خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

 هوش مصنوعی با افزایش تولید، توزیع و شخصی سازی محتوا، نقش مهمی در تحول حوزه خدمات رسانه ای به ویژه در حوزه خبر و اطلاع رسانی ایفا می کند. احصا و تحلیل کاربست ها، فرصت ها و چالش های فناوری هوش مصنوعی در این حوزه، اولین گام برای طراحی سیاست های دقیق و مؤثر در راستای بهره گیری از فرصت های توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی و مقابله لازم با چالش های آن در نظام حکمرانی و سیاستگذاری رسانه کشور است. این امر ارتباط تنگاتنگی با کلان مسئله حکمرانی رسانه و فضای مجازی در کشور یعنی کاهش اعتماد و مرجعیت رسانه های رسمی و مستقل داخلی پیدا می کند چراکه سردرگمی و غفلت زیست بوم دیجیتال کشور از اتخاذ تدابیر لازم برای مواجهه مطلوب با موج فراگیر و بازار روبه رشد هوش مصنوعی در جهان منجر به تشدید نابه سامانی های حوزه محتوای فضای مجازی و خدمات سکوهای برخط و در نتیجه کاهش مرجعیت رسانه ای کشور خواهد شد.

زیست‌بوم هوش‌مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی همچون دیگر قلمروهای تخصصی زیست‌بوم رقمی (دیجیتال) جهان و ایران شامل یک سیستم پیچیده و پویا و برخوردار از ذی‌نفعان متعدد از جمله شرکت‌های بزرگ فناوری، کمک‌نوآورهای (استارت‌آپ‌) هوش‌مصنوعی، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، شرکت‌های مشاوره و خدمات هوش‌مصنوعی، سازمان‌های دولتی و نظامی، سیاستگذاران و کارگزاران نظام حکمرانی، سرمایه‌گذاران، مدیران خبرگزاری‌ها، روزنامه‌نگاران و کاربران نهایی است. حل مسائل مذکور و ارتقای جایگاه ایران در توسعه فنی و محتوایی هوش مصنوعی مولد در ابتدا نیازمند شناخت جامع از نحوه کنشگری بازیگران این حوزه و سپس طراحی الزامات و راهبردهای سیاستی دقیق برای حرکت از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب است که در این گزارش بدان پرداخته شده است.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

یافته‌های این گزارش نشان‌می‌دهد که تحولات فناورانه مبتنی بر هوش‌مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی نه‌تنها یک تهدید ویرانگر و نابودکننده برای خبرگزاری‌ها نیست بلکه می‌تواند به‌عنوان یک فرصت داده‌ها و امکانات و قابلیت‌های بیشتری را در اختیار آنها قرار دهد و به کارآمدتر شدن فعالیت‌های خبری کمک کند. درعین‌حال توسعه این فناوری، می‌تواند منجر به ایجاد چالش‌ها و تهدیداتی شود که لازم است تدابیر سیاستی و قانونی لازم در خصوص آن‌ها صورت پذیرد.

از میان 23 فرصتی که گزارش حاضر در خصوص بهره گیری از فناوری هوش مصنوعی و ابزارهای مبتنی برای توسعه حوزه خبر و اطلاع رسانی برشمرده، پنج محور مهم عبارتند از: بازخوردگیری و شناسایی الگوهای خبری، تحلیل ترجیحات کاربران و بهینه سازی محتوای خبری براساس داده های کلان، شخصی‌سازی محتوا مبتنی بر سطح دانش و سن و دیگر متغیرهای کاربران، جمع‌آوری، تولید، ویرایش، انتشار، ذخیره سازی و انتقال محتوای خبری، بررسی صحت اخبار و تشخیص اخبار جعلی، تعامل بیشتر با مخاطبان و زمینه همکاری‌های جدید میان رسانه‌ها و شرکت‌های فناوری.

همچنین اهم چالش‌های توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی مشتمل بر مواردی چون افزایش تعصبات انسانی و چالش‌های اخلاقی در تفسیر داده‌ها و گزارش رویدادها، نقض حریم خصوصی و امنیت کاربران، تغییرات در فرصت‌های شغلی، تشدید نابرابری‌های موجود در میان رسانه‌های خبری و افزایش انتشار اخبار، اطلاعات و محتوای خلاف واقع به‌ویژه ویدئوی جعل عمیق است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

بهره‌گیری از فناوری هوش‌مصنوعی برای بهبود و ارتقای وضعیت حوزه خبر و روزنامه‌نگاری هرگز امری نیست که به‌صورت قطعی و خودکار رخ دهد و اساساً به تصمیمات سیاستگذاران رسانه‌ای و نحوه تعامل آنان با توسعه دهندگان فناوری، مراکز تحقیقاتی، خبرگزاری‌ها و شرکت‌های فناوری یک کشور بستگی دارد؛ اینکه چگونه با این فناوری مواجه شوند و چه اقدامات سیاستی و تقنینی را برای آن برنامه‌ریزی کنند. اهم پیشنهادات سیاستی-تقنینی گزارش حاضر مبتنی بر تحلیل چالش‌ها و فرصت‌های مذکور در فصول پیشین، به تفکیک شرح وظایف و اختیارات مجلس شورای اسلامی، سیاست‌گذاران و مدیران اجرایی و خبرگزاری‌ها عبارت‌اند از:

1. مجلس شورای اسلامی

 به‌روزرسانی قوانین حوزه مطبوعات و خبرگزاری‌ها مبتنی بر ملاحظات فناوری هوش مصنوعی مولد از جمله ایجاد قواعدی هماهنگ برای تولید و استفاده از محصولات و خدمات مرتبط با هوش‌مصنوعی در حوزه خبر و تصریح کاربردهای ممنوعه و سیستم‌های پرخطر هوش‌مصنوعی در متن قانون.

2. سیاستگذاری و اجرا

الف) تشکیل کارگروه مشترک حوزه خبر و اطلاع‌رسانی میان مرکز ملی هوش‌مصنوعی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

ب) ایجاد نقشه راه عملیاتی برای آموزش و توانمندسازی روزنامه‌نگاران و عموم مردم

ج) حمایت از ایجاد سامانه‌های داخلی هوش‌مصنوعی مولد کاربردی در حوزه رسانه و خبر

د) کنشگری فعالانه در معاهدات و توافقنامه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

ه) ضرورت بازنگری سند ملی هوش مصنوعی با نگاه فرصت محور به بخش رسانه و فضای مجازی

3. خبرگزاری‌ها

الف) تشکیل شرکتگان (کنسرسیوم) همکاری میان رسانه‌ها و شرکت‌های فناوری داخلی و خارجی

ب) نگاه ویژه سازمان‌های خبری به نوآوری‌های فناورانه

ج) طراحی و ابلاغ دستورالعمل‌های استفاده از فناوری‌های مبتنی بر هوش‌مصنوعی در حوزه رسانه

1. مقدمه و بیان مسئله

هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین فناوری‌های تحول‌آفرین در عصر دیجیتال، با شتاب روزافزون در حال ‌توسعه است. توسعه و فراگیری ابزارهای هوش مصنوعی علوم مختلف بشری و بخش‌های مختلف زندگی انسان‌ها را با فرصت‌ها و چالش‌های جدی و عمیقی روبه‌رو ساخته که توجه حکمرانان و سیاستگذاران ملی و بین‌المللی را برانگیخته است. هوش مصنوعی یک گرایش از علوم رایانه است که در چند دهه پیش علم آن ایجاد شده و در حال گسترش است؛ اما آن پدیده‌ای که قدرت چشمگیری را در سال‌های اخیر تجربه کرده و همه جهان را تحت ‌تأثیر خود قرار داده، شاخه‌ای از هوش مصنوعی تحت عنوان «هوش مصنوعی مولد» است. هوش ‌مصنوعی مولد نوعی فناوری هوش ‌مصنوعی است که می‌تواند انواع مختلفی از محتوا ازجمله متن، تصویر، صدا و ویدئو و داده‌های مصنوعی تولید کند و از طریق نسل جدید جستجوگرهای گفتگو‌محور (چت‌بات) همچون چت‌ جی‌پی‌تی (دستیار هوش‌ مصنوعی شرکت اپن‌ای‌آی) و گوگل جِمنای (دستیار هوش ‌مصنوعی گوگل) در کمترین زمان ممکن ارائه کند. برخلاف هوش ‌مصنوعی سنتی که بر مجموعه داده‌های از قبل موجود برای شناسایی الگوها و پیش‌بینی‌ها عمل می‌کند، هوش ‌مصنوعی مولد می‌تواند با یادگیری از مجموعه داده‌های موجود و تولید چیزی جدید براساس آن اطلاعات، محتوای کاملاً جدیدی تولید کند. ازجمله این موارد، تحولات و تأثیراتی است که توسعه هوش ‌مصنوعی بر حوزه حکمرانی و سیاستگذاری رسانه‌ها از حیث خدمات رسانه‌ای و محتوا صورت داده است. مراد از خدمات رسانه‌ای، خدماتی چون خبر و اطلاع‌رسانی، تبلیغات بازرگانی، فیلم و سریال و بازی‌های دیجیتال و همچنین محتوای کاربرمحور (محتوای تولید کاربر) است. عدم توجه به این تحولات فناورانه و نسبت آن با حوزه محتوا در رسانه و فضای مجازی پس از سرایت گسترده این فناوری، مشکلات و مسائل عدیده‌ای را در آینده برای حاکمیت ملی کشور در عرصه دیجیتال منجر خواهد شد.

