Expert Opinion on: The Report of the Agriculture, Water, Natural Resources, and Environment Commission Regarding the

doi:10.22034/report.mrc.2025.1403.32.11.20432

Expert Opinion on: The Report of the Agriculture, Water, Natural Resources, and Environment Commission Regarding the "List of Invalid Laws and Regulations in the Field of Agriculture and Natural Resources"

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1403.32.11.20432

Abstract

In the "List of Invalid Laws and Regulations in the Field of Agriculture and Natural Resources" proposal, the invalidity of 1,191 provisions from 144 proposed laws is noted. According to the one-round report of the Agriculture, Water, Natural Resources, and Environment Commission dated October 2, 2024, after reviewing the documents and reasons presented in the proposed bill, the invalidity of 883 provisions from 107 proposed laws has been accepted by the specialized commission, while the invalidity of 308 provisions from 37 proposed laws has not been accepted and has been removed from the list of invalid provisions and laws. Nevertheless, there are still provisions in the proposed bill for which the Research Center of the Parliament believes the reasons and documents provided for their invalidation lack sufficient credibility and validity, and declaring them invalid may create legal gaps in some matters. Therefore, it is recommended that these provisions, numbering 48, be referred back to the specialized commission for further review. It is important to emphasize that according to the principles and guidelines for the codification of laws and regulations, the acceptance and approval of the invalidity of a provision is justified only when there are solid and sufficient reasons and documents for its invalidation, which have been articulated in the proposed bill. In such cases, to prevent the infringement of the rights of the people and the government and to avoid disruption in the implementation of laws, it is preferable to explicitly repeal the relevant provisions and laws through legislation.
This structured approach ensures that any changes to the legal framework are made with careful consideration and adequate justification, thereby maintaining legal integrity and protecting the rights of all stakeholders involved.

Subjects

1.مقدمه

معاونت قوانین مجلس شورای اسلامی براساس تکلیف مواد (۱) و (۳) قانون تدوین و تنقیح قوانین و مقررات کشور، مصوب 1389/0۳/25، «طرح فهرست قوانین و احکام نامعتبر در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی» را تدوین کرده است که با امضای 40 تن از نمایندگان محترم با شماره ثبت 4۶ در مورخ ۱403/05/۱4 اعلام وصول شد. طرح یاد شده، از حیث بازه زمانی، قوانین مصوب بین سال‌های ۱۳۱۲ الی ۱۳79 را شامل می‌شود که 87 مورد (60/4 درصد) از قوانین به قبل از تاریخ بهمن‌ماه سال ۱۳57 و 57 مورد (39/6 درصد) برای دوره بعد از انقلاب اسلامی است. به‌لحاظ «وضعیت اعتبار»، از تعداد کل احکام پیشنهادی (۱۱9۱ حکم) 48/7 درصد (580 حکم) جزء احکام با نسخ ضمنی، 31/7 درصد (۳78 حکم) جزء احکام با موضوع منتفی، 8/9 درصد (7۱ حکم) جزء احکام مدت منقضی و 5/7 درصد (۶8 حکم) جزء احکام منتفی با اجرا دسته‌بندی شده‌اند.

بعد از اعلام وصول طرح فوق‌الاشاره، مرکز پژوهش‌های مجلس بررسی اولیه‌ای انجام داد و احکام و قوانینی که دلایل و مستندات بیان ‌شده برای سلب اعتبار آنها از اتقان و اعتبار لازم و کافی برخوردار نبود، احصا و حسب دستور کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست طی جلساتی با معاونت قوانین مجلس شورای اسلامی به بحث و بررسی گذاشته شد. درنهایت در جلسه‌ کمیسیون یاد شده برخی از موارد احصایی، از جانب اعضا مورد پذیرش قرار گرفت و از متن طرح حذف شد که شامل 37 فقره قانون و 308 حکم می‌شود. این موضوع در گزارش شور اول کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست که در مورخ 1403/07/10 چاپ شده، مشخص است.

با وجود این، در نسخه مصوب کمیسیون تخصصی، مواردی وجود دارند که از نظر مرکز پژوهش‏های مجلس، دلایل و مستندات ارائه‌ شده برای بی‌اعتباری آنها واجد اشکالاتی است و در این حالت به‏ طور قطعی نمی‏توان در مورد معتبر یا نامعتبر بودن آنها تصمیم ‏گیری کرد.

باید به این نکته توجه داشت که یکی از اصول مهم و بنیادی تنقیح قوانین، ارائه دلایل و مستندات معتبر و متقن کافی برای سلب اعتبار احکام مربوطه است؛ لذا منطقی نیست بدون وجود و بیان دلایل و مستندات کافی، احکامی را بی‏اعتبار کرد؛ چراکه ممکن است بعدها تبعات نامطلوبی برای ذی‌نفعان اعم از دولتی یا غیردولتی داشته باشد. بر همین مبنا، در ادامه ضمن بررسی گزارش یک‏شوری کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست در‌خصوص «طرح فهرست احکام و قوانین نامعتبر حوزه کشاورزی و منابع طبیعی»، نظر مرکز پژوهش‏های مجلس در رابطه با تک‌تک احکام در دو حالت «مخالف» و «موافق» و عنداللزوم توضیحات کارشناسی بیان می‌شود.

