۱. مقدمه

در گزارش حاضر اهم شاخص‌های بخش آب در سه‎ماهه اول سال آبی 1404-1403 (از ابتدای مهرماه تا پایان آذرماه سال 1403)، مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده ‌است. در این راستا، با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه فصل پاییز سال 1403 وضعیت بارش، دما، خشک‌سالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده ‌است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه اول سال آبی جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر‌این، ضمن پرداختن به اهم وقایع بخش آب در پاییز سال 1403، میزان تخصیص اعتبارات این بخش طی 9 ماه اول سال جاری ارائه و مقاصد مدنظر برای هزینه‌کردهای بودجه‌ای بررسی شده تا بتوان نسبت به اولویت‌های اعتباری- عملیاتی در بخش آب آگاهی یافت.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی مربوط به سه‌ماهه سوم سال 1403 و همچنین در طول سه‌ماهه اول سال آبی 1404-1403 (اول مهرماه تا آخر آذرماه سال 1403) در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه سوم سال 1403 (سال آبی 1404-1403) [1]، [2]، [3]، [4] و [5]

۳. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این بخش از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات تخصیص‌یافته طی سه‌ماهه سوم سال 1403 ارائه می‌شود.

بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان ‌می‌دهد میانگین بارش کل کشور در سه‌ماهه پاییز سال 1403، حدود 33/9 میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، افزایش 2/2 درصدی داشته، اما حدود 43 درصد کمتر از میانگین بلندمدت فصول پاییز است [1]. فصل پاییز به‌طور میانگین حدود یک‌چهارم از حجم بارش سالیانه کشور را به خود اختصاص می‌دهد، اما کاهش شدید بارش در پاییز سال 1403 سبب شده این فصل، یکی از فصول پاییز کم‌بارش طی 50 سال اخیر باشد. با توجه به امواج بارشی غالب در کشور، عمده افت بارش پاییز سال جاری در نیمه دوم این فصل رخ داده است. به‌جز استان مازندران که بارش بیش از میانگین بلندمدت را در فصل پاییز تجربه کرده، سایر استان‌های کشور نسبت به میانگین بلندمدت دچار کم‌بارشی بوده‌اند که از این بین، استان سیستان و بلوچستان بدترین شرایط را تجربه کرده است.

بررسی بلندمدت تعداد روز‌های بارش فصل پاییز طی سه دهه اخیر نیز بیانگر وجود یک روند کاهشی به‌ویژه در مناطق ساحلی شمال کشور است. همچنین بررسی روند تغییرات بلندمدت بارش طی پنج دهه اخیر نشان می‌دهد که میانگین بارش کشور با نرخ کاهشی 0/18 میلی‌متر در سال مواجه بوده است. همچنین با توجه به میزان بارش میانگین فصول پاییز طی این مدت، فصول پاییز در چهار سال اخیر جزو کم‌بارش‌ترین فصول پاییز در نیم‌قرن گذشته قرار می‌گیرند [1].

در فصل پاییز سال جاری میانگین دمای کشور 1/1 درجه سلسیوس بیشتر از میانگین دمای بلندمدت فصل پاییز بوده است. افزایش نسبتاً زیاد میانگین دمای فصل پاییز نسبت به بلندمدت منجر به وقوع پاییز گرم در کل کشور شده، به‌نحوی‌که طی چهار دهه گذشته، گرم‌ترین مهرماه در کل کشور تجربه شد. افزایش دمای میانگین دمای فصل پاییز در استان‌های مختلف متفاوت بوده که بیشترین افزایش متوسط دما در استان سیستان ‌و بلوچستان به میزان 1/9 درجه سلسیوس و کمترین افزایش دما در استان‌های خراسان شمالی و آذربایجان غربی به میزان 0/3 درجه سلسیوس رخ داده و به‌طور منطقه‌ای نیز، مناطق مرکزی تا شرق و جنوب کشور بیشترین افزایش دما را تجربه کرده‌اند. افزایش دمای فصل پاییز نسبت به میانگین در برخی از استان‌های کشور از‌جمله هرمزگان، کرمان، فارس، چهارمحال ‌و بختیاری، یزد، کهگیلویه ‌و بویراحمد، لرستان، بوشهر، اصفهان، گیلان و البرز با شدت بیشتری اتفاق افتاده و بیش از یک درجه سلسیوس بوده است [1].

