خلاصه مدیریتی

شرح/بیان مسئله

یکی از شاخص‌های مهم برای بررسی بهنگام و دقیق وضعیت اقتصاد کلان و به خصوص بخش صنعت شاخص موجودی انبار است. این شاخص تصویری پیش‌نگر از وضعیت بخش صنعت ارایه می‌دهد که از آن برای طراحی، اجرا و ارزیابی سیاست‌های اقتصادی می‌توان استفاده کرد. اطلاعاتی که شرکت‌های بورسی از وضعیت تولید، فروش و موجودی انبار منتشر می‌کنند با تقریب بسیار بالایی با کل صنعت کشور انطباق دارد. همچنین تواتر فصلی و ماهانه انتشار گزارش شرکت‌های بورسی خلاء انتشار دیرهنگام گزارش نهادهای رسمی از وضعیت صنعت را تا حد بسیار خوبی پوشش می‌دهد. در همین راستا مرکز پژوهش‌های مجلس اقدام به ساخت شاخص و انتشار گزارش‌های فصلی از شاخص موجودی انبار و نسبت موجودی انبار به فروش بر اساس اطلاعات شرکت‌های بورسی نموده است.

نقطه نظرات/یافته‌های کلیدی

طی پاییز سال 1403 شاخص کل موجودی انبار صنعت به عدد 116.5 رسیده است. که نسبت به فصل مشابه سال قبل رشد منفی 7.8 درصدی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش کل صنعت نیز به عدد 0.32 رسیده است. این یعنی به اندازه حدود یک سوم فروش شرکت‌های صنعتی به شکل موجودی انبار باقی می‌ماند. این رقم نسبت به میانگین رقم ثبت‌شده برای فصول پاییز بازه مورد مطالعه پایین‌تر است.

شاخص کل موجودی انبار معدن نیز در پاییز 1403 به عدد 120.3 رسیده است. که نسبت به فصل مشابه سال قبل رشد منفی 7.2 درصدی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش معدن نیز رقم 0.8 را نشان می‌دهد که پایین‌تر از میانگین رقم ثبت‌شده برای فصول پاییز بازه مورد مطالعه است.

علاوه بر شاخص کل صنعت و معدن در مورد رشد شاخص موجودی انبار صنایع نیز فلزات پایه رشد منفی 9.4٪، کک و پالایش رشد منفی  64.8٪، محصولات شیمیایی رشد منفی 18.8٪ و خودروسازی رشد مثبت 2٪ داشته است.

همچنین شاخص موجودی انبار محصولات مصرفی منفی 8.5٪، محصولات واسطه‌ای منفی 32.6٪، محصولات سرمایه‌ای  مثبت 4.6٪ و نهاده‌های ساختمانی منفی 35٪ رشد داشته است.

1. مقدمه و بیان مسئله

داشتن تصویر بهنگام و دقیق از وضعیت متغیرهای اقتصاد کلان و خصوصا بخش صنعت کمک شایانی به سیاستگذارن برای طراحی، اجرا و ارزیابی سیاست‌های اقتصادی می‌کند. با وجود اجرای طرح های اماری مختلف توسط مرکز آمار ایران و بانک مرکزی همچنان خلا جدی در خصوص رصد بخش صنعت به خصوص از منظر تقاضا و شاخص های پیش نگر این بخش وجود دارد. یکی از شاخص هایی که رصد آن کمک شایانی به ترسیم تصویری درست از بخش صنعت می نماید شاخص موجودی انبار است. تغییرات موجودی انبار می‌تواند نقش موثری را ایفا کند زیرا که از چند دوره قبل نسبت به تحولات بخش تولید اطلاعات مهمی ارائه می‌کند. به طوری که تغییرات موجودی انبار بر تصمیم بنگاه‌های اقتصادی برای تغییر تولید دوره‌های آتی اثر می‌گذارد. اطلاعاتی که شرکت‌های بورسی از وضعیت تولید، فروش و موجودی انبار منتشر می‌کنند با تقریب بسیار بالایی با کل صنعت کشور انطباق دارد. همچنین تواتر فصلی و ماهانه انتشار گزارش شرکت‌های بورسی خلاء انتشار دیرهنگام گزارش نهادهای رسمی از وضعیت صنعت را تا حد بسیار خوبی پوشش می‌دهد[1].

