی از مصرف‌کنندگان انرژی را گردهم می‌آورند. برای این منظور، پروژه حاضر، روش‌ها و استراتژی‌های مناسبی را برای دستیابی به این کاربران نهایی انرژی و تغییر نگرش‌های آنها طراحی می‌کند. ساختمان‌های مسکونی متنوع‌ترین نوع کاربران نهایی را از کودکان گرفته تا سالمندان ارائه می‌دهند. 875 کاربر در پنج ساختمان مسکونی در رومانی و اسپانیا با کارگاه‌های آموزشی و اپلیکیشن‌های موجود در دستگاه‌های هوشمند درگیر می‌شوند.

نتایج مشاوره‌ها و روش‌های تغییر رفتاری متناسب با این پروژه که از طریق راه‌حل‌های ICT به کار گرفته شده است، انتشار CO₂ را کاهش داده و تا 10 درصد در مصرف انرژی صرفه‌جویی کرده است.

زیربنای نظری این پروژه، چارچوب رفتاری COM-B است که برای درک سه تأثیر کلیدی بر رفتار انسان مهم است. مطابق شکل ذیل هریک از این سازه‌ها، رفتار را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این مدل نشان می‌دهد که ابتدا برای تغییر رفتار، کشف انگیزه‌های کاربران نسبت به بهره‌وری انرژی و نگرش‌های آنها نسبت به طرح‌های حفاظت از انرژی و اهمیت بهبود مصرف انرژی در هر ساختمان مهم است. بااین‌حال، انگیزه‌های کاربران تحت تأثیر قابلیت‌ها و فرصت‌های آنها قرار می‌گیرد. این بدان معنا است که درک توانایی کاربران در رابطه با عاملیت آنها نسبت به تغییرات رفتاری و مداخلات خاص مهم است [36].

دوره آزمایشی این پروژه دو مرحله دارد. در مرحله اول (دوره پایه) هیچ مداخله و جعبه ابزار‌ی وجود ندارد. در مرحله دوم (دوره آزمایش)، جعبه ابزار پروژه نصب می‌شود و مداخلات در مناطق مطالعه انجام می‌شود. اولین گام برای تخمین تغییرهای رفتار، محاسبه انحراف بین رفتارهای کنترل و مطالعه با داده‌های جمع‌آوری‌شده در طول دوره پایه است که در آن هر دو رفتار باید مشابه باشند و نتایج با عوامل خارجی مانند شرایط آب‌وهوایی مقایسه می‌شود. مرحله دوم، مقایسه تفاوت‌های رفتار انرژی در مناطق کنترل و مناطق مطالعه در طول دوره نمایش با انحراف رفتار برآورد شده در طول دوره پایه برای نتیجه‌گیری در مورد تغییر رفتار است[36].

ازآنجاکه هدف این پروژه، در مورد صرفه‌جویی در انرژی و بهبود شرایط داخلی است، برنامه‌های ارزیابی تأثیرات تغییر رفتار باید بر دو نوع رفتار تمرکز کنند: تعامل با برنامه کاربردی و اقدام‌های مرتبط با انرژی.

تعامل با برنامه کاربردی، به اقدام‌های انجام شده توسط کاربران اشاره دارد. مانند توانمندسازی کاربران برای گزارش موقعیت‌های ناراحت‌کننده، افزایش دانش کاربران در مورد چگونگی صرفه‌جویی یا افزایش بهره‌وری انرژی، افزایش آگاهی کاربران از مصرف انرژی از طریق تمرکز بر انگیزه‌های اقتصادی، زیست‌محیطی یا اجتماعی آنها. دو نوع شواهد می‌توانند این ارزیابی را پشتیبانی کنند. شواهد اندازه‌گیری ‌شده (برای مثال قبل و بعد قرائت کنتور) و شواهد گزارش‌شده توسط کاربر.

نمونه‌هایی از اقدام‌های مرتبط با انرژی که عبارتند از: روشن ماندن وسایل، دمای خارج از محدوده توصیه شده، باز بودن پنجره‌ها (مخصوصاً زمانی که گرمایش روشن است) یا وسایل غیرضروری که متصل یا در حالت آماده به کار هستند[37].

چالش‌های فنی اصلی این پروژه، به فناوری نظارت و کیفیت داده‌ها مربوط می‌شود. قابلیت همکاری سیستم و پردازش داده‌ها در این پروژه مشخص نمود که فناوری بی‌سیم در حال حاضر برای ساختمان‌های بزرگ آماده نیست که مشکل اصلی دستگاه‌های بی‌سیم، عدم پوشش سیگنال و مدت زمان کوتاه باتری دستگاه‌ها است. علاوه‌بر این، دست‌کاری دستگاه‌ها توسط کاربران ساختمان مشکلات مهمی را ایجاد کرده بود. درنتیجه، پروژه باید چالش‌های مربوط به کیفیت داده‌ها مانند کمبود اندازه‌گیری، شکاف داده‌ها و سنسورهایی که همان مقدار را ارسال می‌کنند را برطرف می‌کرد. راه‌حل‌های اتخاذ شده توسط پروژه، مبتنی‌بر پیاده‌سازی الگوریتم‌هایی برای اعتبارسنجی خودکار داده‌ها و نظارت و نگهداری مداوم دستگاه‌ها و کیفیت داده‌ها توسط شرکای پروژه بود[37].

سایر چالش‌هایی که مورد توجه سرویس‌های پردازش داده قرار می‌گیرد، کاربرد آن بدون توجه به داده‌های موجود، در دسترس بودن مستمر و در زمان واقعی در طول عملیات ساختمان، تطبیق‌پذیری یا انعطاف‌پذیری برای اعمال در هر نوع ساختمان و مقیاس‌پذیری است[37].

3-11. هنجارهای اجتماعی، چارچوب‌بندی و اثر بازگشتی در اندونزی

در پروژه‌ای در اندونزی از تلنگرهای «هنجارهای اجتماعی و چارچوب‌بندی» برای صرفه‌جویی در هزینه‌های برق در بخش خانگی شهری استفاده شد که نتایج نشان داد ارائه اطلاعات چارچوب‌بندی شده می‌تواند مصرف برق خانگی را کاهش داده و هزینه متوسط برق مصرفی خانوار تا 16/3 درصد تقلیل یابد؛ اما این اثر با گذشت زمان کاهش می‌یافت. برای کاهش اثر بازگشتی، در درجه اول یادگیری و سپس یادآوری مداوم صرفه‌جویی در انرژی - به اصطلاح اثر برجسته‌سازی – کمک‌کننده خواهد بود[38].

3-12. کمپین انرژی در رسانه‌های جمعی کالیفرنیا

کمپین‌های اطلاع‌رسانی عمومی ابزاری هستند که اغلب توسط دولت‌ها برای شکل دادن تعمدی نگرش‌ها، ارزش‌ها یا رفتار عمومی نسبت به برخی فعالیت‌های اجتماعی، استفاده می‌شود. خط‌مشی‌گذاران کالیفرنیا از این ابزار در طول بحران انرژی در سال 2001، به‌عنوان بخشی از یک تلاش بازاریابی اجتماعی چندلایه استفاده کردند. یکی از بارزترین اجزای این تلاش، کمپین چندمیلیون دلاری رادیویی، تلویزیونی و رسانه‌های جمعی چاپی بود که با هدف ترغیب مصرف‌کنندگان و کسب‌وکارها به اقدام‌ها صرفه‌جویی در مصرف انرژی انجام شد.

با انجام تحقیق‌هایی که شامل مصاحبه با شرکت‌کنندگان کمپین، ردیابی داده‌های رسانه‌ها و نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل نظرسنجی‌های تلفنی و داده‌های صورت‌حساب برای 1860 مصرف‌کننده مسکونی کالیفرنیا در اواخر تابستان 2001 بود، اذعان شد کمپین‌های رسانه‌های جمعی به‌عنوان ابزارهای کوتاه‌مدت و بلندمدت خط‌مشی‌گذاری انرژی در این پروژه توانستند به‌طور متوسط اوج تقاضا را تا 8/9 درصد و مصرف انرژی را تا 6/7 درصد کاهش دهد. از دیگر نتایج پروژه کالیفرنیا این نکته بود که موفق‌ترین برنامه‌های تغییر رفتار شامل ترکیبی از استراتژی‌های مداخله هستند تا هم‌افزایی بیشتری را تقویت کنند. در این پروژه چهار عامل کلیدی برای تبدیل کمپین‌های رسانه‌ای به ابزارهای سیاستی مؤثر بوده‌اند: 1. هدف قرار دادن مخاطب مناسب، 2. ارائه یک پیام معتبر و قابل درک، 3. ارائه پیامی که بر باورهای مخاطبان تأثیر می‌گذارد و 4. ایجاد یک زمینه اجتماعی که منجر به نتیجه مطلوب می‌شود:

ازآنجاکه نباید چیزی به‌صورت «کلی، انبوه و عمومی» در کمپین‌های اطلاعات عمومی وجود داشته باشد در این کمپین، جمعیت هدف براساس گروه سنی، قومیت و زبانی تقسیم شد. سپس پیام‌هایی از طریق تلویزیون، رادیو، چاپ و تبلیغات در فضای باز ارسال شد. برخلاف کمپین‌های عمومی دیگر که به زمان پخش پیشنهادی از طرف تلویزیون و رادیو وابسته بودند، این کمپین به پخش در ساعات پربیننده متکی بود. طراحان برای تبلیغات، از پیام‌هایی استفاده کردند که برای جلب توجه گروه‌های قومی خاص طراحی شده بود. برای مثال، استراتژی تبلیغاتی طراحان برای گروه‌های هدف آسیایی با هدف ارائه پیامی عمل‌گرایانه و مستقیم، برای برقراری ارتباط با منافع شخصی آنها طراحی شد زیرا تحقیق‌ها نشان داده بود که اکثر آسیایی‌ها احساس نمی‌کنند که انرژی را هدر می‌دهند و به اطلاعیه‌های عمومی توجه چندانی نمی‌کنند، مگر اینکه مستقیماً تحت تأثیر قرار گیرند. تصاویر مرتبط با آسیا، مانند چاپستیک‌ها (چوبک غذاخوری ژاپنی) نیز برای جلب توجه در پیام‌های چاپی گنجانده شده بود. از آنجایی که فوتبال یک ورزش محبوب در میان اسپانیایی‌ها بود، تبلیغاتی که مخاطبان اسپانیایی را هدف قرار می‌داد، از فوتبال به‌عنوان یک عامل جلب توجه استفاده نمودند.

اعتبار منبع، وضوح پیام، تناسب دانش و مدت زمان مهم‌ترین عوامل مؤثر در پیام است. طراحان این کمپین دریافتند لحن غیرسیاسی در تبلیغات مهم است. برخلاف کمپین‌های گذشته، این کمپین دارای پیچیدگی کمی بود و ادعا یا وعده اغراق‌آمیزی نداشت. برای مثال «یک خانه کارآمد، یک خانه سالم است» یا «شما با انجام  مجموعه‌ای از اقدامات، 25 درصد در قبض گرمایش خود صرفه‌جویی خواهید کرد». بهره‌وری انرژی همیشه جلب توجه سختی داشته زیرا برق نامرئی است و یکی از راه‌های ملموس‌تر کردن آن، استفاده از تصاویر حسی است. این کمپین با استفاده از عباراتی چون «کشتن یک وات: با خاموش کردن یک لامپ رشته‌ای»، راه‌های جدید و تخیلی را برای تجسم در اختیار مصرف‌کنندگان قرار داد.

هنگامی که مخاطب هدف، یک کمپین را دید و پیام آن را فهمید، ممکن است هدف آن را متقاعدکننده بداند یا نداند. برای تأثیر بر باورهای مخاطب، یک پیام باید به اطلاعات جدید، هنجارها و توجه مستقیم توجه نماید. کمپین کالیفرنیا، مصرف‌کنندگان را با این مفهوم آشنا کرد که زمان استفاده از برق اهمیت دارد. اولین آگهی عمومی از آنها خواسته بود «بعد از ساعت هفت بعد از ظهر، لباس‌های خود را بشویند». هنجارهای اجتماعی، به معنای رفتاری که مردم از یکدیگر انتظار دارند، تحت عنوان «با هم از پس این کار بر می‌آییم»، نقش برجسته‌ای در کمپین ایفا نمود. طراحان با این فرض که آفریقایی-آمریکایی‌ها اعتماد کمتری به شرکت‌های انرژی و دولت دارند، به‌جای استفاده از شعار «همه با هم به نتیجه می‌رسیم»، تبلیغات بر ارزش‌های فردی متمرکز شد: «من به‌عنوان یک فرد برای صرفه‌جویی در انرژی چه کاری می‌توانم انجام دهم؟».

ازآنجایی‌که رفتار اغلب در چارچوب دیدگاه دیگران انجام می‌شود، تنها تمرکز بر نگرش خود فرد نسبت به رفتار ممکن است کافی نباشد، همان‌طور که آیزن سه مفهوم -نگرش شخصی فرد نسبت به رفتار، تأثیر دیگران بر فرد نسبت به رفتار و درجه کنترل ادراک شده فرد بر رفتار- را برای قصد فرد برای رفتار به شیوه‌ای خاص شناسایی می‌کند، ارائه اطلاعات به مصرف‌کننده در مورد اقدام موردنظر (مانند نحوه، زمان، مکان) و مهارت‌های انجام آن می‌تواند اولین شرط لازم برای خودکارآمدی را برآورده کند. «دی‌سی‌کری»، یک کمدین مشهور در جامعه آفریقایی-آمریکایی، با استفاده از طنز، در تبلیغات رادیویی، استفاده نادرست از انرژی خود را مورد تحقیر قرار داد. در این تبلیغات از مثال‌های اغراق‌آمیز استفاده می‌شد که ریشه در عادات انرژی بیهوده روزمره داشت که مردم می‌توانستند با آن ارتباط برقرار کنند و آن را خنده‌دار بدانند. به‌عنوان یک الگو، دی‌سی نه‌تنها آنچه را که می‌توان و باید انجام داد، بلکه نحوه انجام آن را نیز بیان کرد [14].

3-13. کمپین رسانه‌ای سنگاپور

دولت سنگاپور مداخلات مختلفی را برای برانگیختن ساکنان به صرفه‌جویی در انرژی آزمایش کرده است. در نظرسنجی‌های مختلف بیان شده بود که ساکنان، از مصرف برق و وسایل کم‌مصرف آگاهی ندارند و همواره شکافی بین ادراک و واقعیت وجود دارد. این مطالعات پیشنهاد داده بودند که آگاهی کمپین را می‌توان با ارائه اطلاعات مرتبط در میان جمعیت وسیع‌تری برای دستیابی به نتایج مؤثرتر و پایدارتر بهبود بخشید. درنتیجه، دولت با نصب بنرها و پوسترهایی با پیام‌های صرفه‌جویی در مصرف انرژی و نکاتی در مراکز منتخب خرده‌فروشی، یک کمپین عمومی در مقیاس بزرگ را اجرا کرد که جمعیت هدف آن تمام سنین، از محصلین تا سالمندان را تحت پوشش قرار می‌داد. نتایج نشان داد که پیام‌های مداخله‌ای با صرفه‌جویی مالی آثار پایدارتری در حفظ انرژی ایجاد نموده است. اثر تلنگر برای بلوک‌هایی که بنر نصب‌شده در یک کیلومتری مراکز فروش آنها وجود داشت، قابل توجه بود و مصرف برق را تقریباً 0/4 درصد کمتر نسبت به بلوک‌های دورتر نشان می‌داد. از طرفی آثار بازگشتی قابل توجهی وجود داشت که در آن الگوی مصرف پس از حذف مداخله به سطح قبل از مداخله بازگشت. نتیجه پروژه این بود که علی‌رغم نتایج دلگرم‌کننده در تشویق ساکنان، نسبت به آموزش صرفه‌جویی در مصرف انرژی با تغییر به وسایل کم‌مصرف‌تر، نیاز به تقویت آگاهی عمومی در مورد استفاده از وسایل مصرف انرژی، جایگزین‌های موجود و مزایای اقتصادی مرتبط وجود دارد[39].

3-14. پروژه EnterGAware

پروژه EnerGAware با سرمایه‌گذاری اتحادیه اروپا در سال 2015 (مطابق اطلاعات جدول 6)، در سه حوزه ICT مبتنی‌بر بازی، شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های کاربردی مبتنی‌بر داده‌های شخصی‌سازی‌شده متمرکز است. هدف اصلی این پروژه دستیابی به 15 تا 30 درصد کاهش مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانه‌ای در خانه‌های اجتماعی و افزایش درک و مشارکت مستأجران در بهره‌وری انرژی بوده است. این پروژه، یک بازی جدی براساس میزان مصرف انرژی منزل مسکونی کاربر و ادغام با ابزارهای شبکه اجتماعی، که به مصرف انرژی واقعی (داده‌های کنتور هوشمند) او مرتبط می‌شود را طراحی و آزمایش می‌کند. بازی در این پروژه زمینه یادگیری، تغییر رفتار و ایجاد تعادل را فراهم می‌کند و زیرساخت شبکه اجتماعی زمینه اشتراک اطلاعات و دستاوردهای کاربران، رقابت و ایجاد گروه را ایجاد می‌کند. این بازی به شهروندان اجازه می‌دهد درک و آگاهی خود را از گزینه‌های صرفه‌جویی در انرژی در ساختمان‌های مسکونی از طریق متعادل‌کردن مصرف انرژی، آسایش و هزینه مالی افزایش دهند. کاربران باید یاد بگیرند که بین میزان مصرف انرژی، رفاه و هزینه‌های خود تعادل برقرار کنند[40].