بررسی روند میانگین دمای فصلی سال جاری و فصول قبل از آن (طی دو سال اخیر) نشان‌دهنده روند افزایشی دما در سطح کشور بوده است. افزایش میانگین دمای فصلی نسبت به بلندمدت، منجر به افزایش تبخیر شده و هم‌زمان کاهش محسوس بارش در استان‌های مختلف کشور، سهم فصل پاییز برای نقش‌آفرینی در تأمین آب در سال آبی جاری بسیار کم کرده است.

با توجه به اینکه برای سنجش صحیح خشک‌سالی، بررسی دو پارامتر بارش و تبخیر- تعرق معیار بهتری از وضعیت خشک‌سالی به‌دست خواهند داد، بدین‌‌منظور از پارامتر SPEI استفاده شده است. براساس این پارامتر، بیشتر مناطق کشور در فصل پاییز با خشک‌سالی خیلی شدید تا شدید مواجه بوده است. در پهنه‌های وسیعی از مناطق مرکز، شرق و جنوب شرق کشور خشک‌سالی شدید رخ داده و تنها بخش‌های محدودی از استان‌های مازندران، گیلان، شرق گلستان، زنجان، کردستان، شرق لرستان و شمال خراسان شمالی در فصل پاییز ترسالی و یا شرایط نرمال را تجربه کرده‌اند. مناطق واقع در زاگرس میانی به‌عنوان سرمنشأ رودهای مهم جاری در مرکز و جنوب شرق کشور نیز عمدتاً با خشک‌سالی شدید تا خفیف مواجه شده است [1]. براساس معیارهای سنجش خشک‌سالی، در سه دهه اخیر، فصل پاییز سال 1403 یکی از چهار پاییز خشک در کشور با گستردگی و شدت به نسبت قابل‌توجه بوده است.

در فصل پاییز سال جاری، میانگین دمای جهانی 0/75 درجه سلسیوس بالاتر از میانگین بلندمدت 30‌ساله منتهی به سال 2020 بوده و بعد از رکورد دمایی ثبت شده برای پاییز سال گذشته (0/88 درجه سلسیوس)، دومین پاییز گرم ثبت شده در سطح کره زمین محسوب می‌شود. در اکثر مناطق از شرق اروپا، غرب آسیا، غرب چین، جنوب غرب روسیه و در سطح اکثر کشورهای منطقه از‌جمله شبه‌جزیره عربستان، ایران، افغانستان، پاکستان، هند و مناطقی از شرق ترکیه، پاییز گرم‌تری نسبت به بلندمدت تجربه شده است. با مناطق محدودتری از‌جمله غرب هند، جنوب شرق اروپا، شمال آفریقا، عراق، سوریه، عمده مناطق ترکیه و شمال شبه‌جزیره عربستان شرایط دمایی نرمال داشته‌اند. از منظر بارش نیز ایران، عراق، شبه‌جزیره عربستان، پاکستان، جنوب روسیه و عمده مناطق ترکمنستان با کاهش بارش و کشورهای ترکیه، افغانستان، شمال هند و مناطق پراکنده و محدود شمال ایران (مازندران) با افزایش بارش نسبت به میانگین بلندمدت فصل پاییز مواجه شده‌اند. بررسی شاخص خشک‌سالی نیز نشان می‌دهد متأثر از کاهش بارش و افزایش دما که منجر به تشدید تبخیر و تعرق شده، غرب چین، روسیه و اکثر کشورهای منطقه از‌جمله ایران، شبه‌جزیره عربستان، پاکستان، عمده مناطق افغانستان، منطقه قفقاز، عراق، سوریه و ترکیه نیز با سطوح مختلف خشک‌سالی مواجه شده‌اند، در‌حالی‌که بیشتر مناطق هند، قزاقستان و قرقیزستان شرایط مرطوب یا عادی را تجربه کردند [3].