2.اظهارنظر کارشناسی

همان‌گونه که اشاره شد، نسخه اعلام وصول ‏شده «طرح فهرست قوانین و احکام نامعتبر در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی»، عدم اعتبار 144 فقره قانون مشتمل ‌بر 1191 حکم را پیشنهاد داده بود که کمیسیون تخصصی، پس از استماع نظر مرکز پژوهش‌های مجلس و معاونت قوانین مجلس شورای اسلامی، رأی به حذف 37 فقره قانون مشتمل بر 280 حکم به اضافه 28 حکم از 28 فقره قانون، از متن اولیه طرح پیشنهادی داده است. به‏ عبارتی نسخه ارجاعی به صحن علنی مجلس، دارای 107 فقره قانون مشتمل بر 883 حکم است. بنابراین، در گزارش حاضر، در دو بخش، مصوبه کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مورد نقد و بررسی قرار می‏گیرد. در بخش اول، به‏ طور اجمالی به موارد حذف ‏شده پرداخته می‏ شود و در بخش دوم، مواردی که در طرح باقی‌مانده اما پذیرش عدم اعتبار آنها کماکان با تردیدهایی همراه است، با ذکر ادله بیان می‏ شوند.

2-1. اظهارنظر نسبت به موارد حذف ‏شده از طرح

از 37 فقره قانون حذف‏ شده می‏توان به 1. کل «قانون راجع به فروش خالصجات و قرضه‌های فلاحتی و صنعتی‌، مصوب ۱312/۱۰/۱7»، 2. مواد (3 الی 11) «قانون عمران‌، مصوب 1316/۰۸/25»، 3. کل «قانون تشکیل سازمان‌های عمران کشاورزی و توسعه دام‌پروری، مصوب 1347/۱۰/30»، 4. کل «قانون بخشودگی کلیه مطالبات دولت بابت حق مرتع و جرائم چرای دام، مصوب 1349/۰۴/07»، 5. کل «قانون انتقال باقی‌مانده اراضی مرتع ملی شده چیتگر به سازمان مسکن، مصوب 1349/۰۴/07»، 6. کل «قانون تبدیل قبوض اقساطی خرده‌مالکان مشمول قانون تقسیم و فروش املاک مورد اجاره به زارعین مستأجر و ملحقات آن به اوراق قرضه، مصوب 1353/۱۲/06. کل «قانون رسیدگی به پرونده‌های اشخاصی که به وزارت کشاورزی و عمران روستایی یا مؤسسات تابعه آن وزارتخانه بدهی معوقه دارند، مصوب 1361/0۶/02»، 8. ماده‏ واحده «قانون الزام دولت به ارائه اصلاحیه قانون صندوق عمران مراتع و اساسنامه آن‌- مصوب 1349/12/18- مصوب 1365/03/11»، 9. ماده‏ واحده «لایحه قانونی انتزاع شرکت سهامی کشاورزی و دامپروری شاور از وزارت دفاع ملی و انتقال آن به وزارت کشاورزی و عمران روستایی مصوب 1358/۰۴/31» و 10. ماده ‏واحده «لایحه قانونی راجع به تأمین گوشت مصرفی کشور، مصوب 1359/۰۴/21» اشاره داشت.

از بین 37 فقره قانون حذف‏ شده، با توجه به مستندات و دلایل مطرح‏ شده در طرح پیشنهادی، در عدم اعتبار 2 مورد آخری که در پاراگراف قبلی ذکر شد، تردیدی وجود ندارد و توصیه می‏شود در مصوبه مجلس، به فهرست احکام و قوانین نامعتبر حوزه کشاورزی و منابع طبیعی اضافه شود. در ادامه تفصیل این موضوع آمده است.

یکی از قوانینی که ضرورت دارد در مصوبه کمیسیون به فهرست احکام نامعتبر اضافه شود، «لایحه قانونی راجع به تأمین گوشت مصرفی کشور‌– مصوب 1359/04/21» است. در فراز اول ماده‌واحده لایحه قانونی یاد شده به وزارت کشاورزی و عمران روستایی اجازه داده شده است جهت تأمین گوشت مصرفی و رفع نیازمندی‌های کشور، به تعداد یکصد‌و‌یازده هزار رأس گوسفند و بز زنده و سی هزار رأس گوساله زنده بدون رعایت تشریفات مناقصه و از هر کشوری که مصلحت بداند، واردات انجام دهد. در طرح پیشنهادی، دلیل عدم اعتبار لایحه قانونی موصوف، «منتفی با اجرا» دانسته شده که دلیل یاد شده قابل پذیرش است. چراکه سیاق حکم مذکور نشان می‏دهد که اجرای آن محدود به مقطع خاصی بوده و از طرفی وزارتخانه مربوط نسبت به اجرای تکلیف، مجاز بوده است نه مکلف. ضمن اینکه بر‌اساس جزء «2» بند «الف» تصویب‌نامه شرح وظایف تفصیلی وزارت جهاد کشاورزی، مصوب 1381/04/02 هیئت‌وزیران، «انجام بررسی‌ها و اقدامات لازم به‌منظور برنامه‌ریزی تولید و تأ‌مین نیاز کشور به محصولات و فراو‌رده‌های کشاو‌رزی و دامی و توسعه صادرات با رعایت مزیت‌های نسبی در چارچوب سیاست‌های بازرگانی کشور»، جزء وظایف وزارت جهاد کشاورزی تعریف شده است. به همین جهت، ضرورت دارد همانند طرح پیشنهادی، عنوان لایحه قانونی موصوف، به مصوبه کمیسیون اضافه شود.

