Reports

Time Series of Input-Output Tables for Iran for the Period 1399-1390 at Current and Constant Prices

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.32.12.20455
Abstract
Input-output tables provide a coherent and integrated framework of macroeconomic statistics based on national accounting principles. Despite over five decades of experience in compiling input-output tables in Iran, no efforts have been made to create a time series of these tables until now. To address this shortcoming and considering the importance of the subject, the Research Center of the Islamic Consultative Assembly has prioritized the preparation of updated time series input-output tables at current and constant prices for the period 1399-1390 (2020-2011). As a result of this work, in addition to providing time series input-output tables at current and constant prices for the specified period (a total of 20 input-output tables), a foundation has been established that allows for the preparation and presentation of input-output tables for subsequent years shortly after the release of national accounts by statistical authorities. These tables create opportunities for various applied studies that were previously not feasible for the Iranian economy, including:

Examining changes in the structure of the economic system over time, such as the transition from agriculture to production and services,
Assisting in identifying long-term trends in economic growth and development,
Studying inter-sectoral linkages and their evolution over time,
Evaluating the impact of policies or external shocks, including economic events, technological innovations, or changes in consumer preferences.

It is hoped that the results of this effort will receive widespread attention and use from researchers and policymakers in the country and will play a significant role in improving the country's economic planning.
Subjects

خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

جداول داده ـ ستانده به‌عنوان ابزاری قدرتمند، به‌طور گسترده مورد استفاده سیاستگذاران و تحلیلگران اقتصادی در کشورهای مختلف جهان قرار می‌گیرد. با وجود این، جداول داده ـ ستانده به‌طور معمول تک‌دوره‌ای هستند و کاربرد آنها غالباً به مطالعات ایستا محدود می‌شود. برای رفع این کاستی، در دو دهه اخیر، تعدادی از کشورهای پیشرو در این حوزه، اقدام به تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده کرده‌اند تا از این طریق بتوانند قابلیت مقایسه در طول زمان را به کاربردهای ارزشمند جداول داده ـ ستانده اضافه کنند.

به‌رغم تجربه بیش از پنج دهه تدوین جداول داده ـ ستانده در ایران، تاکنون اقدامی درخصوص تهیه سری‌‌زمانی این جداول انجام نشده است. در راستای رفع این کاستی و با توجه به اهمیت موضوع، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال 1402 و در ادامه فعالیت‌های خود در زمینه جداول داده ـ ستانده، تهیه سری‌زمانی جداول بهنگام شده داده ـ ستانده را، برای نخستین بار، در دستور کار خود قرار داد. در همین راستا، تلاش شده است که سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده، علاوه‌بر قیمت‌های جاری، به قیمت‌های ثابت نیز تهیه و ارائه شوند تا دامنه کاربردهای این جداول تا حد ممکن گسترش یابد.

تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده، مستلزم صرف زمانی قابل توجه و طی کردن فرایندهایی پیچیده برای پردازش مجموعه گسترده‌ای از اطلاعات و آمار است که در یک چارچوب منسجم و سازگار، سازماندهی می‌شوند. درنتیجه این کار، یک زیرساخت محاسباتی فراهم شده است که براساس آن بتوان جداول داده ـ ستانده سال‌های بعد را نیز با فاصله کمی بعد از انتشار حساب‌های ملی توسط مراجع آماری، تهیه و ارائه کرد.

نقطه نظرات / یافته‌های کلیدی

فرایند محاسبه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده را می‌توان در چند گام اساسی خلاصه کرد: در گام اول، با توجه به امکانات آماری (جداول داده ـ ستانده آماری سال 1395 بانک مرکزی و سری‌زمانی حساب‌های ملی بانک مرکزی) و نیازهای تحلیلی، ابعاد جداول تعیین شده است (75 فعالیت در 75 فعالیت). در گام دوم، ناحیه تقاضای نهایی جداول داده ـ ستانده (ناحیه دوم جدول)، شامل بردارهای مصرف نهایی خانوارهای شهری، مصرف نهایی خانوارهای روستایی، مصرف نهایی مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوار، مصرف نهایی دولت، تشکیل سرمایه ثابت، تغییر در موجودی انبار و اشتباهات آماری، صادرات و واردات، محاسبه شده‌اند. در گام سوم، ناحیه ارزش‌افزوده جداول داده ـ ستانده (ناحیه سوم جداول) شامل: جبران خدمات کارکنان، خالص سایر مالیات بر تولید، درآمد مختلط خالص، مازاد عملیاتی خالص و مصرف سرمایه ثابت محاسبه شده‌اند. در گام نهایی، ناحیه مبادلات واسطه‌ای بین‌بخشی جداول داده ـ ستانده (ناحیه اول جداول) برمبنای روش راس متعارف و براساس نرم‌افزاری با عنوان RAS-RUN محاسبه شده‌اند.

سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده به قیمت‌های جاری و ثابت، که اکنون برای دوره زمانی 1399-1390 در دسترس قرار گرفته‌اند (در مجموع 20 جدول داده ـ ستانده)، زمینه مطالعات کاربردی متنوعی را فراهم می‌کند که پیش از این برای اقتصاد ایران امکان‌پذیر نبوده است. امید است نتایج این تلاش، مورد توجه و استفاده گسترده پژوهشگران و سیاستگذاران کشور قرار گیرد و بتواند، نقشی شایسته در بهبود برنامه‌ریزی‌های اقتصادی کشور داشته باشد.

 

1.مقدمه و بیان  مسئله

جداول داده ـ ستانده چارچوبی منسجم و یکپارچه از آمارهای کلان اقتصادی هستند که برمبنای اصول و مفاهیم حسابداری ملی تهیه می‌شوند. این جداول، جریان‌های کالا و خدمات را در یک دوره که اغلب یک سال است، به تصویر می‌کشند و ساختار هزینه‌ای و درآمدی تولیدات اقتصادی را در تفصیلی‌ترین سطح ممکن، نشان می‌دهند. ازاین‌رو، چارچوب تحلیلی مناسبی فراهم می‌کنند تا به وسیله آن بتوان آثار سیاست‌های مختلف اقتصادی را بررسی کرد. گسترش کاربردها و بهبود روش‌های تدوین جداول داده ستانده سبب شده است که تحلیل داده ـ ستانده به‌عنوان ابزاری قدرتمند، مورد استفاده سیاستگذاران و تحلیلگران اقتصادی در کشورهای مختلف جهان قرار گیرد.

جداول داده ـ ستانده به‌طور معمول تک‌دوره‌ای هستند و به‌صورت مقطعی تهیه می‌شوند. بنابراین، برخلاف الگوهای سری‌زمانی، نمی‌توان تغییراتی را که در طول سال‌های میان دو مقطع تهیه جداول در وضعیت اقتصادی ایجاد می‌شود، به وسیله جداول داده ـ ستانده بررسی کرد. برای رفع این کاستی، تعدادی از کشورهای پیشرو در این حوزه، اقدام به تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده کرده‌اند تا از این طریق بتوانند قابلیت مقایسه در طول زمان را به کاربردهای ارزشمند این جداول اضافه کنند.

پیشینه جداول داده ـ ستانده منتشر شده ازسوی مراجع آماری و نهادهای پژوهشی ایران نشان می‌دهد که به‌رغم تجربه بیش از پنج دهه تدوین جداول، تاکنون اقدامی درخصوص تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده برای اقتصاد ایران انجام نشده است. در راستای رفع این کاستی و با توجه به اهمیت موضوع، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال 1402 و در ادامه فعالیت‌های خود در زمینه جداول داده ـ ستانده، تهیه سری‌زمانی جداول بهنگام شده داده ـ ستانده را، برای نخستین بار، در دستور کار خود قرار داد و در تابستان 1403 موفق شد این جداول را برای دوره 1399-1390 تهیه و ارائه نماید. در تکمیل این اقدام و با اتکا به تجربه قبلی مرکز پژوهش‌ها در تهیه جداول داده ـ ستانده به قیمت‌های ثابت (جداول داده ـ ستانده سال‌های 1380 و 1385)، تلاش شد که سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده، علاوه‌بر قیمت‌های جاری، به قیمت‌های ثابت نیز تهیه و ارائه شوند تا دامنه کاربردهای این جداول تا حد ممکن گسترش یابد.

سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده به قیمت‌های جاری و ثابت، که اکنون در دسترس قرار گرفته‌اند، علاوه‌بر اینکه جایگاه ایران را در حوزه جداول داده ـ ستانده ارتقا می‌دهد، زمینه مطالعات کاربردی متنوعی را نیز فراهم می‌سازد که پیش از این میسر نبوده است. تجزیه‌و‌تحلیل رشد اقتصادی و پویایی‌های آن، ارزیابی آثار اتخاذ سیاست‌های اقتصادی در طول زمان، سنجش انعطاف‌پذیری و آسیب‌پذیری فعالیت‌های اقتصادی، ارزیابی آثار زیست‌محیطی سیاست‌ها، تجزیه‌و‌تحلیل زنجیره‌های عرضه در سطح داخل و تجارت بین‌الملل، تحلیل تقاضای آب و انرژی و بررسی تغییرات ساختاری اقتصاد، نمونه‌هایی از کاربردهای متنوع این جداول است.

‌در گزارش حاضر، ابتدا اهمیت سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده گفته شده است، در بخش بعد روش محاسبه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390 توضیح داده شده است و در نهایت پایه‌های آماری و روش محاسبه بردارهای ناحیه‌های اول، دوم و سوم جداول تشریح شده‌اند. امید است این گزارش و سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده اقتصاد ایران، که به‌طور همزمان در دسترس قرار گرفته‌اند، مورد توجه و استفاده پژوهشگران و سیاستگذاران کشور قرار گیرد و نقشی شایسته در بهبود برنامه‌ریزی‌های اقتصادی کشور داشته باشد. انتظار می‌رود که مراجع آماری کشور با اتکا به تجربه موجود، از این پس تهیه جداول داده ـ ستانده سالیانه به قیمت‌های جاری و ثابت را به‌طور جدی در دستور کار خود قرار دهند. 

2. ساختار کلی یک جدول داده ـ ستانده

آنچه که تحت عنوان جدول داده-ستانده مورد توجه گزارش حاضر است، جدول داده-ستانده متقارن فعالیت در فعالیت می باشد. جداول 2
داده-ستانده متقارن به دو نحور آماری و غیرآماری تهیه می شوند. برای ساخت جداول آماری نیاز به در دست داشتن جداول عرضه و مصرف
است که به ترتیب نشان میدهند کالاها و خدمات تولید شده در نظام اقتصادی توسط چه فعالیت هایی عرضه و به همین ترتیب چگونه به 
مصارف واسطه و نهایی میرسند. در مقابل جهت ساخت جداول غیرآماری یا بهنگام شده لزوما نیاز به جداول عرضه و مصرف نیست و با یک جدول متقارن آماری می توان تهیه نمود. جدول 1، ساختار یک جدول داده-ستانده را نشان میدهد. این جدول دارای سه ناحیه اول(تقاضای 
واسطه)، دوم (تقاضای نهایی) و سوم (ارزش افزوده) است. ناحیه اول حساب تولید یا مبادلات واسطه ای میان فعالیت های اقتصادی را نشان میدهد. این ناحیه نشان میدهد چه میزان از تولیدات هر فعالیت اقتصادی به صورت نهاده واسطه در اختیار سایر فعالیت های اقتصادی قرار گرفته است. آنچه از تولید فعالیت های اقتصادی باقی می ماند تحت عنوان تقاضای نهایی یا به مصرف خانوارها، مخارج دولت میرسد یا به دنیای خارج صادر می شود. در این میان بخشی از تولیدات فعالیت های اقتصادی تحت عنوان تقاضای نهایی سرمایه گذاری می شود یا به عنوان ‌‌تغییر در موجودی انبار محاسبه می شود. ناحیه سوم جدول داده-ستانده که تحت عنوان ارزش افزوده شناخته می شود، هزینه ی نهاده های اولیه فعالیت های اقتصادی را در بر می‌‌گیرد. این هزینه ها شامل هزینه ی نیروی کار، سرمایه، مالیات (یارانه) می شود. جهت درک بهتر از فرایند مبادالت در جدول داده-ستانده، مبادلات فعالیت یک موجود در جدول 1 ، تشرح می شود. چنانچه یک اقتصاد دو فعالیتی داشته باشیم، Z11 نشان میدهد چه میزان از تولیدات فعالیت یک به عنوان نهاده واسطه در خود فعالیت یک مورد استفاده قرار میگیرد. از طرفی Z12 نشان میدهد چه میزان از تولیدات فعالیت یک به عنوان نهاده واسطه در اختیار فعالیت یک قرار میگیرد. همچنین ، c1 ، g1، i1، e1، m1، inv1  به ترتیب تقاضای نهایی خانوارها، مخارج دولت، تشکیل سرمایه ثابت، صادرات، واردات و تغییر در موجودی انبار را برای تولیدات فعالیت یک نشان میدهد. v1 نیز بیانگر ارزش افزوده (شامل نهاده های تولید از جمله نیروی کار و سرمایه) برای تولید فعالیت یک است. 

جدول ،1 ساختار کلی یک جدول داده-ستانده متقارن فعالیت در فعالیت

 

 

 

3. اهمیت سری زمانی جداول داده ـ ستانده

همان‌طور که اشاره شد، برای کاربردهایی فراتر از تحلیل‌های ایستا، باید سری‌زمانی سالیانه‌ای از جداول داده ـ ستانده در دسترس باشد. به‌ویژه، اگر بررسی تغییرات ساختاری یا پویایی آثار سیاست‌ها در اقتصاد موردنظر باشد، دسترسی به یک سری‌زمانی قابل قبول از جداول داده ـ ستانده (خصوصاً به قیمت‌های ثابت) الزام‌آور است. پیشینه جداول منتشر شده ازسوی نهادهای آماری و پژوهشی ایران نشان می‌دهد که تاکنون تلاشی در این خصوص صورت نگرفته و هیچ سری‌زمانی از جداول داده ـ ستانده برای اقتصاد ایران تهیه نشده است. به عبارت دیگر، به‌رغم تجربه بیش از پنج دهه تدوین جداول داده ـ ستانده در ایران (از دهه 1350 شمسی تاکنون) و تهیه و انتشار حدود 14 جدول توسط مراجع آماری (بانک مرکزی و مرکز آمار ایران)، همچنان اقتصاد ایران فاقد یک سری‌زمانی از جداول داده ـ ستانده است. با نگاهی به جداول منتشر شده توسط مراجع مذکور می‌توان دریافت که از حدود دهه 1350 به بعد، بانک مرکزی به‌طور متوسط هر شش سال یکبار و مرکز آمار ایران به‌طور متوسط هر هشت سال یکبار، اقدام به تهیه و انتشار جداول داده ـ ستانده کرده‌اند، اما فاصله زمانی بین جداول داده ـ ستانده تهیه شده، از هماهنگی و قاعده خاصی برخوردار نیست. این در شرایطی است که در دو دهه اخیر، به‌ تدریج، کشورهای بیشتری در سطح جهان، تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سالیانه را جایگزین جداول داده ـ ستانده مقطعی (معمولاً پنج سال یکبار) کرده‌اند[19][20][22][26].

در دهه 1980 میلادی [13] ، برای اولین بار، اهمیت سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده در مباحث مربوط به ثبات‌پذیری و پیش‌بینی‌پذیری ضرایب فزاینده مورد توجه قرار گرفت. پس از آن، سایر محققان نیز اقدام به استفاده از سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده کردند که ازجمله آنها می‌توان به مطالعات دیتزن باخر و هوئن 2006[17]، وود 2011[28] و وانگ و همکاران 2015[27] اشاره کرد. از سال 2010 میلادی به بعد، تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده با اقبال گسترده‌تری مواجه شده است و پایگاه‌های داده‌ای مختلفی در سطح جهان                     (WIOD، MRIO ,SEEA, GTAP ICIO) به تدریج نسبت به انتشار سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده کشورهای مختلف، اقدام کرده‌اند.

