چکیده

در گزارش حاضر و سلسله‌گزارش‌های پایش سرمایه اجتماعی در مرکز پژوهش‌های مجلس، سرمایه اجتماعی حاکمیت در سه بستر توئیتر، تلگرام، اینستاگرام مورد سنجش و تحلیل قرار می‌گیرد. نتایج نشان می‌دهد سرمایه اجتماعی حاکمیت در سال 1402 به‌طور نسبی صعودی شده است.

اعتماد به حکمرانی و به‌طور کلی سرمایه اجتماعی در سال 1402 همچنان تاحدودی تحت تأثیر ناآرامی‌های سال قبل است، اما بیش از همه مسائل اقتصادی بر سرمایه اجتماعی اثرگذار بوده است. در مؤلفه اعتماد به حکمرانی، حدود 62 درصد از حوادث و رویدادها به شرایط اقتصادی مرتبط هستند. از طرف دیگر، شاخص مشارکت اجتماعی دچار کاهش شد و بر سرمایه اجتماعی اثر منفی گذاشت.

عوامل افزایشی سرمایه اجتماعی معمولاً «خبری و رخدادی» بودند (کاهش قیمت ارز و طلا و نیز افزایش وام مسکن و ازدواج، عادی‌سازی روابط ایران با عربستان و امارات)؛ درحالی‌که عوامل کاهنده سرمایه اجتماعی «روندی و انباشتی» بود (تورم، قواعد مربوط به پوشش و...).

در جمع‌بندی عواملی که باعث فرسایش سرمایه اجتماعی می‌شود به دو عامل اساسی می‌رسیم:

1. وجود گره شناختی در ذهن‌ها: برخی اخبار باعث شکل‌گیری گره‌ها، شبهه‌ها و روایت‌هایی در ذهن‌ها می‌شوند که در غیاب توضیح و تبیین، تبدیل به عامل بی‌اعتمادی به حاکمیت می‌شود.
2. بی‌سرانجامی پرونده‌ها: پایان پرونده‌های فساد و اختلاس که با افشاگری، افکار عمومی را دچار بی‌اعتمادی کرده‌اند معمولاً بیان نمی‌شود و بنابراین سرمایه اجتماعی را دچار آسیب می‌کنند.

خلاصه مدیریتی

بیان / شرح مسئله

یکی از مؤلفه‌های بسیار مهم سنجش میزان موفقیت یا عدم موفقیت نظام‌های سیاسی در جهان، وضعیت سرمایه اجتماعی آنهاست. در سلسله‌گزارش‌های سرمایه اجتماعی در مرکز پژوهش‌های مجلس تلاش بر این است که سرمایه اجتماعی حاکمیت از طریق بررسی شبکه‌های اجتماعی فضای مجازی سنجیده شود. گزارش حاضر، خلاصه و چکیده گزارش‌های مفصلی بوده که در سال 1402 در مرکز پژوهش‌های مجلس تهیه شده است. بر این اساس 10 مؤلفه سرمایه اجتماعی حاکمیت در سه بستر توئیتر، تلگرام، اینستاگرام مورد سنجش و تحلیل قرار گرفته است.

در سال 1402، فضای آرام سیاسی وجود داشت، اما تبعات اقتصادی اغتشاش‌های سال گذشته خود را نشان داد و بر سرمایه اجتماعی اثر گذاشت. در رصدی که انجام شد، بیش از 60 درصد رخدادهایی که در سال 1402 باعث افزایش یا کاهش سرمایه اجتماعی شد، ماهیت اقتصادی داشتند. البته موضوع حجاب همچنان افکار بسیاری از کاربران مجازی را درگیر کرده است.

به‌طور کلی، سرمایه اجتماعی در دهه‌های گذشته روندی سینوسی داشته است. در سال 1401، داده‌های فضای مجازی نشان می‌دهد که سرمایه اجتماعی حاکمیت دچار نقصان شد، اما به‌خصوص در نیمه اول سال 1402، روند کاهشی متوقف شد و سرمایه اجتماعی با روندی افزایشی همراه گردید.

نقطه‌نظرات / یافته‌های کلیدی

بررسی جزئیات سرمایه اجتماعی از نگاه کاربران فضای مجازی حاکی از احساسات مثبت و منفی کاربران بوده که بر سرمایه اجتماعی اثرگذار است. مهم‌ترین احساسات مثبتی که کاربران ابراز کرده‌اند و باعث افزایش سرمایه اجتماعی شده شامل «حمایت از تمامیت ارضی»، «سیاست‌های تأمین خدمات درمانی»، «حمایت از نمادهای ملی و ارزشی»، «خرسندی از اقتدار منطقه‌ای و دیپلماسی عزتمندانه» است، اما کاربران نسبت به برخی مسائل ابراز احساسات منفی داشته‌اند که همین موضوع شاخص‌های سرمایه اجتماعی را کاهش داده است: «تردید در مورد گشوده شدن فضای سیاسی»، «تداوم مشکلات اقتصادی»، «ناهمسو تلقی کردن مردم و دولت».

در جمع‌بندی عواملی که باعث فرسایش سرمایه اجتماعی می‌شود به دو عامل اساسی می‌رسیم:

1. برساخت اجتماعی واقعیت: بسیاری از روندهای فرسایشی سرمایه اجتماعی، حاصل مجموعه رخدادهایی هستند که به‌مرور انباشته شده و در ذهن مخاطبان به یک روند یا روایت تبدیل شده‌اند. به‌عنوان نمونه چالش مربوط به پوشش بانوان که تأثیر منفی آن به سال 1402 هم کشیده شد از فوت مرحومه امینی آغاز شد و به اغتشاش‌های خیابانی، مطرح شدن نام برخی جوانان و نوجوانان به‌عنوان کشته شده‌ها، شایعه مسمویت مدارس دخترانه، گشت ارشاد، لایحه حجاب و... گره خورد. مجموعه این رخدادها، به‌کمک رسانه‌های فارسی‌زبان ضدانقلاب به روایت‌هایی دامن زد که به افت سرمایه اجتماعی در برخی شاخص‌ها انجامید.
2. بی‌سرانجامی پرونده‌ها: دسته دیگری از رخدادهایی که به فرسایش سرمایه اجتماعی منجر می‌شوند و در سال 1402 نیز نقش پررنگی داشت، مطرح شدن اخباری بود که به سرانجام نرسید. مثلاً خبر وقوع تخلف مالی در یک شرکت تولیدی چای، باعث برانگیختن احساسات منفی شد، اما ازآنجاکه در مورد سرانجام این پرونده اقناع عمومی صورت نگرفت، تأثیری ماندگار و انباشتی بر سرمایه اجتماعی حاکمیت برجای ماند.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