پیشرفت در فناوری‌های ارتباطی و پذیرش هوش مصنوعی در حوزه‌های رسانه و ارتباطات، به ارتقای سطح کمی و کیفی خدمات رسانه‌ای، افزایش تعاملات اجتماعی، افزایش دسترسی مخاطبان، گسترش دامنه پوشش و کاهش محدودیت‌های زمانی و مکانی در سال‌های اخیر منجر شده است. بااین‌حال، به‌دلیل شکاف دیجیتال در سراسر کشورها و قاره‌ها، دستاوردها در سراسر جهان نابرابر است [10]. با وجودی که کشور ما در تولید دانش و چاپ مقالات علمی شاخه‌های مختلف هوش مصنوعی از 20 کشور برتر دنیا است، اما این شاخص به‌تنهایی نمی‌تواند موفقیت کشور را در این حوزه تضمین کند. در حال حاضر مهم‌ترین چالش توسعه هوش مصنوعی در کشور، فراهم کردن زیرساخت‌های ارتباطی مورد نیاز برای توسعه بازار و جلب اعتماد و سرمایه‌گذاری بخش صنعت و بخش خصوصی جهت کاربردی‌سازی پژوهش‌های انجام شده در حوزه‌های مختلف علمی و تخصصی است. گزارش اخیر مؤسسه بین‌المللی آکسفورد اینسایتز تحت ‌عنوان «شاخص آمادگی هوش ‌مصنوعی دولت‌ها» در سال ۲۰۲۳ نشان ‌می‌دهد ایران با قرار گرفتن در رده ۹۴ از میان ۱۹۳ کشور، در دسته کشورهای کاملاً ناآماده برای پذیرش این فناوری تحول‌آفرین معرفی شده ‌است. این در حالی است که سرمایه‌گذاری‌های عظیم و برنامه‌ریزی‌های بلندمدت کشورهای منطقه در حوزه هوش ‌مصنوعی زودتر از آنچه انتظار می‌رفت، جواب داده است. امارات در بین ۲۰ کشور برتر شاخص آکسفورد است و به‌همراه عربستان (رده ۲۹) در میان آماده‌ترین کشورهای بررسی ‌شده در این شاخص قرار گرفته‌اند. فاصله بین ایران با سایر همسایگان کمتر ثروتمند نیز قابل‌توجه است؛ روسیه در رده ۳۸، ترکیه در رده ۴۷، قزاقستان در رده ۷۲ و نهایتاً آذربایجان در رده ۷۳ ارزیابی ‌شده‌اند [11]. البته مقایسه ایران با کشورهایی چون امارات و عربستان که عمده فناوری‌های توسعه‌یافته در آنها عمدتاً وارداتی و مبتنی‌بر متخصصان و سرمایه انسانی خارجی است دقیق و معنادار به‌نظر نمی‌رسد اما مقایسه با کشورهای نسبتاً هم‌رده از حیث میزان ثروت و توسعه‌یافتگی، ضرورت جهش در سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی را در این حوزه به اثبات می‌رساند. جبران این عقب‌افتادگی نیازمند اهتمام جدی و اقدام فوری در تمامی لایه‌های حکمرانی کشور اعم از سیاستگذاری، قانونگذاری، تنظیم‌گری و مدیریت اجرایی در حوزه‌های موضوعی مهم و اولویت‌دار کشور است. در همین راستا سند ملی هوش‌ مصنوعی جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان نقشه راهی برای توسعه هوش ‌مصنوعی در ایران تصویب شده ‌است. چشم‌انداز این سند قرار گرفتن ایران در افق 1412 بین 10 کشور پیشرو در زمینه هوش‌ مصنوعی جهان و ایجاد بیشترین پیشرفت در حکمرانی، موضوع‌های کلان کشور، ثروت‌آفرینی، ارزش‌آفرینی، تأمین سلامت، رفاه، امنیت و آسایش مردم با استفاده از این فناوری عنوان شده ‌است.

تاکنون تحقیقات جامعی درباره سیاست‌های توسعه هوش مصنوعی و تأثیرات آن بر حکمرانی رسانه انجام نشده است و گزارش حاضر نیز تمرکز خود را بر حوزه مهم و اولویت‌دار خبر و اطلاع‌رسانی قرار داده و بنا به کمبود مطالعات جامع دراین‌باره تنها درآمدی بر طرح این مسئله است. همچنین این گزارش به‌دنبال طراحی «سیاست‌های هوش مصنوعی» برای نظام حکمرانی کشور است. آلن دافو در کتاب درآمدی بر حکمرانی هوش ‌مصنوعی مفهوم «سیاست هوش ‌مصنوعی» را شامل دگرگونی‌هایی می‌داند که تحولات فناورانه هوش ‌مصنوعی در حوزه‌های مختلف حکمرانی همچون سیاست داخلی، اقتصاد سیاسی بین‌المللی و امنیت بین‌المللی ایجاد کرده است. سیاست هوش‌ مصنوعی همچنین به این می‌اندیشد که چگونه سیاست‌های بازیگران قدرتمند می‌تواند به توسعه هوش ‌مصنوعی شکل بخشد.

طراحی سیاست‌های دقیق و مؤثر در راستای بهره‌گیری از فرصت‌های توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی و مقابله لازم با چالش‌های آن به‌صورت توأمان در نظام حکمرانی و سیاستگذاری رسانه کشور، مستلزم احصا و تحلیل کاربست‌ها، فرصت‌ها و چالش‌های فناوری هوش ‌مصنوعی در این حوزه است. اینجاست که این مسئله ارتباط تنگاتنگی با کلان مسئله حکمرانی رسانه و فضای مجازی در کشور یعنی کاهش اعتماد و مرجعیت رسانه‌های رسمی و مستقل داخلی پیدا می‌کند؛ چراکه سردرگمی و غفلت زیست‌بوم دیجیتال کشور از اتخاذ تدابیر لازم برای مواجهه مطلوب با موج فراگیر و بازار روبه‌رشد هوش‌ مصنوعی مولد در جهان به تشدید نابه‌سامانی‌های حوزه محتوای فضای مجازی  خدمات پلتفرم‌های برخط و ازجمله شیوع محتوای نامناسب و خلاف واقع در فضای مجازی و ضعف در محتوا و خدمات رسانه‌ای سالم، مفید و ایمن ویژه رده سنی کودک و نوجوان و درنتیجه کاهش مرجعیت رسانه‌ای کشور منجر خواهد شد.

زیست‌بوم هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی همچون دیگر قلمروهای تخصصی زیست‌بوم دیجیتال جهان و ایران شامل سیستم پیچیده و پویا و برخوردار از ذی‌نفعان متعدد ازجمله شرکت‌های بزرگ فناوری، کمک ‌نوآورهای (استارت‌آپ‌) هوش مصنوعی، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، شرکت‌های مشاوره و خدمات هوش مصنوعی، سازمان‌های دولتی و نظامی، سیاستگذاران و کارگزاران نظام حکمرانی، سرمایه‌گذاران، مدیران خبرگزاری‌ها، روزنامه‌نگاران و کاربران نهایی است. حل مسائل مذکور و ارتقای جایگاه ایران در توسعه فنی و محتوایی هوش مصنوعی مولد و ایجاد هم‌زیستی بین روزنامه‌نگاری و فناوری (دو جهان با فرهنگ‌ها و مدل‌های تجاری متفاوت از نظر تاریخی) در ابتدا نیازمند شناخت جامع از نحوه کنشگری بازیگران این حوزه و سپس طراحی الزامات و راهبردهای سیاستی دقیق برای حرکت از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب است که در این گزارش بدان پرداخته می‌شود.

پژوهش حاضر تلاش دارد تا با شناسایی فرصت‌ها و چالش‌های این حوزه به این سؤال‌ها پاسخ دهد که چالش‌ها و فرصت‌های توسعه هوش مصنوعی مولد در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی چیست؟ چه راه‌حل‌های بالقوه سیاستی و تقنینی برای مدیریت این وضعیت در جهت بهره‌گیری حداکثری از فرصت‌های توسعه این فناوری و مقابله مؤثر با چالش‌های توسعه آن در این حوزه پیشنهاد می‌شود؟ اطلاعات و داده‌های گزارش حاضر حاصل مطالعه اسناد و قوانین بین‌المللی، بررسی تجارب کشورهای منتخب و گفتگو با کارشناسان و صاحب‌نظران است. برای تحلیل و دسته‌بندی آنها در قالب نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و چالش‌ها از چارچوب s-w-o-t (نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها، تهدیدات) استفاده شده و داده‌های استخراج شده دسته‌بندی، ترکیب و تفسیر شده ‌است. در ادامه نیز مبتنی‌بر این چالش‌ها و فرصت‌ها، پیشنهادهای سیاستی و تقنینی لازم ارائه شده است.

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز پژوهش‌ها

در سال‌های گذشته، چندین گزارش کارشناسی درخصوص ابعاد کلی حکمرانی، قانونگذاری و تنظیم‌گری فناوری هوش مصنوعی اعم از توسعه پایدار هوش مصنوعی، تسهیلگری و تنظیم‌گری توسعه‌دهندگان و ابزارهای مبتنی‌بر فناوری هوش مصنوعی، قانونگذاری هوش مصنوعی و بررسی شاخص جهانی آمادگی هوش مصنوعی دولت‌ها ازسوی مرکز پژوهش‌های مجلس منتشر شده است که به تفصیل در جدول ۱ اشاره شده است. همچنین به‌تازگی پیش‌نویس پیشنهادی «طرح قانون ملی هوش مصنوعی» را مرکز تهیه و به مجلس شورای اسلامی ارائه داده است. علاوه بر این مشخصاً درخصوص حوزه حکمرانی خدمات رسانه‌ای به‌عنوان موضوع گزارش حاضر، رویدادی تحت عنوان «حکمرانی رسانه در عصر هوش مصنوعی» با همکاری مشترک دفتر مطالعات فرهنگی و آموزش مرکز پژوهش‌های مجلس و معاونت امور رسانه‌ای و تبلیغات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دی ماه سال 1402 برگزار و ویژه‌نامه آن شامل مجموعه سخنرانی‌ها و ارائه‌ها منتشر شده است.