مرکز پژوهش‌های مجلس در این راستا اقدام به ساخت شاخص موجودی انبار بر اساس اطلاعات شرکت‌های بورسی نموده است. روش مورد استفاده در این گزارش محاسبه شاخص مقداری موجودی انبار شرکت‌ها بر حسب معیار پاشه و لاسپیرز و ایجاد شاخص فیشر از متوسط هندسی دو شاخص پاشه و لاسپیرز است. مزیت دیگر این شاخص محاسبه بر اساس مبنای زنجیره‌ای است. از این رو تغییرات سبد محصولات تولیدشده و تغییرات شرکت‌های موجود در بورس در آن لحاظ می‌شود. در ادامه شرکت‌های پذیرفته شده در بورس بر اساس طبقه‌بندی ISIC در 36 صنعت قرار می‌گیرند و شاخص موجودی انبار 15 صنعت تولیدی و بخش معدن ساخته می‌شود. در نهایت شاخص کل موجودی انبار از متوسط وزنی شاخص موجودی انبار صنایع به دست می‌آید. در این مطالعه تغییرات موجودی انبار شرکت‌های صنعتی و معدنی بورسی و مهم‌ترین رشته‌فعالیت‌ها در پاییز سال 1403 مورد بررسی قرار گرفته است. برای مطالعه بیشتر در زمینه روش محاسبه شاخص ‌می‌توان به گزارش پشتیبان «معرفی و نحوه محاسبه شاخص موجودی انبار شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس[2]» مراجعه کرد.

2. شاخص کل موجودی انبار و صنایع منتخب

2-1. شاخص کل موجودی انبار صنعت

شاخص موجودی انبار کل صنعت در پاییز 1403 با کاهش 7.8 درصدی نسبت به فصل مشابه سال قبل و همچنین با ثبت کاهش8.5 درصدی نسبت به فصل تابستان 1403 عدد 116.5 را نشان می‌دهد. با توجه به این که شاخص در سه سال گذشته میانگین روی عدد 126 بوده است؛ می‌توان گفت که شاخص روند باثباتی دارد اما مقداری کاهش در روند آن دیده می‌شود.

شکل 1- نمودار شاخص کل موجودی انبار صنعت

شاخص نسبت موجودی انبار به فروش صنعت در پاییز 1403 برابر 0.32 بوده است که نسبت به فصل تابستان 1403(0.35) و نسبت به فصل مشابه سال قبل(0.34) به ترتیب 3 و 2 واحد درصد کاهش یافته است. متوسط این شاخص در فصول پاییز برابر 0.34 بوده است که مقدار پاییز ۱۴۰۳ در مقایسه با آن پایین‌تر آمده است. به طور کلی این شاخص نشان می‌دهد که در فصل پاییز 1403 تولیدکنندگان صنعتی حدود 30 درصد از میزان فروش خود را به شکل موجودی انبار نگهداری می‌کنند.

شکل 2- نمودار شاخص کل نسبت موجودی انبار به فروش صنعت

*روند متوسط فصلی از میانگین نسبت‌های هر فصل در تمام بازه مورد مطالعه به دست می‌آید.

2-2. شاخص کل موجودی انبار معدن

شاخص تغییرات زنجیره‌ای موجودی انبار بخش معدن در پاییز 1403 عدد 120.3 را نشان می‌دهد؛ که کاهش 7.2 درصدی را نسبت به فصل مشابه سال قبل ثبت کرده و تغییر قابل توجهی نسبت به فصل تابستان 1403 نداشته است. اما روند شاخص در طول یک سال گذشته وضعیت باثباتی داشته است. هرچند که از سقف تاریخی خود در سال 1400 فاصله زیادی دارد.