1.  تصویب قانون برای تضمین آزادی بیان در گفت وگوی دولت با مردم:برای جلوگیری از فرسایش سرمایه اجتماعی لازم است گره‌های شناختی که در ذهن‌ها شکل گرفته باز شود و اقناع صورت گیرد. تصویب قانونی برای حمایت از گفت‌وگوهای صریح در سکوهای داخلی و جرم‌زدایی از گفت‌وگوهای آزادانه برای بیان صریح پرسش‌ها، نظرها و شبهه‌ها ضروری است.
2.  توجه ویژه به عوامل مخرب سرمایه اجتماعی: تحلیل کلان‌داده‌ها نشان می‌دهد که در 14 درصد از موارد، یک رفتار یا گفتار نابجای مقام مسئول، خشم یا نارضایتی مردم را برانگیخته و سرمایه اجتماعی را تحلیل برده است.
3. بهره‌گیری از ظرفیت‌های قانونی برای عفو: با توجه به تأثیر معنادار دستور عفوهای مقام معظم رهبری بر روی سرمایه اجتماعی، مناسب است که حتی‌الامکان از این ابزار قانونی برای عفو محکومان بیشتر بهره گرفته شود.
4. تکمیل و به سرانجام رساندن پرونده‌ها در ذهن مردم: ناتمام ماندن رسیدگی به ابهام‌ها و خطاها، افکار عمومی را دچار بدبینی می‌کند و خطاها را به‌عنوان رویه در نظر می‌گیرند. لازم است مجازات افراد فاسد و اصلاح رویه‌ها به‌منظور تکرار نشدن فساد، با همان شدت و تکرار در رسانه‌ها بیان شود تا در ذهن اغلب مردم این پرونده بسته شود.
5. ضرورت احیای مرجعیت رسانه‌ای در داخل کشور: یکی از پاشنه آشیل‌های مهم در حوزه سرمایه اجتماعی که محل جولان رسانه‌های ضدانقلاب بوده، افول جایگاه صداوسیما و افت مرجعیت رسانه‌ای آن است. در شرایطی که فضای رسانه‌ای ازسوی رسانه‌های معاند، مشحون از روایت‌سازی‌های کذب علیه منافع ملی بوده است، وجود رسانه‌های داخلی که با انعکاس سریع و کامل واقعیت و زمینه‌سازی برای تحقق گفت‌وگوهای ملی حول مسائل اختلافی، مرجعیت رسانه‌ای را به داخل کشور بازگردانند ضرورت دارد.

1. مقدمه

امروزه حیات سیاسی حاکمیت‌ها در مقیاس بین‌المللی بیش از هر زمانی به سرمایه اجتماعی پیوند خورده است. سرمایه اجتماعی به‌نوعی نشان‌دهنده مختصات نمادین نظام‌های سیاسی در تراز کلی جامعه است. در این معنا هرچقدر سرمایه اجتماعی یک نظام در سطوح بالاتر قرار گیرد، به همان میزان می‌توان گفت جایگاه نمادین آن میان شهروندان و طبقات اجتماعی مختلف در وضعیت مطلوبی قرار دارد. متناسب با چنین وضعیتی، امروزه حکومت‌ها در کشورهای مختلف سرمایه‌های اقتصادی چشمگیری برای ارتقا و بهبود سرمایه اجتماعی خویش صرف می‌کنند زیرا به‌خوبی می‌دانند نظامی به حیات سیاسی خود در درازمدت ادامه می‌دهد که سرمایه اجتماعی مطلوبی در جامعه داشته باشد. با در نظر داشتن چنین ملاحظاتی، امروزه کشورهای مختلف برای تضعیف رقیبان سیاسی خود، بیش از هر زمانی به تضعیف سرمایه اجتماعی آنها در سطوح مختلف ملی و بین‌المللی فکر می‌کنند. با در نظر داشتن چنین ملاحظاتی است که رهبر معظم انقلاب بر ضرورت فراهم‌آوری زمینه‌های اعتماد به حکمرانی تأکید می‌کنند:

«اعتماد مردم بزرگ‌ترین سرمایه دولت است. مردم وقتی به شما اعتماد کردند و امید به شما داشتند، با شما راه می‌آیند و کمکتان می‌کنند؛ این بزرگ‌ترین سرمایه است... که البته این متأسفانه یک مقداری آسیب دیده و بایستی ترمیم کنید» [1].

«این اعتماد مردم به دستگاه‌های فعال در جمهوری اسلامی یک سرمایه بزرگ اجتماعی است و هیچ چیزی با این معادل نیست» [2].

«خود دولت، خود قوه قضائیه، خود دستگاه‌های دیگر بایستی رفتارشان، عملشان جوری باشد که جلب اعتماد بکند؛...هیچ دولتی هم بدون کمک و پشتیبانی مردم قادر به کار نیست، نه دولت ما و نه هیچ دولتی در دنیا. ما نباید کاری کنیم که این پشتیبانی و اعتماد مردم نسبت به دستگاه‌های دولتی و دستگاه‌های اجرایی کشور ـ چه در بخش قضایی، چه در بخش قوه مجریه و بقیه بخش‌ها [مانند] نیروهای مسلح ـ سلب بشود» [3].

با توجه به آنچه بیان شد، می‌توان گفت وضع موجود نظام سیاسی کشور را می‌توان از خلال سرمایه اجتماعی آن مورد بررسی و تحلیل قرار داد. در همین راستا از جمله مطالعات مهم سیاستگذاری در این حوزه عبارت‌اند از: تأثیر سرمایه اجتماعی بر توسعه اقتصادی [4]، کیفیت زندگی [5]، سلامت عمومی [6]، دانش‌آفرینی [7]، مسئولیت اجتماعی [8]، عملکرد سازمانی [9] و جرائم [10]. همچنین، متغیرهای بسیاری همچون وضعیت اداره کشور، موفقیت در ارتباط با مردم و اعتماد نهادی بر سرمایه اجتماعی حاکمیت تأثیرگذارند.

این گزارش، تجمیع و چکیده گزارش‌های مستمر و فصلی سرمایه اجتماعی در سال 1402 است و نمایی از وضعیت سرمایه اجتماعی در این سال را به نمایش می‌گذارد. گفتنی است، مبنای این گزارش خلاصه‌گویی و ارائه تصویر کلی از وضعیت سرمایه اجتماعی در سال 1402 است. برای اطلاع از جزئیات، آمار و اعداد، می‌توان به دو گزارش مفصل و مشتمل‌بر آمار و تحلیل دقیق کلان‌داده‌ها مراجعه کرد که در این سال در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی منتشر شده است.

شایان ذکر است، احتمال دارد که نظرهای کاربران فضای مجازی متناسب با واقعیت حکمرانی و جزئیات تلاش‌های حاکمیت نباشد، اما این برساخت ذهنی، اثر زیادی بر مشارکت ایشان در مسیر همراهی مردم با حاکمیت خواهد داشت، بنابراین شناخت نظرهای مردم می‌تواند در تصمیم‌گیری‌ها کمک کند.

2. پیشینه پژوهش

2-1. سوابق مطالعاتی

جدول 1. تحلیل پیشینه پژوهشی

مأخذ: داده‌های تحقیق.

3. مفهوم‌شناسی سرمایه اجتماعی

سرمایه اجتماعی مفهومی با گستره و پویایی زیاد است که بسته به زمینه و سطح سنجش، می‌توان از شاخص‌های گوناگونی برای اندازه‌گیری آن استفاده کرد. نگاهی به تعاریف صورت گرفته درباره سرمایه اجتماعی، گویای این تنوع است.

بوردیو یکی از صاحب‌نظرانی است که در موضوع سرمایه اجتماعی، برای نخستین‌بار ارتباطات نهادینه‌ شده را مبنای تعریف خود قرار داد. به‌نظر او سرمایه اجتماعی دربرگیرنده روابط اجتماعی ارزشمند میان افراد است [17]. سرمایه اجتماعی از نظر وی سرمایه ارتباطات جمعی است که در صورت لزوم حمایت‌های مفید را ایجاد می‌کند؛ سرمایه‌ای که مقبولیت دارد و غالبا ً زمانی که شخص می‌خواهد توجه مردم را در یک موقعیت اجتماعی مهم جلب کند ضروری است [18]. همان‌طور که در نظریه بوردیو مشخص است، سرمایه اجتماعی نوعی از روابط ارزشمند جمعی است که جامعه آن را می‌پذیرد و به آن احترام می‌گذارد. اگر بتوانیم ارتباط‌های ارزشمند را افزایش دهیم، از سرمایه اجتماعی بیشتری برخوردار خواهیم بود.