جدول 6. اطلاعات پروژه EnerGAware [40]

در این بازی برای ایجاد تعامل انرژی در منزل، هر بازیکن، با خرید آیتم‌های مختلف، خانه مجازی خود را سفارشی می‌کند و پیامدهای انرژی بالای فعالیت‌های خود را در نظر می‌گیرد. صرفه‌جویی در انرژی که هم به‌صورت مجازی در بازی محاسبه می‌شود، هم با شبیه‌سازی عملکرد ساختمان محاسبه می‌شود و هم در واقعیت، در خانه‌های واقعی کاربران از طریق داده‌های کنتور هوشمند اندازه‌گیری می‌شود، پیشرفت در بازی جدی را امکان‌پذیر می‌کند. ویژگی‌های رسانه‌های اجتماعی، بستری را برای کاربران فراهم می‌کند تا داده‌های دستاوردهای خود را به اشتراک بگذارند، با یکدیگر رقابت کنند، مشاوره انرژی ارائه دهند و همچنین برای تشکیل جوامع مجازی انرژی به یکدیگر بپیوندند[40].

نتیجه اصلی این پروژه، بازی جدی EnergyCat است که اجرای آن در پایلوت پروژه موجب کاهش متوسط مصرف انرژی 5.34 درصد شده است که با لحاظ آثار آب و هوایی، صرفه‌جویی در مصرف گاز و برق مستأجران در گروه آزمایش به 7.48 و 3.46 درصد بوده است. مستأجران در طول زمان، رفتارهای خاص صرفه‌جویی در انرژی را ارتقا دادند (مانند تنظیم رادیاتور اتاق خواب روی دمای پایین‌تر از حد معمول)، بهبود قابل قبولی در قبض‌های انرژی در طول زمان ارائه کردند و درک بیشتری از نحوه مصرف انرژی منزل خود در طول زمان داشتند [41].

نظرسنجی‌های انجام پروژه نشان داد که افراد انتخاب شده، به انجام بازی جدی انرژی نسبتاً علاقه‌مند بودند و اگر اطلاعات خاصی در مورد چگونگی، زمان و مکان صرفه‌جویی در انرژی در منزل به آنها آموزش داده شود، برای انجام آن انگیزه داشته و به دنبال راه‌حل‌های عملی بودند که بتواند به آنها در کاهش هزینه‌های انرژی کمک کند. تحقیق‌‌ها نیز نشان داده است بازی‌های جدی که می‌خواهند در طول زمان علاقه افراد را حفظ کنند، باید شامل اطلاعات شخصی مرتبط باشند، بازخورد واضح و عملی ارائه دهند و در عین حال بتوانند با گروه متنوعی از مردم درگیر شوند و به آنها اجازه تصمیم‌گیری آگاهانه را بدهند و کنترل مصرف انرژی آنها را در دست بگیرند[42]. اما نتایج به‌دست‌آمده در پروژه نشان داد تغییر رفتار ممکن است به‌دلیل تمایل به حفظ سطح راحتی و سلامت، و این واقعیت که افراد دریافتند قبلاً انرژی کمی مصرف می‌کردند، محدود شود. در نهایت بعید است اجرای یک بازی انرژی دیجیتال جدی به‌صورت مجزا برای درگیر کردن ساکنان کافی باشد و ممکن است ملاقات‌های رو در رو و رویدادهایی که فرهنگ آگاهی از انرژی را در طولانی‌مدت ایجاد می‌کند، برای اثربخشی ابزار بازی‌وارسازی لازم باشد[43].

3-15. پروژه بازخورد اتحادیه اروپا

پروژه بازخورد از طریق بازی‌وارسازی اتحادیه اروپا در 2020 با هدف تحریک بهره‌وری انرژی از طریق تغییر رفتار و مشارکت کاربران، درک و همدلی با علایق و نیازهای کاربر و پرورش آگاهی صرفه‌جویی در مصرف انرژی در سه طرح پایلوت پورتو پرتغال (آب‌وهوای اقیانوسیه)، بارسلونای اسپانیا (آب‌وهوای مدیترانه‌ای (و لایپ آلمان (آب‌وهوای قاره‌ای) اجرا شده است. جامعه هدف این طرح، محیط کار، ساختمان‌های عمومی و منازل مسکونی است. در این پروژه ایجاد انگیزه برای تغییر رفتار با افزایش آگاهی و درگیرکردن مشترکین، در قالب بازی‌وارسازی و از طریق یک برنامه فراگیر که فعالیت‌های مشترکین را تحلیل می‌کند، صورت می‌گیرد. این نرم‌افزار براساس فعالیت‌های روزمره (مانند شستشو، استفاده از آسانسور و...) به افراد توصیه‌هایی به‌صورت ارسال پیام شخصی ارائه می‌دهد و آنها می‌توانند این پیشنهادها را پذیرفته و امتیاز کسب کنند. نتایج اجرای پروژه در این سه پایلوت به‌ترتیب 13 درصد، 12 درصد و 12 درصد کاهش مصرف انرژی بوده است[15].

ماخذ: یافته های پژوهش.

3-16. پروژه درک مصرف‌کننده از برچسب‌گذاری انرژی

در یک طرح رفتاری، که توسط کمیسیون اروپا انجام شده است، انتخاب‌های مصرف‌کنندگان و درک آنها از اطلاعات طرح‌های مختلف برچسب‌گذاری انرژی مورد بررسی قرار گرفته است. این طرح شامل دو آزمایش آنلاین و میدانی در 9 کشور کمیسیون اروپا (جمهوری چک، فرانسه، ایتالیا، نروژ، لهستان، پرتغال، رومانی، اسلوونی و بریتانیا) به‌شرح جدول 7 است. با جمع‌بندی یافته‌های هر دو آزمایش، عوامل مربوط به انتخاب مصرف‌کننده، هنگام قرار گرفتن در معرض برچسب‌های مختلف بهره‌وری انرژی و همچنین درک مصرف‌کننده از برچسب‌ها مشخص شد. شواهد نشان می‌دهد مقیاس‌های حروفی از نظر درک مصرف‌کننده از مقیاس‌های عددی بهتر عمل می‌کنند. درک مقیاس A+++ به D و مقیاس A تا G نسبتاً مشابه بود؛ اما وقتی نوبت به انتخاب محصول می‌رسید، مقیاس A تا G نسبت به A+++ تا D بهتر بود[44].

جدول 7. اطلاعات پروژه درک مصرف‌کننده از برچسب‌گذاری انرژی در کمیسیون اروپا [44]

3-17. رفتار انرژی در زمان «استفاده» و «خرید» در چین

با بررسی چگونگی ایجاد تقاضای انرژی در بخش مسکونی از منظر رفتار افراد در زمان استفاده، می‌توان زنجیره‌ای را درک کرد که چرا، چه زمانی و در کجا ساکنان فعالیت‌هایی را انجام می‌دهند که نیاز به ورودی انرژی دارند، چه نوع تجهیزاتی برای پشتیبانی از این فعالیت‌ها مورد نیاز است و در نهایت چه میزان انرژی توسط وسایل مصرف‌کننده، مصرف می‌شود. بررسی رفتارها در زمان استفاده در چین نشان داد میانگین مصرف انرژی مسکونی در یک خانوار چینی در سال 2015 تقریباً 1570/5 کیلوگرم‌ بر ثانیه بوده، که در این میان، پخت‌ و پز، انرژی بیشتری را مصرف می‌کند. ارتقای تجهیزات کم‌مصرف و عدم استفاده از تجهیزات برای فعالیت‌های غیراصولی منجر به کاهش 3/5 تا 13/2 درصدی انرژی می‌شود. علاوه‌بر این، مشخص شد که گروه‌های جمعیتی مانند زنان (با بیشترین و کمترین درآمد خانوار)، در گروه‌های (بیکار، کارمند دولتی و روستایی) و ساکنان بالای شصت سال، مصرف انرژی بیشتری در منزل دارند و خط‌مشی‌هایی مانند موارد ذیل که زمان و مدت فعالیت در منزل را هدف قرار می‌دهند، می‌توانند در نظر گرفته شوند[45]:

ـ تعیین قیمت انرژی بالاتر در دوره‌های اوج، برای کاهش تقاضای انرژی قابل مصرف یا تغییر ساعات اوج تقاضا به ساعات غیراوج مصرف.

ـ ترویج استفاده از ذخیره‌سازی، و اتخاذ ساعت کاری منعطف برای پراکنده نمودن زمان‌های حضور ساکنان در منزل.

در کنار توجه به رفتار «در زمان استفاده»، از آنجایی‌که عمده مصرف برق خانواده‌ها از طریق لوازم خانگی است، خرید لوازم کم‌مصرف می‌تواند مصرف برق را تا حد زیادی کاهش دهد. نتایج بررسی‌ها در چین حاکی از آن است که لوازم کم‌مصرف در انرژی به‌طور گسترده مورد علاقه مصرف‌کنندگان نیست و 81/18 درصد مصرف‌کنندگان به سختی می‌توانند در برابر وسوسه قیمت‌های پایین مقاومت کنند و انحرافاتی در انتخاب خرید وجود خواهد داشت و تنها 11/49 درصد از مصرف‌کنندگان قادر به تصمیم‌گیری منطقی و انتخاب محصولات کم‌مصرف هستند. در یک طرح که تأثیر برچسب بهره‌وری انرژی بر خرید یخچال را مورد بحث قرار داده است، از طریق تجزیه و تحلیل سازوکار رفتار مصرف‌کننده، مشخص شده است که سطوح مختلف تحصیلات و آگاهی درباره صرفه‌جویی، منجر به رفتارهای خرید متفاوت مصرف‌کنندگان می‌شود. حساسیت مصرف‌کننده به قیمت محصولات نیز بر رفتار مصرف سبز تأثیر‌گذار بوده، درحالی که تأثیر درآمد خانوار معنا‌دار نبوده است[46].