جدول 1. اهم پیشینه پژوهشی

3. فرصت‌های توسعه هوش ‌مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی

ترکیب هوش مصنوعی و روزنامه‌نگاری این ظرفیت را دارد که با توانمندسازی روزنامه‌نگاران برای انجام تحلیل‌های عمیق، کشف فساد و پاسخگو کردن افراد و نهادها به پدید آمدن جامعه‌ای آگاه‌تر و پیشرو کمک کند. درواقع هوش مصنوعی به روزنامه‌نگاری کمک می‌کند تا فعالیت‌های گذشته خود را بسیار کارآمدتر از همیشه انجام دهد. هنگامی که روزنامه‌نگاران از ابزارهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی برای بهبود اخبار و گزارش‌ها و ویرایش آنها استفاده می‌کنند به آن روزنامه‌نگاری تقویت‌شده می‌گویند. [1]

در سال‌های اخیر هم‌زمان با دهه سکوهای (پلتفرم‌های) دیجیتالی، رقابت چشمگیری میان سازمان‌های خبری در استفاده از ابزارهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی برای تحقیق، تولید و توزیع محتوا در بستر اینترنت به‌ویژه در سکوهای (پلتفرم) برخط (آنلاین) شکل گرفته و بسیاری از کاربران نهایی این فناوری یعنی مخاطبان رسانه‌ها چه به‌صورت آگاهانه و چه به‌صورت ناآگاهانه در معرض استفاده از آن قرار گرفته‌اند. این فرصت‌ها و کاربردها - که عموماً ازسوی چهار شرکت فناوری بزرگ و بین‌المللی گوگل، مایکروسافت، اپل و آمازون ارائه می‌شوند - در جدول ۲ احصا شده و در ادامه نیز اهم آنها توضیح داده شده است.

جدول 2 . اهم فرصت‌های توسعه هوش‌ مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی

مأخذ: بررسی های پژوهش.

اکنون از میان 23 فرصتی که فناوری هوش مصنوعی و ابزارهای مبتنی‌بر آن برای توسعه حوزه خبر و اطلاع‌رسانی فراهم ساخته، پنج محور مهم استخراج و تشریح شده‌اند.

 الف) بازخوردگیری و شناسایی الگوهای خبری، تحلیل ترجیحات کاربران و بهینه‌سازی محتوای خبری براساس داده‌های کلان: با تحلیل احساسات مخاطبان نسبت به اخبار و رویدادها، رسانه‌ها می‌توانند واکنش‌ها و نظرات عمومی را بهتر درک کرده و براساس آنها محتوا و راهبرد‌های خود را تنظیم کنند. هوش ‌مصنوعی می‌تواند از طریق تحلیل داده‌های بزرگ، الگوها و روندهای مهم را در حوزه‌های مختلف خبری شناسایی کند.

ب) شخصی‌سازی محتوا مبتنی‌بر سطح دانش و سن و دیگر متغیرهای کاربران: با استفاده از الگوواره‌های (الگوریتم‌) یادگیری ماشین، رسانه‌ها می‌توانند محتواهای خبری را براساس علایق و ترجیحات شخصی کاربران پیشنهاد دهند که این امر به افزایش تعامل و رضایت مخاطبان منجر می‌شود. هوش مصنوعی می‌تواند محتواهای نامرتبط را پالایش (فیلتر) کرده و تنها اطلاعات مرتبط و مهم را به کاربران نمایش دهد.

ج) جمع‌آوری، تولید، ویرایش، انتشار، ذخیره‌سازی و انتقال محتوای خبری: هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل داده‌های ورودی؛ اخبار، مقالات، تصاویر و ویدئوها را به‌سرعت تولید کند. این امر به رسانه‌ها امکان می‌دهد تا به‌روزرسانی‌های فوری و گسترده‌تری ارائه دهند. همچنین الگوواره‌های (الگوریتم‌) هوش مصنوعی می‌تواند مقالات طولانی را خلاصه کرده و نکات کلیدی را برجسته کند که این امر به مخاطبان کمک می‌کند تا به‌سرعت به اطلاعات مورد نیاز دست یابند.

د) بررسی صحت اخبار و تشخیص اخبار جعلی: سیستم‌های هوش مصنوعی به‌صورت خودکار صحت اخبار را بررسی می‌کند و اطلاعات نادرست یا مغرضانه را شناسایی کرده و به‌این‌ترتیب به کاهش انتشار اطلاعات نادرست کمک می‌کند. الگوریتم‌های پیشرفته هوش مصنوعی می‌تواند اخبار جعلی را با تحلیل متون و مقایسه آنها با منابع معتبر شناسایی کند.

هـ) تعامل بیشتر با مخاطبان: دستیار مجازی هوشمند (چت‌بات)‌ می‌تواند به سؤال‌های مخاطبان پاسخ دهد و اطلاعات خبری ارائه کند که این امر به بهبود تجربه کاربری و افزایش تعامل مخاطبان منجر می‌شود. همچنین این دستیارهای مبتنی‌بر فناوری هوش مصنوعی می‌تواند بازخوردهای مخاطبان را تحلیل کرده و روندها و نظرهای کلی را استخراج کند که این امر به رسانه‌ها کمک می‌کند تا محتوای خود را بهبود بخشند.

و) زمینه همکاری‌های جدید میان رسانه‌ها و شرکت‌های فناوری: سازمان‌های خبری می‌توانند با ساخت ابزارهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی یا شراکت با کمک نوآورها (استارت‌آپ) و شرکت‌های فناوری برای ساخت آنها، ارزش افزوده جدیدی برای پیشی گرفتن از رقبای خود ایجاد کنند و درعین‌حال از داده‌های تولید شده در سازمان خود حداکثر بهره‌مندی را داشته باشند [9]. مدل پیشنهادی زیر نحوه مشارکت اتاق‌های خبر با شرکای خارج از سازمان خود را ارائه می‌دهد.

شکل 1. مدل مشارکت اتاق‌های خبر با شرکای خارج از سازمان خود از‌جمله کمک نوآورها (استارت‌آپ) و دانشگاه‌ها برای آزمایش فناوری‌های جدید[1]

4. چالش‌های توسعه هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی

استفاده از الگوواره‌های (الگوریتم) هوش مصنوعی، آینده روزنامه‌نگاری را شکل خواهد داد و نقش مدیران سازمان‌های خبری، سردبیران، خبرنگاران و کاربران را دستخوش تغییرات مثبت و منفی می‌کند. تغییراتی که نه به‌صورت مطلق آسیب‌زا است و نه ما را به‌سوی آرمان‌شهر رهنمون می‌کند. نباید انتظار داشته باشیم که سپردن بسیاری از امور به هوش مصنوعی بدون عارضه و پیامدهای منفی باشد. این مسئله حکمرانان و سیاستگذاران رسانه‌ای کشورها را بر آن داشته تا در عین توجه به فرصت‌ها و مزایای توسعه هوش ‌مصنوعی، نسبت به شناسایی و احصای چالش‌های توسعه هوش مصنوعی نیز در راستای اتخاذ تدابیر سیاستی و تقنینی متناسب اقدام کنند. اهم این چالش‌ها عبارتند از:

4-1. افزایش تعصبات انسانی و چالش‌های اخلاقی در تفسیر داده‌ها و گزارش رویدادها

آنچه که در قالب داده و اطلاعات به ابزارهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی آموزش داده می‌شود، مستقیماً روی نتایجی که کاربر عادی از این ابزار دریافت می‌کند تأثیر خواهد داشت، ازجمله در بخش‌هایی چون انتخاب داده‌ها، تحلیل و تفسیر داده‌ها، گزارش‌دهی و الگوواره‌های (الگوریتم‌های) برنامه‌ریزی‌ شده با هوش مصنوعی. این مسئله به‌معنای افزایش تعصبات نژادی، جنسیتی و اجتماعی در تفسیر داده‌ها و گزارش رویدادها است. وقتی افرادی تصمیم می‌گیرند کدام داده‌ها را جمع‌آوری و تحلیل کنند، ممکن است به‌طور ناخودآگاه تعصبات شخصی خود را وارد این فرایند کنند. این تعصبات می‌توانند در نحوه تفسیر و تحلیل داده‌ها تأثیرگذار باشد. اگر تحلیل‌گران تحت ‌تأثیر پیش‌فرض‌ها یا باورهای خود باشند، ممکن است به نتایج نادرست یا یک‌طرفه برسند. همچنین در گزارش‌دهی نحوه‌ بیان و ارائه نتایج می‌تواند تحت ‌تأثیر تعصبات قرار گیرد. انتخاب کلمات، لحن و تمرکز بر جنبه‌های خاصی از داده‌ها می‌تواند تعصب را تقویت کند.

علاوه بر این الگوواره‌های (الگوریتم) هوش مصنوعی که برای تحلیل داده‌ها طراحی می‌شود، شاید تحت ‌تأثیر داده‌های آموزشی متعصبانه‌ای قرار گیرد که براساس آنها آموزش ‌دیده است. موارد مذکور می‌تواند به دریافت نتایج نادرست یا نابرابر از ابزار هوش مصنوعی مولد منجر شود. اما برای کاهش تعصبات انسانی در این فرایندها، استفاده از روش‌های استانداردسازی، شفافیت در انتخاب داده‌ها و الگوواره‌ها (الگوریتم) و درگیر کردن چندین دیدگاه و تحلیلگر می‌تواند مؤثر باشد. همچنین، آگاهی از تعصبات و تلاش برای شفاف‌سازی در تفسیر و گزارش‌دهی می‌تواند به بهبود دقت و انصاف در نتایج منتهی شود.

براساس پژوهش کارشناسان دانشگاه ‌ام‌آی‌تی و استنفورد، تجزیه و تحلیل هوش مصنوعی از تصاویر افراد رنگین‌پوست نشان داد که این سیستم 34 درصد از عکس‌های زنان تیره‌پوست را به‌اشتباه برچسب‌گذاری می‌کند، درحالی‌که این میزان برای مردانی با پوست روشن تنها 0/8 درصد است [12].  در پاسخ به این چنین یافته‌هایی، آی‌بی‌ام پایگاه داده‌ای با یک میلیون تصویر برای تحلیل بهتر چهره انسان با پس‌زمینه‌های متنوع منتشر کرد. طبعاً این سیستم نشان‌دهنده «تعصب» و «نگاه کلیشه‌ای» در آموزش ماشین است [1].