جیمز کلمن نیز در تعریف خود از سرمایه اجتماعی بر روابط بین افراد تأکید کرده است: «سرمایه اجتماعی از روابط بین افراد یک اجتماع تشکیل شده است» [19] به‌نظر او سرمایه اجتماعی مانند انواع دیگر سرمایه، مولد است و دستیابی به هدف‌های معینی را که در نبود آن دست‌یافتنی نیست امکان‌پذیر می‌کند. سرمایه اجتماعی در افراد و ابزار فیزیکی تولید قرار ندارد [20]. کلمن معتقد است سرمایه اجتماعی شیئی واحد نیست، بلکه انواع چیزهای گوناگونی است که دو ویژگی مشترک دارند: همه آنها جنبه‌ای از یک ساخت اجتماعی هستند و واکنش‌های معین افرادی را که درون ساختارند تسهیل می‌کنند [21]

از نظر پورتس نیز سرمایه اجتماعی از مشارکت مدنی، اعتماد به مؤسسه‌های مدنی، و حس عضویت در جامعه‌ای که هنجارهای اجتماعی و درون‌گروهی در آن وجود دارد حاصل می‌شود [22].

سرمایه اجتماعی را به‌صورت ساده و خلاصه می‌توان چنین تعریف کرد: «وجود روابط همدلانه مبتنی‌بر اعتماد میان افراد» [23].

برای سنجش مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی، بسته به سطح سنجش، نوع موضوع و انتخاب محققان، از تعاریف و شاخص‌های متنوعی استفاده شده است. در جدول 4، موارد استفاده از سه شاخص رایج پایش سرمایه اجتماعی فهرست شده‌اند.

جدول 2. مؤلفه‌های اصلی سرمایه اجتماعی در پژوهش‌های مختلف [24]

محققان، برخی مؤلفه‌های دیگر مانند اعتماد اجتماعی، اطمینان، توانمندسازی و انتفاع عمومی را نیز برای سنجش سرمایه اجتماعی تعریف کرده‌اند، اما درخصوص این سه مورد، بیش از همه مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی در تعاریف متفاوت، توافق وجود دارد.

۴. روش‌شناسی تحلیل شبکه‌های اجتماعی

در گزارش‌های پایش سرمایه اجتماعی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی از تحلیل کلان‌داده‌ها بهره گرفته شده است. به این منظور ابتدا شاخص‌های کلی و جزئی سرمایه اجتماعی استخراج شده‌اند و سپس کلان‌داده‌های مربوط به آنها در بستر فضای مجازی بررسی‌ شده است. روایی و پایایی این شاخص‌ها با روش دلفی و مراجعه به متخصصان امر (استادان دانشگاه و مسئولان اجتماعی و سیاسی) بازنگری و در نهایت تدقیق شده‌اند.

تحلیل کلان‌داده‌ها روشی جدید، به‌روز و مناسب برای بررسی نظرات اجتماعی مردم، به‌خصوص در موضوع‌های حساس است زیرا روش‌های دیگر مانند پیمایش یا مصاحبه، ممکن است برای کشف نظر واقعی مردم کارآمد نباشد و آنها براساس ملاحظاتی، نظرات خود را بیان نکنند، اما در محتواهای تولیدی کاربران فضای مجازی، افراد نظرهای واقعی خود را ابراز می‌کنند.

مبنای تحلیل براساس احساسات کاربران در بسترهای فضای مجازی است. تحلیل احساسات، فرم و مرحله‌ای از داده‌کاوی است که در آن بر مفاهیم خوب / بد، علاقه / عدم علاقه، عشق / تنفر و امثال آن تمرکز می‌شود [25]. در فرایند تحلیل احساسات، هر گزاره از طریق بررسی لحنش در حجم انبوه در قالب احساسی مثبت، خنثی یا منفی دسته‌بندی می‌شود [26]. برای دستیابی به احساسات و نگرش‌های کاربران می‌توان از سازوکارهای مختلف استفاده کرد [27]. این سازوکارها غالباً به‌طور خودکار یا پردازش دستی طبقه‌بندی می‌شوند. امروزه برای سنجش و تحلیل احساسات از مدل‌های ترکیبی بهره می‌گیرند. هریک از شیوه‌های دستی یا خودکار مزایا و معایبی دارد مثلاً پردازش دستی برای تحلیل احساسات کاربران به هوش انسانی نیاز دارد. با توجه به پیچیدگی‌های زبان‌شناختی برخی متون و پُست‌ها در فضاهای مجازی (در قالب جملات استعاری و طنز)، پردازش‌های دستی دقت بیشتری دارد، اما شیوه تحلیل دستی به‌دلیل زمان‌بری و ضعف تعمیم، چندان مبنای تحلیل قرار نمی‌گیرد [25]. علاوه‌بر روش دستی، از «تحلیل کلمات کلیدی با استفاده از الگوریتم» نیز استفاده می‌شود که برخی احساسات را به واژگان خاصی نسبت می‌دهد؛ برای مثال واژه «عالی» نشانه‌ای از احساس مثبت بوده و در مقابل، واژه «افتضاح» نشانه‌ای از احساس منفی است.

این روش نیز هم‌زمان که احساسات کاربران را با سرعت زیاد تحلیل می‌کند، درباره برخی پیچیدگی‌ها مانند شدت احساسات منفی، جملات و واژگان با معنای چندگانه، دقت تحلیل را از دست می‌دهد. ازاین‌رو، بهترین شیوه، بهره‌گیری از مدل‌های محاسباتی و کامپیوتری است که به‌صورت «با ناظر» آموزش داده شده‌اند و دقت و سرعت زیادی دارند. دقت مدل‌های تحلیل احساسات در زبان‌های مختلف دنیا متفاوت است. همچنین این دقت در زبان محاوره و رسمی تفاوت دارد [28]. برای پردازش تحلیل احساسات بهتر است از سرویس‌هایی که روی حجم گسترده کلان‌داده بسترهای توئیتر، تلگرام و اینستاگرام در زبان فارسی، در دو نوع محاوره و رسمی شبکه‌های اجتماعی ایران آموزش داده شده است و در فولدرهای مختلف، دقت بیش از 90 درصد دارد بهره گرفته شود. در این بخش امتیاز تحلیل احساسات تک تک پست‌ها محاسبه شده و در نهایت مجموع امتیاز تحلیل احساسات مثبت برای هر شاخص، محاسبه می‌شود. در گام بعد، تجمیع ارزیابی هوش مصنوعی بر همه پُست‌ها ازسوی کارشناسان انسانی به‌صورت نمونه‌گیری تصادفی، ارزیابی مجدد، تأیید و اعتبارسنجی یا اصلاح می‌شود.

در بررسی‌های دوره‌ای سال 1402، حجم و مجموعه تراکنش کاربران محاسبه شده است. در سال 1402 بیش از 44 میلیون کاربر فعال (اعم از حقوقی و حقیقی) در ابعاد مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تولید محتوا کرده‌اند. کاربران فعال پس از شناسایی کاربران غیرواقعی، تعریف الگوریتم‌های صحت‌سنجی داده‌های تولید شده و شناسایی ربات‌های تولید محتوا به‌دست آمده‌اند. علاوه‌بر این، مبنای تحلیل در این گزارش کاربرانی هستند که در هریک از بسترها به‌طور عمومی در دسترس‌اند. مبنای تحلیل فضایی عمومی است که به‌واسطه دسترسی همه کاربران، درباره سرمایه اجتماعی شکل گرفته است. برای نمونه، منابعی که در فصل بهار و تابستان بررسی شده، در جدول 3 آمده است:

جدول 3. تعداد منابع و کاربران بررسی‌ شده در فصل بهار و تابستان

مأخذ: داده‌های تحقیق.