بررسی وضعیت خشک‌سالی در کشور افغانستان در فصل پاییز، حاکی از آن است که در حوضه‌های آبریز مرزی و مشترک هیرمند و هریرود خشک‌سالی شدید تا خیلی شدید حاکم بوده و تنها در مناطقی از شمال کشور افغانستان شرایط نرمال بوده است. وضعیت خشک‌سالی در حوضه آبریز رودخانه مشترک و مرزی هیرمند نسبت به حوضه آبریز هریرود شدیدتر بوده است. همسایه غربی ایران، کشور عراق نیز در فصل پاییز تقریباً در بیشتر مناطق با خشک‌سالی خفیف مواجه بوده و مناطق مرکزی این کشور شرایط نرمال را تجربه کرده‌ است. سرچشمه‌های دجله و فرات در کشور ترکیه نیز خشک‌سالی شدید تا متوسط حاکم بوده است. با‌این‌وجود، در حوضه آبریز ارس، عمدتاً شرایط خشک‌سالی خفیف تا وضعیت نرمال برقرار بوده است [3]. در صورت تداوم خشک‌سالی در مناطق شرقی ترکیه و شمال عراق در فصول آتی، کاهش آبدهی رودخانه‌های دجله و فرات و وقوع مشکلات ناشی از کم‌آبی در منطقه بین‌النهرین دور از انتظار نخواهد بود.

در‌خصوص وضعیت سدهای کشور، طی سه‌ماهه اول سال آبی 1404-1403 (فصل پاییز سال 1403)، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور حدود 22/5 میلیارد مترمکعب (43 درصد پرشدگی) بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 11 درصد بیشتر است. بیشترین درصد اختلاف ذخیره (مثبت) نسبت به مدت مشابه سال گذشته مربوط به سدهای استان سیستان‌ و بلوچستان بوده است. حجم آب در سدهای زنجیره کارون که نقش مهمی در تولید برقابی و تأمین مصارف مهم کشاورزی و خارج از فصل کشور را ایفا می‌کنند، در کل زنجیره، مشابه سال گذشته بوده است. همچنین زنجیره سدهای دریاچه ارومیه و سدهای استان تهران نسبت به مدت مشابه سال گذشته، از حجم بیشتری برخوردار بوده‌اند. اما بسیاری از سدهای عمدتاً واقع در جنوب و شرق کشور از‌جمله در استان‌های هرمزگان، بوشهر، خراسان جنوبی با افت قابل‌توجهی مواجه شده و سدهای شمیل و نیان (هرمزگان) و نهرین (خراسان جنوبی) تقریباً دچار خشک‌شدگی کامل شده‌اند. از دیگر سدهای مهم که با افت بیش از 40 درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده‌اند نیز می‌توان سدهای زاینده‌رود (اصفهان)، پانزده خرداد (حوضه قمرود/ استان مرکزی و استان قم)، استقلال (هرمزگان)، نسا (کرمان) و کمال صالح (مرکزی) اشاره کرد.

در فصل پاییز، مجموع تولید برقابی کشور معادل 2206 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 2/4 درصد بوده است. طی فصل پاییز نسبت به فصل تابستان، میزان تولید برقابی، متأثر از کاهش بار شبکه و نیز به‌منظور ذخیره آب برای فصول آتی، حدود 75 درصد کاسته شده است. در این فصل بیشترین میزان تولید برقابی کشور در مهرماه بوده و در ماه‌های آبان و آذر، میزان تولید برقابی تقریباً ثابت باقی‌مانده است. با توجه به لزوم ذخیره آب برای دوره گرم سال بعد و همچنین متأثر از کاهش بارش در فصل پاییز، افزایش سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور در فصل زمستان مورد انتظار نیست.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک‌دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1403 بالغ‌بر 480 هزار میلیارد ریال بوده و در بخش ردیف‌های متفرقه برای برخی از برنامه‌ها و طرح‌های بخش آب اعتباری بالغ‌بر 160 هزار میلیارد ریال لحاظ شده است. عمده این اعتبارات همانند سال‌های گذشته مربوط به برنامه‌های آبرسانی، سدسازی، ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی، انتقال آب، ساماندهی رودخانه‌ها، ساخت تونل، ایجاد تأسیسات فاضلاب و مجتمع‌های آبرسانی روستایی است. در فصل پاییز از مجموع اعتبارات مصوب، 12 درصد تخصیص صورت گرفته و با احتساب تخصیص صورت گرفته در فصول قبل، مجموع تخصیص اعتبارات سال 1403 تا انتهای این فصل بالغ‌بر 45 درصد است.