4. تحلیل یافته‌ها

با توجه به تجارب بررسی شده، می‌توان ویژگی‌های کلیدی هریک از آنها را در جدول 8 خلاصه نمود. شایان ذکر است طرح‌های رفتاری در حوزه انرژی متعدد بوده و در این گزارش تلاش شده است مهم‌ترین آنها به‌لحاظ ابزارهای مورد استفاده، دستیابی به نتایج، گستره مکانی، وجود گزارش‌های معتبر و.... مورد مطالعه قرار گیرند و از تکرار نیز جلوگیری شود، تا بتوان به هدف مطالعه که نمایش کاربست بینش‌های رفتاری در حوزه انرژی است، دست یافت.

جدول 8. ویژگی‌های کلیدی طرح‌های رفتاری مرور شده در کشورهای مختلف

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

همان طور که در این جدول مشاهده می‌شود، با گذشت زمان، استفاده از طرح‌های رفتاری در حوزه انرژی بیشتر شده و دوازده طرح از هفده طرح بررسی شده در سال‌های 2022-2015 بوده‌اند.

به لحاظ موقعیت مکانی نیز مطابق شکل 4، عمده طرح‌ها در کشورهای اروپایی انجام شده که این امر به دلایل مختلفی همچون موقعیت جغرافیایی، وابستگی به واردات، شرایط زمینه‌ای و... است [47, 48]. به‌صورت کلی در جوامع اروپایی و آمریکایی که درجه بالاتری از آگاهی زیست‌محیطی، احساس مسئولیت اجتماعی و تمایل به اتخاذ رفتارهای پایدار را نشان داده‌اند، تمایل افراد به اتخاذ رفتارها و فناوری‌های کارآمد انرژی، پایه قوی‌تری برای اجرای مداخلات رفتاری فراهم نموده است [49, 50].

توضیح: از آنجایی که هر طرح خصوصا در اروپا، شامل کشورهای متعددی بوده است، فراوانی آنها به تفکیک کشورها، از مجموع طرح‌ها بیشتر است.

مأخذ: یافته‌های پژوهش.

انواع مختلف ابزارهای رفتاری، می‌توانند مبتنی‌بر افراد به‌صورت تکی و یا براساس حضور افراد در جامعه (گروهی / جمعی) مورد استفاده قرار بگیرند. برای مثال ارائه بازخورد مصرف به کاربران می‌تواند تنها شامل داده‌های مصرفی او باشد و یا علاوه‌بر آن، از داده‌های سایر مشترکان برای ایجاد رقابت و مقایسه اجتماعی استفاده شود. این موضوع تاحد زیادی به جامعه هدف و نیز بستر و شرایط خاص کشورها بستگی دارد. برای مثال در کشورهای آسیایی مانند ژاپن و سنگاپور، هنجارهای اجتماعی نقش پررنگی در خط‌مشی‌گذاری رفتاری داشته‌اند[51]. در ژاپن و کره‌جنوبی نیز که اغلب تأکید زیادی بر ارزش‌های جمعی و مسئولیت اجتماعی وجود دارد، بینش‌های رفتاری برای ترویج رفتارهای صرفه‌جویی در انرژی از طریق مشارکت اجتماعی، هنجارهای اجتماعی و مقایسه‌های اجتماعی صورت می‌گیرد و تمرکز بر ایجاد احساس مسئولیت جمعی در قبال حفظ انرژی است [52]. لذا هر منطقه، ابزارهای رفتاری متناسب با زمینه خاص خود را طراحی می‌کند که شکل 5 نمایش‌دهنده طرح‌های فردی و جمعی به تفکیک مناطق جغرافیایی است. شایان ذکر است برخی طرح‌ها مانند «بهره‌وری انرژی» در آفریقا، هم افراد را به‌صورت فردی و هم به‌عنوان عضوی از اجتماع، در نظر گرفته‌اند. با این وجود در اروپا تمرکز خاصی بر ابزارهای فردی شده است (تقریباً دو برابر طرح‌های جمعی).

توضیح: از‌آنجا‌که هر طرح ممکن است از ابزارهای هر دو دسته استفاده کند، مجموع اعداد این شکل، از مجموع طرح‌ها بیشتر است.

مأخذ: همان.

درخصوص جمعیت هدف نیز هرچند طرح‌های مختلف، مانند پروژه بازخورد اتحادیه اروپا، چندین بخش را هدف گرفته‌اند، در مجموع بیشترین تمرکز بر روی خانواده‌ها و ساکنین منازل بوده است (شکل 6).

توضیح: از‌آنجا‌‌که هر طرح ممکن است بر جمعیت‌های چندگانه تمرکز کند، مجموع اعداد این شکل، از مجموع طرح‌ها بیشتر است.

مأخذ: همان.

به‌لحاظ ابزار بکارگرفته شده، طبق آنچه در شکل 7 آمده است، «ارائه اطلاعات و آگاهی‌رسانی» و «بازخورد» با سیزده و هشت تکرار پرکاربردترین در بین سایرین بوده‌اند.

توضیح: از آنجایی که هر طرح ممکن است بر ابزارهای چندگانه تمرکز کند، مجموع اعداد این شکل، از مجموع طرح‌ها بیشتر است.

مأخذ: همان.

تعداد زیاد استفاده از ابزار «ارائه اطلاعات و آگاهی‌رسانی» به این دلیل است که ابزارهایی مانند بازخورد و یا آموزش، در حقیقت نوعی اطلاع‌رسانی را در خود به‌همراه داشته‌اند، اما با پیشرفت فناوری و توسعه سیستم‌های هوشمند اندازه‌گیری، مشخصاً ارائه بازخورد در طرح‌های رفتاری انرژی، پیشرفت چشمگیری داشته است. به‌صورت تجربی، استفاده از بازخورد، خصوصاً بصورت بصری، به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی بینش رفتاری در زمینه مصرف انرژی خانگی مانند استفاده از تصاویر مادون قرمز برای تجسم اتلاف گرما در خانه [53, 54] و دستگاه‌هایی که مصرف انرژی را از طریق طراحی الهام‌گرفته از هنر تجسم می‌کنند[55] ، دانسته می‌شود. اطلاعات بصری به خانواده‌ها اجازه می‌دهد مستقیماً با مصرف انرژی درگیر شوند و آنچه را که معمولاً نامرئی است ببینند[53, 54].  بااین‌حال، با وجود پتانسیل گسترده، آثار گزارش‌های کنتور هوشمند بر کاهش تقاضای انرژی گاهی مورد تردید قرار گرفته است [56]. به‌طور خاص، مشخص نیست که آیا نمایش بازخوردها می‌تواند در طولانی‌مدت علاقه خانوارها را با کهنه شدن نوآوری حفظ کند یا خیر [57, 58]. این تکنیک‌ها می‌تواند گران باشند و ممکن است استفاده در مقیاس گسترده و جمعیت بزرگ دشوار باشد [53]. در کنار نمایش بازخوردها و سایر تکنیک‌ها، نیاز به توسعه ابزارهای آموزشی وجود دارد که بتواند مفهوم انتزاعی انرژی را به رفتارهای خاص مصرف انرژی روزانه مرتبط کند. امروزه با توجه به شواهد مبنی بر اینکه افراد به اشکال «بازی»، پاسخ بهتری نشان می‌دهند[59] ، «بازی‌وارسازی» یا توسعه «بازی‌های جدی» برای آموزش در مورد شیوه‌های انرژی یکی از راه‌هایی است که در حوزه رفتاری با استقبال فراوان همراه بوده است. مطالعات نشان داده‌اند که بازی‌های جدی می‌توانند آگاهی از شیوه‌های مصرف انرژی را در کوتاه‌مدت افزایش دهند [43]. تکنیک‌های انگیزشی مرتبط با بازی اغلب با هدف تأثیرگذاری بر رفتار طرفدار محیط زیست، ازجمله مقایسه اجتماعی [60, 61]، تعیین هدف [62]، بازخورد [63] و پاداش‌ها و مشوق‌ها [64] طراحی می‌شوند. در طرح‌های بررسی شده در این مطالعه نیز چهار طرح از اشکال مختلف بازی‌ها استفاده کرده‌اند [15]، [32]، [36]، [40].

5.تحلیل وضعیت خط‌مشی‌گذاری رفتاری در حوزه انرژی در کشور

در کشور ما هرچند در باب بهینه‌سازی و مدیریت مصرف انرژی، قوانین و مقررات متعددی همچون خط‌مشی‌های کلی اصلاح الگوی مصرف و قانون اصلاح الگوی مصرف انرژی وضع شده است، اما به‌صورت ویژه و با هدف خاص خط‌مشی‌گذاری رفتاری، سند واحد و مشخصی وجود ندارد. نتیجه بررسی 53 سند بالادستی در حوزه انرژی از سال 1379 الی 1400، تنها در سیزده سند، مفاهیم و مفاد قابل توجه و دارای کاربست بینش رفتاری مشاهده شد که در میان همین اسناد نیز تعداد بندهای مرتبط بسیار کم و نسبت به کل مجموع اسناد ناچیز است.

