1.مقدمه
استفاده از فناوریها، اطلاعات و ارتباطات نظیر وسایل قابل اتصال به اینترنت همچون گوشیهای هوشمند در زندگی روزمره، «تبدیل به امری اجتنابناپذیر» شده است و بسیاری از افراد جامعه بهدلایل و شیوههای مختلف از آنها استفاده میکنند. کودکان و نوجوانان نیز یکی از اقشار جامعهاند که از این فناوریها بهره میبرند. شواهد در سطح جهانی نشان میدهد از هر سه کاربر اینترنت، یک نفر از آنها کودکان و نوجوانان زیر 18 سال هستند [1]. این میزان در ایران، یک کودک بهازای هر چهار نفر کاربر اینترنت است [2].
بهرغم ایجاد برخی از فرصتها، دسترسی به فناوریهای اطلاعات و ارتباطات و ایجاد کودکی مبتنیبر تلفن، مخاطرات و آسیبهایی اجتماعی زیادی را برای کودکان و نوجوانان بههمراه داشته است. لذا دسترسی به این فناوریها، همراه با چالشهای عمدهای برای سلامت روانی و اجتماعی آنان بهصورت برخط- برونخط (آنلاین و آفلاین) بوده است. زمانی که سلامت روان کودکان به خطر بیفتد، تمام ابعاد زندگی آنان را تحتتأثیر قرار میگیرد و به آسیبهای دیگر نظیر عملکرد تحصیلی ضعیف، ترک تحصیل و حتی خودکشی میانجامد [3].
وضعیت موجود در زمینه واقعیتهای مربوط به زیست دیجیتال کودکان و نوجوانان در کشور، حاکی از آن است که بهمنظور استفاده مناسبتر این اقشار از فرصتهای محیط دیجیتال و محافظت از آنان در برابر خطرات و آسیبهای این محیط، نیازمند سیاستگذاری هستیم. درمجموع، قوانین بهصورت جامع و منسجم و همگام با تحولات این حوزه، موضوع محافظت از کودکان و نوجوانان در این محیط را در دستور کار قرار ندادهاند [4]. بر این مبنا هدف این گزارش: شناسایی آسیبهای محیط دیجیتال در رابطه با کودکان و نوجوانان و ارائه بستهای سیاستی جهت بهبود چارچوبهای قانونی در این زمینه است.
2. مخاطرات و آسیبهای اجتماعی ناشی از محیط دیجیتال
میتوان مخاطرات محیط دیجیتال را براساس نوع رابطه و ماهیت آنها بهشرح زیر دستهبندی کرد:
جدول 1. دستهبندی مخاطرات محیط دیجیتال برای کودکان [1, 5]
|
نوع رابطه ماهیت مخاطره |
محتوا |
ارتباط |
رفتار |
قرارداد |
|
تهاجمی |
اطلاعات و ارتباطات خشونتآمیز، حاوی خشونت، نژادپرستانه، نفرتانگیز و افراطی مانند محتواهای خود آسیبرسان، خودکشی و تبعیض |
اذیت و آزار، پاییدن، ارتباط نفرتانگیز، نظارت ناخواسته یا بیش از حد، تضاد میان والدین و فرزندان و سوءاستفاده از دادههای شخصی |
قلدری، رفتار تنفرآمیز، خصمانه یا فعالیت همسالان نظیر رفتار توهینآمیز، طرد و شرمسار کردن |
انواع کلاهبرداریهای اینترنتی نظیر طعمهگذاری، هک کردن، اخاذی، خطرات امنیتی و سرقت هویت |
|
جنسی |
هرزهنگاری، جنسیسازی فرهنگ، هنجار ستمگرانه به تصویر کشیدن بدن، قرار گرفتن در معرض محتوای جنسی یا ناخواسته مضر و تولید محتوای سوءاستفاده جنسی از کودکان |
