بیان/شرح مسئله
در گزارش پیشرو تحلیلی از اعتبارات حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در بخش دوم لایحه بودجه سال 1404 به همراه مقایسه آنها با اعتبارات این حوزه در سال 1403 و مطابقت آنها با مواد قانون برنامه هفتم پیشرفت و بخش اول قانون بودجه سال 1404 ارائه می شود تا بتوان مبتنی بر این ارزیابی، تصویب قانون بودجه منسجمتر و کارآمدتری را در حوزه مزبور برای سال 1404 رقم زد.
نقطهنظرات/یافتههای کلیدی
براساس بررسیهای صورتگرفته، مجموع اعتبارات دستگاههای حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در لایحه بودجه 1404، بیش از 40 هزار میلیارد تومان برآورد شده است. سهم بودجه دین از کل بودجه فرهنگ در قانون بودجه 1403 و بخش دوم لایحه بودجه سال 1404، بهترتیب 39.33 و 31.25 درصد بوده و همچنین سهم این حوزه از مصارف بودجه عمومی دولت در قانون بودجه سال 1403 و بخش دوم بهترتیب 1/14 و 0/75 درصد است.
در میان دستگاههای بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف بیشترین افزایش اعتبارات هزینهای مربوط به قرارگاه قرب بقیةالله(عج) (با رشد 67/45 درصدی) است. آستان مقدس امامخمینی(ره) و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بهترتیب با رشد 49/08 و 48/16 درصدی در رتبههای بعدی قرار دارند. همچنین سازمان اوقاف و امور خیریه، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها-کمک به ستاد عمره و عتبات دانشگاهیان و شورایعالی حوزههای علمیه، بهترتیب با درصدهای رشد 6/59، 10/16 و 15/3 کمترین درصد رشد هزینهای را داشتهاند.
کمترین رشد اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای در میان دستگاههای بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف حدود 15درصد است که دستگاههای متعددی ازجمله ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امامخمینی(ره) این میزان از رشد را داشتهاند. گفتنی است که در بخش دوم لایحه بودجه 1404، مجموع اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای 24/71 درصد و مجموع اعتبارات هزینهای 25/05 درصد رشد داشتهاند.
حذف اعتبارات 1% هزینهکرد فرهنگی دستگاههای دولتی و شرکتها (مندرج در جزء 1 و 2 بند «ث» تبصره «8» بخش اول قانون بودجه سال 1404 کل کشور) از ستون درآمدهای اختصاصی جداول اعتبارات مصوب دستگاهها و انتقال آن به ردیف بودجه جداگانهای ذیل سازمان برنامه و بودجه با شماره طبقهبندی 102535 تحت عنوان «موضوع بند ث تبصره «8» یکدرصد شرکتها قابلابلاغ به دستگاههای اجرایی»، یکی از تفاوتهای اصلی جدول اعتبارات دستگاههای لایحه بودجه سال 1404 با جدول اعتبارات این دستگاهها در قانون بودجه سال 1403 است. این بدان معنا است که بخشی از اعتبارات حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف به جدول «برنامه همافزایی و ارتقای فعالیت ها و تولیدات فرهنگی از محل یک درصد از هزینههای شرکتهای دولتی موضوع بند «ث» تبصره «8»» یعنی جدول12 لایحه بودجه انتقال یافته است که باتوجه به نامشخصبودن سهم هرکدام از دستگاههای حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف از 5/5 هزار میلیارد تومان بندهای مرتبط این جدول، نمیتوان اعتبار دقیق این حوزه را تعیین نمود.
بهعلاوه آنکه مطابق با مواد (74، 75، 76، 79 و 80) قانون برنامه هفتم پیشرفت، دستگاههای حوزه دین، در چهار ردیف برنامهای از جدول1-14 بخش دوم لایحه بودجه سال 1404 دارای سهم هستند و مجموع اعتبارات این چهار ردیف، حدوداً 3.3 هزار میلیارد تومان بوده که در این جدول نیز، اعتبارات دستگاههای حوزه دین و غیر از آن مشترک هستند.
پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی
در قوانین برنامههای بودجه دو اخیر (سالهای 1402 و 1403)، سهم حوزه دین در کل بودجه کشور هیچگاه بیش از 2 درصد نبوده است. فارغ از مشکلات کمبود اعتبارات این عرصه، بیشتر سازمانهای دینی و تبلیغی معتقدند که هرساله درصد قابلتوجهی از اعتبارات آنها صرف هزینههای اجتنابناپذیری مانند جبران خدمات کارکنان میشود. به اذعان بسیاری از سازمانهای دینی و تبلیغی بیش از 50 درصد از اعتبارات تخصیصی خود را -که تقریباً معادل 80 درصد از بودجه مصوب آنها در قانون بودجه سال 1403 است- صرف حقوق و دستمزد نیروی انسانی نمودهاند و باقیمانده اعتبارات، توانایی پوششدادن برنامههای مصوب سالیانه را ندارد. مضاف آنکه با افزایش تورم، درصد مرتبط با حقوق و دستمزد رفتهرفته بیشتر شده و به دنبال آن، سهم اعتبارات برنامهای کاهش مییابد. این امر میتواند اُفت عملکرد و اثرگذاری این سازمانها را به همراه داشته باشد. باتوجه به اینکه در سازمانهای دینی و فرهنگی عنصر نیروی انسانی نقش تعیینکنندهای در اثربخشی اقدامات دارد، با عدم رشد متناسب سبد اعتبارات هزینهای دستگاههای مزبور، این دستگاهها مجبورند که از سهم برنامههای تحولی و اجرایی خود بکاهند تا بتوانند امور جاری و حیاتی خود مانند امور مربوط به جبران خدمات کارکنان را با این اعتبارات پوشش دهند.
با این وجود، کاهش درصد رشد بخش اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای در لایحه بودجه سال 1404 نسبت به سال گذشته، تأملبرانگیز است. در قانون بودجه سال 1403، این اعتبارات بیش از 33درصد رشد داشتهاند، درحالیکه در بخش دوم لایحه بودجه سال 1404، رشد اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای کمتر از 25درصد است. بهویژه آنکه سازمانهای متعددی ازجمله سازمان تبلیغات اسلامی که دستگاه مجری و کنشگرِ میدانی محسوب میشوند و در تمامی استانها دارای بازوهای اجرایی هستند، کمترین رشد اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای را در میان دستگاههای این حوزه داشتهاند؛ بهگونهای که اعتبارات تملکی آنها کمتر از بسیاری از دستگاههای کوچکتر مانند دانشگاه مذاهب اسلامی است.