4-2. نقض حریم خصوصی و امنیت کاربران

نقض حریم خصوصی کاربران توسط هوش مصنوعی در انتشار اخبار و اطلاعات نگرانی فزاینده‌ای است زیرا فناوری‌های هوش مصنوعی در زندگی روزمره ادغام می‌شود. پلتفرم‌های خبری مبتنی‌بر هوش مصنوعی اغلب مقادیر زیادی از داده‌های کاربر را برای شخصی‌سازی محتوا جمع‌آوری می‌کنند. این ممکن است شامل تاریخچه جستجو، عادات خواندن و حتی ترجیحات شخصی باشد که باعث ایجاد نگرانی در مورد نحوه استفاده و ذخیره این داده‌ها می‌شود. کاربران اغلب در مورد نحوه جمع‌آوری و استفاده از داده‌هایشان شفافیت ندارند. بسیاری از سکوهای (پلتفرم‌) خبری اطلاعات واضحی در مورد شیوه‌های داده ارائه نمی‌دهند و درک نحوه محافظت از حریم خصوصی کاربران را دشوار می‌سازد. علاوه بر این فناوری‌های هوش مصنوعی می‌تواند رفتار کاربر را در پلتفرم‌ها و دستگاه‌ها ردیابی کند که به ایجاد نمایه‌ای جامع منجر می‌شود که می‌تواند حریم خصوصی را نقض کند. این قابلیت را می‌توان برای سود تجاری بدون آگاهی کاربر مورد سوءاستفاده قرار داد.

4-3. از دست رفتن فرصت‌های شغلی، بزرگ‌ترین تهدید برای روزنامه‌نگاران

«روزنامه‌نگاری خودکار» یا همان خودکار شدن فرایند تولید، انتشار و مصرف اخبار و اطلاعات از مهم‌ترین فرصت‌هایی است که فناوری هوش مصنوعی برای حوزه خبر و اطلاع‌رسانی فراهم کرده، اما همین فرصت اگر به حذف روزنامه‌نگاران فعال منجر شود به بزرگ‌ترین و جدی‌ترین چالش در این عرصه تبدیل خواهد شد. مطمئناً سازمان‌های رسانه‌ای در تلاش برای کاستن از هزینه‌ها با فشارهای مالی روبه‌رو هستند که با تغییر در اموری مانند تبلیغات ایجاد می‌شود. عامل زمینه‌ساز این نگرانی از فروپاشی مدل سنتی بودجه تولید رسانه‌ها یعنی تبلیغات نشئت می‌گیرد؛ به این معنا که سازمان‌های خبری برای از بین بردن شکاف‌هایی که روزی روزنامه‌نگاران پر می‌کردند بیش‌ازپیش به خودکار شدن روی خواهند آورد (همانند حرکت به‌سوی خودکار شدن در کارخانه‌ها). این رویداد به دگرگونی‌های بزرگ اقتصادی و عواقبی برای کسانی در پی دارد که نتوانسته‌اند مهارت‌ها و شیوه کاری خود را با نظم جدید تطبیق دهند و درواقع شکست‌ خورده‌اند [2]. البته این نگرانی درباره هوش مصنوعی مشروع است؛ گرچه قطعی به‌نظر نمی‌رسد؛ چراکه تحقیقات بین‌المللی نشان می‌دهد مشاغلی که شامل خلاقیت، ایده‌پردازی و همدلی هستند کمترین احتمال خودکار شدن را دارند. بررسی پژوهشگران دانشگاه آکسفورد در سال 2013 نشان ‌می‌دهد احتمال اینکه رایانه‌ها مشاغل روزنامه‌نگاران و سردبیران روزنامه‌ها را تصاحب کنند، ۸۰ درصد است؛ در‌حالی‌که همین عدد احتمالی برای خبرنگاران و گزارشگرها ۱۱ درصد بوده است [13]. در همین حال احتمال خودکار شدن کارهای بانکی 96/8 درصد است. اصل مهم در اینجا لزوم آمادگی روزنامه‌نگاران برای پذیرش فناوری هوش‌ مصنوعی و تطبیق مهارت‌ها و فعالیت‌های خود با آن در قالب روزنامه‌نگاری تقویت ‌شده به‌معنای استفاده حداکثری از ابزارهای هوش‌ مصنوعی در جهت توسعه و تقویت این حرفه است. برای مثال برخی سازمان‌های خبری همچون آسوشیتدپرس که رویکرد فعالانه و راهبردی‌تری نسبت به تحولات فناورانه در پیش گرفتند و برای آموزش خبرنگاران خود در عرصه رسانه‌های دیجیتال و پلتفرم‌های موبایلی اهمیت ویژه‌ای قائل شدند، اکنون نه‌تنها هیچ شغلی را از دست ندادند بلکه مشاغل نوینی هم پدید آوردند؛ همچون دبیر بخش مطالب خودکار [1].

مضاف بر این، یک اصل کلی درخصوص اقتصاد فناوری‌های جدید در دوره گذار، معمولاً باعث بیکاری‌های مقطعی می‌شوند و بعدازاین دوره گذار، سطوح بالاتری از فعالیت‌های اقتصادی و اشتغال برای کاربردهای جدید فناوری ایجاد می‌شود. قطعاً این دوره گذار «رنج‌آور و شکننده» است. سطوح بالاتر فعالیت‌های اقتصادی و اشتغال پس از فاز گذار معمولاً به‌معنای بازگشت به الگوهای اشتغالی نیست که پیش‌تر وجود داشته است. بلکه شغل و بازارهای نوینی به‌وجود خواهند آمد که از گونه‌های پیشین، بسیار متفاوتند. این مسئله در مورد فناوری هوش‌ مصنوعی نیز صادق است [3].

4-4.نقض حق‌ نشر (کپی‌رایت)

حق نشر، حق انحصاری قانونی است که برای اعمال کنترل تکثیر و بهره‌برداری آثار برای یک مدت زمان خاص داده می‌شود. مسائل مربوط به کپی‌رایت مربوط به هوش ‌مصنوعی (AI) پیچیده است و با پیشرفت فناوری‌های هوش مصنوعی همچنان در حال تکامل است. این در زمینه اخبار و اطلاعات اهمیت فزاینده‌ای پیدا می‌کند زیرا از فناوری‌های هوش مصنوعی برای تولید، مدیریت و توزیع محتوا استفاده می‌شود. در اینجا ملاحظات کلیدی وجود دارد. برنامه‌های کاربردی هوش مصنوعی می‌تواند مقالات خبری، گزارش‌ها و سایر محتوای اطلاعاتی تولید کند. این سؤال مطرح می‌شود: چه‌کسی حق چاپ محتوای تولید شده با هوش مصنوعی را دارد؟ آیا تغییرات جزئی و ملاحظات را ابزار هوش مصنوعی در متن محتوای دارای حق نشر، مرتفع می‌کند؟ قانون کپی‌رایت سنتی معمولاً به خالقان انسانی حق تألیف اعطا می‌کند و وضعیت آثار تولید شده با هوش‌ مصنوعی را پیچیده می‌کند. برای اعمال حفاظت از حق چاپ، آثار معمولاً باید از آستانه اصالت برخوردار باشند. محتوای تولید شده با هوش ‌مصنوعی اغلب به مقالات، داده‌ها یا رسانه‌های موجود متکی است که سؤال‌هایی را ایجاد می‌کند در مورد اینکه آیا خروجی می‌تواند اصلی یا مشتق شده در نظر گرفته شود.

هوش مصنوعی در اخبار اغلب از مجموعه داده‌های بزرگ، ازجمله مقالات خبری دارای حق چاپ، برای آموزش استفاده می‌کند. اگر خروجی‌های هوش مصنوعی بسیار شبیه به آثار اصلی باشد، این استفاده می‌تواند به نقض احتمالی حق نسخه‌برداری منجر شود و چالش‌های قانونی در مورد استفاده منصفانه ایجاد کند. هنگامی که محتوای تولید شده با هوش‌ مصنوعی منتشر می‌شود، تعیین اینکه چگونه و آیا به نویسندگان انسانی، منابع داده یا سازندگان اصلی اعتبار داده شود، ضروری است. عدم وضوح در شیوه‌های اسناد می‌تواند به نگرانی‌های اخلاقی منجر شود و اعتبار سازمان‌های خبری را تحت ‌تأثیر قرار دهد. ازآنجاکه هوش مصنوعی همچنان بر حوزه اخبار و اطلاعات تأثیر می‌گذارد، بحث‌های مداوم بین کارشناسان حقوقی، روزنامه‌نگاران و فناوران برای عبور از چالش‌های حق چاپ و ایجاد چارچوب‌هایی ضروری است که نوآوری را با حمایت از سازندگان متعادل می‌کند.

4-5. تشدید نابرابری‌های موجود در میان رسانه‌های خبری

استفاده از هوش مصنوعی در رسانه‌های خبری پتانسیل تقویت نابرابری‌های موجود را از طرق مختلف دارد. در اینجا نکات کلیدی درباره این موضوع وجود دارد. همه سازمان‌های خبری دسترسی یکسان به فناوری‌های پیشرفته هوش مصنوعی ندارند. شرکت‌های رسانه‌ای بزرگ‌تر و با بودجه خوب می‌توانند روی ابزارهای پیشرفته هوش مصنوعی برای ایجاد محتوا، تجزیه و تحلیل داده‌ها و هدف‌گیری مخاطبان سرمایه‌گذاری کنند، درحالی‌که رسانه‌های کوچک‌تر یا مستقل ممکن است منابع لازم برای رقابت را نداشته‌ باشند که به تمرکز قدرت در میان چند بازیگر اصلی منجر شود. همچنین سیستم‌های هوش مصنوعی می‌تواند سوگیری‌های موجود در داده‌های آموزشی خود را تداوم و تقویت کند. اگر سازوکارهای (الگوریتم) هوش مصنوعی که برای تهیه اخبار یا گزارش‌دهی استفاده می‌شود، مغرضانه باشد، می‌تواند کلیشه‌ها و نابرابری‌های موجود را تقویت کند و به بازنمایی‌های نادرست جوامع یا مسائل خاص منجر شود.