در فصل بهار و تابستان، 10 میلیارد و 245 میلیون و 539 هزار و 11 مطلب در حوزه‌های مختلف تولید شده که بیش از 2 میلیارد و و 575 میلیون و 613 هزار و 34 مطلب با مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی حاکمیت مرتبط است (جدول 4).

جدول 4. تعداد مطالب بررسی شده در فصل بهار و تابستان

مأخذ: همان.

در گزارش‌های مفصل پایش سرمایه اجتماعی در سال 1402، مشخصات جمعیت‌شناختی و گرایش سیاسی کاربران نیز در نظر گرفته شده است. برای نمونه، ترکیب جمعیت‌شناختی و گرایش‌های سیاسی کاربران در بسترهای انتخاب‌ شده در فصل بهار و تابستان 1402 در شکل 1 آمده است:

شکل 1. نمودار ترکیب جمعیت‌شناختی و گرایش سیاسی کاربران فصل بهار و تابستان

مأخذ: داده‌های تحقیق.

5. شاخص‌های سرمایه اجتماعی و مؤلفه‌های آن

در پژوهش انجام شده در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، سه شاخص اصلی و هفت شاخص فرعی برای سنجش سرمایه اجتماعی در نظر گرفته شد. تحلیل سرمایه اجتماعی نیز براساس همین مؤلفه‌ها انجام گرفت. این شاخص‌ها عبارت‌اند از:

1.  اعتماد به حکمرانی: ثابت‌ترین مؤلفه سرمایه اجتماعی در پیمایش‌های گوناگون، اعتماد است. این مفهوم براساس تعاریف موجود در پایش‌ها، به‌معنای اطمینان خاطر از اشخاص حقیقی یا حقوقی، نهادها یا عملکرد آنهاست. اعتماد به حکمرانی، غالباً به عملکرد نظام سیاسی معطوف است. منظور از اعتماد به حکمرانی بهینه‌ترین شیوه پاسخ‌گویی نظام سیاسی به نیازهای مردم در قلمروهای مختلف است. مفهوم اعتماد به حکمرانی با مسئله پاسخ‌گویی به نیاز مردم پیوند می‌خورد، ازاین‌‌رو سنجش آن را می‌توان به‌معنای سنجش میزان رفع شدن یا نشدن انتظارهای مردم از حاکمیت نیز تلقی کرد. در ذیل اعتماد به حکمرانی، چند شاخص فرعی وجود دارد که در ادامه بیان می‌شود:

الف) خدمت‌رسانی به مردم: تأمین نیازهای مردم از قبیل کالا و خدمات اساسی در بازار برای افزایش سرمایه اجتماعی ضروری است. پنداشت مردم از کارآمدی نهادهای آموزشی و فرهنگی، حل نیازها و مشکلات اقتصادی مردم، نظام قانونگذاری قوی و کارآمد، تأمین امنیت عمومی، مدیریت و رفع آسیب‌های اجتماعی (کارتن‌خوابی، حاشیه‌نشینی، فقر و...) از مصادیق این مؤلفه‌اند.

ب) عدالت و برابری: دستیابی به عدالت یکی دیگر از شاخص‌های مهم سرمایه اجتماعی است. از مصادیق مؤلفه عدالت و برابری عبارت‌اند از: عدالت اقتصادی طبقاتی در جهت دستیابی به رفاه عمومی، عدالت قومی ـ مذهبی، پنداشت مردم از شایسته‌سالاری در حاکمیت، عدالت جنسیتی، پنداشت از عدالت قضایی و حقوقی در جامعه.

ج) توانمندی در مدیریت بحران: اگر مردم احساس کنند مخاطرات انسانی (شورش، تروریسم، جنگ و...) و طبیعی (زلزله، سیل، کرونا و اپیدمی، بحران‌های شهری، زیست‌محیطی، تهدیدهای سایبری و...) به‌خوبی مدیریت می‌شود، در این صورت سرمایه اجتماعی افزایش می‌یابد.

2.  ارتباط دولت و ملت: سرمایه اجتماعی، مخصوصاً در مقیاس‌های غیرکلان، اغلب با مفاهیمی مانند شبکه روابط و اعتماد مشترک طرح‌بندی می‌شود؛ روابط و اعتمادی که در صورت استحکام موجب ایجاد مزیت‌های فراوانی برای جامعه می‌شوند. چهار شاخص فرعی زیرمجموعه این شاخص اصلی است:

الف) افتخار به هویت ملی: این مؤلفه نسبت اجتماعی و سیاسی مردم و نظام سیاسی را بازنمایی می‌کند. در اینجا، هویت ملی بیانگر میزان آگاهی مردم از سرنوشت مشترک کشور و حساسیت آنها درباره آن است. مواردی از قبیل احساسات درباره اقتدار منطقه‌ای و دیپلماسی عزتمندانه، عدم تمایل به مهاجرت و دفاع از دستاوردهای علمی، فرهنگی و ورزشی، حمایت از تمامیت ارضی و مقابله با تجزیه و قوم‌گرایی از زیرمؤلفه‌های افتخار به هویت ملی محسوب می‌شوند.

ب) پایبندی به ارزش‌های مشترک: هرقدر میزان پایبندی به ارزش‌های مشترک در جامعه بیشتر باشد، می‌توان انتظار داشت که سرمایه اجتماعی حاکمیت در وضعیت مطلوب‌تری قرار گیرد. پاسداشت مناسک مذهبی و پاسداشت مناسبات فرهنگی و سیاسی حاکمیت از مؤلفه‌هایی هستند که وضعیت پایبندی نظام سیاسی و مردم را به ارزش‌های مشترک در جامعه می‌سنجند.

ج) امید: یکی از شاخص‌های مهم برای سنجش میزان سرمایه اجتماعی امید است. بررسی میزان امیدواری مردم به بهبود آینده اقتصادی کشور، میزان امید به گشایش فضای سیاسی، ایستادگی در برابر تحریم‌ها، از مؤلفه‌های مهم این شاخص هستند.

د) باور به خیرخواهی مسئولان: منظور این است که مردم باور داشته باشند مسئولان به‌دنبال رفع مشکلات مردم هستند، نه اینکه دغدغه کسب منافع شخصی داشته باشند. صداقت و شفافیت در عرصه سیاست، کاهش فساد و رانت در میان نهادهای حاکمیتی، از مؤلفه‌هایی هستند که براساس آنها می‌توان وضعیت باور مردم به خیرخواهی مسئولان را سنجید.

3.  مشارکت اجتماعی: مشارکت اجتماعی را می‌توان فرایند سازمان‌یافته‌ای دانست که افراد جامعه به‌صورت آگاهانه، داوطلبانه و جمعی با در نظر داشتن هدف‌های معین و مشخص، برای سهیم شدن در منابع قدرت انجام می‌دهند. هرچه تمایل مردم به مشارکت در امور کشور بیشتر یا تصور آنها از این مفهوم مثبت‌تر باشد، می‌توان گفت سرمایه اجتماعی نظام سیاسی در وضعیت بهتری قرار دارد.

جدول 5. تعریف عملیاتی شاخص‌های سرمایه اجتماعی

مأخذ: همان.

شکل 2. شاخص‌های سرمایه اجتماعی

مأخذ: همان.