بعلاوه آنکه با توجه به حجم تکالیف و وظایف دستگاههای حوزه دین در قانون برنامه هفتم پیشرفت، مانند اجرای طرح مسجدمحوری، طرح بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی و اجرای اسناد مهمی مانند «استقرار ساز و کار راهبری و پشتیبانی از مساجد»، «سند جامع امور فرهنگی بینالملل جمهوری اسلامی ایران» که در خود لایحه مزبور نیز بر آنها تأکید شده است، عدم رشد شایسته اعتبارات هزینهای این دستگاهها، موجب خواهد شد که عملکرد آنها، افول کرده و از برنامههای تحولی پیشبینیشده در برنامه هفتم پیشرفت، باز بمانند.
یکی از اقدامات راهبردی در بخش دوم لایحه بودجه سال 1404، محوریتبخشیدن به اسناد کلان سیاستی، مانند اسناد «استقرار سازوکار راهبری و پشتیبانی از مساجد»، «سند جامع امور فرهنگی بینالملل جمهوری اسلامی ایران» در توزیع اعتبارات موضوع بند «ث» تبصره «8» بخش اول قانون بودجه 1404، در جدول 12ام بخش دوم لایحه مزبور است. این اقدام، زمینه ثمراتی مانند ایجاد نظم و انضباط دستگاهی، جلوگیری از موازیکاری و هدررفت منابع و امکانات، منظمنمودن سلسهمراتب سیاستگذاری در حوزههای موضوعی، افزایش شفافیت عملکردی و امکان ارزیابیعملکرد دستگاهی توسط دستگاههای ناظر را فراهم میآورد. اما رقمخوردن این موارد، نیازمند تقویت این رویکرد با رفع نواقص و ضعفهای نگاشت نهادی این فعالیتها مطابق با اسناد کلان سیاستی و قانون برنامه هفتم پیشرفت، با اضافهنمودن دستگاههای متولی و همکاری که براساس این اسناد، در جدول 12ام از قلم افتادهاند، است. بعلاوه اینکه این اسناد سیاستی کلان، علاوه بر محوریت در توزیع اعتبارات موضوع بند «ث» تبصره «8» بخش اول قانون بودجه 1404، میتوانست در توزیع اعتبارات سایر جداول نیز محوریت یابد، اما این محوریت به صورت محدود، فقط در مورد جدول12 صورت گرفته است.
ارزیابیِ پیش از انجام سیاست، به سیاستگذاران اصلِ امکان، میزان و موانع احتمالیِ اجراییسازی سیاست و یا برنامه را پیش از اجرای آن نشان میدهد [1]. بنابراین یکی از اصلیترین عوامل موفقیت یک سیاست، برنامه یا قانون، ارزیابی پیش از اجرا است که ضرورتی غیرقابلانکار در فرآیند تهیه و تدوین سیاستها و برنامهها و تبدیل آنها به قانون دارد. اعتبارات حوزه دین و ارشاد اسلامی یکی از موضوعاتی که در لوایح بودجه سالیانه قابل رصد و ارزیابی است.
با توجه به اینکه لایحه بودجه سال 1404، اولین لایحه بودجه پس از ابلاغ قانون برنامه هفتم پیشرفت است، این انتظار وجود دارد که احکام فصل 15 این قانون با عنوان «ارتقای فرهنگ عمومی و رسانه»، به صورت خاص و بخشهایی مرتبط به حوزه دین از دیگر فصول مانند فصلهای 16 (زن، خانواده و جمعیت)، 17 (میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی) و 19 (ارتقای نظام آموزشی) در لایحه بودجه سال 1404مورد توجه قرار گرفته باشد.
بنابراین، اکنون که جزئیات بخش دوم لایحه بودجه سال 1404 توسط مجلس شورای اسلامی دریافت شده است و در حال بررسی در مجلس شورای اسلامی و در آستانه تصویب است، در گزارش پیشرو تلاش خواهد شد تا تصویری از اعتبارات حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در این لایحه به همراه مقایسه آنها با اعتبارات این حوزه در سال 1403 و همخوانی آنها با مواد قانون برنامه هفتم پیشرفت و بخش اول قانون بودجه سال 1404، به عنوان دو ریل اصلیِ برنامهریزی حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف، در کنار سایر اسناد بالادستی ارائه گردد تا بتوان مبتنی بر این ارزیابی، مقدمات تصویب قانون بودجه منسجمتر و کارآمدتری را در حوزه مزبور برای سال 1404 رقم زد.
در این گزارش دستگاههای بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف، مجموعه دستگاههایی در نظر گرفته شده که عمده اعتبارات آنها از برنامههای مرتبط با دین و مذهب در لایحه بودجه سال 1404 است و شامل 39 ردیف دستگاهی است. در ادامه به بررسی تطبیقی اعتبارات پیشنهادی دستگاههای حوزه دین در جدول7ب لایحه بودجه سال 1404 با قانون بودجه سال 1403 پرداخته خواهد شد؛
جدول 1. مقایسه بودجه اعتبارات دستگاههای حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در جدول (7 ب) لایحه بودجه سال 1404 و قانون بودجه سال 1403 [2]و[4](میلیون ریال)
|
عنوان دستگاه اصلی/اجرایی |
هزینهای |
تملک داراییهای سرمایهای |
جمع کل |
||||||
|
مصوب 1403 |
برآورد 1404 |
درصد رشد |
مصوب 1403 |
برآورد 1404 |
درصد رشد |
مصوب 1403 |
برآورد 1404 |
درصد رشد |
|
|
سازمان اوقاف و امور خیریه |
9,883,486 |
11,570,000 |
17.06 |
8,840 |
15,000 |
69.68 |
9,892,326 |
11,585,000 |
17.11 |
|
سازمان اوقاف و امور خیریه |
1,313,504 |
1,400,000 |
6.59 |
8,840 |
15,000 |
69.68 |
1,322,344 |
1,415,000 |
7.01 |
|
سازمان اوقاف و امور خیریه-حمایت از مدارس علوم دینی اهل سنت کمک به معیشت روحانیون |
8,569,982 |
10,170,000 |
18.67 |
- |
- |
- |
8,569,982 |
10,170,000 |
18.67 |
|
سازمان برنامه و بودجه کشور |
2,834,346 |
4,050,000 |
42.89 |
214,194 |
691,000 |
222.60 |
3,048,540 |
4,741,000 |
55.52 |
|
مؤسسه نشر آثار حضرت امام قدس سره |
1,828,147 |
2,550,000 |
39.49 |
69,322 |
91,000 |
31.27 |
1,897,469 |
2,641,000 |
39.19 |
|
آستان مقدس حضرت امام خمینی(ره) |
1,006,199 |
1,500,000 |
49.08 |
144,872 |
600,000 |
314.16 |
1,151,071 |
2,100,000 |
82.44 |
|
قرب بقیة الله |
11,849,626 |
19,842,589 |
67.45 |
- |
- |
- |
11,849,626 |
19,842,589 |
67.45 |
|
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری |
7,391,651 |
9,119,000 |
23.37 |
3,092 |
10,000 |
223.42 |
7,394,743 |
9,129,000 |
23.45 |
|
نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها |
6,574,076 |
8,200,000 |
24.73 |
3,092 |
10,000 |
223.42 |
6,577,168 |
8,210,000 |
24.83 |
|
نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها-کمک به ستاد عمره و عتبات دانشگاهیان |