درخصوص تخصیص منابع هوش مصنوعی به سازمان‌های رسانه‌ای بزرگ‌ می‌تواند آنها را بهینه کند و به آنها امکان تسلط بر بازار را دهد همچنین می‌تواند به نابرابری در کیفیت و کمیت پوشش خبری در دسترس عموم شود، زیرا رسانه‌های کوچک‌تر برای رقابت با مشکل مواجه خواهند شد‌. علاوه بر این، پیشرفت سریع فناوری‌های هوش مصنوعی در رسانه‌های خبری اغلب از تلاش‌های نظارتی پیشی می‌گیرد. بدون مقررات مناسب، نابرابری‌های موجود ممکن است تشدید شود، زیرا سازمان‌های بزرگ‌تر می‌توانند به‌طور مؤثرتری نسبت به سازمان‌های کوچک‌تر در چشم‌انداز حرکت کنند.

4-6. افزایش انتشار اخبار، اطلاعات و محتوای خلاف واقع به‌ویژه ویدئوی جعل عمیق

گزارش اخبار دیجیتال مؤسسه رویترز در سال 2023 نشان‌ می‌دهد که چشم‌انداز رسانه‌های خبری رو به تغییر و نگرانی برای اطلاعات نادرست و جعلی در حال افزایش است. تولیدکنندگان تصاویر و ویدئوهای جعل عمیق مبتنی‌بر هوش مصنوعی در سال ٢٠٢۴ نیز نبض تحول محتوای دیجیتال را در اختیار خود گرفته‌اند. اعتماد به رسانه‌های خبری در جهان و در دنیای قطبی شده رو به کاهش گذاشته و بازسازی اعتماد به زیست‌بوم (اکوسیستم) خبری، اقدام‌های فوری و چندجانبه می‌طلبد همچون مقابله با اطلاعات نادرست، ارتقای سواد اطلاعاتی رسانه‌ای به‌منظور توانمندسازی افراد برای تشخیص اطلاعات نادرست، ایجاد آگاهی درخصوص قابلیت اعتماد رسانه‌های خبری و کاهش خطرها و استفاده از فرصت‌های به‌وجود آمده با هوش‌ مصنوعی [4]. سامانه‌های مبتنی‌بر هوش‌ مصنوعی به‌عنوان یک فرصت می‌تواند به‌صورت خودکار صحت اخبار را بررسی کرده و اطلاعات نادرست یا مغرضانه را شناسایی کند، که این امر به کاهش انتشار اطلاعات نادرست کمک می‌کند. یکی از مشکلات در حال گسترش، ویدئوهای جعل عمیق است. در این ویدئوها هوش‌ مصنوعی می‌تواند با تصاویر یا فایل‌های صوتی دستکاری ‌شده مخاطبان را فریب دهد؛ به‌گونه‌ای که تصور شود این تصاویر واقعی است. جعل عمیق؛ اعتماد، صحت و تمامیت روزنامه‌نگاری را تهدید می‌کند [1]. به‌دلیل این تهدید، درک این شکل جدید جعل رسانه‌ای مهم است؛ تا جایی‌که وال‌استریت ژورنال در پاسخ به این تهدید، یک کمیته حقوقی و مشورتی متشکل از روزنامه‌نگاران بخش‌های مختلف راه‌اندازی کرد که مسئولیت آن آموزش نحوه شناسایی محتواهای جعل عمیق است [5].

با توسعه و گسترش این کاربست‌ها نیاز به تنظیم‌گری جدید و به‌روزرسانی قوانین و مقررات موجود در راستای رفع موانع توسعه فنی و محتوایی سکوهای (پلتفرم)‌ داخلی، اطمینان از تأمین حقوق کاربران و در‌عین‌حال طراحی مسئولیت‌های ذی‌نفعان و بازیگران این زیست‌بوم احساس می‌شود که در بخش پیشنهادهای سیاستی این امر تفصیلاً مورد اشاره قرار خواهد گرفت.

5. وضعیت حکمرانی هوش مصنوعی در حوزه خبر در جهان

در حال حاضر برخی از کشورها، اسناد سیاستی و قوانین و مقرراتی به‌طورکلی در حوزه حکمرانی هوش مصنوعی تدوین کرده‌اند، اما بخش‌ قابل‌توجهی از کشورهای جهان، همچنان در مرحله پژوهش و مطالعه این مهم هستند. ازآنجاکه مسئله اصلی این گزارش الزامات توسعه و تنظیم‌گری فناوری هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی است، فقط بخش اندکی از این فصل به‌صورت گذرا و اجمالی به‌مواجهه حکمرانانه کشورها با فناوری هوش مصنوعی اختصاص داده شده و بخش مهم‌تر آن که ارتباط جدی‌تر نیز با مسئله گزارش دارد، اشاره به تجارب و اقدام‌های سیاستی و تقنینی کشورهای پیشرو در راستای بهره‌مندی حداکثری از فرصت‌های فناوری هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی از طریق راهبرد توسعه و تسهیلگری و همچنین پرهیز از چالش‌ها و مخاطرات این حوزه از طریق راهبرد تنظیم‌گری است.

5-1. اتحادیه اروپا

اعضای پارلمان اروپا در مارس 2024، قانون هوش ‌مصنوعی را تصویب کردند. این اقدام هم‌زمان با تلاش‌های سایر حوزه‌ها برای حمایت از توسعه هوش ‌مصنوعی ایمن، ازجمله فرمان اجرایی هوش ‌مصنوعی دولت بایدن در آمریکا و مجموعه ابتکارات نظارتی چین، صورت گرفته است. پیش‌نویس لایحه مدنظر را در ماه آوریل ۲۰۲۱ برای اولین بار کمیسیون اتحادیه اروپا منتشر کرد و پس از طی فرایند تکمیل قانون، سرانجام مراحلی چون نهایی‌سازی زبانی لایحه و تصویب در شورای اروپا را پشت سر گذاشت و مراحلی چون اجرای قانون هوش ‌مصنوعی، تداوم فرایند تنظیم‌گری پس از اجرای قانوندر انتظار آن است [6]. این مهم اکنون دیگر لایحه نیست و تحت عنوان «قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا» شناخته می‌شود.

همچنین پروژه «هوش مصنوعی برای رسانه‌ها» (AI for Media) در اتحادیه اروپا بخشی از یک ابتکار گسترده‌تر با هدف استفاده از هوش مصنوعی برای ارتقای بخش رسانه و درعین‌حال تضمین استانداردهای اخلاقی و انطباق قانونی است. اتحادیه اروپا این پروژه را نمونه‌ای از تعهد خود به تقویت نوآوری در هوش مصنوعی و درعین‌حال پرداختن به چالش‌های مرتبط، مانند احتمال اطلاعات نادرست، نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی و نیاز به شفافیت قلمداد کرده است.

رویکرد اتحادیه اروپا به هوش مصنوعی در رسانه‌ها، مشارکتی است و شامل نهادهای دولتی، شرکت‌های خصوصی، سازمان‌های تحقیقاتی و جامعه مدنی می‌شود. هدف ایجاد اکوسیستمی است که ضمن حفظ منافع عمومی، نوآوری را ترویج کند و پروژه مذکور برای دستیابی به این تعادل، از طریق سرمایه‌گذاری در تحقیق، تعیین استانداردها و تقویت مشارکت‌هایی که باعث استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی در حوزه رسانه‌ای می‌شود، تلاش می‌کند. اهداف کلیدی پروژه «هوش‌ مصنوعی برای رسانه‌ها» عبارتند از:

ایجاد و مدیریت محتوا: توسعه ابزارهای هوش مصنوعی که می‌تواند به ایجاد، مدیریت و شخصی‌سازی محتوای رسانه کمک کند. این می‌تواند شامل سازوکارهایی (الگوریتم) باشد که به فرایند تولید کمک می‌کند، از فیلمنامه‌نویسی گرفته تا ویرایش و همچنین سازوکارهایی (الگوریتم) که محتوا را براساس اولویت‌های کاربر تنظیم می‌کند.

تشخیص اخبار جعلی و اطلاعات نادرست: استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی و مبارزه با اخبار جعلی و اطلاعات نادرست. این شامل توسعه سیستم‌هایی می‌شود که می‌تواند محتوای دستکاری ‌شده مانند دیپ‌فیک‌ها را شناسایی کرده و آن را پرچم‌گذاری یا از گردش حذف کند.

تعامل و تجزیه و تحلیل مخاطب: استفاده از هوش مصنوعی برای تجزیه ‌و تحلیل رفتار و ترجیحات مخاطب که می‌تواند استراتژی‌های ایجاد و توزیع محتوا را مشخص کند. این به رسانه‌ها کمک می‌کند تا به‌طور مؤثرتری با مخاطبان خود تعامل داشته باشند و تأثیر محتوای خود را درک کنند.

شفافیت و مسئولیت‌پذیری: اطمینان از اینکه سیستم‌های هوش مصنوعی مورد استفاده برای رسانه‌ها در عملیات خود شفاف و برای خروجی‌های خود پاسخگو است. این شامل توسعه هوش ‌مصنوعی است که قابل توضیح باشد و تصمیمات آن برای انسان قابل درک باشد.

انطباق اخلاقی و قانونی: رعایت دستورالعمل‌های اخلاقی و چارچوب‌های قانونی، مانند قوانین حفاظت از داده‌ها هنگام استفاده از هوش مصنوعی در رسانه‌ها. این شامل احترام به کپی‌رایت، حریم خصوصی و حقوق سازندگان محتوا و مصرف‌کنندگان است.

توسعه مهارت‌ها: حمایت از توسعه مهارت‌های مرتبط با هوش مصنوعی در حوزه رسانه برای اطمینان از اینکه متخصصان برای کار با فناوری‌های جدید و درک پیامدهای آنها مجهز هستند.