شکل 3- نمودار شاخص کل موجودی انبار معدن

شاخص نسبت موجودی انبار به فروش معدن در پاییز 1403 با 0.8 واحد افزایش نسبت به فصل قبل مقدار 0.8 را نشان می‌دهد. اگرچه این مقدار از روند متوسط فصلی پاییز (0.88) پایین‌تر است اما در طول یکسال گذشته بالاترین رقم را ثبت کرده است. با توجه به این شاخص، در پاییز 1403 به اندازه حدود 80 درصد از فروش به شکل موجودی انبار نگهداری شده است.

شکل 4- نمودار شاخص کل نسبت موجودی انبار به فروش معدن

*روند متوسط فصلی از میانگین نسبت‌های هر فصل در تمام بازه مورد مطالعه به دست می‌آید.

2-3. شاخص موجودی انبار صنعت فلزات پایه

شاخص موجودی انبار فلزات پایه در پاییز روی مقدار 90.4 قرار گرفته است و یک روند کاهشی را نشان می‌دهد. با این حال نسبت موجود انبار به فروش نسبت به فصل گذشته 0.08 واحد کاهش یافته است و روی 0.35 قرار گرفته است، یعنی بنگاه‌ها نسبت به فصل گذشته نسبت کمتری از مقدار فروش را به شکل موجودی انبار نگه می‌دارند؛ این نسبت به اندازه 0.03 واحد از میانگین کل صنایع (معادل 0.32) بالاتر است.

شکل 5- نمودار شاخص موجودی انبار صنعت فلزات پایه

2-4. شاخص موجودی انبار صنعت کک و پالایش

شاخص موجودی انبار محصولات پالایشی در پاییز 1403 روی 33.8 قرار می‌گیرد. هرچند که شاخص برای بازه دو ساله یک روند کاهشی دارد؛ به طوری که میانگین شاخص در دو سال گذشته 65.3 بوده است و در طول چهار فصل گذشته مقادیر پایین‌تری ثبت کرده است و میانگین 33.5 داشته است و روند تقریبا ثابتی را نشان می‌دهد. نسبت موجودی انبار به فروش نیز 0.1 است؛ که این نسبت 0.2 پایین‌تر از میانگین کل صنایع است.

شکل 6- نمودار شاخص موجودی انبار صنعت کک و پالایش

2-5. شاخص موجودی انبار صنعت محصولات شیمیایی

شاخص موجودی انبار محصولات شیمیایی در پاییز 1403 روی مقدار 143.8 قرار می‌گیرد و یک روند کاهشی را نشان می‌دهد. نسبت موجودی انبار به فروش نیز کاهش داشته است و عدد 0.23 را نشان می‌دهد این در حالی است که طی دو سال گذشته متوسط نسبت 0.32 بوده است. کاهش این نسبت با توجه به سال‌های گذشته نشان می‌دهد که محصولات شیمیایی کمتر از گذشته در انبار می‌مانند و بیشتر به فروش می‌رسند.

شکل 7- نمودار شاخص موجودی انبار صنعت محصولات شیمیایی

2-6. شاخص موجودی انبار صنعت خودرو و قطعات

مقدار شاخص موجودی انبار در پاییز 1403 برابر 57.6 است. این شاخص در طول دو سال گذشته یک روند ملایم افزایشی را نشان می‌دهد. هر چند که از قله تاریخی خود فاصله قابل توجهی دارد. افزایش موجودی انبار خودروهای سنگین نقش زیادی در بالارفتن شاخص داشته است. همچنین نسبت موجودی انبار به فروش 0.27 است؛ متوسط نسبت از 1401 تا انتهای پاییز 1403 برابر 0.2 و از 1399 تا 1400 برابر 0.45 بوده است که نشان می‌دهد شاخص کاهش قابل ملاحظه‌ای داشته است اما مجددا روند صعودی در پیش گرفته است.