619,126 |
682,000 |
10.16 |
- |
- |
- |
619,126 |
682,000 |
10.16 |
|
نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها-پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی |
198,449 |
237,000 |
19.43 |
- |
- |
- |
198,449 |
237,000 |
19.43 |
|
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
33,800,446 |
44,715,000 |
32.29 |
264,851 |
892,000 |
236.79 |
34,065,297 |
45,607,000 |
33.88 |
|
دانشگاه علوم و معارف قرآنی |
1,328,608 |
1,920,000 |
44.51 |
97,237 |
150,000 |
54.26 |
1,425,845 |
2,070,000 |
45.18 |
|
سازمان حج و زیارت |
409,338 |
486,000 |
18.73 |
- |
- |
- |
409,338 |
486,000 |
18.73 |
|
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی* |
13,350,432 |
19,780,000 |
48.16 |
4,425 |
10,000 |
125.99 |
11,916,661 |
19,790,000 |
66.07 |
|
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی |
14,059,452 |
16,650,000 |
18.43 |
149,701 |
400,000 |
167.20 |
14,209,153 |
17,050,000 |
19.99 |
|
مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی |
1,120,389 |
1,400,000 |
24.96 |
1,449 |
10,000 |
590.13 |
1,121,838 |
1,410,000 |
25.69 |
|
مجمع جهانی اهل بیت |
2,061,664 |
2,440,000 |
18.35 |
5,295 |
11,000 |
107.74 |
2,066,959 |
2,451,000 |
18.58 |
|
دانشگاه اهل بیت |
707,319 |
954,000 |
34.88 |
5,295 |
11,000 |
107.74 |
712,614 |
965,000 |
35.42 |
|
دانشگاه مذاهب اسلامی |
763,244 |
1,085,000 |
42.16 |
1,449 |
300,000 |
20603.93 |
764,693 |
1,385,000 |
81.12 |
|
دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم |
7,301,760 |
9,130,000 |
25.04 |
4,829 |
11,000 |
127.79 |
7,306,589 |
9,141,000 |
25.11 |
|
شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی |
2,681,613 |
3,110,000 |
15.97 |
3,048 |
10,000 |
228.08 |
2,684,661 |
3,120,000 |
16.22 |
|
شورای عالی حوزههای علمیه |
56,829,627 |
66,000,000 |
16.14 |
13,710,990 |
16,151,000 |
17.80 |
70,540,617 |
82,151,000 |
16.46 |
|
شورای عالی حوزههای علمیه |
45,968,711 |
53,000,000 |
15.30 |
12,358,851 |
14,555,000 |
17.77 |
58,327,562 |
67,555,000 |
15.82 |
|
شورای سیاستگذاری حوزههای علمیه خواهران |
10,860,916 |
13,000,000 |
19.70 |
1,352,139 |
1,596,000 |
18.04 |
12,213,055 |
14,596,000 |
19.51 |
|
شورای برنامهریزی مدیریت حوزههای علمیه خراسان |
5,939,498 |
8,000,000 |
34.69 |
61,636 |
73,000 |
18.44 |
6,001,134 |
8,073,000 |
34.52 |
|
مرکز خدمات حوزههای علمیه |
114,435,965 |
139,673,158 |
22.05 |
965,813 |
1,300,000 |
34.60 |
115,401,778 |
140,973,158 |
22.16 |
|
مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) |
3,329,907 |
4,000,000 |
20.12 |
35,735 |
41,095 |
15.00 |
3,365,642 |
4,041,095 |
20.07 |
|
سازمان تبلیغات اسلامی |
39,885,837 |
49,547,539 |
24.22 |
2,016,036 |
2,368,057 |
17.46 |
41,901,873 |
51,915,596 |
23.90 |
|
سازمان تبلیغات اسلامی |
19,538,155 |
23,950,000 |
22.58 |
180,607 |
208,000 |
15.17 |
19,718,762 |
24,158,000 |
22.51 |
|
مؤسسه پژوهشی و فرهنگی انقلاب اسلامی |
2,157,483 |
2,920,000 |
35.34 |
77,265 |
92,000 |
19.07 |
2,234,748 |
3,012,000 |
34.78 |
|
بنیاد دائرهالمعارف اسلامی |
806,299 |
1,105,000 |
37.05 |
- |
10,000 |
- |
806,299 |
1,115,000 |
38.29 |
|
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی |
906,831 |
1,133,539 |
25.00 |
13,357 |
16,495 |
23.49 |
920,188 |
1,150,034 |
24.98 |
|
شورای سیاستگذاری ائمه جمعه |
2,097,971 |
2,680,000 |
27.74 |
11,868 |
35,000 |
194.91 |
2,109,839 |
2,715,000 |
28.68 |
|
مرکز رسیدگی به امور مساجد |
1,161,023 |
1,380,000 |
18.86 |
50,222 |
58,000 |
15.49 |
1,211,245 |
1,438,000 |
18.72 |
|
ستاد اقامه نماز |
982,575 |
1,270,000 |
29.25 |
9,658 |
15,000 |
55.31 |
992,233 |
1,285,000 |
29.51 |
|
مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی |
1,103,523 |
1,410,000 |
27.77 |
197,880 |
227,562 |
15.00 |
1,301,403 |
1,637,562 |
25.83 |
|
مؤسسه دایرهالمعارف فقه اسلامی |
227,640 |
290,000 |
27.39 |
- |
- |
- |
227,640 |
290,000 |
27.39 |
|
مرکز الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت |
283,231 |
361,000 |
27.46 |
1,449 |
10,000 |
590.13 |
284,680 |
371,000 |
30.32 |
|
نمایندگی ولیفقیه در امور حج و زیارت |
188,158 |
238,000 |
26.49 |
- |
- |
- |
188,158 |
238,000 |
26.49 |
|
مرکز رسیدگی به امور مساجد-امور مساجد خراسان بزرگ(رضوی-شمالی-جنوبی) |
700,053 |
830,000 |
18.56 |
- |
- |
- |
700,053 |
830,000 |
18.56 |
|
ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر |
1,558,803 |
1,880,000 |
20.61 |
488,204 |
562,000 |
15.12 |
2,047,007 |
2,442,000 |
19.30 |
|
حوزه هنری انقلاب اسلامی |
8,174,092 |
10,100,000 |
23.56 |
985,526 |
1,134,000 |
15.07 |
9,159,618 |
11,234,000 |
22.65 |
|
جامعه المصطفی العالمیه |
12,719,766 |
17,500,000 |
37.58 |
45,395 |
55,000 |
21.16 |
12,765,161 |
17,555,000 |
37.52 |
|
جمع |
308,883,528 |
386,257,286 |
25.05 |
17,334,459 |
21,617,152 |
24.71 |
325,498,889 |
407,874,438 |
25.31 |
براساس جدول بالا مجموع اعتبارات دستگاههای حوزه دین در لایحه بودجه سال 1404، بیش از 40 هزار میلیارد تومان برآورد شده است. علیرغم رشد 29 درصدی اعتبارات دستگاههای این حوزه، در مجموع سهم اعتبارات حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف از مصارف عمومی بودجه کشور در سال 1404 نزدیک به 0.4 درصد نسبت به سال 1403 کاهش یافته است (جدول 5).