5-2. ایالات متحده آمریکا

در 12 ژانویه 2023، رئیس‌جمهور آمریکا یک فرمان اجرایی را با هدف پیشبرد توسعه مسئولانه هوش‌ مصنوعی (AI) در ایالات متحده امضا کرد. این فرمان اجرایی مجموعه‌ای از اقدام‌های طراحی شده برای ارتقای نوآوری در هوش ‌مصنوعی و در‌عین‌حال حفاظت از حریم خصوصی، حقوق شهروندی و امنیت ‌ملی را تشریح می‌کند. فرمان اجرایی مذکور بخشی از تلاش گسترده‌تر دولت بایدن برای اطمینان از این است که ایالات متحده همچنان در فناوری‌های نوظهور رقابتی باقی می‌ماند. این نشان‌دهنده تعهد به رویکرد چند ذی‌نفعی است که دولت، صنعت، دانشگاه و جامعه مدنی را در شکل دادن به آینده هوش‌ مصنوعی درگیر می‌کند. در اینجا برخی از مؤلفه‌های کلیدی این فرمان اجرایی آمده است: رویکرد هماهنگ فدرال، کمیته مشورتی هوش ‌مصنوعی، تحقیق و توسعه: استفاده اخلاقی و عادلانه از هوش‌ مصنوعی، مشارکت عمومی و شفافیت، همکاری و رهبری بین‌المللی، توسعه نیروی کار.

5-3. انگلستان

بنگاه خبررسانی بریتانیا (BBC) دستورالعملی را برای استفاده از هوش مصنوعی تهیه کرده و به هیئت تحریریه خود همچنین آزادکارهایی (فریلنسر) که برای این سازمان رسانه‌ای فعالیت می‌کنند، ابلاغ و نحوه استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی را تبیین کرده است. در این سند، تکامل هوش مصنوعی در تمام اشکال آن به‌عنوان فرصتی فوق‌العاده برای خلاقیت، نوآوری و بهره‌وری بهبودیافته در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی در نظر گرفته شده که درعین‌حال می‌تواند خطرات قابل‌توجهی را به همراه داشته باشد. بی‌بی‌سی از مواردی چون سرعت تحولات هوش مصنوعی، گستره کاربردهای آن و فقدان نظارت انسانی بالقوه، به‌عنوان چالش‌های جدی استقرار فناوری هوش مصنوعی در مدیریت آینده خود یاد کرده است. محورهای اصلی این دستورالعمل عبارتند از:

• رعایت اصول بی‌طرفی، دقت، انصاف و حریم خصوصی در ایجاد یا توزیع محتوا با ابزارهای هوش مصنوعی،
• لزوم نظارت تحریریه انسانی فعال بر داده‌ها و محتوای استخراج شده از ابزارهای هوش مصنوعی و اخذ تأییدیه پیش از انتشار،
• آگاهی مدیران تحریریه بر هرگونه استفاده از هوش مصنوعی توسط تیم خود و نظارت بر آن،
• شفاف و واضح بودن استفاده از هوش مصنوعی برای مخاطبان (اطلاع‌رسانی هنگام استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی به شیوه مناسب و به همراه چگونگی و چرایی استفاده از آن ضروری است)،
• مراقبت درخصوص استفاده از محتوای هوش مصنوعی برای افراد زیر 18 سال،
• توجه به امکان سوگیری و عدم دقت در نتایج تولیدشده هوش مصنوعی به‌دلیل الگوریتم‌های پنهان و آموزش‌دیدن ماشین‌ها با داده‌های خاص،
• درنظر گرفتن حقوق صاحبان اثر، استعدادها و مشارکت‌کنندگان در استفاده از هوش مصنوعی (محتوای ارائه شده هوش مصنوعی ممکن است در واقعیت سرقت ادبی باشد)،
• توجه به امکان استفاده تجاری از داده‌های شخصی کاربران ابزارهای هوش مصنوعی ازسوی توسعه‌دهندگان این ابزارها،
• برای کارمندان و آزادکارهایی (فریلنسر) که برای بی‌بی‌سی کار می‌کنند، پیشنهاد استفاده از هوش مصنوعی باید ابتدا به مقام ارشد تحریریه ارجاع شود. این پیشنهاد در گروه مشورتی ریسک هوش مصنوعی (AIRA) بررسی خواهد شد،
• استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی معنای رویداد را تحریف نکند، تأثیر مطالب واقعی را تغییر ندهد و مخاطبان را گمراه نکند،
• بی‌بی‌سی باید مراقب نحوه استفاده از هوش مصنوعی در محتوایی باشد که اشخاص ثالث آن ارائه می‌دهند، خواه این استفاده عمدی بوده باشد یا سهوی.

6. مفاد مرتبط در سند ملی هوش‌ مصنوعی

سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان نقشه راهی برای توسعه هوش مصنوعی در ایران با هدف دستیابی به تمدن نوین اسلامی و ارتقای کیفیت حکمرانی تصویب شده‌ است. چشم‌انداز این سند قرار گرفتن ایران در افق 1412 بین 10 کشور پیشرو در زمینه هوش مصنوعی جهان و ایجاد بیشترین پیشرفت در حکمرانی، موضوع‌های کلان کشور، ثروت‌آفرینی، ارزش‌آفرینی، تأمین سلامت، رفاه، امنیت و آسایش مردم با استفاده از این فناوری عنوان شده است. 

در سند مذکور، حول مسئله گزارش حاضر، ذیل ماده (5) (بخش راهبردها و اقدامات ملی)، بر «ایجاد و ارتقای زیرساخت‌های فنی، قانونی و تنظیم‌گری و استانداردها برای جهت‌دهی، شتاب‌دهی و گسترش هوش مصنوعی» از‌جمله «تدوین لوایح قانونی به‌منظور ایجاد زیرساخت‌های حقوقی مورد نیاز جهت بهره‌گیری و مواجهه با مخاطرات هوش‌ مصنوعی در کشور از قبیل تعیین مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی هوش مصنوعی خودمختار و رعایت حریم خصوصی، پاسخگویی و عدم تبعیض» تأکید شده است. همچنین در ماده (۶) (بخش اولویت‌های ملی به‌کارگیری هوش مصنوعی)، حوزه «رسانه و فضای مجازی» ازجمله محورهای اولویت‌دار و کلان پروژه‌های به‌کارگیری هوش مصنوعی در کشور درنظر گرفته شده که جزئیات آن در جدول 3 آمده است.

جدول 3. حوزه رسانه و فضای مجازی در جدول ماده (۶) سند ملی هوش ‌مصنوعی

مأخذ: سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران، مصوب  جلسه 10۹مورخ 1403/03/29 شورای عالی انقلاب فرهنگی.

نگاهی به فرصت‌های بیست‌و‌سه‌گانه احصا شده در فصول قبل و تطابق آنها با محور رسانه و فضای مجازی در سند ملی هوش مصنوعی این امر را روشن می‌سازد که سند مذکور به این فرصت‌ها بی‌توجه بوده و تمرکز خود را بر ظرفیت‌های نظارتی و کنترلی ابزارهای مبتنی‌بر فناوری هوش مصنوعی در حوزه خدمات رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی کشور قرار داده است. غلبه این نگاه به از دست ‌رفتن زمینه بهره‌مندی رسانه‌های داخلی از مزایا و فرصت‌های متعدد فناوری هوش مصنوعی در راستای بهبود عملکرد و تقویت کارآمدی خود منجر خواهد شد.

جدول تحلیل سوات (S-W-O-T)

طراحی راهبردهایی برای حرکت به‌سمت آینده مطلوب در حوزه خبررسانی کشور مستلزم آگاهی دقیق از فرصت‌ها و محدودیت‌های موجود در این حوزه، شناخت صحیح و کامل از نقاط قوت و ضعف وضعیت موجود کشور در این حوزه و کنجکاوی و اشتیاق نسبت به نوآوری‌های فناورانه از‌سوی خبرگزاری‌ها است. در جدول زیر بنا بر یافته‌های این پژوهش و مباحث مطرح شده در بخش‌های قبل، فرصت‌ها، چالش‌ها، نقاط قوت و ضعف مسئله توسعه هوش ‌مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی کشور در قالب عوامل سازنده و آسیب‌زا آورده شده‌ است. برخی از چالش‌ها و فرصت‌های مذکور در جدول زیر خاصه به حوزه خبر و اطلاع‌رسانی مربوط می‌شود و برخی نیز از جنس کلان است که هر نوع اتفاق در آنها روی همه حوزه‌های بخشی از‌جمله حوزه خبر هم تأثیر دارد.

جدول 4. تحلیل عوامل درونی و بیرونی توسعه فناوری هوش مصنوعی در حوزه خبر ایران

مأخذ: بررسی های پژوهش.