به تناسب گسترش تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده در سطح جهان، مطالعات کاربردی مبتنی‌بر این جداول نیز به‌طور چشمگیر افزایش یافته است. از مهم‌ترین محورهای این مطالعات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: بررسی تغییرهای تکنولوژی در اقتصاد، مطالعه زنجیره‌های ارزش و پویایی‌های آن در طول زمان، مباحث مربوط به رقابت‌پذیری، ثبات‌پذیری و قابلیت پیش‌بینی ضرایب فزاینده، تجزیه‌و‌تحلیل رشد اقتصادی و پویایی‌های آن، ارزیابی آثار اتخاذ سیاست‌های اقتصادی در طول زمان، سنجش انعطاف‌پذیری و آسیب‌پذیری فعالیت‌های اقتصادی و ارزیابی آثار زیست‌محیطی.

بررسی سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده کشورهای پیشرو نشان می‌دهد که این جداول در نگاه کلی از چند ویژگی معمول برخوردارند: سری‌زمانی این جداول دارای توالی و پیوستگی سالیانه است؛ سری‌زمانی جداول عرضه و مصرف مبنای محاسبه جداول متقارن قرار می‌گیرند؛ این جداول غالباً به قیمت پایه تهیه می‌شوند؛ و در نهایت، سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده، علاوه‌بر قیمت‌های جاری، به قیمت‌های ثابت نیز ارائه می‌شوند تا دامنه کاربرد آنها افزایش یابد.

4. محاسبه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390

اصولاً جداول داده ـ ستانده به دو روش آماری و نیمه آماری (روش بهنگام‌سازی) تهیه می‌شوند. تهیه جداول داده ـ ستانده به روش آماری مستلزم به‌کارگیری طیف وسیعی از آمار و اطلاعات اقتصادی و صرف هزینه‌های مالی و نیروی انسانی قابل توجه است. ازاین‌رو، در بسیاری از کشورها جداول داده ـ ستانده آماری به‌طور متوسط هر پنج سال یکبار تهیه می‌شوند و در فواصل زمانی بین این جداول، به تهیه جداول نیمه‌آماری و بهنگام شده، مبادرت می‌کنند. تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده ایران نیز در چارچوب جداول نیمه‌آماری یا بهنگام شده قابل تعریف است.

به‌طور‌کلی، تهیه جداول داده ـ ستانده بهنگام شده، مستلزم طی کردن یک فرایند محاسباتی، شامل گام‌های اساسی زیر است: 

گام اول: انتخاب جدول داده ـ ستانده سال مرجع

جدول داده ـ ستانده سال مرجع (مبدأ)، یک جدول داده ـ ستانده غالباً آماری است که ضرایب ناحیه اول آن، در چارچوب روش‌های معمول بهنگام‌سازی (مانند RAS)، مبنای برآورد ضرایب ناحیه اول جداول سال یا سال‌های مقصد قرار می‌گیرد. در بهنگام‌سازی جداول داده ـ ستانده ، پیش‌فرض آن است که ضرایب داده ـ ستانده، دست‌کم در بازه‌های زمانی کوتاه یا میان‌مدت، ثابت هستند. بنابراین، باید توجه شود که جدول داده ـ ستانده سال مرجع، نزدیک‌ترین سال به سال مقصد باشد و یا در میانه دوره موردنظر سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده، قرار گیرد. با در نظر گرفتن این معیار و با توجه به اینکه در این مطالعه تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده برای دوره 1399-1390 موردنظر است، جدول داده ـ ستانده متقارن سال 1395 بانک مرکزی، به‌عنوان جدول مرجع، انتخاب شده است.

با وجود اینکه برای سال 1395، جدول داده ـ ستانده مرکز آمار ایران نیز در دسترس است، اما در این مطالعه، جدول داده ـ ستانده متقارن بانک مرکزی به‌دلیل دو مزیت عمده به جدول مرکز آمار ایران ترجیح داده شده است. مزیت اول آن است که جداول داده ـ ستانده بانک مرکزی به قیمت پایه تهیه و ارائه شده است که با توصیه نهادهای بین‌المللی در این خصوص سازگارتر است. مزیت دوم این است که توالی کامل‌تر حساب‌های ملی بانک مرکزی، در مقایسه با حساب‌های ملی مرکز آمار ایران، امکانات آماری بیشتری برای برآوردهای دقیق‌تر بردارهای ناحیه دوم و ناحیه سوم سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده فراهم می‌کند و تضمین قوی‌تری برای سازگاری برآوردهای این دو ناحیه ایجاد می‌شود.

گام دوم: تعیین ابعاد سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390

انتخاب ابعاد مناسب، مسئله‌ای اساسی در بهنگام‌سازی جداول داده ـ ستانده است. در حد ایدئال، بهتر است ابعاد جداول سال مقصد با ابعاد جدول داده ـ ستانده سال مرجع یکسان باشد. اما غالباً، ابعاد جداول سال مقصد، به‌دلیل محدود بودن سطح تفصیل حساب‌های ملی، مقید می‌شود. به‌عبارت‌دیگر، ابعاد جداول سال مرجع و سطح تفصیل حساب‌های ملی سال‌های مقصد، دو قید هم‌زمان در تعیین ابعاد جداول داده ـ ستانده سال‌های مقصد هستند. با در نظر گرفتن ملاحظات و قیدهای پیش‌گفته، سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390 با ابعاد 75 فعالیت در 75 فعالیت تهیه شده‌اند که در جدول 1 عناوین فعالیت‌های مذکور درج شده‌اند.

جدول 2. عناوین فعالیت‌ها در سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390

ردیف

عنوان فعالیت

ردیف

عنوان فعالیت

ردیف

عنوان فعالیت

1

کاشت محصولات (زراعت و باغداری)

26

تولید محصولات رایانه‌ای، الکترونیکی و نوری

51

فعالیت‌های پست و پیک

2

پرورش حیوانات

27

تولید تجهیزات برقی

52

فعالیت‌های خدماتی مربوط به تأمین جا (هتل)

3

جنگل‌داری و بریدن درختان

28

تولید ماشین‌آلات و تجهیزات طبقه‌بندی نشده در جای دیگر

53

فعالیت‌های خدماتی مربوط به غذا و آشامیدنی (رستوران)

4

ماهیگیری و آبزی‌پروری

29

تولید وسایل نقلیه موتوری، تریلر و نیم تریلر

54

مخابرات

5

استخراج نفت خام و گاز طبیعی

30

تولید سایر تجهیزات حمل‌ونقل

55

سایر فعالیت‌های اطلاعات و ارتباطات

6

استخراج زغال‌سنگ و زغال قهوه‌ای

31

تولید مبلمان

56

فعالیت‌های خدمات مالی، به‌جز تأمین وجوه بیمه و بازنشستگی

7

استخراج کانه‌های فلزی

32

تولید سایر مصنوعات

57

بیمه، بیمه اتکایی و تأمین وجوه بازنشستگی به جز تأمین اجتماعی اجباری

8

استخراج سایر معادن

33

تعمیر و نصب ماشین‌آلات و تجهیزات

58

فعالیت‌های جنبی خدمات مالی و فعالیت‌های بیمه

9

تولید محصولات غذائی

34

تولید، انتقال و توزیع برق

59

خدمات واحدهای مسکونی شخصی

10

تولید انواع آشامیدنی‌ها

35

تولید گاز؛ توزیع سوخت‌های گازی از طریق شاه‌لوله

60

خدمات واحدهای مسکونی اجاری

11

تولید فراورده‌های توتون و تنباکو (سیگار)

36

جمع‌آوری، تصفیه و تأمین آب

61

خدمات واحدهای غیرمسکونی

12

تولید منسوجات

37

فاضلاب، فعالیت‌های جمع‌آوری، تصفیه و دفع پسماند؛ بازیافت مواد

62

خدمات دلالان املاک و مستغلات

13

تولید پوشاک

38

ساختمان خصوصی

63

تحقیق و توسعه علمی

14

تولید چرم و فراورده‌های وابسته

39

ساختمان دولتی

64

سایر فعالیت‌های حرفه‌ای، علمی و فنی

15

تولید چوب و فراورده‌های چوب و چوب‌پنبه، به جز مبلمان حصیر و مواد حصیربافی

40

فروش، نگهداری و تعمیر وسایل نقلیه موتوری و موتورسیکلت

65

فعالیت‌های اداری و خدمات پشتیبانی

16

تولید کاغذ و فراورده‌های کاغذی

41

عمده‌فروشی و خرده‌فروشی

66

خدمات امور عمومی

17

چاپ و تکثیر رسانه‌های ضبط شده

42

حمل‌ونقل ریلی مسافر

67

دفاع و امنیت

18

تولید فراورده‌های نفتی (پالایشگاه‌ها)

