خلاصه مدیریتی

مسئله اصلی

ارزیابی فعالیت مشاغل خانگی و کارگاهی حوزه‌های فرش دستباف، قالی و صنایع دستی بیشتر از آنکه به ساعات حضور مشخص و منظم شاغلین آنها وابسته باشد، با پیشرفت محصولات و تولیدات مرتبط قابل سنجش است. بنابراین، تبصره «1» ماده (2) قانون حمایت از هنرمندان، استادکاران و فعالان صنایع دستی، مبنای محاسبه بیمه را ارزیابی مساحت فرش یا قالی را در نظر گرفته، اما ازآنجاکه فعالیت‌های این حوزه (صنایع فرش و قالی) در حوزه وظایف و اختیارات وزارت صنعت، معدن و تجارت متمرکز است، واگذاری این وظیفه به بازرسان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مطابق تبصره «1» ماده (2) این قانون، مشکلاتی را در مسیر فرایند اجرا ایجاد می‌کند.

نقاط قوت و ضعف لایحه

مقدمه توجیهی لایحه هرچند درخصوص ارتقای کیفیت و افزایش حمایت از صنعت فرش و قالی توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت تأکید داشته، اما مسئله اصلی لایحه یعنی تعیین نادرست بازرس برای پیشرفت کار در این حوزه را به‌درستی تشریح نکرده است.

انتخاب وزارت صنعت، معدن و تجارت برای نظارت بر فعالیت‌های حوزه فرش و قالی، به دلیل اینکه فعالیت‌های صنعتی این حوزه (صنایع فرش و قالی) در اختیارات این دستگاه است، به افزایش کارآمدی در فرایند اجرا منجر می‌شود.

پیشنهادهای مرکز پژوهش‌ها

پیشنهاد می‌شود متن لایحه به‌نحوی تغییر کند که درعین‌حال که نظارت بر حوزه فعالیت‌های صنایع فرش و قالی برعهده وزارت صنعت، معدن و تجارت قرار می‌گیرد، نظارت بر رشته‌‌فعالیت‌های طبقه‌بندی شده در دسته صنایع دستی، به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی واگذار شود. این اقدام باید ضمن توجه به معیارهای اختصاصی و منحصربه‌فرد هرکدام از رشته‌های صنایع دستی صورت گیرد.

1. مقدمه

از مهم‌ترین موضوعات پیرامون رونق صنایع دستی و صنایع کوچک‌مقیاس تولید فرش و قالی، حمایت از نیروی کار فعال در این حوزه بوده و طراحی نظام رفاهی متناسب این قشر جامعه از مهم‌ترین اقدام‌های این حوزه است. قانون بیمه بازنشستگی، فوت و ازکارافتادگی بافندگان قالی، قالیچه، گلیم و زیلو مصوب 1376/09/11 و قانون بیمه‌های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسه‌دار (کددار) مصوب 1388/05/18، مهم‌ترین قوانینی هستند که در حوزه بیمه هنرمندان و شاغلان صنایع دستی تدوین شده‌اند. در این قوانین به مواردی از جمله محل تأمین اعتبارات لازم برای اجرایی‌سازی قانون، نرخ بیمه سهم دولت و فرد بیمه شده، حداقل و حداکثر سن متقاضیان بیمه و ... اشاره شده است. همچنین در ماده (2) قانون حمایت از هنرمندان و استادکاران و فعالان صنایع دستی مصوب 1396/10/26 و ماده (3) آیین‌نامه اجرایی این قانون، به موضوع بیمه هنرمندان و استادکاران و فعالان صنایع دستی اشاره شده است. نکته حائز اهمیت اینکه در قانون مذکور برای اولین بار به موضوع حضور و عدم حضور در ساعت معین در محل کار به‌عنوان مبنایی برای قطع بیمه اشاره شده است که به جلوگیری از قطع بیمه قالی‌بافان و بافندگان فرش به‌دلیل عدم حضور در ساعت معین در محل کار منجر شد.

2. اظهارنظر کارشناسی

2-1. بررسی کلیات

در مقدمه توجیهی لایحه، موضوع بیمه هنرمندان، صنعت‌گران و استادکاران مدنظر قرار گرفته است. توضیحات ارائه شده در این بخش نشان می‌دهد که با هدف سامان‌دهی صنعت فرش و قالی و نظارت بهتر بر فعالان این حوزه، «وزارت صنعت، معدن و تجارت» به‌عنوان دستگاه اجرایی مسئول در حوزه قطع بیمه و نحوه ارزیابی معرفی شده است. ازآنجاکه دستگاه مسئول صنعت فرش و قالی، وزارت صنعت، معدن و تجارت بوده، تغییر مذکور از نظر کلیات مورد تأیید است.