بعلاوه، مقایسه اعتبارات دستگاههای مزبور در لایحه بودجه سال 1404 و قانون بودجه سال 1403 کشور نشان میدهد که در بخش دوم این لایحه، مجموع اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای کمتر از 25 درصد و مجموع اعتبارات هزینهای حدود 25 درصد رشد داشته است.
همچنین حذف اعتبارات 1% هزینهکرد فرهنگی دستگاههای دولتی و شرکتها (مندرج در جزء 1 و 2 بند «ث» تبصره «8» بخش اول قانون بودجه سال 1404 کل کشور) از ستون درآمدهای اختصاصی جداول اعتبارات مصوب دستگاهها و انتقال آن به ردیف بودجه جداگانهای ذیل سازمان برنامه و بودجه با شماره طبقهبندی 102535 تحت عنوان «موضوع بند «ث» تبصره «8» یکدرصد شرکتها قابلابلاغ به دستگاههای اجرایی»، یکی از تفاوتهای اصلی جدول اعتبارات دستگاههای لایحه بودجه سال 1404 با جدول اعتبارات این دستگاهها در قانون بودجه سال 1403 است. این بدان معنا است که بخشی از اعتبارات حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف به جدول «برنامه هم افزایی و ارتقای فعالیت ها و تولیدات فرهنگی از محل یکدرصد از هزینههای شرکتهای دولتی موضوع بند «ث» تبصره «8»» یعنی جدول12 لایحه بودجه انتقال یافته است که باتوجه به نامشخصبودن سهم هرکدام از دستگاههای حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف از 5.5 هزار میلیارد تومان بندهای مرتبط این جدول، نمیتوان اعتبار دقیق این حوزه را تعیین نمود.
گفتنی است بیشترین افزایش اعتبارات هزینهای مربوط به قرارگاه قرب بقیةالله(عج) (با رشد 67/45 درصدی) بوده و آستان مقدس امامخمینی(ره) و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بهترتیب با رشد 49/08 و 48/16 درصدی در رتبههای بعدی قرار دارند. همچنین سازمان اوقاف و امور خیریه، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها - کمک به ستاد عمره و عتبات دانشگاهیان و شورای عالی حوزههای علمیه، بهترتیب با درصدهای رشد 6/59، 10/16، 15/3 کمترین درصد رشد هزینهای را داشتهاند.
در جدول شماره 9 بخش دوم لایحه بودجه سال 1404 که به اعتبارات ردیفهای متفرقه اختصاص یافته، مجموع اعتبارات موضوعات بخش دین، ارشاد اسلامی و اوقاف حدود 36 درصد رشد داشتهاند. «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی-طرح بلاغ» (با رشد 566 درصدی) و «شورای عالی حوزههای علمیه-کمک به احداث و تکمیل حوزههای علمیه» (با رشد 250 درصدی) بیشترین افزایش را نسبت به سال گذشته داشتهاند. حسب جدول2 گزارش، در میان موضوعات مرتبط به حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف، تنها موضوعات «کمک به صندوق توسعه قرآنی» و «کمک به مؤسسه شهید مطهری» و «مجمع جهانی اهل بیت-مرکز اسلامی آفریقای جنوبی» هستند که هیچگونه افزایش یا کاهشی در آنها دیده نمیشود.
با وجود اینکه میانگین درصد رشد موضوعات این حوزه بیش از 13 درصد بوده، اما ده موضوع از جدول9 لایحه بودجه سال 1404، رشد منفی داشتهاند. به بیان دیگر، رشد حدود نیمی از موضوعات حوزه دین و تبلیغ در جدول مزبور، منفی یا صفر بوده است. این موضوعات عبارتاند از: «ساخت زائرسرا برای زائران شهید حاج قاسم سلیمانی و کمک به زیرساختهای برگزاری مراسم سالگرد»، «توسعه فرهنگ و خدمات زیارتی با محوریت شهرهای مشهد، قم، شیراز و شهرری-کارگروه ملی زیارت»، «سازمان تبلیغات اسلامی-هیأت رزمندگان اسلام»، «شورای سیاستگذاری حوزههای علمیه خواهران-احداث حوزه علمیه خواهران»، «بازسازی و توسعه بیت حضرت امام(ره) در نجف اشرف»، «دایره المعارف فقه»، «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی-رایزنی فرهنگی آفریقای جنوبی»، «مؤسسه علم و تمدن و عرفان»، «مجمع عالی حکمت اسلامی» و «کمک به احداث و تکمیل ساختمان خیر مرحوم عابدزاده در مشهد».
درمجموع چنین میتوان گفت که حسب جدول2، اعتبارات مؤسسات پژوهشی و آموزشی دینی و همچنین موضوعات مرتبط با فرهنگ زیارت -بهجز اربعین حسینی- در جدول اعتبارات ردیفهای متفرقه لایجه بودجه سال 1404 کاهشی بودهاند.