43

حمل‌ونقل ریلی بار

68

فعالیت‌های تأمین اجتماعی اجباری

19

تولید سایر فراورده‌های حاصل از تصفیه نفت (غیر پالایشگاه‌ها)

44

حمل‌ونقل جاده‌ای مسافر

69

آموزش دولتی

20

تولید مواد شیمیایی و فراورده‌های شیمیایی

45

حمل‌ونقل جاده‌ای بار

70

آموزش خصوصی

21

تولید داروها و فراورده‌های دارویی شیمیایی و گیاهی

46

حمل‌ونقل از طریق خطوط لوله

71

بهداشت دولتی

22

تولید فراورده‌های لاستیکی و پلاستیکی

47

حمل‌ونقل آبی

72

بهداشت خصوصی

23

تولید سایر فراورده‌های معدنی غیرفلزی

48

حمل‌ونقل هوایی

73

مددکاری اجتماعی

24

تولید فلزات پایه

49

انبارداری و ذخیره‌سازی

74

فعالیت‌های سرگرمی، فرهنگی، تفریحی و ورزشی

25

تولید محصولات فلزی ساخته شده، به‌جز ماشین‌آلات و تجهیزات

50

فعالیت‌های پشتیبانی حمل‌ونقل

75

سایر فعالیت‌های خدماتی و شخصی خانگی

مأخذ: یافته‌های تحقیق.

5. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه سه ناحیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390

همان‌طور که می‌دانیم هر جدول داده ـ ستانده از سه ناحیه مشخص تشکیل می‌گردد که عبارتند از: ناحیه ماتریس مبادلات واسطه‌ای بین‌‌فعالیتی (ناحیه I)، ناحیه ماتریس تقاضای نهایی (ناحیه II) و ناحیه ماتریس ارزش‌افزوده (ناحیه III). در ادامه، پایه‌های آماری و نحوه محاسبه هر‌یک از این سه ناحیه در سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390 به قیمت‌های جاری و ثابت تشریح شده است، اما پیش از آن لازم است به چند نکته اساسی زیر توجه شود:

نکته اول: جزئیات محاسبه هریک از بردارهای ناحیه دوم (II)و سوم (III) سری‌زمانی جداول متقارن داده ـ ستانده در ادامه تشریح شده است، اما باید توضیح داده شود که رویه کلی محاسبه اغلب بردارها به این صورت بوده است که در گام اول با استفاده از منابع آماری موجود، مقادیر بردارهای اولیه برای دوره 1399-1390 (شامل سال 1395) محاسبه شده‌اند و در گام دوم با استفاده از فرمول زیر مقادیر بردارهای ناحیه‌های مذکور محاسبه شده‌اند و در گام سوم با انجام تعدیلات لازم برای تضمین سازگاری سرجمع بردارها با ارقام کلان حساب‌های ملی بانک مرکزی انجام شده است.

مقدار سال 1395 در جدول داده ـ ستانده سال 1395 * (مقدار اولیه محاسبه شده سال 1395 / مقدار اولیه محاسبه شده سال مقصد).

نکته دوم: در برآورد بردارهای ناحیه دوم (II)، ابتدا بردارها بر‌حسب محصول (130 محصول) محاسبه شده‌اند و سپس با ضرب سهم بازار (استخراج شده از جداول سال 1395 بانک مرکزی) در بردارهای مذکور، بردارها بر‌حسب فعالیت (75 فعالیت) به دست آمده‌اند.

نکته سوم: سری‌زمانی جداول متقارن داده ـ ستانده به قیمت ثابت، با توجه به این نکته اساسی محاسبه شده‌اند که سال 1395، سال پایه حساب‌های ملی بانک مرکزی است، بنابراین جداول داده ستانده سال 1395 بانک مرکزی می‌تواند هم به‌عنوان جدول مرجع برای سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده به قیمت‌های جاری و هم به‌عنوان جدول مرجع برای محاسبه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده به قیمت‌های ثابت، مبنای محاسبات باشد.

5-1. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه ماتریس تقاضای نهایی (ناحیهII)

ماتریس تقاضای نهایی و اجزای تشکیل‌دهنده آن، ناحیه دوم جدول داده ـ ستانده را تشکیل می‌دهند. در سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390 بردارهای تقاضای نهایی خانوارها و مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوارها، تقاضای نهایی دولت، تشکیل سرمایه، صادرات و واردات به‌صورت مجزا محاسبه شده‌اند و یک بردار با عنوان تغییر در موجودی انبار و اشتباهات آماری، به‌عنوان قلم پسماند، برای تراز کردن جدول در ‌نظر گرفته شده است. شایان ذکر است که ارقام کلان بردارهای مذکور از حساب‌های ملی سال‌های 1399-1390 استخراج شده است.

5-1-1. سری‌زمانی بردارهای مصرف نهایی خانوار

مصرف نهایی خانوار، هزینه مصرف کالاها و خدمات توسط خانوارهای مقیم است؛ اعم از اینکه این هزینه‌ها در داخل قلمروی اقتصادی یا در خارج از آن صورت‌گرفته باشد. اطلاعات مورد نیاز محاسبه مصرف نهایی خانوار با استفاده از نتایج طرح آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی در ریزترین حد آن یعنی کدهای 6 رقمی COICOP، محاسبه شده است. به‌طور اجمالی، فرایند محاسبه بردارها به‌صورت زیر بوده است:

گام اول: بردارهای مصرف نهایی خانوار به قیمت‌های جاری

  • دریافت نتایج طرح هزینه و درآمد خانوار سال‌های 1399-1390 به تفکیک کدهای 6 رقمی COICOP و استخراج بردارهای هزینه خانوار به تفکیک خانوارهای شهری و روستایی بر‌حسب کدهای 6 رقمی COICOP و تعمیم نتایج به کل خانوارهای شهری و روستایی،
  • انطباق هریک از کدهای 6 رقمی COICOP با کدهای CPC و تشکیل بردارهای مصرف خانوارهای شهری و روستایی به تفکیک 130 محصول بر‌حسب جداول عرضه و مصرف سال 1395 بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران به قیمت خریدار،
  • محاسبه بردارهای مصرف خانوارهای شهری و روستایی به تفکیک 130 محصول به قیمت پایه، از طریق اعمال حاشیه بازرگانی، حاشیه حمل‌ونقل و خالص مالیات بر محصول،
  • ساخت ماتریس سهم بازار برای سال‌های 1399-1390 به تفکیک 75 فعالیت در 130 محصول، براساس جدول عرضه سال 1395 بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران،
  • محاسبه بردارهای مصرف خانوارهای شهری و روستایی به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های جاری از طریق ضرب ماتریس سهم بازار در بردارهای 130 محصولی مصرف نهایی خانوار به قیمت‌های جاری،
  • اعمال تعدیلات لازم با هزینه مصرف نهایی خانوار در حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج نهایی بردارهای مصرف نهایی خانوارهای شهری و روستایی به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای مصرف نهایی خانوار به قیمت‌های ثابت

  • محاسبه سری زمانی شاخص قیمت مصرف‌کننده به تفکیک 130 محصول براساس آمارهای تفصیلی شاخص قیمت مصرف‌کننده بانک مرکزی،
  • محاسبه بردارهای مصرف خانوارهای شهری و روستایی به تفکیک 130 محصول به قیمت‌های ثابت، از طریق تقسیم سطرهای این بردارها بر شاخص قیمت متناظر هر سطر،
  • محاسبه بردارهای مصرف خانوارهای شهری و روستایی به تفکیک 130 محصول به قیمت پایه، از طریق اعمال حاشیه بازرگانی، حاشیه حمل‌ونقل و خالص مالیات بر محصول،
  • محاسبه بردارهای مصرف خانوارهای شهری و روستایی به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های ثابت، از طریق ضرب ماتریس سهم بازار در بردارهای 130 محصولی مصرف نهایی خانوار به قیمت‌های ثابت،
  • اعمال تعدیلات لازم با هزینه مصرف نهایی خانوار در حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج نهایی بردارهای مصرف نهایی خانوارهای شهری و روستایی به قیمت‌های ثابت.