2-2. بررسی جزئیات

ماده (2) قانون حمایت از هنرمندان، صنعتگران و استادکاران صنایع دستی مصوب 1396 درخصوص بیمه کردن واجدان شرایط قانون بیمه های اجتماعی قالی‌بافان، بافندگان فرش و شاغلان صنایع دستی شناسنامه‌دار (کددار) مصوب 1388 است. واجدان شرایط فوق شامل گروه‌های فعال در مشاغل صنایع دستی، قالی‌بافی و فرش دست‌باف است که دو دستگاه اجرایی مختلف در قبال آنها مسئولیت دارند. همچنین، این واجدان شرایط، برخلاف مشاغل کارگاهی که ساعات کاری مشخصی از روز را فعالیت‌ می‌کنند، عموماً در کسب‌وکارهای خانگی یا به‌صورت فعالیت‌های زمانی نامشخص مشغول‌اند.

در تبصره «1» ماده (2) آمده است: «در اجرای این قانون، عدم حضور در ساعت معین در محل کار نمی‌تواند درخصوص فرش و قالی مبنای قطع بیمه قرار گیرد و ارزیابی توسط بازرسان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری صرفاً براساس مساحت مذکور در ماده (2) قانون شده انجام می‌گیرد»؛ اما در متن لایحه آمده است که "به‌جای عبارت «سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری» عبارت وزارت «صنعت، معدن و تجارت جایگزین»" شود. بنابراین مسئله اصلی لایحه، قرارگیری دستگاه اجرایی مسئول حوزه فرش دست‌باف و قالی به‌عنوان دستگاهی بوده که قرار است بر پیشرفت کار این حوزه نظارت کند. بنابراین جزئیات لایحه نیز مورد تأیید قرار دارد.

3.قابلیت ارتقای بازرسی برای فعالیت‌های صنایع دستی

به‌جز تولیدات فرش دست‌باف و قالی، محصولات صنایع دستی نیز شرایط مشابهی دارند و هنرمندان، استادکاران و صنعتگران این حوزه نیز برای خلق محصول الزامی ندارند ساعات خاصی از روز را در محل فعالیت حضور یابند. علاوه‌بر این، باید توجه کرد که در حال حاضر بخش چشمگیری از بیمه‌شدگان ذیل این قانون، از شاغلان صنایع دستی هستند. براساس داده‌های موجود، در سال 1402، افراد تحت پوشش بیمه قانون مذکور 216336 نفر بوده‌اند که از این تعداد، 32606 نفر از هنرمندان صنایع دستی و 183730 نفر از قالی‌بافان و بافندگان فرش هستند. درواقع حدود 15 درصد شاغلان در حوزه صنایع دستی و 85 درصد شاغلان، قالی‌بافان و بافندگان فرش هستند. بنابراین، لازم است صنایع دستی نیز در کنار فرش و قالی مورد توجه قرار گیرد. با اینکه در سال 1396، هنگام تصویب قانون، به موضوع فرش و قالی و ماهیت کاری آنها توجه شده، اما از این فرصت تقنینی برای تدقیق نظارت بر فعالیت‌ها و بیمه صنایع دستی استفاده نشده است. پس بهتر بود این مسئله در لایحه اخیر برطرف شود. به‌نظر می‌رسد با اعمال اصلاحیه در متن لایحه می‌توان از این حوزه نیز حمایت کرد.

4. نتیجه‌گیری و پیشنهادها

لایحه اصلاح تبصره «1» ماده (2) قانون حمایت از هنرمندان استادکاران و فعالان صنایع دستی مصوب 1396 از آن نظر که در راستای بهبود نظارت بر فعالیت‌های حوزه فرش دست‌باف و قالی و نظارت بر پیشرفت کار فعالان این حوزه مذکور دستگاه تخصصی درستی  تعیین شده است، از نظر کلیات و جزئیات مورد تأیید است.

ازآنجاکه ویژگی تولیدات صنایع دستی نیز این‌گونه است و می‌توان نظارت دستگاه اجرایی مرتبط با آن یعنی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را درخصوص بیمه هنرمندان، صنعتگران و استادکاران این حوزه در نظر گرفت، پیشنهاد می‌شود متن لایحه به‌شرح زیر اصلاح شود:

جدول 1. مقایسه متن قانون، لایحه و پیشنهادی

مأخذ : نگارندگان.