۴. وقایع مهم بخش آب

وقایع مختلف رخ داده در بخش آب، بسته به میزان اهمیت آنها، وضعیت این بخش را در موضوعات مختلف سازه‌ای، مدیریتی، تنش‌های آبی، رخدادهای طبیعی، سرمایه‌گذاری و ... نمایان‌تر کرده و اطلاع از آنها به شناخت بهتر وضعیت این بخش کمک می‌کند. در همین راستا، برخی وقایع مهم بخش آب در فصل پاییز سال 1403 را می‌توان به‌شرح ذیل اشاره کرد:

• توسعه سامانه تحلیل‌های کمّی‌و‌کیفی منابع آب سطحی به‌صورت پایلوت در آذربایجان شرقی،
• تخصیص اعتبار طرح انتقال آب از ارس به آذربایجان شرقی از محل بدهی کشور آذربایجان بابت احداث سدهای خداآفرین و قیزقلعه‌سی و آغاز رینگ شرقی آبرسانی شهر تبریز با هدف انتقال اضطراری آب زرینه‌رود با اعتبار 8000 میلیارد ریال،
• افتتاح بزرگ‌ترین آب‌شیرین‌کن خوزستان با ظرفیت ۲۵ هزار متر‌مکعب در شبانه‌روز در آبادان،
• برگزاری اختتامیه هفتمین سال طرح ملی دانش‌آموزی داناب با هدف فرهنگ‌سازی حفاظت از منابع آب.
• معرفی بحث آب به‌عنوان بزرگ‌ترین چالش پیش‌روی کشور و لزوم جامع‌‎نگری در این خصوص از‌سوی رئیس قوه مقننه.

۵. جمع‌بندی و تحلیل

شاخص‌های مهم آب و هواشناسی حاکی از آن است که سه‌ماهه نخست سال آبی 1404-1403، میانگین بارش کل کشور نسبت به مدت مشابه بلندمدت با حدود 46 درصد کاهش‌یافته و با تداوم چندساله این وضعیت، پاییز سال جاری به‌همراه سه پاییز گذشته در زمره خشک‌ترین فصول پاییز طی 50 سال اخیر قرار می‌گیرند. روند کلی کاهش بارش سالیانه و افت قابل‌توجه بارش در فصل پاییز به‌خصوص طی سال‌های اخیر، به‌نوعی بیانگر تغییر الگوی بارش کشور بوده، به‌نحوی‌که فصول پاییز به نسبت خشک‌تری نسبت به بلندمدت، در کشور تجربه شده است. با توجه به سهم 25 درصدی بارش پاییز از کل بارش‌های سال آبی در سطح کشور، این کم‌بارشی در فصل پاییز بر کاهش منابع آب کشور تأثیری بیش از درصد افت بارش برجای خواهد گذاشت.