عنوان قانونی دیگری که بنا به تشخیص کمیسیون تخصصی از فهرست طرح پیشنهادی حذف شده اما ضرورت دارد در مصوبه مجلس مجدد به فهرست احکام و قوانین نامعتبر حوزه کشاورزی و منابع طبیعی اضافه شود، «لایحه قانونی انتزاع شرکت سهامی کشاورزی و دام‌پروری شاور از وزارت دفاع ملی و انتقال آن به وزارت کشاورزی و عمران روستایی مصوب 1358/۰۴/31» نام دارد. همان‌گونه که از عنوان لایحه قانونی مزبور برمی‏ آید، این قانون به موضوع انتزاع و انتقال شرکت سهامی کشاورزی و دام‏پروری شاور از وزارت دفاع ملی به وزارت کشاورزی و عمران روستایی وقت اشعار دارد. اگرچه در طرح پیشنهادی، مستندات و دلایل مشخصی برای اجرای کامل لایحه قانونی موصوف ارائه نشده است، اما با توجه به اینکه حدود یک سال بعد از تاریخ تصویب این لایحه قانونی، اساسنامه شرکت سهامی کشاورزی و دام‏پروری سفیدرود توسط وزارت کشاورزی و عمران روستایی اصلاح و در مورخ 1359/0۳/31 به تصویب شورای انقلاب رسید، بنابراین عدم اعتبار لایحه قانونی فوق ‏الاشاره، قابل‌پذیرش است.

2-2. اظهارنظر نسبت به موارد باقی‌مانده در طرح

همان‌گونه که در قسمت‏های پیشین اشاره شد، کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست، با عدم اعتبار 107 فقره قانون مشتمل بر 883 حکم موافقت کرده است. با وجود این، بررسی‏ها نشان می‏دهد مواردی وجود دارند که کماکان در معتبر یا نامعتبر بودن آنها، نمی‏توان تصمیم قطعی گرفت. به ‏عبارتی، مستندات و دلایلی که برای عدم اعتبار احکام مورد اشاره، در طرح پیشنهادی مطرح شده است، از اتقان و کفایت مناسب و قابل‌قبولی برخوردار نیست؛ لذا منطقی نیست این‌گونه احکام مورد نسخ قرار گیرند. مگر اینکه مستندات و دلایل معتبری ارائه شود. در ادامه، احکام قانونی که از نظر دلایل و مستندات دچار نقص هستند، به‏ تفصیل مورد اشاره قرار می‏گیرد.

در ردیف (24) مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار 7 حکم از «قانون تشکیل وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی مصوب 1346/۰۸/29» پیشنهاد شده است. به ‏جز تبصره «۲» ماده (4) قانون یاد شده، پذیرش بی ‏اعتباری کلیه احکام اعلامی، قابل پذیرش است. در طرح پیشنهادی، دلیل سلب اعتبار تبصره «۲» ماده (4) قانون مورد بحث، «منتفی با اجرا» دانسته شده است. این در‌حالی است که ماهیت تبصره مزبور، جنبه فرایندی دارد. به‏ طور دقیق‏تر، تبصره «۲» ماده (4) به موضوع احتساب مزایای قضایی قضات عضو کمیسیون موضوع ماده (9) «قانون انحلال بنگاه خالصجات، مصوب 1346/04/20» اشعار دارد. از‌آنجایی‌که در نظام تقنینی کشور، حکمی بر‌مبنای لغو فعالیت کمیسیون یاد شده یافت نشد، لذا تا زمانی که کمیسیون موضوع ماده (9) قانون یاد شده، فعالیت داشته باشد، حکم تبصره «۲»ماده (4) نیز معتبر بوده و باید استمرار داشته باشد. بنابراین عدم اعتبار تبصره مورد بحث را فقط با یکی از حالت‏های نسخ صریح، نسخ ضمنی و یا موضوع منتفی می‏توان اثبات کرد.
در ردیف (51) مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار بخش زیادی از احکام «قانون تجدید تشکیلات و تعیین وظایف سازمان‌های وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و انحلال وزارت منابع طبیعی مصوب ۱350/۱۱/۱2» پیشنهاد شده است. بررسی‏های مرکز پژوهش‏های مجلس نشان می‏دهد، دلایل و مستندات مطرح‏ شده برای بی‏ اعتباری حدود 20 حکم از این قانون با نقایصی همراه است که می‏تواند مانعی برای سلب اعتبار آنها قلمداد شود. برای نمونه تبصره «5» ماده (5) قانون موصوف، به وظیفه وزارت کشاورزی و منابع طبیعی به انجام اقدامات لازم برای تولید گوشت و فراورده ‏های دامی مورد نیاز کشور، به صورت انفرادی و یا با همکاری و تشویق بخش خصوصی از روش‏های مختلف ازجمله تعیین و تضمین حداقل قیمت خرید اشعار دارد. درحالی‌که ماده (۲0) «قانون نظام جامع دام‏پروری کشور، مصوب 1388/05/07» که به‏ عنوان ناسخ تبصره یاد شده مطرح شده است، صرفاً به الزام دولت به خرید تضمینی چهار محصول گوشت مرغ، گوشت قرمز، تخم مرغ خوراکی و نطفه ‏دار و شیر، تأکید دارد. لذا متن ماده اخیرالذکر، به‏ طور کامل موضوع تبصره مورد بحث را پوشش نمی‏دهد. از این جهت، نمی‏توان عدم اعتبار تبصره را مورد پذیرش قرار داد.
در مثال دیگر می‏توان به ماده (7) «قانون تجدید تشکیلات و تعیین وظایف سازمان‏های وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و انحلال وزارت منابع طبیعی مصوب ۱350/۱۱/۱2» اشاره داشت که در طرح پیشنهادی، بیان شده است: «به ‏موجب قانون تشکیل سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، مصوب 1353/04/09، مؤسسه تحقیقات به سازمان تبدیل شده است و به موجب ماده (5) قانون تشکیل سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، اعضای شورا مشخص شده ‏اند». این در‌حالی است که ماده (7) قانون تجدید تشکیلات ...، به تغییر نام مؤسسه تحقیقات منابع طبیعی به مؤسسه تحقیقات جنگل‏ها و مراتع و همچنین تفویض اختیارات شورای مؤسسه اخیرالذکر به شورایی که اعضای آن از طرف وزیر کشاورزی و منابع طبیعی انتخاب خواهد شد، اشعار دارد. لذا موضوع دو ماده یاد شده، شباهت آنچنانی با یکدیگر ندارند؛ چراکه یکی بر تغییر نام مؤسسه تحقیقات منابع طبیعی به مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور و دیگری بر تشکیل سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی اشاره دارند. برخلاف موضوع مورد اشاره در قسمت مستندات و دلایل، نسخ ضمنی قسمت اول ماده (7) قانون تجدید تشکیلات و ...، قابل ‌پذیرش نیست.
یکی دیگر از قوانینی که پذیرش نامعتبر بودن آن با تردید همراه است، قانون «پیشنهاد مقررات مربوط به تعیین تکلیف نسق‏های زراعی متروکه و املاک مسلوب‏ المنفعه و بایره‌ای که در اجرای قوانین و مقررات اصلاحات ارضی به تملک دولت درآمده است، مصوب 1352/۰۸/23» است که در ردیف (57) مصوبه کمیسیون، درج شده است. در قانون یاد شده، ضوابطی برای فروش، اجاره و انتقال رایگان نسق‏های زراعی متروکه و املاک مسلوب‏ المنفعه و بایر دولتی به اشخاص حقیقی و حقوقی شامل وزارت کشاورزی و منابع طبیعی، شرکت‌های سهامی زراعی، تعاونی‌های تولید روستایی و شرکت‌های کشت و صنعت دولتی و خصوصی تعیین شده است. دلیل عدم اعتبار این قانون در طرح پیشنهادی، انتفا با اجرا بیان شده است. این در‌حالی است که شرط لازم پذیرش منتفی با اجرا شدن قانون موصوف، ارائه مستندات قابل‌قبول برای اجرای کامل و صحیح قانون مورد بحث است که چنین امری در طرح پیشنهادی مشاهده نشد. از طرفی، این قانون حقوقی برای دولت و مردم ایجاد کرده است که نامعتبر قلمداد کردن آن بدون مستندات و دلایل موجه، موجبات تضییع حقوق را فراهم خواهد کرد. لذا؛ توصیه می‏شود قانون فوق ‏الاشاره همچنان معتبر قلمداد شود.
در ردیف (67) مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار 18 حکم از «قانون تغییر نام وزارت کشاورزی و منابع طبیعی به وزارت کشاورزی و عمران روستایی و تجدید سازمان کشاورزی کشور مصوب 1356/۰۳/25» پیشنهاد شده که از این بین، پذیرش بی ‏اعتباری 3 حکم مواد (2، 7 و 14) با تردید همراه است.