جدول 2. برنامههای حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف مندرج در جدول9 لایحه بودجه 1404 [2]و[4] مبالغ به میلیون ریال
|
موضوع |
مصوب 1403 |
برآورد 1404 |
|
||||
|
هزینهای |
تملک داراییهای سرمایهای |
مجموع |
هزینهای |
تملک داراییهای سرمایهای |
مجموع |
درصد رشد |
|
|
اعتبارات متمرکز درآمد-هزینهای |
39,960,000 |
58.17 |
|||||
|
آستان قدس رضوی-استرداد مالیات شرکتها و مؤسسات وابسته |
3,793,364 |
- |
3,793,364 |
6,000,000 |
- |
6,000,000 |
58.17 |
|
اعتبارات ردیفهای موردی (موقت) |
40,120,000 |
18.32 |
|||||
|
احداث و تکمیل مساجد، مصلی و اماکن فرهنگی و مذهبی |
- |
500,000 |
500,000 |
- |
800,000 |
800,000 |
60 |
|
کمک به تأمین زیرساختها و هزینههای پشتیبانی از سفرهای زیارتی اربعین (کمک به کمیته هماهنگی و توسعه تسهیلات و خدمات اربعین-400 میلیارد تومان) |
5,040,000 |
- |
5,040,000 |
8,500,000 |
3,800,000 |
12,300,000 |
144.05 |
|
ستاد بازسازی عتبات-کمک |
44,000 |
10,000,000 |
10,044,000 |
50,000 |
13,000,000 |
13,050,000 |
29.93 |
|
توسعه فرهنگ و خدمات زیارتی با محوریت شهرهای مشهد، قم، شیراز و شهرری-کارگروه ملی زیارت |
200,000 |
4,550,000 |
4,750,000 |
220,000 |
4,000,000 |
4,220,000 |
11.16- |
|
کمک به آستانهای مقدس و صندوقهای سرمایهگذاری در طرح های حرمهای مطهر |
176,000 |
3,000,000 |
3,176,000 |
2,000,000 |
3,500,000 |
5,500,000 |
73.17 |
|
ساخت زائرسرا برای زائران شهید حاج قاسم سلیمانی و کمک به زیرساختهای برگزاری مراسم سالگرد |
- |
1,500,000 |
1,500,000 |
- |
500,000 |
500,000 |
66.67- |
|
سازمان تبلیغات اسلامی-صندوق توسعه قرآنی کشور |
500,000 |
- |
500,000 |
500,000 |
- |
500,000 |
0 |
|
بازسازی و توسعه بیت حضرت امام(ره) در نجف اشرف |
2,000,000 |
- |
2,000,000 |
1,000,000 |
- |
1,000,000 |
50- |
|
شورای عالی حوزههای علمیه-کمک به احداث و تکمیل حوزههای علمیه |
- |
200,000 |
200,000 |
- |
700,000 |
700,000 |
250 |
|
کمک به احداث و تجهیز مجتمع تربیتی آموزشی حضرت مهدی(عج) |
- |
1,500,000 |
1,500,000 |
2,000,000 |
- |
2,000,000 |
33.33 |
|
کمک به احداث و تکمیل ساختمان خیر مرحوم عابدزاده در مشهد |
- |
850,000 |
850,000 |
800,000 |
- |
800,000 |
5.88- |
|
مجمع عالی حکمت اسلامی |
150,000 |
- |
150,000 |
100,000 |
- |
100,000 |
33.33- |
|
مؤسسه علم و تمدن و عرفان |
1,200,000 |
- |
1,200,000 |
1,000,000 |
- |
1,000,000 |
16.67- |
|
دایره المعارف فقه |
100,000 |
- |
100,000 |
50,000 |
- |
50,000 |
50- |
|
کمک به مؤسسه شهید مطهری |
150,000 |
200,000 |
350,000 |
150,000 |
200,000 |
350,000 |
0 |
|
سازمان تبلیغات اسلامی-هیأت رزمندگان اسلام |
180,000 |
- |
180,000 |
150,000 |
- |
150,000 |
16.67- |
|
شورای سیاستگذاری حوزههای علمیه خواهران-احداث حوزه علمیه خواهران |
400,000 |
250,000 |
650,000 |
- |
250,000 |
250,000 |
61.54- |
|
کمک به اقلیتهای دینی |
500,000 |
- |
500,000 |
600,000 |
- |
600,000 |
20 |
|
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی- رایزنی فرهنگی آفریقای جنوبی |
270,000 |
- |
270,000 |
100,000 |
- |
100,000 |
62.96- |
|
مجمع جهانی اهل بیت-مرکز اسلامی آفریقای جنوبی |
60,000 |
- |
60,000 |
60,000 |
- |
60,000 |
0 |
|
سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی-طرح بلاغ |
300,000 |
- |
300,000 |
2,000,000 |
- |
2,000,000 |
566.67 |
|
مؤسسه فرهنگ علوم اسلامی قم |
88,000 |
- |
88,000 |
90,000 |
- |
90,000 |
2.27 |
|
مجموع |
11,358,000 |
22,550,000 |
33,908,000 |
19,370,000 |
26,750,000 |
46,120,000 |
36.02 |
در بخش دوم لایحه بودجه 1404 کل کشور، اعتبارات محل یکدرصد از هزینههای شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت، موضوع بند «ث» تبصره «8» بخش اول قانون بودجه سال 1404، تحت عنوانِ برنامهای «همافزایی و ارتقای فعالیتها و تولیدات فرهنگی» در جدول12 این لایحه آورده شده است، که در ادامه به ذکر اعتبارات حوزه دین در این جدول و سپس به ذکر نکاتی پیرامون آن، پرداخته خواهد شد.