فصل پاییز سال 1403 میانگین دمای کل کشور نسبت به مدت مشابه بلندمدت 1/1 درجه سلسیوس بیشتر بوده است. این افزایش دما نسبت به میانگین بلندمدت پاییز در سطح تمامی استان‌های کشور رخ داده که میزان آن از 1/9 درجه سلسیوس در سیستان‌ و بلوچستان تا 0/3 درجه سلسیوس در خراسان شمالی و آذربایجان غربی متفاوت است. اگرچه دمای پاییز امسال نسبت به سال گذشته (به‌عنوان گرم‌ترین پاییز ثبت شده در کشور)، کمتر بوده، اما دومین رکورد پاییز گرم طی چهار دهه اخیر را ثبت کرده است. افزایشِ به نسبت شدید دما در سطح کشور، به‌ویژه مناطق جنوب شرق و مرکزی کشور به‌همراه افت قابل‌توجه میزان بارش در سطح کشور، منجر به تشدید خشک‌سالی در فصل پاییز شده است. عمده مناطق کشور به‌ویژه در مناطق جنوبی، جنوب شرق و مرزهای شرقی کشور وضعیت خشک‌سالی شدید را تجربه کرده‌اند و در سایر مناطق کشور نیز به‌جز مناطق محدودی از‌جمله استان‌های مازندران، زنجان و کردستان که شرایط ترسالی یا نرمال را تجربه کرده‌اند، در سایر مناطق کشور از‌جمله مناطق جنوب غرب و شمال غرب کشور، عمدتاً شرایط خشک‌سالی متوسط حاکم بوده است. شرایط بارش و دمایی کشور سبب شده تا پاییز سال جاری یکی از چهار پاییز خشک کشور با گستردگی و شدت چشمگیر طی سه دهه اخیر باشد.

شرایط خشک‌سالی فصل پاییز در اکثر کشورهای منطقه نیز حاکم بوده است. در کشور افغانستان در حوضه آبریز هیرمند طی این فصل شرایط خشک‌سالی شدید حاکم بوده، اما در حوضه آبریز هریرود خشکسالی شدید تا متوسط رخ داده است. در حوضه‌های آبریز مشترک غرب کشور نیز، سرچشمه‌های دجله و فرات در کشور ترکیه و شمال عراق، عمدتاً شرایط خشک‌سالی متوسط تا شدید حاکم بوده، اما در عمده مناطق عراق و شرق سوریه، خشک‌سالی خفیف رخ داده است. در صورت تداوم خشک‌سالی در حوضه‌های آبریز دجله و فرات طی فصول آتی، کاهش آبدهی این رودخانه‌ها و ایجاد مشکلات ناشی از آن در مناطق پایاب حوضه، به‌ویژه در مناطق جلگه‌ای عراق مورد انتظار است. در مناطق سراب حوضه آبریز رودخانه ارس در کشور ترکیه شرایط به نسبت بهتر بوده و وضعیت نرمال تا خشک‌سالی خفیف در این نواحی رخ داده است.

در انتهای فصل پاییز سال 1403 درصد پرشدگی سدهای کشور با افزایش 11 درصدی نسبت به مدت مشابه سال آبی قبل از آن به 43 درصد رسیده که حجم معادل آن حدود 22/5 میلیارد مترمکعب است. وضعیت ذخیره زنجیره سدهای مهم کشور از‌جمله در حوضه آبریز دریاچه ارومیه و سدهای پنج‌گانه تهران نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش داشته و حجم زنجیره سدهای کارون مشابه سال گذشته است. اما تعدادی از سدهای مهم کشور که نقش مهمی در تأمین منابع آب شرب داشته، از‌جمله سدهای زاینده‌رود (اصفهان)، پانزده خرداد (حوضه قمرود)، استقلال (هرمزگان)، نسا (کرمان) و کمال صالح (مرکزی) با افت 40 درصدی و بیشتر نسبت به مدت مشابه سال گذشته مواجه شده‌اند. بعضی از پیکره‌های مهم آبی شرق کشور از‌جمله چاه‌نیمه‌های سیستان و سد دوستی نیز درصد پرشدگی بیش از 100 درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته تجربه کرده‌اند. تولید برقابی نیز در سه‌ماهه فصل پاییز معادل 2206 هزار مگاوات ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 2/4 درصد بوده است.

مجموع اعتبارات تملک‌دارایی‌های سرمایه‌ای بخش آب براساس قانون بودجه سال 1403 بیش از 480 هزار میلیارد ریال بوده که طی فصل پاییز، حدود 12 درصد از این اعتبارات تخصیص یافته است.