ماده (2): در ماده (2) تصریح شده است که وظایف، اختیارات و تکالیف وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و عمران و تعاون روستاها به وزارت کشاورزی و عمران روستایی منتقل می‌شود؛ ولی در ماده (4) قانون تشکیل وزارت جهاد سازندگی، مصوب 1362/09/08 که طبق طرح پیشنهادی به‌عنوان مستند ناسخ ماده (2) موصوف دانسته شده، فقط صراحتاً به وظایف اشاره شده است. لذا مشخص نیست آیا اختیارات و تکالیف نیز به این وزارتخانه منتقل شده است یا خیر؟

ماده (7): در طرح پیشنهادی، دلیل عدم اعتبار این ماده، «موضوع منتفی» درج شده است. در‌حالی‏که با توجه به مفاد ماده مزبور، سلب اعتبار آن نیاز به مستنداتی دارد که گویای نسخ ضمنی یا نسخ صریح باشد. ماده (7) به تشریح وظایف واحدهای ستادی وزارت کشاورزی و عمران روستایی در اموری مانند تعیین سیاست‏ها و برنامه ‏ریزی کشاورزی و عمران روستایی در قالب برنامه ‏های عمرانی کشور و تهیه روش‏ها و ضوابط لازم و ایجاد هماهنگی و نظارت و ارزشیابی سازمان‏های مرکزی و استانی و واحدهای وابسته پرداخته است. با توجه به اینکه وظایف مذکور به‏ رغم تغییر چندباره عناوین وزارتخانه، موضوعیت دارد.

ماده (14): ماده (14) به ملغی ‏الأثر شدن قوانین مغایر با قانون مورد تصویب، بدون ذکر عناوین قوانین موردنظر اشعار دارد. بنابراین نمی‏توان به‏ طور قطعی اذعان داشت که حکم ماده (14) به‏ طور کامل اجرا شده است یا نه؛ از این جهت سلب اعتبار ماده مزبور با منطق «منتفی با اجرا»، قابل ‌پذیرش نیست.