جدول 3. برنامه همافزایی و ارتقای فعالیتها و تولیدات فرهنگی از محل یکدرصد از هزینههای شرکتهای دولتی موضوع بند «ث» تبصره «8» [4]
|
برنامههای اجرایی |
برنامه هفتم |
حوزه بند «ث» تبصره 8 |
میلیارد تومان |
|
برنامه اجرایی1: اعتلای سبک زندگی ایرانی-اسلامی و ارتقاء فرهنگ و هنر |
1475 |
||
|
1- حمایت و پشتیبانی از مردمیسازی فرهنگ |
ماده 75-د |
قرآنی |
180 |
|
2-ترویج فرهنگ ایثار و شهادت |
ماده 75-چ |
240 |
|
|
4-تولید فیلم سینمایی فاخر و ارزشمند در موضوعات تاریخی، دفاع مقدس، جبهه مقاومت و سبک زندگی ایرانی اسلامی |
ماده 74 |
600 |
|
|
8-بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی کشور |
ماده 75-الف |
5 |
|
|
9-برش استانی نقشه مهندسی فرهنگی کشور |
- |
450 |
|
|
دستگاههای متولی و همکار: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی (حوزه هنری انقلاب اسلامی) قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیهاللهعج، شورای عالی حوزه علمیه (قم/خراسان) |
|||
|
برنامه اجرایی2: گفتمانسازی، تبیین و تبلیغ معارف دینی |
1800.217 |
||
|
1-تبیین، تبلیغ، ترویج و نشر آثار و اندیشههای امامین انقلاب |
ماده 75-ت |
مهدویت و انتظار |
200 |
|
2-اجرای اسناد راهبردی توسعه فرهنگ قرآنی |
ماده 74 |
800 |
|
|
3-اجرای سند راهبری و پشتیبانی از مساجد کشور |
ماده 74و76 |
600.217 |
|
|
4-ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار |
ماده 76 |
200 |
|
|
دستگاههای متولی و همکار: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دفتر تبلیغات اسلامی، مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، سازمان اوقاف و امور خیریه، شورای عالی حوزه علمیه(قم/خراسان)، شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر، مرکز رسیدگی به امور مساجد، ستاد اقامه نماز، مسجد مقدس جمکران، مجمع جهانی اهلبیتع، ستاد توسعه فرهنگ مهدویت |
|||
|
برنامه اجرایی4: راهبری و ارتقاء دیپلماسی فرهنگی |
1340 |
||
|
1-اقدامات تبلیغی و روشنگرانه در مورد نقش فعال بانوان در ایران و جوامع اسلامی |
ماده 80 -تبصره2 |
نمایشی |
120 |
|
2-اجراییسازی سند فعالیتهای فرهنگی بینالملل |
- |
1220 |
|
|
دستگاههای متولی و همکار: سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، جامعهالمصطفی، مجمع جهانی اهلبیتع، مجمع جهانی تقریب مذاهب، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، سازمان حج و زیارت |
|||
|
برنامه اجرایی5: صیانت از میراث فرهنگی و توسعه گردشگری و صنایع دستی |
100 |
||
|
3- توسعه و ترویج فرهنگ زیارت |
ماده 82و83 |
گردشگری |
100 |
|
دستگاههای متولی و همکار: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان حج و زیارت، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، آستانهای مقدس و استانهای زیارتی، سازمان اوقاف و امور خیریه |
|||
|
برنامه اجرایی6: تحکیم نهاد خانواده، جوانی جمعیت، توانمندسازی بانوان و امور جوانان |
920 |
||
|
1-ارتقای کمی و کیفی مؤلفههای مؤثر در ازدواج و تحکیم بنیان خانواده |
ماده 78، 79 و80 |
تحکیم خانواده |
350 |
|
2-ارتقای کارآمدی و اثربخشی ساختارها و فعالیتها در حوزههای خانواده، زنان و جوانان |
ماده 80و81 |
20 |
|
|
3-ترویج فرهنگ فرزندآوری و اقدامات مؤثر در راستای جوانی جمعیت |
ماده 79و81 |
390 |
|
|
4-توانمندسازی و شکوفایی استعداد بانوان |
ماده 79و80 |
160 |
|
|
دستگاههای متولی و همکار: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری دردانشگاهها، شورای عالی حوزه علمیه (قم/خراسان)، شورای سیاستگذاری ائمه جمعه |
|||
|
برنامه اجرایی8: تربیت نیروی انسانی متخصص |
350 |
||
|
2-تقویت طرحهای فراگیر تربیت نخبگان |
- |
قرآنی |
350 |
|
دستگاههای متولی و همکار: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، قرارگاه فرهنگی اجتماعی بقیهاللهعج، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) |
|||
|
جمع |
5,985.393 |
||
جدول شماره 12 لایحه بودجه سال 1404 نیز همچون قانون بودجه سال گذشته، به اعتبارات موضوعیِ محل یکدرصد از هزینههای شرکتهای دولتی اختصاص دارد. براساس این جدول، قریب به 6 هزار میلیارد تومان از اعتبارات موضوعیِ محل یکدرصد از هزینههای شرکتهای دولتی موضوع بند «ث» تبصره «8»، به حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف باز میگردد اما سهم دستگاههای متولی و همکار آن به تفکیک معین نشده است. به بیان دیگر، همانگونه که در جدول3 آورده شده، بخش دیگری از اعتبارات این حوزه مشترکاً با برخی حوزههای دیگر -مانند حوزه زنان و خانواده و فرهنگ عمومی- در جدول12 لایحه بودجه منظور شده که در آینده، بر اساس سهمبندی اعلامی سازمان برنامه و بودجه، اعتبار خاص هر دستگاه از برنامههای بالا، تعیین میگردد.
براساس تطبیق اسناد بالادستی، مانند قانون برنامه هفتم پیشرفت، با مفاد جدول 12 لایحه، این جدول دارای اشکالاتی است که عبارتند از:
یکی از مهمترین مشکلات جدول12 بخش دوم لایحه بودجه 1404، ضعف در نگاشت نهادی برنامههای اجرایی این جدول، براساس قانون برنامه هفتم پیشرفت و اسناد سیاستی کلانی است که این جدول به عنوان مبنای تقسیم حقوق و تکالیف دستگاهی قرار داده است. این نواقص عبارتند از:
در راستای تحقق زیربرنامه «بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی کشور» ذیل برنامه اجرایی «اعتلای سبک زندگی ایرانی-اسلامی و ارتقاء فرهنگ و هنر»، دستگاههای بسیار مهمی مانند وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری دیده نشدهاند. در حالی که براساس بند الف ماده 75 قانون برنامه هفتم پیشرفت، ضروری است که این دستگاهها در فرآیند مزبور حاضر باشند. اساساً اندیشیدن و برنامهریزی به مقوله بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی، بدون کسب نظر و همیاری همه دستگاههای تأثیرگذار کلانحوزه فرهنگ و آموزش ممکن نیست. پیشفرض برای برنامهریزی و موفقیت «بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی» آن است که همه دستگاههای مهم و اثرگذار در حوزه فرهنگ و آموزش باید در فرآیند اندیشیدن و برنامهریزی برای این مهم شراکت و حضور فعال داشته باشند و شاید اصلیترین ضرورت زمینهای انجام این امر، اجماعی است که باید بین این دستگاهها صورت بگیرد تا با همدلی و مسئولیتپذیری این دستگاهها، مقدمات بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی مهیا گردد.