درخواست جنسی، آزار و اذیت جنسی، اغفال جنسی، تولید و بهاشتراکگذاری محتوای سوءاستفاده جنسی از کودکان |
سوءاستفاده جنسی، ارسال پیام جنسی بدون رضایت، فشارهای جنسی نامطلوب، تولید و مصرف محتوای سوءاستفاده جنسی، تولید تصاویر ناشایست توسط کودک، به اشتراک گذاشتن تصاویر خصوصی و جنسی دیگران و ارتباطات غیراخلاقی |
بهرهکشی جنسی، قاچاق برای مقاصد بهرهکشی جنسی و جریانسازی (پرداختن به) سوءاستفاده جنسی از کودکان |
|
ارزشی |
اطلاعات نادرست، بازاریابی نامناسب با سن یا محتوای تولید شده توسط کاربر |
اقناع یا دستکاری ایدئولوژیک، افراطگرایی و عضوگیری افراد افراطگرا |
اجتماعات کاربران بالقوه مضر نظیر اجتماعات آسیبرسان به خود، ضد واکسیناسیون و فشار نامطلوب همسالان |
بازاریابی برخط کودکان، قماربازی، حبابهای فیلتر، هدفگذاری خرد و الگوهای تاریک شکلدهی به متقاعد کردن یا خرید |
|
متقاطع |
نقص حریم خصوصی (بینفردی، سازمانی و تجاری) مخاطرات سلامت جسمی و روانی (نظیر سبک زندگی کمتحرک، استفاده بیش از حد از صفحه نمایش، گوشهگیری و اضطراب) نابرابریها و تبعیض (ادغام/ طرد، بهرهکشی از آسیبپذیری، سوگیری الگوریتم/ تحلیل پیشبینی) |
|||
همانگونه که جدول فوق نشان میدهد، چارچوب مخاطرات محتوا- تماس- رفتار- قرارداد، همچنین میتواند راهی برای تفکر در مورد آسیبهای واقعی که کودکان ممکن است بهصورت برخط تجربه کنند، فراهم کند. بااینوجود، زمینههای اصلی نگرانی از نظر آسیب عبارتند از: وبسایتهای طرفدار محتوای آسیبرسان، نفرتانگیز و خودکشی، اذیت و آزار برخط، سوءاستفاده جنسی و بهرهکشی اقتصادی برخط از کودکان [6].
3.رهنمودهای سیاستی محافظت از کودکان و نوجوانان در برابر آسیبهای محیط دیجیتال
مقابله با مخاطرات، آسیبهای اجتماعی و جرائم علیه کودکان در محیط دیجیتال موضوعی چندبعدی بوده و لازم است مسئولیت بخشهای مختلف و ابعاد این موضوع مورد توجه قرار گیرد. دولت در بخشهای مختلف، بخش خصوصی (کسبوکارها)، جامعه مدنی و خانوادهها در این زمینه دارای مسئولیت هستند و ابعاد این موضوع شامل پیشگیری، درمان، حمایت از قربانیان، توانبخشی، ادغام مجدد و جبران خسارت، جرمانگاری و مجازات، تنظیمگری بین بخشهای مختلف، همکاریهای منطقهای، بینالمللی و ... میشود. ازاینرو، به فراخور مسئولیت و وظیفه بخشهای مختلف و ابعاد موضوع رهنمودهای سیاستی بهشرح زیر پیشنهاد میشود.
3-1. پیشگیری از مخاطرات و آسیبهای ناشی از محیط دیجیتال برای کودکان
عمده رهنمودها در زمینه پیشگیری عبارتند از:
برنامههای پیشگیری از آسیبپذیر شدن کودکان در محیط دیجیتال لازم است در نظامهای پیشگیری موجود نظیر نظام مراقبت اجتماعی از دانشآموزان و برنامههای سازمان بهزیستی کشور ادغام شود.