6. تحلیل شاخص‌های سرمایه اجتماعی در سال 1402

6-1. اعتماد به حکمرانی

در سال 1402، فضای آرام سیاسی وجود داشت، اما تبعات اقتصادی اغتشاش‌های سال گذشته خود را نشان داد و بر سرمایه اجتماعی اثر گذاشت. در رصدی که انجام شد، بیش از 60 درصد رخدادهایی که در سال 1402 باعث افزایش یا کاهش سرمایه اجتماعی شد، ماهیت اقتصادی داشتند. تورم و طرح‌های جدید مالیاتی باعث کاهش شاخص اعتماد به حکمرانی شد. در عوض تثبیت قیمت ارز و طلا و نیز افزایش وام مسکن و ازدواج اعتماد مردم به حکمرانی را افزایش داد.

رصد مؤلفه‌های مربوط به شاخص اعتماد به حکمرانی نشان می‌دهد که موضوع حجاب همچنان افکار بسیاری از کاربران مجازی را درگیر کرده است. به‌نظر می‌رسد کوتاهی در ایجاد بسترهای گفت‌وگویی و اقناعی به‌منظور تبیین موضوع حجاب و رفع شبهه‌های مرتبط با آن باعث شده که اعتماد به حکمرانی دچار آسیب شود.

 6-2. ارتباط بین ملت و دولت

در سال 1402 برخی رخدادها باعث بهبود ارتباط بین ملت و دولت شد. این رخدادها را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

1. اخبار: انتشار برخی اخبار از جمله عادی‌سازی روابط ایران با عربستان و امارات با واکنش مثبت کاربران اینترنت مواجه شد. همچنین رخدادهای متأثرکننده‌ای همچون حمله رژیم صهیونیستی به نوار غزه، حادثه تروریستی کرمان و سراوان باعث برانگیختن احساس همراهی مردم با سیاست‌های رسمی دولت در حوزه‌های مربوطه شد و در نتیجه سرمایه اجتماعی افزایش یافت.
2. مناسبت‌ها: برخی مناسبت‌های ملی و مذهبی باعث می‌شود که ارتباط بین ملت و دولت تقویت شود. در روزهای محرم و صفر، اربعین حسینی و ماه مبارک رمضان، محتواهایی که ازسوی بسیاری از کاربران تولید می‌شوند وحدت‌بخش و باعث نزدیکی میان مردم و دولت است. بر این اساس دولت می‌تواند با تعریف مراسم خودجوش مردمی، به‌عنوان الگوی مطلوب مناسک مذهبی، زمینه ارتقای سرمایه اجتماعی را فراهم آورد.

برخی رخدادها و روندها نیز باعث کاهش سرمایه اجتماعی شد. ابراز ناامیدی و بسته توصیف کردن فضای سیاسی ازسوی دسته‌ای از کاربران، انتشار اخبار مربوط به فساد چای دبش، خبرهای مرتبط با لایحه عفاف و حجاب، تبلیغ گسترده تحریم انتخابات توسط گروه‌های معاند به سرمایه اجتماعی آسیب زد.

برخی رخدادها نیز برخلاف انتظار، به افزایش سرمایه اجتماعی منجر نشد. مثلاً انتشار خبر پیوستن ایران به معاهده بریکس و معاهده شانگهای، علی‌رغم اهمیت آنها و تأثیر فوق‌العاده‌ای که در روابط خارجی ایران داشتند تأثیر چندانی در افزایش سرمایه اجتماعی نداشت.

6-3. مشارکت اجتماعی

مشارکت اجتماعی را می‌توان همراهی و اشتراک مساعی مردم و دولت تعریف کرد. در سال 1402، شاخص مشارکت اجتماعی نسبت به قبل افزایش یافت؛ درعین‌حال باید این واقعیت را بیان کرد که نسبت به دو شاخص دیگر (اعتماد و ارتباط میان مردم و دولت) همچنان پایین‌تر است. کاهش مشارکت اجتماعی در این سال تحت تأثیر دو موضوع سیاسی و اجتماعی بود:

1. بی‌حجابی به‌عنوان موضوعی اجتماعی: محتواهایی که در فضای مجازی در مورد حضور زنان بی‌حجاب در عرصه عمومی تولید می‌شد در رصد کلان‌داده‌های سال 1402، بیش از همه شاخص مشارکت اجتماعی را کاهش داد زیرا این محتواها به‌معنای مشارکت منفی در نظر گرفته می‌شود.
2. انتخابات مجلس به‌عنوان موضوعی سیاسی: محتواهایی که در نیمه دوم سال 1402 مردم را نسبت به حضور در انتخابات دوازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی دلسرد می‌کردند سرمایه اجتماعی را کاهش داد. نتایج انتخابات نیز نشان داد که مشارکت مردم نسبت به دوره‌های قبل کاهش یافته است [29].

در کنار این عوامل منفی که باعث کاهش مشارکت اجتماعی شدند، برخی موضوع‌ها در فضای مجازی بازتاب مثبت داشتند و مشارکت اجتماعی را افزایش دادند. ازجمله این اخبار عبارت بودند از: مبنی‌بر احتمال بازگشت چهره‌های محبوب به صداوسیما و عفو برخی خبرنگاران و هنرمندان.

نکته دیگری که در رصد فضای مجازی در سال 1402 به‌دست آمد و کاهش مشارکت منفی مردم را نشان می‌داد این بود که «رسانه‌های فارسی‌زبان» کمتر مورد اعتنای مردم قرار گرفتند. در سال 1401 واکنش‌های مثبت و حمایتی از این رسانه‌های فارسی‌زبان معاند ثبت شده بود، اما در سال 1402 حمایت و مراجعه به این رسانه‌ها کمتر شد و در موارد زیادی، کاربران حقیقی محتواهای منفی علیه این رسانه‌ها تولید کردند. این موارد نشان می‌دهد که همراهی مردم با این رسانه‌ها کاهش یافته است و دچار ریزش مخاطب شده‌اند.

برخی اخبار و تصمیم‌گیری‌ها در سال 1402 بود که پیش‌بینی می‌شد سرمایه اجتماعی را بسیار افزایش دهد، اما رصد فضای مجازی نشان می‌دهد که تأثیر چندانی بر مشارکت اجتماعی و سرمایه اجتماعی نداشت. «حضور یافتن زنان در ورزشگاه» و خبر «احیای دریاچه ارومیه» از جمله این موارد بود و نتوانست در این مقطع زمانی شور و شوق و حمایت زیادی جلب کند.