7. جمع‌بندی و پیشنهادها

یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد تحولات فناورانه مبتنی‌بر هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی نه‌تنها تهدیدی ویرانگر و نابودکننده برای اتاق خبر خبرگزاری‌ها نیست بلکه می‌تواند به‌عنوان یک فرصت، داده‌ها و امکانات و قابلیت‌های بیشتری را در اختیار آنها قرار دهد و به کارآمدتر شدن فعالیت‌های خبری کمک کند. البته بهره‌گیری از فناوری هوش مصنوعی برای بهبود و ارتقای وضعیت حوزه خبر و روزنامه‌نگاری هرگز امری نیست که به‌صورت قطعی و خودکار رخ دهد و اساساً به تصمیمات سیاستگذاران رسانه‌ای و نحوه تعامل آنان با توسعه‌دهندگان فناوری، مراکز تحقیقاتی، خبرگزاری‌ها و شرکت‌های فناوری هر کشور بستگی دارد؛ اینکه چگونه با این فناوری مواجه شوند و چه اقدام‌های سیاستی و تقنینی را برای آن برنامه‌ریزی کنند [8]. این همان چیزی است که در این بخش بدان خواهیم پرداخت. اهم پیشنهادهای سیاستی-تقنینی گزارش حاضر مبتنی‌بر تحلیل چالش‌ها و فرصت‌های مذکور در فصول پیشین، به تفکیک شرح وظایف و اختیارات مجلس شورای اسلامی، سیاستگذاران و مدیران اجرایی و خبرگزاری‌ها عبارتند از:

 7-1. مجلس شورای اسلامی

7-1-1. به‌روزرسانی قوانین حوزه مطبوعات و خبرگزاری‌ها

ملاحظاتی که تحت عنوان فرصت‌ها و چالش‌های فناوری هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی در این گزارش ذکر شد می‌تواند زمینه‌ساز اصلاح و به‌روزرسانی قوانین حوزه خبر و اطلاع‌رسانی به‌ویژه قانون مطبوعات و اختصاص یک فصل از این قانون به ابعاد مختلف فناوری هوش مصنوعی در حوزه خبر باشد؛ مقرراتی که از حقوق اساسی شهروندان و کاربران ایرانی در برابر این فناوری محافظت کند، سرمایه‌گذاری و نوآوری در صنعت پررونق هوش مصنوعی را تشویق کند و فرصتی تحولی برای جهش مطبوعات و خبرگزاری‌های داخلی فراهم سازد. بخش ویژه هوش مصنوعی در این قانون می‌تواند شامل موارد زیر باشد یا به‌نحوی این ملاحظات را تأمین کند:

- سرمایه گذاری در پژوهش و توسعه ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع رسانی،

 -طراحی نظام ارزیابی خبرگزاری ها و رسانه های خبری مبتنی بر شاخص میزان بهره گیری از فناوری هوش مصنوعی به منظور ترویج استفاده مسئولانه از این فناوری،
-  توسعه الگوریتم ها و ابزارهای هوش مصنوعی برای بهبود فرایند تولید، انتشار و تحلیل اخبار،
- ایجاد استانداردها و شیوه نامه های لازم برای تولید محتوا به ویژه در برابر اخبار جعلی و اطلاعات نادرست،

- ایجاد قواعدی هماهنگ برای تولید و استفاده از محصولات و خدمات مرتبط با هوش مصنوعی در حوزه خبر،

- تصریح کاربردهای ممنوعه و سیستمهای پرخطر هوش مصنوعی در متن قانون ازجمله در تولید محتوای مشتمل بر هتک شرف یا حیثیت، افشای اسرار شخصی، تهمت یا افترا یا فحش، الفاظ رکیک یا نسبت های توهین آمیز و نظایر آن، عکس ها و تصاویر و مطالب خلاف عفت عمومی ممنوع و موجب تعزیر شرعی،

-اجباری کردن افشای واضح مواردی که از هوش مصنوعی در تولید محتوا اعم مقاله، خبر و گزارش استفاده شده است،

- شناسایی هرگونه خطر قابل توجه برای ایمنی روانی و اصول حرفه ای و ارزشهای اخلاقی و حقوق اساسی مردم،

- ایجاد مرکز مشاوره در حوزه هوش مصنوعی با مخاطب هدف کاربران عمومی (با هدف بهرهگیری از ابزارها و امکانات، تشریح مخاطرات و )..

قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا که دستورالعملی برای مدیریت هوش مصنوعی در اروپاست، می‌تواند صرفاً بعد اقدام‌های تنظیم‌گرانه (نه اقدام‌های توسعه‌ای) درس‌آموخته‌هایی برای سایر دولت‌هایی فراهم سازد که در تلاشند با وضع قوانین و مقرراتی از سیطره آمریکا و شرکت‌های بزرگ جلوگیری کنند. البته توجه به این نکته نیز ضروری است که میزان و شدت تنظیم‌گری اعمال شده در این قانون به حدی است که اصطلاحاً در زمره تنظیم‌گری سخت و حداکثری قرار می‌گیرد و این نوع تنظیم‌گری زمانی قابل تجویز است که فناوری موردنظر از حیث میزان و ابعاد توسعه، به بلوغ قابل قبولی رسیده باشد که این امر در کشور ما در‌خصوص فناوری هوش مصنوعی هنوز محقق نشده است. بنابراین رویکرد تنظیم‌گرانه پس از اجرایی‌سازی اقدام‌های تسهیلگرانه و توسعه‌محور، منطقی و مؤثر خواهد بود.

7-2. سیاستگذاری و اجرا

7-2-1. تشکیل کارگروه مشترک حوزه خبر و اطلاع‌رسانی میان مرکز ملی هوش‌ مصنوعی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

تشکیل کارگروه مشترک حوزه خبر و اطلاع‌رسانی میان مرکز ملی هوش مصنوعی به‌عنوان راهبر اصلی هوش مصنوعی در کشور و معاونت امور رسانه‌ای و تبلیغات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به‌عنوان مرجع رسمی هدایت، حمایت و نظارت بر رسانه‌های خبری کشور، می‌تواند به‌عنوان یک ابتکار مهم در راستای بهره‌مندی از ظرفیت‌های هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین در بهبود کیفیت حوزه خبر و اطلاع‌رسانی در کشور تلقی شود. این کارگروه می‌تواند اهداف زیر را دنبال کند:

• تحلیل و بررسی راهکارهای به‌کارگیری هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی، شامل تحلیل داده‌ها، تولید محتوا و مدیریت اطلاعات،
• توسعه الگوریتم‌ها و ابزارهای هوش مصنوعی برای بهبود فرایند تولید، انتشار و تحلیل اخبار،
• تأسیس مراکز تخصصی نظارت و ارزیابی مستمر الگوریتم‌های هوش مصنوعی و خروجی‌های آنها با هدف شناسایی و تصحیح تعصبات احتمالی،
• برگزاری دوره‌های آموزشی برای خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای درباره استفاده از فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی،
• ایجاد استانداردها و شیوه‌نامه‌های لازم برای تولید محتوا به‌ویژه در برابر اخبار جعلی و اطلاعات نادرست،
• ایجاد ارتباط و همکاری با سایر نهادها و سازمان‌های مرتبط با فناوری، رسانه و فرهنگ،
• شناسایی چالش‌های موجود در حوزه خبر و ارائه راهکارهای عملی برای مقابله با آنها،
• ارائه اصول و رهنمودهایی برای استفاده مسئولانه و اخلاقی از هوش مصنوعی در روزنامه‌نگاری، با مشارکت تشکل‌های صنفی و انجمن‌های علمی این حوزه،
• تحلیل روندهای آینده در هوش مصنوعی و تأثیرات احتمالی آن بر حوزه خبر در سال‌های پیش رو.

7-2-2. تهیه نقشه راه عملیاتی برای آموزش و توانمندسازی روزنامه‌نگاران و عموم مردم

به‌روزرسانی برنامه‌های آموزش سواد رسانه‌ای در کشور و ارتقای سواد هوش مصنوعی متخصصان حوزه خبر و اطلاع‌رسانی با توجه به تحولات سریع و گسترده این فناوری موضوعی است که تدبیر ویژه‌ای می‌طلبد. در درجه اول لازم است تا نهادهای سیاستگذار و دستگاه‌های اجرایی در کنار پرداختن به مفاهیم سواد رسانه‌ای و سواد فضای مجازی، توسعه و ترویج سواد هوش مصنوعی را نیز به‌عنوان گونه‌ای نوین و روزآمد از سواد رسانه‌ای در دستور کار خود قرار دهند. کارکنان رسانه‌های خبری و عموم مردم ازجمله دانشگاهیان، کارمندان و معلمان، دانشجویان و دانش‌آموزان باید نحوه کاربست بهینه و مؤثر از این فناوری و الزامات مواجهه با آن را آموزش ببینند. پیشنهاد می‌شود این مهم به‌عنوان یکی از اولویت‌های ویژه مرکز توسعه فرهنگ و هنر در فضای مجازی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت آموزش و پرورش در سالیان پیش رو قرار گیرد و از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد نیز برای آموزش عمومی در این زمینه بهره‌گیری شود. علاوه بر این روزآمدسازی محتوای کتاب درسی «تفکر و سواد رسانه‌ای» دانش‌آموزان پایه دهم تحصیلی و افزودن سرفصل‌های آموزش سواد هوش مصنوعی از اولویت‌های پیش روی نظام آموزشی کشور است. لازم است که همه موارد فوق در قالب یک نقشه راه عملیاتی تحت عنوان «برنامه جامع توانمندسازی کارکنان و کاربران رسانه‌ها برای استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی» تجمیع و بهینه‌سازی شود. چنین برنامه‌ای می‌تواند شکاف دانشی موجود را پر کرده و بهره‌وری و دقت در استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی را افزایش دهد. این اقدام‌ها می‌تواند در راستای اجرایی‌سازی ردیف شماره 13 از جدول 16 مندرج در ماده (74) قانون برنامه هفتم پیشرفت مبنی‌بر آموزش سالیانه 20 هزار مربی سواد فضای مجازی در قالب دانشجومعلم تا پایان برنامه تعریف شود.

7-2-3. حمایت از ایجاد سامانه‌های داخلی هوش ‌مصنوعی مولد کاربردی در حوزه رسانه و خبر

 مطلوب است که به‌منظور رفع نیاز خبرنگاران به سامانه‌های هوش مصنوعی مولد و طراحی ربات‌های یادگیرنده برای نظارت بر سلامت محتوای مطبوعاتی و تنظیم‌گری کارآمدتر و دقیق‌تر محتواهای خبری، بخشی از یارانه‌های حمایتی دولت از مطبوعات به حمایت از تولید و توسعه سامانه‌های مذکور از‌جمله ابزارهای ویراستاری و خلاصه کردن متون، صوت‌ها و فیلم‌ها، کشف اخبار جعلی و راستی‌آزمایی اخبار و سامانه‌های داده‌کاوی و تحلیل کلان داده‌ها رسانه‌های اجتماعی اختصاص یابد. سامانه‌های پیشرفته راستی‌آزمایی اخبار به کمک هوش مصنوعی صحت محتوای منتشر شده در فضای مجازی همچون ویدئوهای جعل عمیق را بررسی و به جلوگیری از انتشار اخبار جعلی و تقویت اعتماد عمومی به رسانه‌های داخلی کمک می‌کند.