5-1-2. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه بردارهای مصرف نهایی مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوار

مؤسسه‌های‌ غیر‌انتفاعی نهادهای قانونی یا اجتماعی هستند که برای تولید کالاها و خدمات تشکیل می‌شوند ولی تولید آنها منبع درآمد، سود یا دیگر عواید مالی برای واحدهایی نیست که آنها را تأمین مالی یا کنترل می‌کنند. در عمل فعالیت‌های تولیدی آنها ممکن است منجر به مازاد یا کسری درآمد شود ولی هیچ نوع منفعتی توسط آنها به واحدهای نهادی دیگر تعلق نمی‌گیرد. این مؤسسه‌های کالاها و خدماتی را به‌طور مجانی یا به قیمتی که از نظر اقتصادی معنا‌دار نیست به خانوارها ارائه می‌کنند. به‌طور اجمالی، فرایند محاسبه بردارها به‌صورت زیر بوده است:

گام اول: بردارهای مصرف نهایی مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوار به قیمت‌های جاری

  • دریافت مصرف نهایی مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوار به قیمت‌های جاری، از طریق حساب‌های ملی سالیانه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران،
  • محاسبه مصرف نهایی مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوار به قیمت پایه، از طریق اعمال حاشیه بازرگانی، حاشیه حمل‌ونقل و خالص مالیات بر محصول،
  • محاسبه بردارهای مصرف نهایی این مؤسسه‌ها به قیمت‌های جاری، با استفاده از ساختار جدول داده ـ ستانده سال 1395 بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.

گام دوم: بردارهای مصرف نهایی مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوار به قیمت‌های ثابت

  • دریافت مصرف نهایی مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوار به قیمت‌های ثابت، از طریق حساب‌های ملی سالیانه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران،
  • ادامه مراحل محاسبه، مشابه آنچه در بردارهای مصرف نهایی مؤسسه‌های غیرانتفاعی در خدمت خانوار به قیمت‌های جاری گفته شده است.

5-1-3. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه بردارهای مصرف نهایی دولت

مصرف نهایی دولت در تعریف کلی معادل ستانده دولت منهای فروش محصولات تولید شده توسط دولت است. مراحل زیر برای محاسبه بردارهای مصرف نهایی دولت انجام شده است:

گام اول: بردارهای مصرف نهایی دولت به قیمت‌های جاری

  • دریافت مصرف نهایی دولت به تفکیک کدهای COFOG به قیمت خریدار، از طریق حساب‌های ملی سالیانه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران،
  • انطباق کدهای COFOG با بردار 130 محصولی جداول عرضه و مصرف بانک مرکزی، و محاسبه بردارهای مصرف نهایی دولت به تفکیک 130 محصول به قیمت خریدار،
  • محاسبه بردارهای مصرف نهایی دولت به تفکیک 130 محصول به قیمت پایه، از طریق اعمال حاشیه بازرگانی، حاشیه حمل‌ونقل و خالص مالیات بر محصول،
  • محاسبه بردارهای مصرف نهایی دولت به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های ثابت، از طریق ضرب ماتریس سهم بازار در بردارهای 130 محصولی مصرف نهایی خانوار به قیمت‌های جاری،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردار مصرف نهایی دولت به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای مصرف نهایی دولت به قیمت‌های ثابت

  • برآورد مصرف نهایی دولت به تفکیک کدهای COFOG به قیمت ثابت، از تقسیم مصرف نهایی دولت به تفکیک کدهای COFOG به شاخص ضمنی مصرف نهایی دولت (محاسبه شده براساس حساب‌های ملی بانک مرکزی)،
  • ادامه مراحل محاسبه، مشابه آنچه در بردارهای مصرف نهایی دولت به قیمت‌های جاری گفته شده است.

5-1-4. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه بردارهای تشکیل سرمایه ثابت

تشکیل سرمایه ثابت ناخالص عبارت است از: ارزش کل تحصیل منهای مصرف دارایی‌های ثابت که یک تولید‌کننده در طول یک دوره حسابداری به‌ دست می‌آورد به اضافه آنچه که توسط واحدهای نهادی به ارزش دارایی‌های ثابت تولید نشده اضافه شده است. دارایی‌های ثابت، دارایی‌های ملموس و غیر‌ملموسی هستند که از یک جریان تولید به‌عنوان ستانده به‌ دست آمده و به‌طور مستمر و مداوم در فرایند تولیدات دیگر برای دوره زمانی بیشتر از یک ‌سال به‌کار گرفته می‌شوند. بردار تشکیل سرمایه ثابت با انجام مراحل زیر به دست آمده است.

گام اول: بردارهای تشکیل سرمایه ثابت به قیمت‌های جاری

  • برآورد بردارهای ستانده به تفکیک 130 محصول، با استفاده از ستانده 75 فعالیت حساب‌های ملی بانک مرکزی و اعمال سهم محصول محاسبه شده براساس جدول عرضه سال 1395 بانک مرکزی،
  • برآورد بردارهای صادرات و واردات به تفکیک 130 محصول (فرایند این کار در بخش‌های مرتبط، توضیح داده شده است)،
  • محاسبه بردارهای عرضه از طریق کسر خالص صادرات از ستانده به تفکیک 130 محصول،
  • محاسبه بردارهای تشکیل سرمایه ثابت از اصل ضرب بردارهای عرضه در سهم تشکیل سرمایه از عرضه (محاسبه شده براساس جدول مصرف سال 1395 بانک مرکزی) به قیمت‌های خریدار،
  • محاسبه بردارهای تشکیل سرمایه ثابت به تفکیک 130 محصول به قیمت پایه، از طریق اعمال حاشیه بازرگانی، حاشیه حمل‌ونقل و خالص مالیات بر محصول،
  • محاسبه بردارهای تشکیل سرمایه ثابت به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های ثابت، از ضرب ماتریس سهم بازار در بردارهای 130 محصولی تشکیل سرمایه ثابت به قیمت‌های جاری،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردار تشکیل سرمایه ثابت به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای تشکیل سرمایه ثابت به قیمت‌های ثابت

  • انجام تمام مراحل گفته شده در گام اول با این تفاوت که از بردارهای قیمت ثابت به‌جای بردارهای به قیمت جاری استفاده شده است.

5-1-5. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه بردار واردات

گام اول: بردارهای واردات به قیمت‌های جاری

  • دریافت اطلاعات واردات کالاها از گمرک جمهوری اسلامی ایران به تفکیک کدهای هشت‌رقمی HS برای سال‌های 1399-1390 (بیش از سی هزار قلم)،
  • انطباق کدهای هشت‌رقمی HS با کدهای طبقه‌بندی محصولات CPC و استخراج بردارهای واردات به تفکیک 130 محصول،
  • برآورد بردارهای واردات نفت و فراورده‌های نفتی براساس آمارهای تراز پرداخت‌های خارجی،
  • برآورد بردارهای واردات خدمات براساس آمارهای تراز پرداخت‌های خارجی،
  • برآورد بردارهای واردات قاچاق براساس آمارهای ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز،
  • محاسبه بردار واردات به تفکیک 130 محصول از طریق ادغام مراحل پیش‌‌گفته به قیمت‌های جاری،
  • محاسبه بردارهای واردات به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های ثابت، از ضرب ماتریس سهم بازار در بردارهای 130 محصولی واردات به قیمت‌های جاری،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردارهای واردات به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای واردات به قیمت‌های ثابت

  • محاسبه بردار واردات به تفکیک 130 محصول به قیمت ثابت از تقسیم بردارهای واردات به قیمت جاری بر شاخص‌های قیمت متناظر با هر سطر،
  • ادامه مراحل محاسبه، مشابه آنچه در بردارهای واردات به قیمت‌های جاری گفته شده است.