7. حکمرانی و سرمایه اجتماعی

«پاسخ‌گویی سیاسی و سرمایه اجتماعی»، از این حیث که نمود ارتباط مردم با بازیگران نظام حکمرانی است، اهمیت بسزایی در حکمرانی فضای مجازی دارد. همچنین این رابطه به‌صورت معکوس نیز وجود دارد، یعنی موفقیت در حکمرانی اثر بسزایی در اعتماد و سرمایه اجتماعی دارد. چارچوب‌های مرجع سنجش حکمرانی در جهان اثر متقابل حکمرانی و سرمایه اجتماعی را بسیار اساسی دانسته و همواره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان حکمرانی به سنجش وضعیت سرمایه اجتماعی می‌پردازند. نخستین شاخص برای سنجش کیفیت حکمرانی، شاخص رفاه لگاتوم است. هدف اصلی این شاخص که مؤسسه لگاتوم واقع در لندن از سال 2007 به‌صورت سالانه منتشر می‌کند، ترسیم مسیری برای کشورهایی است که از فقر به سمت رفاه حرکت می‌کنند [30] و [31]. همچنین، این شاخص، داده‌هایی را از 167 کشور جهان فراهم می‌آورد که بیش از 99 درصد جمعیت دنیا را شامل می‌شود. هر کشور نیز براساس نمرات کسب شده با دیگر کشورها مقایسه و رتبه‌بندی می‌شود. ایران نیز در آخرین گزارش این مؤسسه (شاخص رفاه لگاتوم 2023) از بین 167 کشور رتبه 126 را به‌دست آورده است [32]

براساس این شاخص، رفاه مسئله‌ای چندبعدی است و در سنجش رفاه هم به مفاهیم رفاه اقتصادی و هم رفاه اجتماعی نظر داشته باشد. بدین‌منظور شاخصی ترکیبی را طراحی کرده است تا از محدودیت‌های برخی شاخص‌های سنتی اقتصاد کلان، مانند درآمد ناخالص سرانه فراتر رود. عناصر تشکیل‌دهنده شاخص لگاتوم شامل سه دامنه کلی جامعه فراگیر، اقتصاد باز و جامعه توانمند است و هرکدام از این دامنه‌ها چهار رکن از مجموع دوازده رکن این شاخص را تشکیل می‌دهند. کیفیت حکمرانی، در کنار سرمایه اجتماعی، آزادی فردی و امنیت یکی از چهار رکن زیرمجموعه دامنه جامعه فراگیر است. در تعریف سنجه حکمرانی آمده است که میزان محدودیت قدرت، عملکرد مؤثر و بدون فساد دولت و اعتماد به نهادها را اندازه‌گیری می‌کند. همچنین این شاخص در ذیل دوازده رکن اصلی خود، 67 عنصر سیاستی متمایز را بررسی می‌کند که از این تعداد، عناصر تشکیل‌دهنده کیفیت حکمرانی به‌شرح ذیل هستند [30]:

• پاسخ‌گویی سیاسی: شامل میزانی است که مردم می‌توانند نهادهای عمومی را پاسخ‌گو نگه دارند، درجه پلورالیسم سیاسی و دیگر مکانیسم‌های پاسخ‌گویی،
• حاکمیت قانون: عدالت، استقلال و اثربخشی دستگاه قضایی در اجرای قوانین مدنی و کیفری، در کنار مسئولیت مردم در برابر قانون،
• اثربخشی دولت: ترکیبی است از کیفیت خدمات عمومی، کیفیت بوروکراسی و شایستگی مقامات سیاسی،
• محدودیت‌های اجرایی: سطح توازن و تفکیک قوا به‌ویژه در ارتباط با قوه مجریه،
• انسجام و یکپارچگی دولت: مشتمل است بر عدم فساد و تقویت مشارکت شهروندان، از طریق جریان آزاد اطلاعات و روندهای مشخص و شفاف.

حکمرانی بانک جهانی یکی دیگر از شاخص‌هایی است که به سنجش حکمرانی می‌پردازد. این شاخص برخلاف شاخص لگاتوم، که صرفاً کیفیت حکمرانی را می‌سنجد، از قدمت بیشتری برخوردار است و دامنه وسیع‌تری از کشورها را دربرمی‌گیرد. شاخص مذکور که بانک جهانی مسئولیت اجرای آن را برعهده دارد از سال 1996 کار خود را آغاز کرده است و داده‌هایی متعلق به بیش از دویست کشور دنیا را گردآوری می‌کند. شاخص حکمرانی بانک جهانی همانند لگاتوم کوشیده است تا شاخصی ترکیبی یا تجمیعی را برای سنجش کیفیت حکمرانی طراحی کند که بتواند کشورهای مختلف را در طول زمان با یکدیگر مقایسه کند. همچنین این شاخص از 6 مؤلفه مجزا تشکیل شده که تا حد زیادی مشابه عناصر شاخص لگاتوم است [33]:

• مطالبه و پاسخ‌گویی: بیانگر سطح مشارکت شهروندان در انتخاب دولت و نیز آزادی بیان، اجتماعات، تشکل‌ها و فعالیت آزاد رسانه‌هاست،
• ثبات سیاسی و نبود خشونت یا تروریسم: احتمال بی‌ثباتی سیاسی و یا وقوع خشونت با انگیزه سیاسی را اندازه‌گیری می‌کند که شامل تروریسم نیز می‌شود،
• اثربخشی دولت: شامل کیفیت خدمات عمومی و مدنی، میزان استقلال دولت از فشارهای سیاسی، کیفیت تنظیم و اجرای سیاست‌ها و تعهد دولت به اجرای آنهاست،
• کیفیت مقررات: نشانگر توانایی دولت در زمینه تدوین و اجرای سیاست‌ها و مقررات مناسب است که بخش خصوصی را توسعه می‌دهد،
• حاکمیت قانون: میزان پایبندی به قوانین جامعه، کیفیت اجرای قراردادها، حقوق مالکیت، کارآمدی پلیس و دادگاه‌ها و نیز احتمال وقوع جرم و خشونت،
• کنترل فساد: سطح اعمال قدرت عمومی بر انواع فساد و نیز میزان تسخیر دولت توسط نخبگان و ذی‌نفعان خصوصی.

وضعیت سرمایه اجتماعی، نشان می‌دهد جامعه هم‌بستگی بالایی برای بسیج عمومی دارد اما بازیگران نظام حکمرانی فضای مجازی، توان همراه‌سازی و اقناع جامعه را نداشته و اعتماد جامعه را به‌اندازه کافی جلب نکرده‌اند.

8. تحلیل روند سرمایه اجتماعی

شکل .3 نمودار روند تحلیل سرمایه اجتماعی 

ماخذ: همان.

شکل .4 نمودار روند تحلیل سرمایه اجتماعی 

ماخذ: همان.

به‌طور کلی، سرمایه اجتماعی در دهه‌های گذشته روندی کاهشی و افزایشی داشته است. در سال 1401، داده‌های فضای مجازی نشان می‌دهد که سرمایه اجتماعی حاکمیت دچار نقصان شد، اما به‌خصوص در نیمه اول سال 1402، روند کاهشی متوقف شد و شاهد افزایش سرمایه اجتماعی بودیم. با توجه به اینکه در میان سه شاخص سرمایه اجتماعی، «اعتماد به حکمرانی» بیش از هر شاخص دیگری افزایش یافته است، می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که آرام شدن فضای جامعه بیش از هر عامل دیگری بر افزایش سرمایه اجتماعی اثرگذار بود.

نکته دیگر اینکه در سال 1401 بیشتر عوامل مؤثر بر سرمایه اجتماعی متعلق به حوزه سیاسی بود، اما سال 1402، عوامل مؤثر بر سرمایه اجتماعی تغییر کرد و بیشتر عوامل اقتصادی باعث افزایش یا کاهش سرمایه اجتماعی حاکمیت شد. البته تحلیل کلان‌داده‌ها نشان می‌دهد که در این سال، هنوز موضوع حجاب به‌عنوان یک موضوع سیاسی فرهنگی مهم تلقی می‌شد.

9. جمع‌بندی و پیشنهادها

یکی از مؤلفه‌های بسیار مهم سنجش میزان موفقیت یا عدم موفقیت نظام‌های سیاسی در جهان، وضعیت سرمایه اجتماعی آنهاست. در سلسله‌گزارش‌های سرمایه اجتماعی در مرکز پژوهش‌های مجلس تلاش بر این است که سرمایه اجتماعی حاکمیت از طریق بررسی شبکه‌های اجتماعی فضای مجازی سنجیده شود. گزارش حاضر، خلاصه و چکیده گزارش‌های مفصلی است که در سال 1402 در مرکز پژوهش‌های مجلس تهیه شده است.