براساس مفاد سند «استقرار سازوکار راهبری و پشتیبانی از مساجد کشور»، 5 دستگاه اصلی حوزه مسجد عبارتند از: شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان اوقاف و امور خیریه، مرکز مدیریت خدمات حوزههای علمیه و سازمان بسیج مستضعفین. براساس این سند به تناسب موضوع و حیطه تکالیف دستگاهی در هر موضوع، دستگاههای فرعیایی به هر کدام از این دستگاهها کمک مینمایند، اما آن دستگاههای همکار در فهرست دستگاههای متولی و همکار، ذیل برنامه اجرایی 2 در جدول 12 این لایحه ذکر نشدهاند. این دستگاهها، براساس محور 5-2 سند مزبور عبارتند از: وزارت راه و شهرسازی، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، سازمان نظام مهندسی مسکن، سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری، وزارت راه و تأمین اجتماعی، مجامع خیرین مسجدساز، مجامع امور صنفی، معاونت تعلیم و تربیت سازمان بسیج و سازمان بسیج طلاب و روحانیون و وزارت آموزش و پرورش.
عبارت «مرکز رسیدگی به امور مساجد» به عنوان یکی از دستگاههای متولی در این زیربرنامه دقیق نیست. توضیح آنکه؛ پیش از نگاشتهشدن سند «استقرار سازوکار راهبری و پشتیبانی از مساجد کشور»، در کشور قریب به 10 مرکز رسیدگی به امور مساجد وجود داشت که هر کدام جدای از دیگری اداره میشد و هیچ ربط سازمانی، قانونی و تشکیلاتی بین این مراکز نبود. اما بعد از تصویب این سند، در هر 32 استان کشور، مرکز رسیدگی به امور مساجد تأسیس گردید که باز هم یک سازمان مدیریت مرکزی با عنوان «مرکز رسیدگی به امور مساجد» نداشته و به نوعی ربط سازمانی و قانونی با هم ندارند، اما این مراکز متعدد به عنوان بازوی اجرایی قرارگاه ملی مسجد عمل مینمایند و ذیل این ساختار کلیتر قرار میگیرند.
دستگاههای فرهنگی و آموزشی مهمی مانند وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری که براساس بند «ث» ماده (76) قانون برنامه هفتم پیشرفت، در حوزه «ترویج فرهنگ مهدویت و انتظار» تکالیفی برعهده دارند، در فهرست دستگاههای متولی و همکار، دیده نشدهاند. همچنین در بند «ث» ماده (76) قانون برنامه هفتم پیشرفت، صریحاً بیان شده که باید این امر با استفاده از ابزارهایی مانند نمادهای شهری و طراحی و تولید بازیهای رایانهای صورت پذیرد، اما در نگاشت نهادی پیشنهادی، وزارت کشور، سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور و بنیاد ملی بازیهای رایانهای و غیره دیده نشدهاند.
براساس ماده (3) فصل سوم سند جامع «امور فرهنگی بینالمللی جمهوری اسلامی ایران» (مصوب معاونت ارتباطات بینالملل دفتر مقام معظم رهبری(مدظلهالعالی)، 1403) اعضای ستاد اجراییسازی این سند، عبارتند از:
رییس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی (رییس ستاد)، نماینده تامالاختیار معاون بینالملل دفتر مقام معظم رهبری، معاون ارتباطات و بینالملل جامعه المصطفی العالمیه، رییس مرکز ارتباطات و بینالملل حوزههای علمیه، معاون امور بینالملل مجمع جهانی اهلبیت (علیهمالسلام)، معاون امور بینالملل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، نماینده تامالاختیار وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (در سطح معاون وزیر)، رییس مرکز دیپلماسی عمومی و رسانهای وزارت امور خارجه، قائم مقام سازمان مطالعات خارجی، رییس اتحادیه رادیو و تلویزیونهای جهان اسلام، معاون فرهنگی نقسا، معاون برونمرزی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، معاون نماینده ولی فقیه در امور حج و زیارت.
بر این اساس، دستگاههایی مانند شورای عالی حوزههای علمیه، وزارت امور خارجه، اتحادیه رادیو و تلویزیونهای جهان اسلام و نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست دستگاههای متولی و همکار برنامه اجرایی4 قرار ندارند.
مطابق با مواد (74، 75، 76، 79 و )80 قانون برنامه هفتم پیشرفت، دستگاههای حوزه دین، در چهار ردیف برنامهایِ «اعتلای سبک زندگی ایرانی-اسلامی و ارتقاء فرهنگ و هنر»، «تحکیم نهاد خانواده، جوانی جمعیت، توانمندسازی بانوان و امور جوانان»، «راهبری و ارتقاء دیپلماسی فرهنگی» و «گفتمانسازی، تبیین و تبلیغ معارف دینی» از جدول 14-1 بخش دوم لایحه بودجه 1404 دارای سهم هستند و مجموع اعتبارات این چهار ردیف که البته میان دستگاههای حوزه دین و دستگاههای غیرِ حوزه دین مشترک بوده، 3.3 همت است.
جدول 4. بخشهای مربوط به حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف در جدول شماره (1-14) لایحه بودجه سال 1404 [2]
|
ردیف |
آدرس قانونی برنامه هفتم |
عنوان برنامه |
مبلغ 1404 (میلیارد ریال) |
|
|
ماده |
بند/جزء |
|||
|
10 |
74 |
- |
اعتلای سبک زندگی ایرانی-اسلامی و ارتقاء فرهنگ و هنر |
14,700 |
|
76 |
ت |
|||
|
12
|
79 |
- |
تحکیم نهاد خانواده، جوانی جمعیت، توانمندسازی بانوان و امور جوانان |
1,000 |
|
80 |
- |
|||
|
13 |
80 |
بند "ب" تبصره2 |
راهبری و ارتقاء دیپلماسی فرهنگی |
1,000 |
|
15 |
75 |
ت |
گفتمانسازی، تبیین و تبلیغ معارف دینی |
16,500 |
|
74 |
- |
|||
|
76 |
ت |
|||
گفتنی است که شیوه اختصاص منابع حاصل از جدول1-14 لایحه به عناوین برنامههای متخذ از قانون برنامه هفتم پیشرفت و شیوه اولویتبخشی به این برنامهها در دریافت این منابع بسیار مبهم است، زیرا برای نمونه بسیاری از موارد ارجاعی در این جدول از قانون برنامه هفتم پیشرفت، دارای بندها و اجزایی هستند که میتوانند مشمول اعتبارات جدول مزبور قرار گیرند اما به آنها توجهی نشده است، برای مثال در این زمینه میتوان به بندهای «ث، ج، چ، ح، ذ» ماده (75)، که در آنها دستگاههایی مانند سازمان بسیج مستضعفین، سازمان تبلیغات اسلامی و سازمان اوقاف و امور خیریه ذینفع هستند، اشاره نمود.