در ردیف (76) مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار ماده‏ واحده «لایحه قانونی اجازه صدور پروانه دامداری برای دامدارانی که تا شهریور‌ماه ۱۳۵۸ بدون اخذ پروانه، دامداری ایجاد نموده‌اند، مصوب 1358/۰۷/29» به استناد ماده (5) «قانون نظام جامع دام‏پروری کشور، مصوب 1388/05/07» مورد پیشنهاد بوده است. در‌حالی‌که مستند قانونی مورد اشاره، به ‏طور کامل موضوع لایحه قانونی موصوف را پوشش نمی‏دهد. بر‌اساس ماده ‏واحده لایحه قانونی مورد بحث، صاحبان کلیه دامداری‏های احداثی قبل از اول شهریور‌ماه ۱۳۵۸ اجازه داشتند تا از سازمان دامپزشکی و دامپروری کشور پروانه بهره ‏برداری اخذ کنند. در‌حالی‏که در ماده (5) قانون نظام جامع دامپروری فقط به دامداری‏های صنعتی و نیمه‏ صنعتی اجازه اخذ پروانه بهره‏ برداری داده شد. این در‌حالی است که بخشی از دامداری‏های کشور به‏ صورت سنتی اداره می‏ شوند. به همین جهت، پذیرش عدم اعتبار لایحه قانونی فوق ‏الاشاره می‏تواند به تضییع حقوق این‌گونه دامداری‏ها منجر شود.
در ردیف (82) مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار «لایحه قانونی مربوط به ایجاد تسهیلات در مورد دیون معوقه اشخاص مصوب، 1359/02/13» پیشنهاد شده است. به عقیده طراحان، موضوع لایحه قانونی اجرا شده و جزء احکام قانونی نامعتبر تلقی می‏شود. در‌حالی‏که مستندات معتبری برای اجرایی‏ شدن کامل مفاد لایحه قانونی موصوف ارائه نشده است. بر‌اساس ماده ‏واحده این لایحه قانونی، وزیر کشاورزی و عمران روستایی مجاز شده است با ترتیبات خاصی که در این قانون مقرر شده، در مورد پرونده ‏های مربوط به اشخاصی که به آن وزارتخانه یا مؤسسات تابعه آن بدهی معوقه دارند، تسهیلات لازم را فراهم کند. ازجمله ترتیبات مذکور این است که اگر اصل بدهی اشخاص از پنجاه هزار ریال کمتر باشد، اصل وام و خسارات و بهره ‏های متعلقه بخشوده شود و هرگاه اصل بدهی بیش از پنجاه هزار ریال باشد، اشخاص با پرداخت اصل بدهی خود ظرف یک سال، از پرداخت خسارات تأخیر تأدیه و بهره و خسارات دادرسی و امثال آنها معاف خواهند شد. با توجه به اینکه، مشخص نیست آیا تاکنون تمامی مطالبات دولت از بدهکاران وصول شده است یا خیر، نمی‏توان سلب اعتبار لایحه قانونی فوق‏ الاشاره را پذیرفت. چراکه ممکن است به تضییع حقوق دولت و مردم منتج شود.
در ردیف (90) مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار کل «قانون تشکیل وزارت جهاد سازندگی، مصوب 1362/09/08» پیشنهاد شده است که پذیرش بی ‏اعتباری 15 حکم از این قانون، به‏ دلیل عدم ارائه مستندات و دلایل معتبر و کافی، با تردیدهایی همراه است. اغلب احکام موردنظر، به ماده (5) و بندها و تبصره ‏های ذیل آن برمی‏گردد که در 13 بند، وظایف وزارت جهاد سازندگی را تشریح کرده است. لازم به توضیح است که در طرح پیشنهادی، از «قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی، مصوب 1379/10/06» و «تصویب‏ نامه شرح وظایف تفصیلی وزارت جهاد کشاورزی، مصوب 1381/04/02 هیئت‌وزیران» به‏ عنوان مستندات قانونی نسخ ضمنی قانون تشکیل وزارت جهاد سازندگی استفاده شده است. اگرچه وزارت جهاد کشاورزی از ادغام وزارت جهاد سازندگی با وزارت کشاورزی شکل گرفت و مقرر شد کلیه وظایف و اختیارات و تعهدات این دو وزارتخانه به وزارت جهاد کشاورزی منتقل شود، ولی طبق اصول و شیوه ‏نامه تنقیح قوانین و مقررات، باید مستندات کافی برای انتقال وظایف و اختیارات مربوطه ارائه شود که برای برخی از احکام، این امر به‌نحو مطلوبی اجرایی نشده است. برای نمونه، در تبصره «۲» بند «1» ماده (5)، به همکاری وزارت جهاد سازندگی با وزارتخانه‏ های مربوطه، برای امر برنامه‏ ریزی، احداث و نگهداری ابنیه و تأسیسات عمومی خدماتی مورد نیاز روستاها و مناطق عشایری مانند مدرسه و درمانگاه اشاره شده است. در‌حالی‌که جزء «۱» بند «الف» شرح وظایف تفصیلی وزارت جهاد کشاورزی، مصوب 1381/04/02 که به‏ عنوان مستند ناسخ حکم موصوف ارائه شده است، به‏ صورت کلی «تعیین سیاست‏ها و راهبردهای مربوط به بخش کشاورزی، توسعه و عمران روستاها و مناطق عشایری و همچنین تنظیم و اجرای برنامه ‏های توسعه کشاورزی در چارچوب سیاست‏های توسعه پایدار» جزء وظایف وزارت جهاد کشاورزی دانسته است. همان‌گونه که مشخص است، ماهیت و محتوای دو حکم یاد شده، تفاوت‏هایی با یکدیگر دارند که نمی‏توان پذیرفت، جزء «۱» بند «الف» به‏ طور ضمنی تبصره «۲» بند «1» ماده (5) را نسخ می‏کند.