شکل 8- نمودار شاخص موجودی انبار صنعت خودرو و قطعات

3. شاخص موجودی انبار با تفکیک اختصاصی محصولات

3-1. کالاهای مصرفی، واسطه‌ای و سرمایه‌ای

منظور از کالای مصرفی آن است که بدون هیچ‌گونه تغییری در آن، قابلیت مصرف داشته باشد. مواد غذایی، پوشاک و دارو به طور مستقیم مصرف می‌شوند. بر خلاف کالای واسطه‌ای که توسط کارخانه‌های تولیدی، خریداری و برای تولید کالاهای دیگر، استفاده می‌شوند. برای مثال از فولاد در صنعت خودرو‌سازی استفاده می‌شود. در صورتی که شوک از سمت تقاضا به اقتصاد وارد شود ابتدا تقاضای کالاهای مصرفی و سپس واسطه‌ای اثر می‌پذیرد. اما اگر شوک از سمت عرضه باشد؛ ابتدا کالاهای واسطه‌ای و سپس کالاهای مصرفی تحت تاثیر قرار می‌گیرند.

3-1-1. شاخص موجودی انبار کالاهای مصرفی

این شاخص در پاییز 1403 معادل 60.3 است. طی 9 دوره از تابستان 1401 تا پاییز 1403 این شاخص وضعیت با ثباتی داشته است و متوسط 60.3 بوده است؛ در حالی که متوسط شاخص از بهار 1399 تا بهار 1401 برابر 106.5 بوده است که نشان می‌دهد شاخص کاهش قابل توجهی داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش نیز 0.1 است. معمولا نسبت موجودی انبار به فروش در کالاهای مصرفی بسیار پایین است؛ زیرا که ماهیت مصرفی محصولات و امکان انقضای آن انگیزه نگهداری به شکل موجودی انبار را پایین می‌آورد.

شکل 9- نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای مصرفی

3-1-2. شاخص موجودی انبار کالاهای واسطه‌ای

شاخص موجودی انبار محصولات در پاییز 1403 معادل 83.1 است. این شاخص از بهار 1401 با ثبت عدد 158.6 یک روند کاهشی داشته است. به همین ترتیب نسبت موجودی انبار به فروش آن روی عدد 0.22 قرار گرفته است که پایین‌تر از مقدار متوسط شاخص در کل بازه مورد مطالعه (0.31) است.

شکل 10- نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای واسطه‌ای

3-1-3. شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایه‌ای

شاخص محصولات سرمایه‌ای روی مقدار 238.9 قرار گرفته است. این شاخص در طول 4 سال گذشته روند صعودی داشته است. شاخص نسبت موجودی انبار به فروش نیز عدد 0.65 را نشان می‌دهد که 0.06 بالاتر از نسبت دوره پاییز سال قبل است؛ متوسط نسبت در تمام دوره‌ها 0.71 است بدین ترتیب مقدار شاخص نسبت موجودی انبار به فروش در دوره فعلی پایین‌تر از میانگین قرار گرفته است.

شکل 11- نمودار شاخص موجودی انبار کالاهای سرمایه‌ای

3-2. نهاده‌های ساختمانی

با توجه به اهمیت بخش مسکن در کشور گروه اقتصاد کلان نهاده‌هایی که در بخش ساختمان به کار می‌رود را به صورت مجزا استخراج کرده است تا با محاسبه شاخص موجودی انبار این نهاده‌ها از وضعیت رونق و رکود در بخش مسکن اطلاعات بیشتری کسب کند. همانطوری که نمودارها نشان می‌دهند شاخص موجودی انبار نهاده‌های ساختمانی تا فصل پاییز سال 1402 از یک روند صعودی با شیب ملایم برخوردار است اما پس از آن روند نزولی پیدا کرده و در پاییز 1403 روی عدد 105.4 قرار گرفته است. به طوری که شاخص نسبت به پاییز سال قبل 35 درصد کاهش داشته است. نسبت موجودی انبار به فروش نیز در پاییز 1403 برابر 0.31 است که از متوسط نسبت در تمام دوره‌ها معادل 0.36 پایین‌تر است.

شکل 12- نمودار شاخص موجودی انبار نهاده‌های ساختمانی

4.پیوست

جدول 1 پیوست. مقادیر شاخص موجودی انبار

جدول 2 پیوست.  مقادیر شاخص نسبت موجودی انبار به فروش