5-1-6. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه بردار صادرات

گام اول: بردارهای صادرات به قیمت‌های جاری

  • دریافت اطلاعات صادرات کالاها از گمرک جمهوری اسلامی ایران به تفکیک کدهای هشت‌رقمی HS برای سال‌های 1399-1390،
  • انطباق کدهای هشت‌رقمی HS با کدهای طبقه‌بندی محصولات CPC و استخراج بردارهای صادرات به تفکیک 130 محصول،
  • برآورد بردارهای صادرات نفت و فراورده‌های نفتی براساس آمارهای تراز پرداخت‌های خارجی،
  • برآورد بردارهای صادرات خدمات براساس آمارهای تراز پرداخت‌های خارجی،
  • برآورد بردارهای صادرات قاچاق براساس آمارهای ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز،
  • محاسبه بردار صادرات به تفکیک 130 محصول از طریق ادغام مراحل پیش گفته به قیمت‌های جاری و به قیمت خریدار،
  • محاسبه بردارهای صادرات به تفکیک 130 محصول به قیمت پایه، از طریق اعمال حاشیه بازرگانی، حاشیه حمل‌ونقل و خالص مالیات بر محصول،
  • محاسبه بردارهای صادرات به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های ثابت، از ضرب ماتریس سهم بازار در بردارهای 130 محصولی واردات به قیمت‌های جاری،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردارهای صادرات به تفکیک 75 فعالیت به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای صادرات به قیمت‌های ثابت

  • محاسبه بردارهای صادرات به تفکیک 130 محصول به قیمت ثابت از تقسیم بردارهای صادرات به قیمت جاری بر شاخص‌های قیمت متناظر با هر سطر،
  • ادامه مراحل محاسبه، مشابه آنچه در بردارهای صادرات به قیمت‌های جاری گفته شده است.

5-1-7. نحوه محاسبه بردارهای تغییر در موجودی انبار و اشتباهات آماری

در فرایند بهنگام‌سازی سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390، ابتدا بردارهای تغییر در موجودی انبار و اشتباهات آماری براساس منابع آماری موجود محاسبه شده است و پس از محاسبه اولیه بردارهای تقاضای واسطه و انجام تعدیلات لازم و محاسبه نهایی این بردارها، در نهایت بردارهای تغییر در موجودی انبار و اشتباهات آماری به‌عنوان یک قلم تراز‌کننده محاسبات در‌ نظر گرفته شده‌اند.

5-2. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه ماتریس ارزش‌افزوده (ناحیه III)

در ناحیه سوم جدول داده ـ ستانده، ارزش‌افزوده فعالیت‌های مختلف اقتصادی منعکس می‌شود. ارزش‌افزوده‌، یکی از کمیت‌های کلان اقتصادی است که حاصل حساب تولید و کمیت ترازکننده این حساب است‌. محاسبه ارزش‌افزوده برای پرهیز از احتساب مضاعف انجام می‌گیرد؛ به این معنا که ارزش کالاها و خدماتی که به‌عنوان داده‌های واسطه یک فعالیت به‌کار گرفته می‌شود، به‌نوبه‌خود ستانده یک فرایند تولید بوده و باید از ستانده این فعالیت کسر شود تا ارزش‌افزوده آن به‌ دست آید. بدین‌ترتیب ارزش‌افزوده ناخالص عبارت است از ارزش ستانده منهای ارزش مصرف واسطه‌. ارزش‌افزوده خالص نیز از تفاضل ارزش‌افزوده ناخالص و مصرف سرمایه ثابت به‌ دست می‌آید. در سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390، ارزش‌افزوده هر رشته فعالیت به پنج جزء تفکیک شده است که عبارتند از: جبران خدمات کارکنان، خالص سایر مالیات بر تولید، درآمد مختلط خالص، مازاد عملیاتی خالص و مصرف سرمایه ثابت. منابع آماری و نحوه محاسبه ماتریس ارزش‌افزوده به تفکیک هر‌یک از اجزای آن به‌شرح زیر است:

5-2-1. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه بردارهای جبران خدمات کارکنان

جبران خدمات کارکنان عبارت است از کل اجرت نقدی و غیرنقدی قابل‌پرداخت توسط بنگاه به کارکنان خود برای جبران کار انجام شده در یک دوره حسابداری معین‌. جبران خدمات کارکنان بر اساس تعلق‌گرفتن ثبت می‌شود؛ یعنی اجرت نقدی یا غیر‌نقدی است که کارکنان در مقابل کار انجام شده در دوره موردنظر مستحق دریافت آن می‌شود، اعم از اینکه این اجرت قبل از انجام کار یا همزمان با آن یا بعد از آن پرداخت شده باشد. جبران خدمات کارکنان‌، کار داوطلبانه را که در مقابل آن پرداختی صورت نگرفته باشد، در‌برنمی‌گیرد. مراحل محاسبه بردارهای جبران خدمات به‌صورت زیر بوده است:

گام اول: بردارهای جبران خدمات کارکنان به قیمت‌های جاری

  • دریافت اطلاعات جبران خدمات کارکنان به قیمت‌های جاری از حساب‌های ملی بانک مرکزی به تفکیک نوزده بخش اقتصادی،
  • دریافت اطلاعات تعداد شاغلان (بر‌حسب نوع شغل) اشتغال براساس طرح سالیانه نیروی کار مرکز آمار ایران، برای دوره 1399-1390،
  • انتساب شاغلان با مزد و حقوق‌بگیر (بر‌حسب نوع شغل) به 75 فعالیت،
  • محاسبه میانگین دستمزد به تفکیک 75 فعالیت براساس طرح سالیانه هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار ایران، برای دوره 1399-1390،
  • برآورد جبران خدمات به تفکیک 75 فعالیت از حاصل‌ضرب تعداد شاغلان در میانگین دستمزد هر سال،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با ارقام جبران خدمات نوزده بخش اقتصادی در حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردارهای جبران خدمات، به تفکیک 75 فعالیت، به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای جبران خدمات کارکنان به قیمت‌های ثابت

  • برآورد جبران خدمات به تفکیک 75 فعالیت از حاصل‌ضرب تعداد شاغلان در میانگین دستمزد سال پایه 1395،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردارهای جبران خدمات، به تفکیک 75 فعالیت، به قیمت‌های ثابت.

5-2-2. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه بردارهای خالص سایر مالیات بر تولید

گام اول: بردارهای خالص سایر مالیات بر تولید، به قیمت‌های جاری

  • دریافت اطلاعات خالص مالیات بر تولید به قیمت‌های جاری از حساب‌های ملی بانک مرکزی به تفکیک نورده بخش اقتصادی،
  • تسهیم خالص مالیات بر تولید بخش‌های نوزده گانه اقتصادی به قیمت‌های جاری به 75 فعالیت بر‌حسب ارزش‌افزوده فعالیت‌های زیرمجموعه هر بخش،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردارهای خاص مالیات بر تولید، به تفکیک 75 فعالیت، به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای خالص سایر مالیات بر تولید، به قیمت‌های ثابت

  • برآورد خالص مالیات بر تولید به قیمت‌های ثابت به تفکیک نوزده بخش اقتصادی از تقسیم ارقام جاری بر شاخص ضمنی ارزش‌افزوده هر بخش،
  • تسهیم خالص مالیات بر تولید بخش‌های نوزده‌گانه اقتصادی به قیمت‌های ثابت به 75 فعالیت بر‌حسب ارزش‌افزوده فعالیت‌های زیرمجموعه هر بخش،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردارهای خاص مالیات بر تولید، به تفکیک 75 فعالیت، به قیمت‌های ثابت.

5-2-3. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه درآمد مختلط و مازاد عملیاتی خالص

درآمد مختلط به آن دسته از درآمدهای عوامل تولید اطلاق می‌شود که عامل تولید نیروی کار با یکی و یا چند تا از عوامل تولید به‌صورت ترکیبی در یک فرایند تولید به‌کار گرفته شده و عامل تولید کار بابت کار انجام داده، هیچ‌گونه دستمزد و حقوقی دریافت نمی‌دارد. بردارهای درآمد مختلط ناخالص براساس مراحل زیر به دست آمده‌اند:

گام اول: بردارهای درآمد مختلط به قیمت‌های جاری

  • دریافت اطلاعات درآمد مختلط به قیمت‌های جاری از حساب‌های ملی بانک مرکزی به تفکیک نوزده بخش اقتصادی،
  • دریافت اطلاعات تعداد شاغلان (بر‌حسب نوع شغل) اشتغال براساس طرح سالیانه نیروی کار مرکز آمار ایران، برای دوره 1399-1390،
  • محاسبه بردارهای «درآمد مختلط و مازاد عملیاتی» به قیمت‌های جاری از طریق کسر جبران خدمات، مصرف سرمایه ثابت و خالص سایر مالیات بر تولید از ارزش‌افزوده به تفکیک 75 فعالیت،
  • تفکیک بردارهای «درآمد مختلط و مازاد عملیاتی» به بردارهای درآمد مختلط و بردارهای مازاد عملیاتی به قیمت‌های جاری، با استفاده از سهم شاغلان به تفکیک 75 فعالیت،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با ارقام درآمد مختلط و مازاد عملیاتی نوزده بخش اقتصادی در حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردارهای درآمد مختلط و بردارهای مازاد عملیاتی، به تفکیک 75 فعالیت، به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای درآمد مختلط و مازاد عملیاتی به قیمت‌های ثابت

  • برآورد درآمد مختلط و مازاد عملیاتی به قیمت‌های ثابت به تفکیک نوزده بخش اقتصادی از تقسیم ارقام جاری بر شاخص ضمنی ارزش‌افزوده هر بخش،
  • ادامه مراحل محاسبه، مشابه آنچه در بردارهای به قیمت‌های جاری گفته شده است.