ضمناً بر‌اساس طرح پیشنهادی و مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار بند «۱۳» ماده (5) قانون تشکیل وزارت جهاد سازندگی، با منطق «منتفی با اجرا» پیشنهاد شده است. در بند یاد شده، وزارت جهاد سازندگی مکلف به «تهیه آمار و اطلاعات در زمینه‏ های مربوط به فعالیت‏های جهاد در روستاها و مناطق عشایری با همکاری ارگان‏های ذی‏ربط» شده است. لذا ماهیت حکم به‌نحوی است که به یک امر مستمر تأکید دارد مگر اینکه یا وزارت جهاد سازندگی منحل اعلام شده و وزارتخانه دیگری جایگزین آن نشود و یا اینکه صراحتاً وظیفه مزبور از عهده وزارت جهاد سازندگی برداشته شود. با توجه به اینکه، هیچ‌کدام از موارد یاد شده، اتفاق نیفتاده است، لذا عدم اعتبار بند مورد بحث، قابل ‌پذیرش نیست.

در مثالی دیگر، می‏توان به ماده (7) قانون تشکیل وزارت جهاد سازندگی اشاره داشت که ماده (5) قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی به ‏عنوان حکم ناسخ آن قلمداد شده است. در‌حالی‏که ماده (7) به‌بیان منابع تأمین بودجه و امکانات وزارت جهاد سازندگی اشاره دارد و ماده (5) به اجازه سازمان برنامه و بودجه کشور برای اصلاح ردیف‏های بودجه ‏ای وزارتخانه ‏های کشاورزی و جهاد سازندگی پرداخته است. ضمن اینکه به ‏نظر می‎‏رسد، حکم ماده (5) صرفاً برای سال ۱۳79 معتبر است نه سال‏های بعد از آن. بنابراین، نمی‏توان عدم اعتبار ماده (7) قانون تشکیل وزارت جهاد سازندگی را پذیرفت.

به‌طورکلی باید گفت؛ در ‌ماده (2) قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی تصریح شده است که «کلیه مسئولیت‌ها و اختیارات مربوط به وزیر و وزارت کشاورزی و وزیر و وزارت جهاد سازندگی به وزیر و وزارت جهاد کشاورزی محول‌ می‌گردد». بخشی از مسئولیت‌ها و اختیارات وزیر و وزارت جهاد سازندگی، در ماده (5) قانون تشکیل این وزارتخانه درج شده است. در قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی و تصویب‌نامه شرح وظایف تفصیلی این وزارتخانه، به برخی از این اختیارات و مسئولیت‌ها اشاره شده ولی به برخی دیگر اشاره نشده است؛ لذا به دو دلیل منطقی نیست کل ماده (5) نامعتبر تلقی شود. یکی اینکه در تعارض با ماده (2) قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی قرار می‌گیرد و دوم اینکه، برخی از وظایف محوله به وزارت جهاد سازندگی بدون متولی رها می‌شود و کشور را دچار مشکل می‌کند.

در ردیف (92) مصوبه کمیسیون، پیشنهاد شده است «قانون الزام دولت به‌منظور تهیه لایحه برنامه افزایش تولید محصولات اساسی کشاورزی مصوب 1365/01/26» منسوخ تلقی شود. طبق متن طرح پیشنهادی، دلیل بی‏اعتباری قانون یاد شده، «منتفی با اجرا» بیان شده است. به‏ عبارتی، به اعتقاد طراحان طرح، ارائه لایحه تضمین خرید محصولات اساسی کشاورزی توسط دولت که درنهایت در تاریخ 1368/06/21 با تصویب مجلس شورای اسلامی، به قانونی تحت همین عنوان تبدیل شد، نشانگر اجرای کامل ماده ‏واحده قانون صدرالذکر بوده و از این جهت باید جزء احکام نامعتبر قرار گیرد. این درحالی است که در قانون مورد بحث، دولت مکلف شده است در تدوین لایحه برنامه افزایش تولید محصولات اساسی، قواعدی برای افزایش تولید در واحد سطح و توسعه سطح زیر‌کشت محصولات اساسی گندم، برنج، خوراک دام، قند و شکر، پنبه و دانه ‏های روغنی و پروتئین‏های حیوانی و گیاهی تا مرز رسیدن به خودکفایی پیش ‏بینی کند. در‌حالی‏که قانون تضمین خرید محصولات اساسی کشاورزی صرفاً به نحوه تعیین قیمت و خرید تضمینی محصولات اساسی پرداخته و اساساً برنامه‏ ای برای افزایش میزان تولید و سطح زیر‌کشت محصولات اساسی مورد اشاره ارائه نداده است. بنابراین نمی‌توان قانون صدرالاشاره را منتفی با اجرا دانست و عدم اعتبار آن، قابل ‌پذیرش نیست.
در ردیف (97) مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار ماده‌واحده و تبصره‌های «1 الی 5 و 7 و 8» آن از «قانون تفکیک وظایف وزارتخانه‌های کشاورزی و جهاد سازندگی مصوب 1369/06/11» پیشنهاد شده است. بر‌اساس بررسی‌ مستندات دلایل مطرح‌ شده در طرح پیشنهادی، عدم اعتبار احکام یاد شده به‌جز تبصره‌های «7 و 8» قانون موصوف قابل‌پذیرش است. طبق مفاد تبصره «7» قانون مورد بحث، وزارتخانه‌‌های کشاورزی و جهاد سازندگی موظف شده‌اند «حداکثر ظرف مدت 6 ماه، نسبت به اصلاح تشکیلات وزارت مربوطه به‌نحوی ‌برنامه‌‌ریزی و عمل نمایند که هر‌یک از وزارتخانه‌های مذکور در هر استان بیش از یک اداره کل، در هر شهرستان بیش از یک اداره و در هر بخش بیش از‌ یک نمایندگی و در هر دهستان بیش از یک واحد مربوطه نداشته باشند». علاوه‌براین، به دولت اجازه داده شده است عنداللزوم و حسب پیشنهاد وزارتخانه‌های مزبور و تأیید سازمان امور اداری و استخدامی کشور، در مناطق دشت‌ گرگان، دشت قزوین و تاکستان، جنوب خراسان، جیرفت و کهنوج نسبت به ایجاد واحدهای سازمانی مستقل از واحد استانی ‌و شهرستانی خود اقدام کنند. در طرح پیشنهادی، دلیل عدم اعتبار تبصره موصوف، «منتفی با اجرا» دانسته شده است. این در‌حالی است که فراز دوم تبصره «7» جنبه فرایندی دارد و سلب اعتبار آن به‌مفهوم لغو اختیار وزارت جهاد کشاورزی فعلی در تعیین واحدهای سازمانی مربوطه در دشت‌های مورد اشاره است. لذا نسخ این تبصره قابل‌ پذیرش نیست.