شایان ذکر است بررسی اسناد ذیل که انتظار می‌رفت بندهایی مربوط به خط‌مشی‌گذاری رفتاری در آنها مشاهده شود، فاقد هرگونه اشاره مستقیم و یا غیرمستقیم در این زمینه بودند:

-قانون هدفمند کردن یارانه‌ها،

-سند ملی راهبرد انرژی کشور،

-قانون هوای پاک،

-طرح جامع انرژی کشور،

-قانون اصلاح مواد (2) و (4) قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و تشکیل شورای عالی انرژی کشور و اکثر مصوبات این شورا،

-قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور،

-قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران،

-قانون برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران،

-قانون برنامه هفتم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران،

-مقررات ملی ساختمان ایران، مبحث نوزدهم، صرفه‌جویی در مصرف انرژی.

مطابق شکل 8 مرتبط‌ترین مفاهیم رفتاری، در اسناد سیزده‌گانه به‌ترتیب تکرار «وضع قوانین و مقررات و تدوین استانداردها در زمینه الگوی مصرف»، «فرهنگ‌سازی و ترویج صرفه‌جویی»، «آموزش و پژوهش»، «بهره‌گیری از فناوری‌های نوین هوشمند (ابزارها و تجهیزات)»، «اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی»، و «تشویق و تنبیه مالی (مستقیم و غیرمستقیم)» است و اثری از ابزارهای نوین خط‌مشی رفتاری همچون سازوکارهای بازخورد، ابزارهای تعهد و هدف‌گذاری و... که در تجربه‌های سایر کشورها کاربرد داشته است، به چشم نمی‌خورد و بیشتر به مسائل کلی مانند فرهنگ‌سازی و موارد زمینه‌ای و زیرساختی همچون گسترش شبکه‌های هوشمند مطرح شده است که عمدتاً با هدفی غیررفتاری تهیه شده‌اند. در کنار تلاش برای تدوین قوانین رفتاری در بلندمدت، می‌توان از این موارد به‌عنوان پایه و پیش‌زمینه‌ای برای خط‌مشی‌گذاری رفتاری در حوزه انرژی استفاده نمود و با اتکا به اسناد موجود، طرح‌های رفتاری را در کوتاه مدت اجرا نمود که پیشنهادهای مربوطه در بخش نهایی ارائه می‌شود.

مأخذ: همان.

6. جمع بندی و نتیجه‌گیری

بخش انرژی امروزه با چالش‌هایی همچون محدودیت منابع، تقاضای روزافزون انرژی و مشکلات در بهینه‌سازی تولید و مصرف روبرو است. در مسئله مدیریت سمت تقاضا، تنها گسترش فناوری و توسعه کنتورهای هوشمند نمی‌تواند موجب تغییر رفتار مصرف‌کنندگان شود [65] و خط‌مشی‌گذاران و دست‌اندرکاران این حوزه باید با درک رفتارها و به‌کارگیری استراتژی‌های مناسب، جامعه را به‌طور مؤثر هدایت کنند تا رفتارهای صرفه‌جویی در مصرف انرژی را اتخاذ نمایند. آنچه در این گزارش آمده است، با هدف تحلیل کاربست بینش‌های رفتاری در صرفه‌جویی انرژی، پتانسیل و تأثیر قابل توجه استفاده از مداخلات رفتاری را برای ترویج مصرف انرژی پایدار آشکار می‌سازد.

طبق آنچه بررسی شد، هریک از ابزارهای بینش‌های رفتاری، استراتژی‌های مختلفی را برای ترویج رفتارهای صرفه‌جویی در انرژی ارائه می‌کنند. اثربخشی این رویکردها بسته به زمینه خاص کشورها می‌تواند متفاوت باشد. به‌عنوان مثال موقعیت جغرافیایی یک عامل حیاتی در کاربرد بینش‌های رفتاری در حفظ انرژی است که این امر بر جنبه‌های مختلفی همچون در دسترس بودن منابع تجدیدپذیر، تقاضای انرژی و... تأثیر می‌گذارد. لذا شناخت اهمیت بافت جغرافیایی برای طراحی استراتژی‌ها و مداخلات مؤثر که شیوه‌های انرژی پایدار را ترویج می‌کنند، ضروری است. نکته مهم دیگر آن است که ترکیب رویکردهای مختلف و تطبیق مداخلات، متناسب با ترجیحات و نیازهای مخاطب هدف، نتایج مؤثرتری را به ارمغان خواهد آورد. همچنین برای اینکه مداخلات بینش‌های رفتاری اثر بلندمدتی داشته باشد، مداخلات باید به تدریج، اطلاعات جدیدی را اضافه کرده و در طول زمان برای ایجاد عادت تکرار شوند.

به‌صورت کلی موفقیت کشورهای توسعه‌یافته در اجرای بینش‌های رفتاری در مقایسه با کشورهای در حال توسعه در زمینه صرفه‌جویی انرژی را می‌توان به عوامل متعددی همچون زیرساخت‌ها و پیشرفت‌های فناوری، خط‌مشی‌ها و حمایت نهادی، عوامل اجتماعی-اقتصادی، هنجارهای فرهنگی و اجتماعی، توجه به پژوهش و وجود پایگاه داده نسبت داد که به کشورها کمک می‌کنند تا پذیرش و اجرای مداخلات رفتاری را تسهیل نمایند [66, 67, 68]. از طرفی ضرورت این امر برای کشورهای توسعه یافته بیشتر احساس می‌شود زیرا کشورها غالبا فاقد منابع انرژی زیرزمینی بوده و به واردات انرژی وابسته هستند. توجه به این نکته مهم است که اگرچه کشورهای توسعه‌یافته ممکن است نرخ موفقیت بالاتری در اجرای بینش‌های رفتاری برای صرفه‌جویی در انرژی داشته باشند، تلاش‌های روزافزونی برای انطباق و تطبیق این استراتژی‌ها با شرایط خاص کشورهای در حال توسعه وجود دارد.

هر کشوری با چالش‌ها و فرصت‌های منحصربه‌فردی مواجه است که موفقیت مداخلات رفتاری به پرداختن به آن عوامل خاص بستگی دارد. تحقیقات بیشتر، مطالعات موردی و ارزیابی ابتکارات صرفه‌جویی در انرژی در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه می‌تواند بینش‌های ارزشمندی را در مورد استراتژی‌های مؤثر برای اجرای بینش‌های رفتاری در زمینه‌های مختلف ارائه دهد. در ادامه این بخش برخی توصیه‌های احصا شده از تجربه‌های جهانی، جهت استفاده در کشور، ارائه می‌شود.

1. موانع و محدودیت‌های اثربخشی بینش‌های رفتاری

علی‌رغم مزایای متعدد بینش‌های رفتاری موانع و محدودیت‌هایی در کاربست آنها وجود دارد:

•  هزینه‌های اولیه فناوری‌های کارآمد انرژی و ارتقای آن می‌تواند مانعی برای مصرف‌کنندگان، به‌ویژه برای خانوارهای کم‌درآمد باشد. عدم وجود انگیزه مالی کافی یا سازوکار‌های حمایتی، سرمایه‌گذاری در اقدام‌ها صرفه‌جویی انرژی را کاهش می‌دهد.
•  بسیاری از مصرف‌کنندگان ممکن است از فرصت‌ها، فناوری‌ها و مشوق‌های صرفه‌جویی آگاهی نداشته باشند. دسترسی محدود به اطلاعات و منابع آموزشی می‌تواند مانع از توانایی در اتخاذ رفتارهای کارآمد انرژی شود.
•  تغییر عادات و رفتارهای طولانی‌مدت چالش‌برانگیز است و مقاومت مصرف‌کننده در برابر شیوه‌های جدید صرفه‌جویی و احساس عدم منفعت شخصی موجب کاهش اثربخشی خط‌مشی‌های رفتاری می‌شود.
•  اگر بهبود بهره‌وری انرژی به‌دلیل تغییر در رفتار مصرف‌کننده منجر به افزایش مصرف شود، مانند استفاده بیشتر از وسایل کم‌مصرف، اثر بازگشتی (بوم‌رنگ) رخ می‌دهد و صرفه‌جویی انرژی به‌دست‌آمده از بین می‌رود.
• اگر بینش‌های رفتاری بدون در نظر گرفتن پیچیدگی‌های انسانی، ازجمله سوگیری‌های شناختی، عادات و تأثیرات اجتماعی طراحی شوند و بر رویکردهای سنتی تکیه کنند، اثربخشی آنها محدود می‌شود.
•  چالش‌های اجرا، مانند منابع محدود، ضعف زیرساختی و همکاری ناکافی ذی‌نفعان، مانع از اجرای موفقیت‌آمیز مداخلات رفتاری می‌شود.
•  خط‌مشی‌هایی که عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی خاص جمعیت هدف را در نظر نمی‌گیرند، ممکن است با مقاومت یا نرخ پذیرش پایین مواجه شوند.
•  عدم شخصی‌سازی و رویکردهای «یکسان برای همه» اهمیت تطبیق مداخلات با اولویت‌ها، نیازها و شرایط فردی را نادیده گرفته و منجر به کاهش تأثیر آنها در تغییر رفتار می‌شوند.