3-2. مسئولیت و وظایف کسبوکارها
کسبوکارها بهعنوان ارائهدهندگان خدمات مختلف، قدرت قابلتوجهی در زمینه محافظت از کودکان ازجمله از طریق حذف محتوای نامناسب، شناسایی قربانیان و ردیابی مجرمان دارند. عمده وظایف آنها عبارتند از:
در تهیه قانون برای بهرهگیری از ظرفیت کسبوکارها در جهت انجام برخی از موارد فوق، لازم است ضوابطی برای توانمند کردن آنها در نظر گرفته شود. موارد دیگر عبارتند از:
3-3. حمایت کیفری یا جرمانگاری رفتاری مجرمانه علیه کودکان و نوجوانان
اشخاص یا کسبوکارهای هستند که با استفاده از فناوریهای دیجیتال بهدنبال سوءاستفاده و آسیب رساندن به کودکان هستند، لازم است با جرمانگاری اعمال آنها و تعیین مجازات مناسب، از کودکان در برابر این اعمال حمایت کرد. عمده رهنمودها در این حوزه عبارتند از:
3-4. همکاریهای منطقهای و بینالمللی
آسیبهای برخط بهعنوان تهدیدی جهانی، نیازمند تمهیدات منطقهای و جهانی برای پاسخ به آنهاست. با تأسی از قوانین پیشین در موضوعات فراملی میتوان پیشنهادهای زیر را توصیه کرد:
3-5. حمایت از قربانیان، توانبخشی، ادغام مجدد و جبران خسارت
وجود نظام حمایتی قوی و در دسترس همراه با کارشناسان متخصص، عنصری کلیدی در مقابله با پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت آسیبهای ناشی از محیط دیجیتال و درمان و ادغام مجدد افراد آسیبدیده اجتماعی است. اهم حمایتهای این حوزه، جدا از حمایتهای کیفری عبارتند از حمایت مالی، حمایت اجتماعی و حمایت بالینی و پزشکی. در زیر به عمده رهنمودها در زمینه این حمایتها پرداخته شده است.
3-6 . تنظیمگری و نظارت مستقل
محافظت از کودکان در برابر آسیبهای محیط دیجیتال موضوعی بینبخشی است که ذینفعان مختلف درگیر آن هستند. بهمنظور ارتقای اثربخشی سیاستها و برنامهها لازم است یک نهاد تنظیمگر و ناظر مستقل، اقدامات این حوزه را همسو و بر روند اجرای موارد نامبرده نظارت کند. رهنمود عمده این حوزه عبارت است از:
با مروری در قوانین و اسناد بالادستی نهادهایی همچون دفتر حمایت از اطفال و نوجوانان قوه قضائیه، مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک (وزارت دادگستری) و شورای عالی فضای مجازی میتوانند تنظیمگری و نظارت بر حقوق کودکان در محیط دیجیتال را به عهده بگیرند.
4.جمعبندی و نتیجهگیری
دیجیتالی شدن جامعه درنتیجه گسترش فناوریهای اطلاعات و ارتباطات بهصورت همزمان فرصتها و مخاطراتی را بههمراه داشته است. یکی از گروههای متأثر از این فرایند، کودکان و نوجوانان هستند. بهدلیل ویژگیهای خاص این دوره از زندگی، آنان ممکن است بیشتر تحتتأثیر مخاطرات باشند و احتمال آسیبدیدگیشان بیشتر است. مرور شواهد نشان داد خطرات و آسیبهای این حوزه برای کودکان واقعی و جدی است. لذا، بهمنظور محافظت از کودکان در برابر خطرات و آسیبهای این حوزه نیازمند اصلاح و تقویت قوانین موجود یا تدوین قانونی جدید هستیم که به همه ابعاد این موضوع بپردازد. تجربه برخی از کشورهای دیگر نشان میدهد، آنان چارچوبهای حقوقیشان را متناسب با وضعیت جدید بهروز و قوانین جدیدی را در این حوزه تدوین و تصویب کردهاند. در این گزارش نیز تلاش شد با مرور تجارب این حوزه، بستهای سیاستی بهمنظور بهبود چارچوبهای قانونی در این زمینه ارائه شود. با توجه به آنچه که مرور شد اتخاذ هرگونه رویکرد در این عرصه باید بین محافظت از کودکان بهصورت برخط و احترام به حقوق و فرصتهای آنان با توجه به دوره رشد تعادل ایجاد کند. همچنین سیاستگذاری دیجیتال کودکان و نوجوانان موضوعی چندبخشی بوده و لازم است ابعاد دیگر آن ازجمله فراهم کردن دسترسی مقرونبهصرفه به منابع برخط باکیفیت، محافظت از حریم خصوصی کودکان، آموزش مهارتهای دیجیتالی و ... را نیز دربرگیرد.