تحلیل کلان‌داده‌ها نشان می‌دهد که شاخص سرمایه اجتماعی حاکمیت در سال 1402 اندکی افزایش یافت. افزایش سرمایه اجتماعی به شاخص «اعتماد به حکمرانی» مربوط است که رشد زیادی داشت. از طرف دیگر شاخص «مشارکت اجتماعی» دچار کاهش شد و بر سرمایه اجتماعی اثر منفی گذاشت.

مهم‌ترین گزاره در تحلیل نتایج سرمایه اجتماعی در سال 1402 را می‌توان در درجه نخست توقف روند کاهشی سرمایه اجتماعی و در درجه دوم افزایش پی‌در‌پی شاخص‌های سرمایه اجتماعی (به‌خصوص اعتماد به حکمرانی) دانست. افزایش شاخص‌ها با وجود انتزاعی بودن دارای مصادیق عینی در جامعه است. ابراز هم‌بستگی گسترده با مردم غزه، ثبات نسبی قیمت ارز، کاهش خدمت سربازی، به‌کارگیری ظرفیت‌های استخدامی و ارزیابی‌های مربوط به برخورد با اتباع، عادی‌سازی روابط با کشورهای منطقه مانند عربستان و امارات، تلاش برای حمایت‌های مالی از جوانان و گرامیداشت مردمی مناسبات مذهبی از جمله مصادیق افزایش سرمایه اجتماعی حاکمیت هستند.

شاخص‌های سه‌گانه سرمایه اجتماعی در سال 1402 به‌ترتیب مناسب بودن وضعیت عبارت‌اند از: اعتماد به حکمرانی (بالاترین شاخص)، ارتباط بین ملت و دولت، و مشارکت اجتماعی (پایین‌ترین شاخص). در نتیجه برای بهبود وضعیت سرمایه اجتماعی لازم است بیش از همه برای افزایش شاخص مشارکت اجتماعی تلاش کرد. در سال 1402 گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نسبت به کاهش مشارکت اجتماعی هشدار داد. کاهش مشارکت اجتماعی باعث شد در سال 1403 مشارکت سیاسی هم کاهش یابد و انتخابات ریاست جمهوری با مشارکت «کمتر از حد توقع و خلاف پیش‌بینی‌ها» برگزار شود [34].

نکته دیگری که از بررسی رخدادهای سال 1402 به‌دست می‌آید این است که برخی رخدادها برخلاف تصور تأثیر زیادی بر سرمایه اجتماعی ندارند. مثلاً تداوم حضور زنان در ورزشگاه‌ها یا خبر احیای دریاچه ارومیه قاعدتاً باید سرمایه اجتماعی را بسیار افزایش دهد، اما در تحلیل کلان‌داده‌ها چنین تأثیری مشاهده نشد. یادآوری می‌شود که در گزارش‌های سال 1401 مرکز پژوهش‌های مجلس، مشخص شد که عدم حضور زنان در ورزشگاه، تأثیر منفی شدیدی بر سرمایه اجتماعی دارد، اما اکنون و در سال 1402 حضور زنان در ورزشگاه و تداوم آن نتوانست چنان‌که باید سرمایه اجتماعی را افزایش دهد. در تحلیل این وضعیت می‌توان گفت که «تأخیر» در پاسخ‌گویی به خواسته‌های عمومی می‌تواند اثربخشی اقدامات دولت را کاهش دهد. اگر در همان زمان و در اوج احساسات افکار عمومی، مجوز حضور زنان در ورزشگاه‌ها صادر می‌شد قاعدتاً از جانب این مؤلفه شاهد فرسایش سرمایه اجتماعی نبودیم و برعکس، سرمایه اجتماعی نیز افزایش می‌یافت. اکنون بعد از فروکش کردن شور و هیجان عمومی، برقراری و تداوم حضور زنان در ورزشگاه، تأثیر چندانی بر سرمایه اجتماعی ندارد.

نکته دیگری در تحلیل کلان‌داده‌ها به چشم می‌خورد که جالب توجه است: عوامل افزایشی سرمایه اجتماعی معمولاً «خبری و رخدادی» بودند، درحالی‌که عوامل کاهنده سرمایه اجتماعی «روندی و انباشتی» بود. به این معنا که رویدادی مثبت باعث می‌شود سرمایه اجتماعی افزایش یابد، اما مواردی که سرمایه اجتماعی را کاهش می‌دهد از جنس روندهاست و تاریخچه و روایتی دارد. مثلاً تورم روند و رخدادی مدت‌دار است که به‌تدریج سرمایه اجتماعی را دچار فرسایش می‌کند. این نکته مهمی است و می‌توان چنین نتیجه گرفت که روندها و اتفاقاتی که در گذشته رخ داده و اعتماد مردم را مخدوش کرده است به‌تدریج انباشته می‌شود و به‌مرور سرمایه اجتماعی را دچار فرسایش می‌کند. بنابراین سیاستگذاران هرگز نباید تصور کنند که گذشته‌ها، گذشته است. حوادث و رخدادها، بر روی هم انباشته می‌شود و در ذهن‌ها رسوب و سرمایه اجتماعی را دچار زوال و فرسایش می‌کند.

در جمع‌بندی عواملی که باعث فرسایش سرمایه اجتماعی می‌شود به دو عامل اساسی می‌رسیم:

1. برساخت اجتماعی واقعیت:  همان‌طور که اشاره شد بسیاری از روندهای فرسایشی سرمایه اجتماعی، حاصل مجموعه رخدادهایی هستند که به‌مرور انباشته شده و در ذهن مخاطبان به یک‌روند یا روایت تبدیل‌شده‌اند. مثلاً بحث بی‌حجابی که تأثیر منفی آن به سال 1402 هم کشیده شد از حوادث مرتبط با گشت ارشاد آغاز شد و با فوت مرحومه امینی به اوج رسید و به اغتشاش‌های خیابانی، مطرح شدن نام برخی جوانان و نوجوانان به‌عنوان کشته شده‌ها، شایعه مسمویت مدارس دخترانه، لایحه حجاب و... گره خورد. مجموعه این رخدادها به‌کمک رسانه‌های فارسی‌زبان ضدانقلاب به روایت‌هایی دامن زد که به افت سرمایه اجتماعی در برخی شاخص‌ها انجامید. از طرف دیگر، کوتاهی رسانه‌ها و شخصیت‌ها برای جهاد تبیین [35]، [36] و [37] باعث شد که شبهه‌ها و گره‌های شناختی حل نشوند.
2. بی‌سرانجامی پرونده‌ها: دسته دیگری از رخدادهایی که به فرسایش سرمایه اجتماعی منجر می‌شوند و در سال 1402 نیز نقش پررنگی داشت، مطرح شدن اخباری بود که به سرانجام نرسید. مثلاً خبر وقوع تخلف مالی در یک شرکت تولیدی چای، باعث برانگیختن احساسات منفی شد. برای ترمیم آثار این خبر، مناسب بود که به‌صورت مفصل برای افکار عمومی اولاً چیستی و چگونگی شکل گیری این فساد شفاف‌سازی می‌شد؛ ثانیاً برخورد قاطع و بدون اغماض با افراد دخیل در این پرونده فساد گزارش می‌شد؛ ثالثاً با وضع رویه‌ها و دستوراتی به مردم اطمینان خاطر داده می‌شد که راه بر تکرار مشابه این فساد بسته شده است، اما ازآنجاکه درخصوص سرانجام این پرونده اقناع عمومی صورت نگرفت، تأثیری ماندگار و انباشتی بر سرمایه اجتماعی حاکمیت بر جای ماند.