در مورد سلب اعتبار تبصره «8» قانون تفکیک وظایف و‌زارتخانه‌های کشاورزی و جهاد سازندگی، مبنی‌بر لغو کلیه قوانین و مقررات مغایر با این قانون و تداوم سایر وظایف و اختیارات موجود جهاد سازندگی و وزارت کشاورزی، به‌دلیل اینکه مشخص نیست به‌طور کامل منتفی شده باشد، قابل‌ پذیرش نیست.

در ردیف (98) مصوبه کمیسیون، عدم اعتبار تبصره «2» ماده‏واحده «قانون حمایت از تولید دام داخلی مصوب 1369/08/13» پیشنهاد شده است که طبق طرح پیشنهادی، از ماده (20) «قانون نظام جامع دام‏پروری کشور، مصوب 1388/05/07» به ‏عنوان حکم نسخ‏ کننده نام برده شده است. در‌حالی‏که موضوع حکم ناسخ به‏ طور کامل موضوع حکم منسوخ را پوشش نمی‏ دهد. در تبصره «2» ماده‏ واحده، مقرر شده است میزان و قیمت خرید تضمینی دام و گوشت در پایان هر سال توسط دولت در لوایح بودجه تعیین شود و ضرر و زیان آن از محل افزایش قیمت علوفه وارداتی تأمین شود. درحالی‏که در ماده (20) صرفاً به تکلیف دولت در تضمین خرید محصولات دامی براساس قانون تضمین خرید محصولات اساسی کشاورزی، مصوب 1368/06/21 با اصلاحات بعدی آن، اشاره شده است و هیچ قواعدی در زمینه میزان خرید تضمینی گوشت و نحوه جبران هزینه‏ های این امر وضع نشده است. بنابراین،، نسخ ضمنی تبصره «2» ماده ‏واحده «قانون حمایت از تولید دام داخلی مصوب 1369/08/13» قابل پذیرش نیست.

البته برخی از احکام قانونی نیز هستند که مستندات و دلایل مطرح‌ شده برای عدم اعتبار آنها، دارای نقص‌هایی است، اما در حال حاضر، چندان موضوعیت پیدا نمی‌کنند. ازجمله مصادیق این موضوع می‌توان به «قانون راجع به تعیین سهم مالک و زارع نسبت به محصول زمین‌های زراعتی مصوب 1318/۰۶/25» مندرج در ردیف (1) مصوبه کمیسیون، اشاره داشت. قانون یاد شده دارای چهار ماده است که با توجه به ادله و مستندات ارائه ‏شده در طرح پیشنهادی، بی‏اعتباری مواد (1) و (2) آن قابل پذیرش است؛ اما در‌خصوص مواد (3) و (4) نکاتی وجود دارد که پذیرش بی‏اعتباری این مواد را با تردید مواجه می ‏سازد. به ‏طورکلی، در طرح پیشنهادی، دلیل بی‏ اعتباری ماده (۳) قانون موصوف، تصویب ماده (۲0) قانون اصلاحات ارضی، مصوب ۱340/۱0/۱9 بیان شده است. این درحالی است که موضوع ماده (3) تدوین آیین‏ نامه اجرایی برای تعیین حدود و شرایط گله‏داری و باغ‌داری در مورد باغ‌ها و دام‏هایی که زارعین در املاک اربابی داشته و یا می‏ خواهند دارا شوند، است. اما در ماده (20) قانون اصلاحات ارضی، با وجود وضع ترتیبات جدید برای روابط زارع و مالک و نحوه تقسیم محصول در کلیه نقاط کشور، اساساً در رابطه با گله‏ داری صحبتی به میان نیامده است. یعنی روابط مالک و زارع در حوزه دام مشخص نشده است.

برای نسخ ضمنی ماده (4) قانون مورد بحث، تبصره جزء «۲» بند «ب» ماده (20) قانون اصلاحات ارضی، مصوب سال ۱۳40 به ‏عنوان مستند نسخ ضمنی معرفی شده است. این در‌حالی است که بسیاری از قراردادها و توافقات بین مالک و زارع، مطابق با ماده (4) قانون راجع به تعیین سهم مالک و زارع بوده است و تبصره جزء «۲» بند «ب» ماده (20) قانون اصلاحات ارضی بر اعتبار و تداوم‌– نه نسخ ضمنی‌- آن تأکید داشته است. لذا تبصره موصوف نمی‏تواند دلیل متقنی بر نسخ ضمنی ماده (4) باشد. با وجود این، با توجه به اینکه در حال حاضر نظام ارباب و رعیتی برچیده شده است و روابط جدیدی بین مالک و زارع حکم‌فرماست، می‌توان عدم اعتبار مواد (3) و (4) قانون مورد بحث را پذیرفت.