تحقیقات آینده باید این محدودیت‌ها را هدف قرار دهد تا شواهد محکمی برای مداخلات رفتاری در خط‌مشی‌های انرژی ارائه دهد و اثربخشی نسبی تکنیک‌های رفتاری را برای رفتارهای مختلف انرژی مشخص نماید.

2. دستورالعملی برای آینده

اگرچه هنوز اطلاعات قطعی در مورد بینش‌های رفتاری به‌طور کلی در دست نیست و در مورد مدت زمان ماندگاری آثار و چگونگی عملکرد آنها در بخش‌های مختلف جمعیتی و نیز شرایط مناطق مختلف به‌لحاظ تولید و مصرف انرژی و حوزه‌های رفتاری، عدم قطعیت‌هایی وجود دارد، اما می‌توان توصیه‌هایی را جهت کاربست هرچه بهتر آنها ارائه نمود:

•  ارائه اطلاعات و بازخورد مناسب: ارائه اطلاعات شخصی‌سازی شده در مصرف انرژی و بازخورد به مصرف‌کنندگان می‌تواند آگاهی را افزایش دهد و انگیزه تغییر رفتار را ایجاد کند. داده‌های در لحظه، اپلیکیشن‌های هوشمند انرژی و گزارش‌های انرژی به مصرف‌کنندگان این امکان را می‌دهند که درباره مصرف انرژی خود تصمیم‌گیری آگاهانه‌ای داشته باشند.
•  مشوق‌ها و کمک‌های مالی: ارائه مشوق‌های مالی، تخفیف‌ها و یارانه‌ها می‌تواند به غلبه بر موانع هزینه اولیه و تشویق به پذیرش فناوری‌های کارآمد در انرژی کمک کند. گزینه‌های تأمین مالی کم‌بهره و برنامه‌های بهره‌وری انرژی می‌تواند از مصرف‌کنندگان، به‌ویژه آنهایی که منابع مالی محدودی دارند، حمایت کند.
•  مشارکت ذی‌نفعان: همکاری بین خط‌مشی‌گذاران، تأمین‌کنندگان انرژی، محققان و آحاد جامعه برای توسعه و اجرای استراتژی‌های مؤثر حائز اهمیت است. همکاری بین سازمان‌های دولتی، شرکت‌های آب و برق، سازمان‌های غیردولتی و سازمان‌های اجتماعی می‌تواند تلاش‌های اطلاع‌رسانی، کمپین‌های آموزشی و طرح‌های صرفه‌جویی انرژی مبتنی‌بر جامعه را تسهیل کند. درگیر کردن ذی‌نفعان و تقویت احساس مسئولیت جمعی می‌تواند تغییر رفتار پایدار را ترویج کند.
•  نوآوری‌های فناوری: پذیرش فناوری‌های نوظهور مانند شبکه‌های هوشمند، لوازم هوشمند و دستگاه‌های مجهز به اینترنت اشیا (IoT) می‌تواند نظارت، اتوماسیون و بهینه‌سازی انرژی را در زمان واقعی فعال نماید. این پیشرفت‌ها می‌توانند مصرف‌کنندگان را برای مدیریت مؤثرتر مصرف انرژی و شناسایی فرصت‌های صرفه‌جویی در انرژی توانمند کنند.
•  ترکیب: کاربرد موفقیت‌آمیز بینش‌های رفتاری در حوزه صرفه‌جویی در انرژی نیازمند یک رویکرد جامع است. به‌طور کلی، این احتمال وجود دارد که مؤثرترین و پایدارترین تغییرات در رفتار از ادغام تکنیک‌های مختلف حاصل شود.
•  مداخلات دور و نزدیک: در حوزه بینش‌های رفتاری، دو نوع مداخله قابل طراحی است: 1- آنهایی که بلافاصله پس از اجرا موجب تغییر در رفتار می‌شوند و محرک تحریک‌کننده درست قبل از تصمیم برای اقدام یا عدم اقدام ارائه می‌شود، مانند پیش‌فرض‌ها و برجستگی 2- آنهایی که در بلندمدت باعث ایجاد تغییرات پایدار می‌شوند. برای مثال، تصحیح باورهای نادرست می‌تواند به کمک ابزارهای تفکر
•  ملاحظات اجتماعی: در نظر گرفتن عوامل اجتماعی-فرهنگی به اطمینان از همسویی مداخلات با ارزش‌ها، هنجارها و رفتارهای محلی کمک می‌نماید. برای مثال ابزارهایی مانند تلنگرهای کلاسیک که بر روی سیستم خودکار عمل می‌کنند، کمتر به تحصیلات و درآمد وابسته هستند و بنابراین روشی عادلانه‌تر برای تأثیرگذاری بر رفتار می‌باشند. خط‌مشی‌گذاران باید مراقب رفتارهای جبرانی و آثار سرریزی که ممکن است از مداخلات رفتاری ناشی شود، باشند.
•  ارزیابی مستمر: انطباق مداخلات صورت گرفته براساس بازخورد و شواهد تجربی، برای اطمینان از موفقیت بلندمدت ضروری است. با در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی، در دسترس بودن منابع طبیعی، نیازهای انرژی، و عوامل اجتماعی-فرهنگی، متخصصان و محققان می‌توانند مداخلات هدفمندی را طراحی و توسعه دهند که نیازهای صرفه‌جویی انرژی مختص زیست‌بوم خود را به بهترین شکل پیاده‌سازی نمایند. ابهامات موجود تنها با ارزیابی دقیق مداخلات و از طریق آزمایش‌های میدانی، پاسخ داده می‌شود.

3. طراحی مداخله

خط‌مشی‌گذاران و دست‌اندرکاران حوزه انرژی که تلاش می‌کنند بر رفتار تأثیر بگذارند، باید از این تأثیرات آگاه باشند و بدانند که چگونه می‌توان از آنها استفاده کرد. در وهله اول استفاده از ابزارهای خط‌مشی مرسوم مانند قوانین و یا تغییر تعرفه در زمان اوج می‌تواند مدنظر قرار گیرد. شواهد نیز نشان می‌دهد افزایش تعرفه‌ها می‌تواند محرک قدرتمندی برای کاهش مصرف انرژی باشد و قطعاً نباید این روش‌ها را نادیده گرفت؛ اما مشوق‌ها، هنجارها و برجستگی‌ها همگی می‌توانند برای کمک به عملکرد بهتر قوانین موجود در مورد صرفه‌جویی در انرژی استفاده شوند.

طراحی مداخله معمولاً با تجزیه و تحلیل جامع مشکل یا هدف رفتاری آغاز می‌شود. این تجزیه و تحلیل شامل رویکرد روش‌های ترکیبی است که از نظرسنجی‌ها، مصاحبه‌ها و یا مشاهده جمعیت‌های موردنظر استفاده می‌کند تا موانع زیربنایی را که از رفتار مناسب جلوگیری می‌کند، شناسایی نماید. در نمونه‌های بررسی شده در این گزارش، پروژه‌های متعددی همچون پروژه تلنگر اتحادیه اروپا، با این هدف، ترکیبی از نظرسنجی و آزمایش‌های میدانی را انجام داده‌اند.

چارچوب نظری جامع برای درک رفتار تضمین می‌کند زمانی که درک بهتری از نقش عوامل تعیین‌کننده در رفتارهای مصرف انرژی در اختیار باشد، مناسب‌ترین مداخله اجرا می‌شود. به‌عنوان مثال، برخی افراد ممکن است انگیزه خاصی برای صرفه‌جویی در انرژی نداشته باشند، برخی دیگر ممکن است انگیزه منطقی داشته باشند اما حلقه اجتماعی آنها، آن رفتار را به‌عنوان یک هنجار نداند. برای دسته اول، مداخله می‌تواند شامل تکنیک‌های انگیزشی مانند «ارائه اطلاعات در مورد پیامدها»، «مشوق‌ها»، «تعیین هدف خاص و تعهد» باشد و برای گروه دوم، ارائه اطلاعات در مورد «هنجارهای اجتماعی»، مانند توصیف افرادی که شبیه به مخاطب هدف هستند، تأثیرگذار خواهد بود.