5-2-4. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه بردارهای مصرف سرمایه ثابت

گام اول: بردارهای مصرف سرمایه ثابت به قیمت‌های جاری

  • دریافت اطلاعات موجودی سرمایه به قیمت‌های جاری از حساب‌های ملی بانک مرکزی به تفکیک 10 بخش عمده اقتصادی،
  • محاسبه مصرف سرمایه ثابت به تفکیک 10 بخش عمده اقتصادی، با استفاده از اطلاعات موجودی سرمایه و اعمال فرض ثبات نرخ استهلاک در سطح سال 1395،
  • تسهیم مصرف سرمایه ثابت بخش‌های 10‌گانه اقتصادی به قیمت‌های جاری، به 75 فعالیت بر‌حسب مصرف سرمایه ثابت فعالیت‌های زیرمجموعه هر بخش در سال 1395،
  • انجام تعدیلات لازم برای ایجاد سازگاری با حساب‌های ملی بانک مرکزی و استخراج بردارهای مصرف سرمایه ثابت، به تفکیک 75 فعالیت، به قیمت‌های جاری.

گام دوم: بردارهای مصرف سرمایه ثابت

  • محاسبه مصرف سرمایه ثابت به تفکیک 10 بخش عمده اقتصادی به قیمت‌های ثابت به تفکیک 10 بخش اقتصادی از تقسیم ارقام جاری بر شاخص ضمنی موجودی سرمایه هر بخش،
  • ادامه مراحل محاسبه، مشابه آنچه در بردارهای مصرف سرمایه ثابت به قیمت‌های جاری گفته شده است.

5-3. پایه‌های آماری و نحوه محاسبه ماتریس مبادلات واسطه (ناحیه I)

پس از محاسبه بردارهای ناحیه دوم و سوم جداول داده ـ ستانده، گام نهایی آن است که ناحیه اول جداول محاسبه شود. برای این منظور از روش‌های بهنگام‌سازی جداول داده ـ ستانده استفاده می‌شود. روش‌های بهنگام‌سازی جداول داده ـ ستانده را می‌توان به روش‌های تک‌متغیره و روش‌های دو‌متغیره تفکیک کرد. در روش‌های تک‌متغیره تنها سطرهای جدول داده ـ ستانده تعدیل می‌شوند اما در روش‌های دو‌متغیره، سطرها و ستون‌های جدول داده ـ ستانده، به‌طور هم‌زمان، تعدیل می‌شوند. یکی از روش‌های دومتغیره، روش راس (RAS) است که علاوه‌بر بهنگام‌سازی در منطقه‌ای کردن جداول داده ـ ستانده نیز مورد استفاده گسترده قرار می‌گیرد. روش راس برای نخستین بار توسط استون (1961)[23] و استون و براون (1962)[24] معرفی شد. هدف از به‌کارگیری این روش، بهنگام‌سازی ماتریس داده ـ ستانده یک کشور برای یک سال هدف (مقصد) برمبنای یک سال مرجع (مبدأ) است، بدون آنکه نیازی به تدوین مجموعه جدیدی از آمارهای مفصل باشد. امروزه به‌رغم اینکه روش‌های متعددی برای بهنگام‌سازی جداول داده ـ ستانده معرفی شده‌اند، اما همچنان روش راس و انواع آن (به‌ویژه راس متعارف و راس تعدیل شده) متداول‌ترین و پرکاربردترین روش برای این منظور هستند. اصولاً، استفاده از روش‌های بهنگام‌سازی جداول داده ـ ستانده، با این پیش‌فرض صورت می‌گیرد که ضرایب داده ـ ستانده در طول زمان، حداقل در بازه دو تا پنج سال، ثابت هستند. بنابراین کیفیت جداول بهنگام شده به این مسئله بستگی دارد که سال مقصد تا چه اندازه به سال مرجع نزدیک است.

با توجه به مطلب پیش‌‌گفته، در این مطالعه از روش راس متعارف برای بهنگام‌سازی سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده سال‌های 1399-1390 استفاده شده است. در همین ارتباط، نرم‌افزاری تحت عنوان RAS-RUN طراحی و تهیه شده است که در چارچوب روش راس، محاسبات مربوط به بهنگام‌سازی جداول براساس آن انجام گرفته است.

6. جمع‌بندی

گزارش حاضر ادامه فعالیت‌های پژوهشی گروه اقتصاد کلان و مدل‌سازی دفتر مطالعات اقتصادی است که در سال 1393 اقدام به بهنگام‌سازی جدول داده ـ ستانده و ماتریس حسابداری اجتماعی برای سال 1390 نمود و در سال 1402 محاسبات سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده به قیمت جاری و ثابت را در دستور کار خود قرار داد و جداول مذکور را منتشر ساخت. ایده محاسبه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده به‌دلیل فقدان جداول به‌روز و مورد نیاز کارشناسان و پژوهشگران به ذهن رسید زیرا آخرین جداول داده ـ ستانده آماری منتشر شده ازسوی دو نهاد رسمی کشور یعنی مرکز آمار ایران و بانک مرکزی مربوط به سال 1395 است و بدیهی است که با تغییرهای ساختاری به وجود آمده در نظام اقتصادی کشور در سالیان اخیر استفاده از جداول مذکور نتواند تصویر دقیقی از وضعیت اقتصادی به دست دهد.

حاصل تلاش‌های مستمر و بی‌وقفه گروه مذکور در یک دهه اخیر گزارش‌های متعدد در زمینه‌های بهنگام‌سازی جدول داده ـ ستانده، بهنگام‌سازی جداول عرضه و مصرف، محاسبه و بهنگام‌سازی ماتریس حسابداری اجتماعی، محاسبه جدول داده ـ ستانده به قیمت ثابت در بازه زمانی پنج‌ساله و کاربست آنها در سیاستگذاری‌های اقتصادی و اجتماعی، تغییرهای ساختاری، صادرات و واردات آب مجازی و انتشار آلاینده بوده که توسط مرکز پژوهش‌های مجلس منتشر شده است. اما به‌رغم این تلاش‌ها و همچنین به‌رغم بیش از پنج‌ دهه تدوین و یا محاسبه نظام آماری حسابداری بخشی (جدول داده ـ ستانده) توسط نهادهای رسمی کشور مانند وزارت اقتصاد وقت، بانک مرکزی و مرکز آمار ایران و در مقایسه با تجربیات جهان هنوز خلأهای آماری متعددی در نظام آماری کشور وجود دارند که باید مورد توجه قرار گیرند. سه نمونه از این خلأهای آماری که در قرن بیست‌و‌یکم مورد توجه نهادهای آماری، نهادهای پژوهشی و پژوهشگران در جهان قرار گرفته‌اند عبارتند از:

  1. بهنگام‌سازی جداول عرضه و مصرف در هر پنج سال یکبار و سپس محاسبه جداول سری‌زمانی سالیانه عرضه و مصرف به قیمت‌های جاری و ثابت،
  2. محاسبه جداول عرضه و مصرف داخلی و به تبع آن محاسبه جداول متقارن داخلی در سنجش محیط درونی و محیط بیرونی زنجیره‌های تولید،
  3. محاسبه سری‌زمانی سالیانه جداول داده ـ ستانده متعارف.