طراحی و ساخت چنین سامانه‌هایی ازسوی شرکت‌های سرمایه‌گذار، توسعه‌دهنده و کمک‌نوآورها (استارت‌آپ) و در درجه اول نیازمند امکانات فنی و زیرساختی قدرتمندی بوده که بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان از تأمین هزینه‌های آن ناتوان و نیازمند حمایت پشتیبانی و فنی در این بخش هستند. علاوه بر این مراکز پژوهشی و تحقیقاتی و اندیشکده‌های تخصصی برای انجام اقدام‌های تحقیقات و توسعه‌ای در این زمینه و رقم زدن پیشرفت علمی به‌عنوان نقطه آغاز تولید سیستم‌های داخلی مبتنی‌بر هوش مصنوعی در حوزه هوش مصنوعی نیازمند سرمایه‌گذاری دولت هستند.

 در راستای پشتیبانی از موارد فوق الذکر و از آنجا که تسلط بر لایه های عمیق فناوری هوش مصنوعی به جهت توسعه روزافزون این فناوری در جهان از ضروریات امروز کشور است پیشنهاد میشود که دولت ردیف بودجه مشخصی برای حمایت، تسهیلگری و رفع موانع تولید و توسعه و استقرار سامانه های نوآورانه مبتنی بر هوش مصنوعی مولد بومی در حوزه خبر و اطلاع رسانی و سازگار کردن هوش مصنوعی باحوزه های مختلف از جمله روزنامه نگاری اختصاص دهد.

7-2-4. کنشگری فعالانه در معاهدات و توافقنامه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی

تعامل و همکاری با سازمان‌های بین‌المللی برای تدوین معیارها و چارچوب‌های جهانی در زمینه استفاده از هوش مصنوعی در حوزه خبر و اطلاع‌رسانی با رویکرد مقابله با یک‌جانبه‌گرایی در جامعه بین‌الملل و همچنین اطلاع‌رسانی و تشویق نهادهای داخلی به پیروی از معیارهای بین‌المللی و اجرای آنها در فعالیت‌های خود ازجمله ضروری‌ترین و اولویت‌دارترین اقدام‌هایی است که باید دستور کار سیاستگذاران و مدیران اجرایی کشور در حوزه هوش مصنوعی قرار گیرد؛ چراکه تعاملات منطقه‌ای و جهانی در این زمینه در حال شکل‌گیری است و غفلت در این امر به عدم اثرگذاری جمهوری اسلامی ایران در تدوین مفاد این توافقات، عقب‌افتادگی کشور از مناسبات بین‌المللی در زمینه هوش مصنوعی و درگیر شدن با الزامات نامطلوب بین‌المللی منجر خواهد شد. این تعاملات بین‌المللی با محوریت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان ملی هوش مصنوعی به‌عنوان دستگاه‌های تخصصی امر و با هماهنگی وزارت امور خارجه به‌عنوان نهاد واسط با کشورهای خارجی و نهادهای بین‌المللی صورت می‌پذیرد.

۷-۲-۵. ضرورت بازنگری سند ملی هوش مصنوعی با نگاه فرصت‌محور به بخش رسانه و فضای مجازی

نگاهی به فرصت‌های بیست‌و‌سه‌گانه احصا شده در فصول قبل و تطابق آنها با محور رسانه و فضای مجازی در سند ملی هوش مصنوعی این امر را روشن می‌سازد که سند مذکور به این فرصت‌ها بی‌توجه بوده و تمرکز خود را بر ظرفیت‌های نظارتی و کنترلی ابزارهای مبتنی‌بر فناوری هوش مصنوعی در حوزه خدمات رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی کشور قرار داده است. غلبه این نگاه به از دست‌ رفتن زمینه بهره‌مندی رسانه‌های داخلی از مزایا و فرصت‌های متعدد فناوری هوش مصنوعی به‌عنوان یک فرصت تحولی در راستای بهبود عملکرد و تقویت کارآمدی خود منجر خواهد شد. ازاین‌رو پیشنهاد می‌شود شورای عالی انقلاب فرهنگی نسبت به بازنگری در بخش مرتبط رسانه و فضای مجازی به‌ویژه در زمینه خبر و اطلاع‌رسانی با توجه به اهم فرصت‌های احصا شده در این گزارش، اقدام کند.

7-3. خبرگزاری‌ها

7-3-1. تشکیل شرکتگان (کنسرسیوم) همکاری میان رسانه‌ها و شرکت‌های فناوری

تشکیل کنسرسیومی که در آن سازمان‌های خبری و شرکت‌های فناوری همکاری کنند تا فناوری‌های جدید هوش مصنوعی برای کاربردهای خبری توسعه یابد به اشتراک دانش و تجربه بین این دو بخش و ارائه راه‌حل‌های نوآورانه‌ای برای چالش‌های موجود منجر خواهد شد. سازمان‌های خبری می‌توانند با ساخت ابزارهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی یا شراکت با کمک‌نوآورها (استارت‌آپ) و شرکت‌های فناوری برای ساخت آنها، ارزش افزوده جدیدی برای پیشی گرفتن از رقبای خود ایجاد کنند و درعین‌حال از داده‌های تولید شده در سازمان خود حداکثر بهره‌مندی را داشته باشند. به‌عنوان مثال بنگاه خبررسانی بریتانیا ابزاری به نام آلتو را توسعه داده است که از فناوری تبدیل متن به گفتار استفاده می‌کند؛ یعنی صدای گوینده متن به چند زبان روی محتواهای چندرسانه‌ای قرار می‌گیرد [9]. این نرم‌افزار محتوای ویدئویی را به‌شکل متنی پردازش و فردی ویراستاری می‌کند. سپس روزنامه‌نگار برای ایجاد خودکار صدای مصنوعی به زبانی دیگر از فناوری تبدیل گفتار به متن کمک می‌گیرد. دیگر خبرگزاری‌ها، ازجمله ای‌بی‌سی نیوز، نیویورک‌تایمز و ای‌اس‌پی‌ان، از یک نرم‌افزار هوش مصنوعی خاص استفاده می‌کنند. این فناوری مشابه آلتو است و روزنامه‌نگاران از آن برای تبدیل هم‌زمان فایل‌های صوتی مصاحبه به متن استفاده می‌کنند [1].

7-3-2. نگاه ویژه سازمان‌های خبری به نوآوری‌های فناورانه

به سازمان‌های خبری کشور پیشنهاد می‌شود که توجه به نوآوری‌های فناورانه را با توجه به اهمیت آنها در بهبود فرایندهای خبری و افزایش دقت و سرعت انتشار اخبار، در اولویت کاری خود قرار دهند. این سازمان‌ها می‌توانند از فناوری‌های جدید مانند هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و داده‌کاوی برای تحلیل داده‌های بزرگ، شناسایی الگوهای خبری و بهبود تجربه کاربری استفاده ‌کنند. نوآوری‌های فناورانه به سازمان‌های خبری امکان می‌دهد تا با کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری، اخبار را به‌صورت مؤثرتری منتشر و با رقبای خود رقابت کنند.

یکی از راه‌هایی که خبرگزاری‌ها می‌توانند سکون و لختی سازمانی را کاهش دهند، ملاقات با پژوهشگران و بنیان‌گذاران کمک‌نوآورها (استارت‌آپ) است که ممکن است ایده‌های تازه‌ای داشته باشند. از آنجاکه بیشتر شرکت‌های جدید مشتاق هستند که با تأسیس اتاق‌های خبری، فناوری خود را آزمایش کنند یا تحقیقات خود را به اجرا گذارند، این می‌تواند به همکاری سودمند متقابل براساس اشتراک دانش منجر شود. همکاری نیویورک‌تایمز با مؤسسه براون در دانشگاه کلمبیا را در تحقیقی درباره ظهور ربات‌ها در سکوهایی (پلتفرم) مانند توئیتر و فیس‌بوک در نظر بگیرید. چیزی که در ابتدا یک پروژه کلاسی روزنامه‌نگاری محاسباتی به رهبری پورفسور مارک هانسن بود. بعدها این پروژه و مطالب مرتبط با آن به گزارش‌هایی دنباله‌دار تبدیل شد و مقام‌های فدرال را وادار کرد در مورد فروشگاه‌هایی که دنبال‌کننده جعلی می‌فروشند، تحقیق کنند [1].

7-3-3- طراحی و ابلاغ دستورالعمل‌های استفاده از فناوری‌های مبتنی‌بر هوش‌ مصنوعی در حوزه رسانه

با افزایش پذیرش فناوری‌های هوش مصنوعی در حوزه خبر، برخی سازمان‌های رسانه‌ای در جهان با هدف ترویج اجرای مسئولانه، اخلاقی و بی‌طرفانه فناوری‌های مبتنی‌بر هوش مصنوعی، به انتشار منشور اخلاقی و دستورالعمل‌هایی حاوی شیوه‌ها و چارچوب‌های مشخصی درخصوص نحوه بهره‌گیری از این فناوری برای روزنامه‌نگاران و کارکنان خود اقدام کرده‌اند. حوزه‌های موضوعی کلیدی مشترک در این دستورالعمل‌ها عبارتند از: تضمین شفافیت، مسئولیت‌پذیری، انصاف، حریم خصوصی و حفظ ارزش‌های روزنامه‌نگاری، اهمیت نظارت انسانی، قابل توضیح بودن سیستم‌های هوش مصنوعی، افشای محتوای خودکار و حفاظت از داده‌های کاربر. اگرچه این دستورالعمل‌ها به‌لحاظ توزیع جغرافیایی، تاکنون به برجسته کردن تسلط کشورهای غربی، به‌ویژه آمریکای شمالی و اروپا و افزایش مداوم نگرانی‌ها درخصوص سلطه و انحصار این کشورها منجر شده است، اما می‌تواند به‌عنوان راهنمای عمل برای دولت‌هایی درنظر گرفته شود که خواهان توسعه متوازن و پایدار فناوری هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف حکمرانی در کشور خود هستند.