4. پیشنهادهای اجرایی

برای پیاده‌سازی مؤثر خط‌مشی‌های رفتاری و ارائه راهکارهای جدید برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی، پیشنهادهای زیر قابل ارائه است:

•  فناوری‌های نوآورانه: استفاده از فناوری و دستگاه‌های هوشمند (کنتورهای هوشمند، سیستم‌های مدیریت انرژی و برنامه‌های تلفن همراه) برای ارائه بازخورد در زمان واقعی، توصیه‌های شخصی و داده‌های مصرف انرژی به مصرف‌کنندگان و توانمندسازی آنها ضروری است. برای نمونه پروژه موفق بازخورد اتحادیه اروپا براساس فعالیت‌های روزمره مشترکین (مانند شستشو، استفاده از آسانسور و (... به افراد توصیه‌هایی به‌صورت ارسال پیام شخصی ارائه می‌داد.
•  ترویج بازخورد و یادگیری: وجود سازوکارهای بازخورد برای نظارت مستمر بر تأثیر خط‌مشی‌های رفتاری و جمع‌آوری نگرش‌ها موجب بهبود اثربخشی برنامه‌های صرفه‌جویی می‌شود. تشویق همکاری و به اشتراک‌گذاری دانش میان خط‌مشی‌گذاران، محققان و ذی‌نفعان برای افزایش یادگیری و تبادل بهترین شیوه‌ها مؤثر خواهد بود. در بنگلور هند تهیه گزارش‌های انرژی خانگی با اطلاعات رفتاری که مصرف انرژی یک خانوار را با مصرف انرژی همسایگانش مقایسه می‌کند، نتایج مثبتی در کاهش مصرف داشته‌است.
• کمپین‌های آموزش و آگاهی: برنامه‌های آموزشی جامع و کمپین‌های اطلاع‌رسانی برای آگاه‌سازی مصرف‌کنندگان در مورد اهمیت صرفه‌جویی در انرژی و ارائه نکات هدف‌دار و دستورالعمل‌های عملی برای کاهش مصرف برق می‌تواند آنها را برای اتخاذ عادات صرفه‌جویی در انرژی و تصمیم‌گیری آگاهانه توانمند نماید. در طراحی کمپین انرژی کالیفرنیا، از یک کمدین مشهور برای اجرای عملی توصیه‌های روزمره صرفه‌جویی کمک گرفته شده بود یا در پروژه بازخورد ایتالیا، طراحان جهت اثربخشی بیشتر، از اطلاعات مربوط به هزینه استفاده ناکارآمد از انرژی (تفاوت صورت‌حساب دو دوره)، نسبت به ارائه تفاوت در میزان مصرف انرژی کمک گرفته بودند.
•  بازی‌وارسازی و پاداش: افزودن عناصر بازی در خط‌مشی‌های رفتاری، صرفه‌جویی در انرژی را جذاب و سودمند می‌کند. پلتفرم‌های بازی‌وارسازی می‌تواند از رقابت، پاداش‌ها و انگیزه‌های اجتماعی برای تشویق مصرف‌کنندگان به کاهش مصرف بهره ببرد. پروژه سن‌دیگو به‌عنوان نمونه موفق در استفاده از بازی آنلاین، موفق شد عده زیادی را با استفاده از بازی‌وارسازی به کاهش مصرف و تغییر عادات مصرفی نادرست ترغیب نمایند. در این رقابت، کسب امتیاز برای دستیابی به جایزه، براساس ترکیبی از پاسخ به سؤالات مربوط به صرفه‌جویی و میزان صرفه‌جویی خانواده بود.
•  ترکیب بینش‌های رفتاری: استفاده از اصول و بینش‌های علوم رفتاری برای طراحی و اصلاح خط‌مشی‌های رفتاری و در نظر گرفتن عواملی مانند سوگیری‌های شناختی، هنجارهای اجتماعی و فرایندهای تصمیم‌گیری برای طراحی مداخلات مؤثر ضروری است. برای مثال در کمپین اطلاع‌رسانی کالیفرنیا، محققین به این نتیجه رسیدند که در کنار اطلاع‌رسانی عمومی، یادگیری مشاهده‌ای می‌تواند حس خودکارآمدی در فرد ایجاد کند که درنتیجه آن، شانس انجام یک رفتار مطلوب افزایش می‌یابد. همچنین برای حفظ الگوی رفتاری جدید، مصرف‌کننده باید پاداش داشته و تا زمانی که رفتار جدید به عادت تبدیل شود، به تقویت ادامه داده شود.
•  پرداختن به نابرابری‌های اجتماعی-اقتصادی: زمینه‌های اجتماعی-اقتصادی و موانع بالقوه‌ای که جمعیت‌های آسیب‌پذیر با آن مواجه هستند باید در نظر گرفته شود و خط‌مشی‌های فراگیری که حمایت‌ها و مشوق‌هایی را برای خانواده‌های کم‌درآمد جهت اتخاذ شیوه‌های صرفه‌جویی در مصرف انرژی فراهم می‌کند، توسعه داد. این مورد به‌صورت خاص مورد توجه پروژه رفع فقر انرژی در هفت کشور اروپایی بوده است.
•  تشویق تعهد بلندمدت: خط‌مشی‌های تقویت رفتارهای مثبت، مانند ابزارهای تعهد، چارچوب‌های تعیین هدف و سازوکار‌های پاسخگویی اجتماعی می‌تواند تغییرات رفتاری بلندمدت را ترویج نموده و شیوه‌های پایدار را تشویق کند. در بین طرح‌های مرور شده، هدف‌گذاری و تعهد برای کاهش مصرف، ازجمله عوامل موفقیت طرح گسترش کنتورهای هوشمند انگلستان بوده است.
•  رویکردهای مشارکتی: در مداخلات رفتاری باید از استراتژی‌های ارتباطی هدفمند و مناسب (مانند پیام‌های متقاعدکننده، مقایسه‌های اجتماعی و تکنیک‌های بازی‌وارسازی) برای مشارکت فعال مصرف‌کنندگان استفاده شود. تشویق مشارکت برای اجرای طرح‌های صرفه‌جویی، همانند برنامه‌های مبتنی‌بر جامعه، تعاونی‌های انرژی، و اهداف مشترک صرفه‌جویی در انرژی، رویکرد همکاری بین مصرف‌کنندگان، تأمین‌کنندگان انرژی و نهادهای دولتی را تقویت می‌کند. انواع مختلفی از مشارکت در نمونه‌های بررسی شده به چشم می‌خورد: برای مثال مشارکت مستأجران در پروژه EnerGAware در پلیموث انگلستان، و یا همکاری بین شهرداری‌ها، مقامات بالادستی حوزه انرژی، انجمن‌های مسکونی و سایر بازیگران مربوطه در پروژه رفع فقر انرژی در هفت کشور اروپایی.
•  ارزیابی‌های جامع و تحلیل مقرون به صرفه بودن: ارزیابی دقیق از خط‌مشی‌های رفتاری موجود برای ارزیابی اثربخشی آنها، شناسایی شکاف‌ها و درک سازوکارهای رفتاری اساسی ضروری است. ترکیبی از روش‌های تحقیق کمی و کیفی برای جمع‌آوری داده‌ها در مورد رفتارهای صرفه‌جویی در مصرف انرژی، نگرش‌های مصرف‌کننده و نتایج خط‌مشی قابل استفاده است. مقرون به صرفه بودن و کارایی خط‌مشی‌ها، از طریق ارزیابی صرفه‌جویی در انرژی نسبت به منابع سرمایه‌گذاری شده و مقایسه هزینه‌های اجرا با صرفه‌جویی‌های انرژی به‌دست‌آمده قابل اندازه‌گیری است. هرچند انواع ارزیابی در اکثر پروژه‌های بررسی شده، وجود داشت، این موضوع در پروژه eTEACHER اتحادیه اروپا بارزتر بود و بیشتر مورد تأکید قرار گرفته بود.

6-1. ارائه پیشنهادها

طبق آنچه در این گزارش بررسی شد، خط‌مشی رفتاری، صرفاً یک مدل نظری نبوده و تاکنون کشورهای مختلف، موفقیت‌هایی متعددی را در عمل، در حوزه انرژی کسب نموده‌اند. تجربه‌های کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، حاکی از آن است که برای توسعه خط‌مشی‌های رفتاری اثربخش، وجود یک سازوکار مشخص که شامل سه مرحله اصلی طراحی، اجرا و ارزیابی نتایج مداخله باشد ضروری است و مداخلاتی موفق بوده‌اند که تطبیق‌پذیری با زمینه خاص کشور، تناسب با ترجیحات و نیازهای مخاطب هدف، تکرارپذیری و به‌روزآوری در طول زمان را مورد توجه خود قرار داده‌اند. برای انجام این کار، با توجه به نیازهای فعلی و آتی بخش انرژی در کشور، و نیز آسیب‌شناسی انجام شده در بخش تقنینی و عدم وجود قانون واحد و مشخص، پیشنهاد اول، ایجاد یک سند بالادستی برای خط‌مشی رفتاری در حوزه انرژی در کشور است که بتوان در قالب آن، فرایند پیش‌گفته را ساماندهی و اجرا نمود. در کوتاه‌مدت نیز می‌توان با کمک بندهای موجود در اسناد بالادستی، اقدام به توسعه و گسترش خط‌مشی رفتاری در حوزه انرژی در کشور نمود.

طراحی مداخلات رفتاری با توجه به تجربه‌های سایر کشورها و انطباق آنها با شرایط خاص کشور، می‌تواند مسیر جدیدی را در جهت رفع مشکلات بخش انرژی کشور ایجاد نماید. به‌عنوان دستورالعملی برای آینده، می‌توان توصیه‌هایی را جهت کاربست هرچه بهتر بینش‌های رفتاری ارائه نمود، که توجه به موارد ذیل در آن ضروری است:

در نهایت برای پیاده‌سازی مؤثر خط‌مشی‌های رفتاری و ارائه راهکارهای جدید برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی، پیشنهادهای زیر قابل ارائه است شایان ذکر است که این پیشنهادها روش‌های عمومی استفاده از علوم رفتاری در حوزه انرژی را مورد توجه قرار داده است.