گزارش حاضر ضمن شناسایی این نوع خلأهای آماری تلاش می‌کند نه‌تنها فقط بخشی از این خلأها را پر کند، بلکه زوایای مختلف زمینه‌های کاربردی آن را برای سیاستگذاران و برنامه‌ریزان کشور فراهم نماید.

کانون توجه گزارش حاضر بررسی زوایای مختلف محاسبه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده به قیمت جاری و ثابت در بازه زمانی 1399-1390 و برمبنای سال پایه 1395 است. هدف اصلی از تهیه سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده، استفاده از آنها در موضوعات سیاستگذاری یا به عبارتی کاربردهایی است که این جداول دارند. در این رابطه طیف وسیعی از کاربردهای سری‌زمانی جداول داده ـ ستانده را می‌توان عنوان کرد. برای مثال این جداول در پیش‌بینی رشد اقتصادی، برنامه‌ریزی توسعه، تحلیل آثار بحران‌ها و شوک‌های اقتصادی و همچنین تدوین استراتژی‌های تجاری و صنعتی بسیار حائز اهمیت است. تحلیل روندهای گذشته از طریق این جداول، دیدگاه جامعی از نقاط قوت و ضعف نظام اقتصادی ارائه می‌دهد. در نتیجه، استفاده از آنها نه‌تنها به تصمیم‌گیری آگاهانه کمک می‌کند، بلکه توسعه پایدار و متوازن را نیز تسهیل می‌کند. در ادامه به برخی از کاربردهای این جداول اشاره می‌شود:

  • بررسی تغییر در ساختار نظام اقتصادی در طول زمان،
  • کمک به شناسایی روندهای بلندمدت در رشد و توسعه اقتصادی،
  • آشکارکردن تغییرها در ساختار اقتصادی مانند گذار از کشاورزی به تولید و خدمات،
  • مطالعه روندها، چرخه‌ها و الگوها در طول زمان برای درک تکامل پیوندهای بین‌بخشی،
  • استفاده از داده‌های گذشته برای پیش‌بینی روندهای آینده و ارزیابی تأثیر تغییرات سیاست‌ها یا شوک‌های خارجی،
  • بررسی ثبات‌پذیری نظام اقتصادی و قابلیت اتکا به ضرایب و پیوندهای بین‌بخشی در طول زمان،
  • شناسایی بخش‌هایی که شغل به دست می‌آورند یا از دست می‌دهند، و پیوند این تغییرات با رویدادهای اقتصادی، نوآوری‌های فناوری، یا تغییر در ترجیحات مصرف‌کننده.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. بانویی، علی‌اصغر (1391). ارزیابی شقوق مختلف نحوه منظور کردن واردات و روش‌های تفکیک آن با تأکید بر جداول متقارن سال 1380، مجله علمی پژوهشی سیاستگذاری اقتصادی، سال چهارم، شماره 8، صفحات 73-31.
  2. بانویی، علی‌اصغر (1393). بهنگام‌سازی جدول داده ـ ستانده سالیانه برای اقتصاد ایران به قیمت‌های جاری و ثابت، مجمع تشخیص مصلحت نظام.
  3. برادران شرکاء، حمیدرضا، بانویی، علی‌اصغر و عسگری، منوچهر (1379). منابع چهارگانه حسابداری رشد در طرف تقاضای اقتصاد: تحلیلی براساس الگوی ایستای باز داده ـ ستانده، مجله پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، شماره 16، صفحات 26-5.
  4. بزازان، فاطمه (1390). مقیاس بهره‌وری کل عوامل تولید ـ رویکرد داده ـ ستانده، مجله علمی پژوهشی سیاستگذاری اقتصادی، سال سوم، شماره 5، صفحات 168-143.
  5. پاشا زانوس، پگاه، بانویی، علی‌اصغر و بهرامی، جاوید (1392). تحلیل‌های سیاستی نقش واردات در سنجش اهمیت بخش‌های اقتصاد ایران، فصلنامه پژوهش‌نامه بازرگانی، شماره 67، صفحات 100-81.
  6. راهنمای حسابداری ملی، راهنمای جداول داده ـ ستانده (تهیه و تحلیل)، ترجمه محمد‌تقی فیاضی، مرکز پژوهش‌های مجلس، (1391).
  7. جهانگرد، اسفندیار (1379). تجزیه‌و‌تحلیل تحولات ساختار اقتصاد ایران، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران، شماره 3 و 4، صفحات 106-81.
  8. جهانگرد، اسفندیار (1375). تجزیه‌و‌تحلیل ساختار اقتصاد ایران برمبنای جدول داده ـ ستانده به قیمت ثابت سال 1375، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد.
  9. جهانگرد، اسفندیار (1376). تبیین تغییر ساخت تکنولوژی اقتصاد ایران (تحلیلی برمبنای تکنیک ایستای داده ـ ستانده به قیمت ثابت)، مجله برنامه و بودجه، شماره 13 و 14، صفحات 107-93.
  10. جهانگرد، اسفندیار (1384). ارزیابی روش‌های تعدیل جدول داده ـ ستانده در ایران، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، سال پنجم، شماره 3، پاییز، صفحات 109-91.
  11. ناظم بکایی، محسن و بانویی، علی‌اصغر (1390). تحلیلی بر منابع رشد و تغییرهای ساختار اقتصاد کشور با استفاده از جداول داده ـ ستانده (1385-1365)، فصلنامه علمی ـ پژوهشی جستارهای اقتصادی، سال هشتم، شماره 16، صفحات 235-205.
  12. A Guide to Deflating the Input-Output Accounts: Sources and Methods, Statistics Canada, (2001).
  13. Bon, R. (1986). Comparative stability analysis of demand-side and supply-side input-output models. International Journal of Forecasting, 2(2), pp. 231-235.
  14. Bon, R., & Bing, X. (1993). Comparative stability analysis of demand-side and supply-side input-output models in the UK. Applied Economics, 25(1), pp. 75–79.
  15. Dietzenbacher, E., & Hoen, A. R. (1998). »Deflation of Input‐Output Tables from the User's Point of View: A Heuristic Approach». Review of Income and Wealth, Vol.44(1), pp. 111-122.
  16. Dietzenbacher, E., & Hoen, A. R. (1999).» Double Deflation and Aggregation». Environment and Planning A, Vol.31 (9), pp. 1695-1704.
  17. Dietzenbacher, E., & Hoen, A. R. (2006). Coefficient stability and predictability in input‐output models: a comparative analysis for the Netherlands.Construction Management and Economics, 24(7), pp. 671-680.
  18. Dietzenbacher, E., & Temurshoev, U. (2012). »Input-Output Impact Analysis in Current or Constant Prices: Does it Matter?», Journal of Economic Structures, Vol.1 (1), 1:4, pp. 1-18.
  19. Eurostat/European Commission. (2008). Eurostat manual of supply, use and input-output tables. Office for Official Publications of the European Communities, Luxembourg.
  20. Jaramillo, F., Desormeaux, A., Hedlund, J., Jawitz, J. W., Clerici, N., Piemontese, L.,... & Åhlén, I. (2019). Priorities and interactions of sustainable development goals (SDGs) with focus on wetlands. Water, 11(3), p. 619.
  21. Kymn, k. O. (1990). Aggregation in Input-Output Models: A Comprehensive Review, 1946-71, Economic System Research, Vol. 2, pp. 65-93.
  22. Planting, M., & Guo, J. (2004). Increasing the timeliness of US annual input-output accounts. Economic Systems Research, 16(2), pp. 157-167.
  23. Stone, R. (1961). Input-Output and National Accounts. Organization for European Economic Cooperation.
  24. Stone, R., & Brown, A. (1962). A computable model of economic growth.
  25. United Nations (1999): Handbook of Input-Output Table Compilation and Analysis, Studies in Methods, Series F, Number 74, New York.
  26. United Nations (2017), Handbook on Supply, Use and Input-Output Tables with Extensions and Applications, Draft for Global Consultation.
  27. Wang, Y., Geschke, A., & Lenzen, M. (2017). Constructing a time series of nested multiregion input–output tables. International Regional Science Review, 40(5), pp. 476-499.
  28. Wood, R. (2011). Construction, stability and predictability of an input–output time-series for Australia. Economic Systems Research, 23(2), pp. 175-211.

 

 

Home

Contact Us