در جدول5 سهم مجموع اعتبارات حوزه دین از جمع اعتبارات حوزه فرهنگ و مصارف بودجه عمومی بودجه کشور در سال 1403 و لایحه بودجه سال 1404 ارائه شده است؛
جدول 5. سهم اعتبارات حوزه دین از حوزه فرهنگ و مصارف بودجه عمومی دولت در 1403 و لایحه بودجه سال 1404
|
مبلغ به میلیون ریال |
||
|
عنوان |
قانون 1403 |
لایحه 1404 |
|
مجموع اعتبارات حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف |
325,498,889 |
407,874,438 |
|
جمع اعتبارات فرهنگ |
827,419,938 |
1،304،970،130 |
|
سهم دین از کل فرهنگ (درصد) |
39.33 |
31.25 |
|
مصارف بودجه عمومی دولت |
28,371,400,000 |
53,844,550,000 |
|
سهم دین از مصارف عمومی بودجه کشور (درصد) |
1.14 |
0.75 |
مأخذ: مؤلفان.
بر اساس جدول 5، سهم دین از کل فرهنگ در لایحه بودجه سال 1404 نسبت به قانون بودجه سال 1403 حدود 8درصد کاهش داشته و همچنین سهم حوزه دین، ارشاد اسلامی و اوقاف از مصارف عمومی بودجه کشور از 1/14 درصد در سال 1403 به 0/75 درصد در لایحه بودجه سال 1404 رسیده است.
در قوانین برنامههای بودجه دو اخیر (سالهای 1402 و 1403)، سهم حوزه دین در کل بودجه کشور هیچگاه بیش از 2 درصد نبوده است [3] و [5]. فارغ از مشکلات کمبود اعتبارات این عرصه، بیشتر سازمانهای دینی و تبلیغی معتقدند که هرساله درصد قابلتوجهی از اعتبارات آنها صرف هزینههای اجتنابناپذیری مانند جبران خدمات کارکنان میشود. به اذعان بسیاری از سازمانهای دینی و تبلیغی بیش از 50 درصد از اعتبارات تخصیصی خود را -که تقریباً معادل 80 درصد از بودجه مصوب آنها در قانون بودجه 1403 است- صرف حقوق و دستمزد نیروی انسانی نمودهاند و باقیمانده اعتبارات، توانایی پوششدادن برنامههای مصوب سالیانه را ندارد. مضاف آنکه با افزایش تورم، درصد مرتبط با حقوق و دستمزد رفتهرفته بیشتر شده و به دنبال آن، سهم اعتبارات برنامهای کاهش مییابد. این امر میتواند اُفت عملکرد و اثرگذاری این سازمانها را به همراه داشته باشد [3].
با این وجود، افزایش بخش اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای برخی سازمانها نیز محل سؤال است. برای نمونه اعتبارات برخی دستگاهها همچون «مرکز الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت» چندین برابر شده است، درحالیکه ماهیت این سازمانها و بخش قابلتوجهی از فعالیت آنها، سیاستگذارانه قلمداد شده و به نظر میرسد که نیاز چندانی به اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای ندارند. این در حالی است که سازمانهایی مانند سازمان تبلیغات اسلامی که دستگاهی مجری و کنشگرِ میدانی محسوب میشوند و در تمامی استانها دارای بازوهای اجرایی است و طبیعتاً به اعتبارات تملکی بیشتری احتیاج دارد، نهتنها رشد چندانی در این بخش از اعتبارات آنها دیده نمیشود، بلکه اعتبارات تملکی آنها کمتر از بسیاری از دستگاههای کوچکتر مانند دانشگاه مذاهب اسلامی است.
بعلاوه آنکه با توجه به حجم تکالیف و وظایف دستگاههای حوزه دین در قانون برنامه هفتم پیشرفت، مانند اجرای طرح مسجدمحوری، طرح بازسازی انقلابی ساختار فرهنگی و اجرای اسناد مهمی مانند «استقرار سازوکار راهبری و پشتیبانی از مساجد»، «سند جامع امور فرهنگی بینالملل جمهوری اسلامی ایران» که در خود لایحه مزبور نیز بر آنها تأکید شده است، عدم رشد شایسته اعتبارات هزینهای این دستگاهها، موجب خواهد شد که عملکرد آنها، افول کرده و از برنامههای تحولی پیشبینیشده در برنامه هفتم پیشرفت، باز بمانند.
همانطور که بیان شد، یکی از اقدامات راهبردی در بخش دوم لایحه بودجه سال 1404، محوریتبخشیدن به اسناد کلان سیاستی، مانند اسناد «استقرار سازوکار راهبری و پشتیبانی از مساجد»، «سند جامع امور فرهنگی بینالملل جمهوری اسلامی ایران» در توزیع اعتبارات موضوع بند «ث» تبصره «8» بخش اول قانون بودجه 1404، در جدول 12ام بخش دوم لایحه مزبور است. این اقدام، زمینه ثمراتی مانند ایجاد نظم و انضباط دستگاهی، جلوگیری از موازیکاری و هدررفت منابع و امکانات، منظمنمودن سلسهمراتب سیاستگذاری در حوزههای موضوعی، افزایش شفافیت عملکردی و امکان ارزیابیعملکرد دستگاهی توسط دستگاههای ناظر را فراهم میآورد. اما رقمخوردن این موارد، نیازمند تقویت این رویکرد با رفع نواقص و ضعفهای نگاشت نهادی این فعالیتها مطابق با اسناد کلان سیاستی و قانون برنامه هفتم پیشرفت، با اضافهنمودن دستگاههای متولی و همکاری که براساس این اسناد، در جدول 12ام از قلم افتادهاند، است. بعلاوه اینکه این اسناد سیاستی کلان، علاوه بر محوریت در توزیع اعتبارات موضوع بند «ث» تبصره «8» بخش اول قانون بودجه 1404، میتوانست در توزیع اعتبارات سایر جداول نیز محوریت یابد، اما این محوریت به صورت محدود، فقط در مورد جدول12 صورت گرفته است.