برای پیشگیری از فرسایش سرمایه اجتماعی راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

• تصویب قانون برای تضمین آزادی بیان در گفت‌وگوهای تبیینی: همان‌طور که اشاره شد، برای جلوگیری از فرسایش سرمایه اجتماعی لازم است گره‌های شناختی که در ذهن‌ها شکل گرفته باز شود و اقناع صورت گیرد. در این زمینه، تبیین و گفت‌وگوی آزادانه برای بیان صریح پرسش‌ها و نظرات و پاسخ به شبهه‌ها ضروری است. سخن گفتن از بالا به پایین، فیلتر شده و با رعایت تعارف‌ها نمی‌تواند اقناع به‌همراه داشته باشد. بهترین بستر، کرسی‌های آزاداندیشی [38] است که در آن مردم آزادانه پرسش‌های ذهنی خود را به صریح‌ترین لحن بیان کنند و به منطقی‌ترین شکل پاسخ بگیرند. اما نگرانی از عواقب قانونی باعث می‌شود که برخی افراد باورهای سیاسی خود را در شبکه‌های اجتماعی بیگانه مطرح کنند. اگر مجلس شورای اسلامی قانونی را تصویب کند که براساس آن افراد در بیان دیدگاه‌های خود در سکو (پلتفرم)های داخلی مصون باشند، فضایی آزاد و آرام برای طرح پرسش و دریافت پاسخ فراهم می‌شود.
• توجه به هویت ملی: براساس تحلیل کلان داده ها، ایام خاص مانند نوروز، یلدا، محرم، صفر، دهه فاطمیه، غدیر و... فرصتی برای بهبود روابط میان مردم و حاکمیت است. بر این اساس دولت میتواند با تعریف مراسم خودجوش مردمی، به عنوان الگوی مطلوب مناسک مذهبی، بستر ارتقای سرمایه اجتماعی را فراهم آورد.
• اتخاذ رویکردهای گفتگومحور در موضوع حجاب: براساس تحلیل کلان‌داده‌ها، بسیاری از کاربران در موضوع حجاب گره‌های شناختی متعدد دارند. بدین‌منظور لازم است تا با یک رویکرد اقناعی و با بهره‌گیری از برنامه‌های گفت‌وگومحور و در روندی آزاد، منطقی و مستدل زمینه‌های لازم برای باز کردن گره‌های شناختی مذکور فراهم شود.
• توجه ویژه به عوامل مخرب سرمایه اجتماعی: واقعیت این است که برای حفظ و افزایش سرمایه اجتماعی لازم نیست کاری ویژه و خاص انجام داد. بیشتر باید مراقب بود که برخی گفتارها و رفتارهای مسئولین به سرمایه اجتماعی آسیب نزند. تحلیل کلان‌داده‌ها نشان می‌دهد که در 14 درصد از موارد، یک رفتار یا گفتار نابجای مقام مسئول، خشم یا نارضایتی مردم را برانگیخته و سرمایه اجتماعی را تحلیل برده است.
• پیگیری اجرای برنامه‌های امیدوارکننده زودبازده: در تحلیل کلان‌داده‌ها، اخبار امیدوارکننده و رخدادهای کوتاه‌مدت، اثر زیادی بر افزایش سرمایه اجتماعی داشت. بنابراین اجرای برنامه‌هایی که به تولید خبرهای امیدوارکننده فوری منجر می‌شوند اهمیت زیادی دارد.
• بهره‌گیری از ظرفیت چهره‌های محبوب ورزشی و سینمایی: بخشی از سرمایه اجتماعی حاکمیت از اقدامات چهره‌های محبوب ورزشی و سینمایی اثر می‌پذیرد. این موضوع در تحلیل کلان‌داده‌ها به اثبات رسید. جبهه معاندین از بازیگران و بازیکنانی که به وطن پشت کرده‌اند استفاده می‌کند تا سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی را کاهش دهد. سؤال این است که چرا از این ظرفیت‌ها برای ترمیم سرمایه اجتماعی داخلی استفاده نمی‌کنیم؟ مناسب است که از این چهره‌ها در رسانه‌ها بیشتر استفاده کرد تا ترمیم سرمایه اجتماعی رخ دهد. چهره‌های محبوب می‌توانند واسطه‌ای برای ارتباط و انتقال پیام میان مردم و حاکمیت باشند: در رسانه‌ها پیام‌های حاکمیت را به مردم منتقل کنند و از سوی دیگر حرف دل مردم را به دولت برسانند. این میان‌داری باعث تحکیم ارتباط میان مردم و حاکمیت، و در نتیجه افزایش سرمایه اجتماعی می‌شود.
• افزایش ارتباط‌های مردمی نمایندگان: در حال حاضر نمایندگان محترم مجلس به‌طور مرتب با مردم دیدار دارند. با توجه به اینکه حضور مسئولین بین مردم تأثیر جدی دارد پیشنهاد می‌شود این ارتباط استمرار و افزایش یابد. حاضر شدن در جمع‌های مردمی و شنیدن صدای مردم باعث افزایش همدلی و اعتماد به حاکمیت می‌شود.
• بهره‌گیری از ظرفیت‌های قانونی برای عفو: براساس رصد فضای مجازی، عفو محکومان سیاسی تأثیر بسیار مثبتی بر افزایش سرمایه اجتماعی داشت. بنابراین مناسب است که حتی‌الامکان از این ابزار قانونی برای عفو محکومان بیشتر بهره گرفته شود و تصور نشود که عفو باعث کاهش بازدارندگی می‌شود. اگر هدف تربیت و تنبه افراد است، تأثیر تربیتی و اصلاحی عفو و بخشایش می‌تواند بیشتر از اعمال مجازات و تنبیه عمل کند.
• تکمیل و به سرانجام رساندن پرونده‌ها در ذهن مردم: از مجموع عوامل کاهنده سرمایه اجتماعی چنین برمی‌آید که ناتمام ماندن رسیدگی به ابهامات و خطاها، افکار عمومی را دچار بدبینی کرده و خطاها را به‌عنوان رویه در نظر می‌گیرند. فسادهایی که در رسانه‌ها با سروصدای فراوان افشا می‌شوند، معمولاً در ذهن مردم بسته نمی‌شوند. لازم است مجازات افراد فاسد و اصلاح رویه‌ها به‌منظور تکرار نشدن فساد، با همان شدت و تکرار در رسانه‌ها بیان شود تا در ذهن اغلب مردم این پرونده بسته شود. در غیر این صورت، افرادی که از مجازات دادگاه علیه مفسدان بی‌خبرند، به فساد سیستماتیک و هم‌دستی مسئولان برای فساد قائل می‌شوند.
• ضرورت احیای مرجعیت رسانه‌ای در داخل کشور: یکی از پاشنه آشیل‌های مهم در حوزه سرمایه اجتماعی که محل جولان رسانه‌های ضدانقلاب بوده است، افول جایگاه صداوسیما و افت مرجعیت رسانه‌ای آن است. در شرایطی که فضای رسانه‌ای مشحون از روایت‌سازی‌های کذب علیه منافع ملی ازسوی رسانه‌های معاند بوده است، وجود رسانه‌های داخلی که با انعکاس سریع و کامل واقعیت و بسترسازی برای تحقق گفت‌وگوهای ملی حول مسائل اختلافی، مرجعیت رسانه‌ای را به داخل کشور بازگردانند، ضرورت دارد.

جدول 6. پیشنهاد توصیه سیاستی