شکل 10. پیشنهادهای اجرایی برای پیاده‌سازی مؤثر خط‌مشی‌های رفتاری

مأخذ: یافته‌های گزارش.

برای پیاده‌سازی موثر خط‌مشی های رفتاری و ارائه راهکارهای جدید برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی پیشنهادهای زیر قابل ارائه است:

• توجه به پیوست رفتاری در تدوین سیاست‌ها و اسناد راهبردی انرژی: پیشنهاد می‌گردد در زمینه تدوین اسناد، قوانین و قواعد حوزه انرژی در کشور، الزامات ورود علوم رفتاری در قالب پیوست رفتاری تحلیل و زمینه‌های کاربست علوم رفتاری مورد توجه و بررسی قرار گیرد.
• استفاده از ظرفیت آزمایشگاه‌های رفتاری و خط‌مشی پژوهی: در آزمایشگاه‌های رفتاری و خط‌مشی پژوهی با استفاده از تعریف مداخله‌های مختلف در حوزه انرژی می‌توان به سنجش اثر این مداخله‌های پرداخته و تحلیل اطلاعات را در رابطه با جامعه هدف بدست آورد که می‌تواند مبنایی برای تعریف مداخلات آتی قرار گیرد.
• استفاده از فناوری و دستگاه‌های هوشمند: استفاده از فناوری و دستگاه‌های هوشمند (همانند کنتورهای هوشمند، سیستم‌های مدیریت انرژی و برنامه‌های تلفن همراه) برای ارائه بازخورد در زمان واقعی، توصیه‌های شخصی و داده‌های مصرف انرژی به مصرف‌کنندگان و توانمندسازی آنها ضروری است. برای نمونه پروژه موفق بازخورد اتحادیه اروپا براساس فعالیت‌های روزمره مشترکین (مانند شستشو، استفاده از آسانسور و (... به افراد توصیه‌هایی به‌صورت ارسال پیام شخصی ارائه می‌داد.
• وجود سازوکارهای بازخورد برای نظارت مستمر بر تأثیر خط‌مشی‌های رفتاری و جمع‌آوری نگرش‌ها: توجه به سازوکارهای بازخورد در سیاستگذاری انرژی، موجب بهبود اثربخشی برنامه‌های صرفه‌جویی می‌شود. تشویق همکاری و به اشتراک‌گذاری دانش میان خط‌مشی‌گذاران، محققان و ذی‌نفعان برای افزایش یادگیری و تبادل بهترین شیوه‌ها مؤثر خواهد بود. در بنگلور هند تهیه گزارش‌های انرژی خانگی با اطلاعات رفتاری که مصرف انرژی یک خانوار را با مصرف انرژی همسایگانش مقایسه می‌کند، نتایج مثبتی در کاهش مصرف داشته‌است.
• برنامه‌های آموزشی جامع و کمپین‌های اطلاع‌رسانی برای آگاه‌سازی مصرف‌کنندگان در مورد اهمیت صرفه‌جویی در انرژی: ارائه نکات هدف‌دار و دستورالعمل‌های عملی برای کاهش مصرف برق می‌تواند آنها را برای اتخاذ عادات صرفه‌جویی در انرژی و تصمیم‌گیری آگاهانه توانمند نماید. در طراحی کمپین انرژی کالیفرنیا، از یک کمدین مشهور برای اجرای عملی توصیه‌های روزمره صرفه‌جویی کمک گرفته شده بود یا در پروژه بازخورد ایتالیا، طراحان جهت اثربخشی بیشتر، از اطلاعات مربوط به هزینه استفاده ناکارآمد از انرژی (تفاوت صورت‌حساب دو دوره)، نسبت به ارائه تفاوت در میزان مصرف انرژی کمک گرفته بودند.
• بازی‌وارسازی و پاداش و افزودن عناصر بازی در خط‌مشی‌های رفتاری: پلتفرم‌های بازی‌وارسازی می‌تواند از رقابت، پاداش‌ها و انگیزه‌های اجتماعی برای تشویق مصرف‌کنندگان به کاهش مصرف بهره ببرد. پروژه سن‌دیگو به‌عنوان نمونه موفق در استفاده از بازی آنلاین، موفق شد عده زیادی را با استفاده از بازی‌وارسازی به کاهش مصرف و تغییر عادات مصرفی نادرست ترغیب نمایند. در این رقابت، کسب امتیاز برای دستیابی به جایزه، براساس ترکیبی از پاسخ به سؤالات مربوط به صرفه‌جویی و میزان صرفه‌جویی خانواده بود.
• استفاده از اصول و بینش‌های علوم رفتاری برای طراحی و اصلاح خط‌مشی‌های رفتاری: در نظر گرفتن عواملی مانند سوگیری‌های شناختی، هنجارهای اجتماعی و فرایندهای تصمیم‌گیری برای طراحی مداخلات مؤثر ضروری است. برای مثال در کمپین اطلاع‌رسانی کالیفرنیا، محققین به این نتیجه رسیدند که در کنار اطلاع‌رسانی عمومی، یادگیری مشاهده‌ای می‌تواند حس خودکارآمدی در فرد ایجاد کند که درنتیجه آن، شانس انجام یک رفتار مطلوب افزایش می‌یابد. همچنین برای حفظ الگوی رفتاری جدید، مصرف‌کننده باید پاداش داشته و تا زمانی که رفتار جدید به عادت تبدیل شود، به تقویت ادامه داده شود.
• پرداختن به نابرابری‌های اجتماعی-اقتصادی: توجه به اینکه زمینه‌های اجتماعی-اقتصادی و موانع بالقوه‌ای که جمعیت‌های آسیب‌پذیر با آن مواجه هستند باید در نظر گرفته شود و خط‌مشی‌های فراگیری که حمایت‌‌ها و مشوق‌هایی را برای خانواده‌های کم‌درآمد جهت اتخاذ شیوه‌های صرفه‌جویی در مصرف انرژی فراهم می‌کند، توسعه داد. این مورد به‌صورت خاص مورد توجه پروژه رفع فقر انرژی در هفت کشور اروپایی بوده است.
• تشویق تعهد بلندمدت در مدیریت مصرف انرژی: از طریق خط‌مشی‌های تقویت رفتارهای مثبت، مانند ابزارهای تعهد، چارچوب‌های تعیین هدف و سازوکار‌های پاسخگویی اجتماعی می‌تواند تغییرات رفتاری بلندمدت را ترویج نموده و شیوه‌های پایدار را تشویق کند. در بین طرح‌های مرور شده، هدف‌گذاری و تعهد برای کاهش مصرف، ازجمله عوامل موفقیت طرح گسترش کنتورهای هوشمند انگلستان بوده است.
• بهره‌گیری از رویکردهای مشارکتی و استراتژی‌های ارتباطی هدفمند و مناسب (مانند پیام‌های متقاعدکننده، مقایسه‌های اجتماعی و تکنیک‌های بازی‌وارسازی) برای مشارکت فعال مصرف‌کنندگان در مداخلات رفتاری حوزه انرژی: تشویق مشارکت برای اجرای طرح‌های صرفه‌جویی، همانند برنامه‌های مبتنی‌بر جامعه، تعاونی‌های انرژی، و اهداف مشترک صرفه‌جویی در انرژی، رویکرد همکاری بین مصرف‌کنندگان، تأمین‌کنندگان انرژی و نهادهای دولتی را تقویت می‌کند. انواع مختلفی از مشارکت در نمونه‌های بررسی شده به چشم می‌خورد: برای مثال مشارکت مستأجران در پروژه EnerGAware در پلیموث انگلستان، و یا همکاری بین شهرداری‌ها، مقامات بالادستی حوزه انرژی، انجمن‌های مسکونی و سایر بازیگران مربوطه در پروژه رفع فقر انرژی در هفت کشور اروپایی.
• ارزیابی دقیق از خط‌مشی‌های رفتاری موجود برای ارزیابی اثربخشی آنها، شناسایی شکاف‌ها و درک سازوکارهای رفتاری: ترکیبی از روش‌های تحقیق کمی و کیفی برای جمع‌آوری داده‌ها در مورد رفتارهای صرفه‌جویی در مصرف انرژی، نگرش‌های مصرف‌کننده و نتایج خط‌مشی قابل استفاده است. مقرون به صرفه بودن و کارایی خط‌مشی‌ها، از طریق ارزیابی صرفه‌جویی در انرژی نسبت به منابع سرمایه‌گذاری شده و مقایسه هزینه‌های اجرا با صرفه‌جویی‌های انرژی به‌ دست‌آمده قابل اندازه‌گیری است. هرچند انواع ارزیابی در اکثر پروژه‌های بررسی شده، وجود داشت، این موضوع در پروژه eTEACHER اتحادیه اروپا بارزتر بود و بیشتر مورد تأکید قرار گرفته بود.