3.جمع‌بندی و پیشنهادها

با توجه به مباحث مطرح ‏شده در قسمت پیشین، فهرست احکام و قوانین نامعتبر حوزه کشاورزی و منابع طبیعی مصوب کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست، نیازمند اصلاحاتی است. به‌نحوی‌که پیشنهاد می‌شود از احکام و قوانین حذف ‌شده، 2 فقره قانون به فهرست مصوب کمیسیون اضافه شود. همچنین از احکام و قوانین باقی‌مانده، 48 حکم از فهرست مصوب کمیسیون حذف شوند. البته پیشنهاد اصلی این است که موارد اصلاحی طرح پیشنهادی مجدد به کمیسیون تخصصی ارجاع گردد تا با بررسی و مداقه بیشتر، تصمیم قطعی ‏تری در مورد حذف، اضافه یا اصلاح فهرست احکام و قوانین نامعتبر حوزه کشاورزی و منابع طبیعی اخذ شود.

به‌طورکلی پیشنهادهای اصلاحی شامل سه دسته می‏شوند که به‌شرح زیر است:

قوانینی که ضرورت دارد به ردیف‏های فهرست احکام و قوانین نامعتبر در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی، اضافه شوند. مصادیق این دسته به 2 عنوان قانون می‏رسد.
قوانینی که ضرورت دارد از ردیف‏های فهرست احکام و قوانین نامعتبر در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی، حذف شوند. مصادیق این دسته به 4 عنوان قانون می‏رسد.
قوانینی که ضرورت دارد برخی از احکام‌– نه همه احکام‌– آنها حذف شوند. به‌عبارتی در ستون «مواد نامعتبر مرتبط» اصلاحاتی باید انجام شود. مصادیق این دسته به 4 مورد می‏رسد.

در ادامه موارد پیشنهادی به ‏تفکیک ردیف‏ها بیان می‏ شود:

ردیف (51): حذف احکام «ماده (1)؛ تبصره‏ های «5 و 6» ماده (5)؛ ماده (7)؛ ماده (13) و تبصره‏ های «1 و 2» آن؛ ماده (15)؛ بندهای «۶، 7، 11، 12، 15، 16، 22، 23، 24، 25، 29» و تبصره‏ های «1، 2 و 3» ماده (17)» در ستون «مواد نامعتبر مرتبط»،
ردیف (57): حذف کل ردیف،
ردیف (67): حذف احکام «ماده (2)؛ ماده (7) و ماده (14)» و درج عبارت «و بندهای الف، ب، ج و د» مابین واژگان «تبصره» و «ماده (9)»، در ستون «مواد نامعتبر مرتبط»،
ردیف (76): حذف کل ردیف،
ردیف (82): حذف کل ردیف،
ردیف (90): حذف احکام «بندهای «2 الی 13» ماده (5)؛ تبصره «2» بند «1» ماده (5)؛ ماده (7) و ماده (11)» در ستون «مواد نامعتبر مرتبط»،
ردیف (97): حذف احکام «تبصره ‏های 7 و 8» در ستون «مواد نامعتبر مرتبط»،
ردیف (98): حذف کل ردیف،
اضافه‏ شدن «لایحه قانونی راجع به تأمین گوشت مصرفی کشور‌– مصوب 1359/04/۲۱» به فهرست احکام و قوانین نامعتبر حوزه کشاورزی و منابع طبیعی،
اضافه شدن «لایحه قانونی انتزاع شرکت سهامی کشاورزی و دامپروری شاور از وزارت دفاع ملی و انتقال آن به وزارت کشاورزی و عمران روستایی مصوب ۱۳۵۸/۰۴/۳۱» به فهرست احکام و قوانین نامعتبر حوزه کشاورزی و منابع طبیعی.

جدول 1. اظهارنظر در‌خصوص «طرح فهرست قوانین و احکام نامعتبر در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی»‌ - مخصوص صحن علنی

ردیف	عنوان و تاریخ تصویب قانون	مواد مرتبط	وضعیت اعتبار	مخالف	موافق
1	قانون راجع به تعیین سهم مالک و زارع نسبت به محصول زمین‌های زراعتی، مصوب 1318/۰۶/25	ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲)	نسخ ضمنی		n
		ماده (3)	نسخ ضمنی		n
		ماده (4)	نسخ ضمنی		n
2	قانون تشویق صادرات و تولید، مصوب 1333/۱۱/2۳	تبصره «۱» ماده (۱)	موضوع منتفی		n
3	قانون دفع آفات نباتی و حیوانی، مصوب 1334/۰۳/30	ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		تبصره ماده (۳)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
		تبصره ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
4	آیین‌نامه اجرایی قانون استفاده از ۳۵۰۰ میلیون ریال حاصله از تفاوت ارزیابی پشتوانه اسکناس برای امور کشاورزی، مصوب ۱337/۰۲/۱5	مواد (۲)	انتفا با اجرا		n
5	قانون راجع به تشکیل شوراهای کشاورزی، مصوب ۱338/۰۳/۱۳	مواد (۱) تا بند «۲» ماده (۱۲)؛ بند «۴» تا بند «۸» ماده (۱۲) و بند «10» ماده (۱۲) تا ماده (18) (به‌استثنای بند «۱» ماده (15))	نسخ ضمنی		n
6	قانون اصلاحات ارضی، مصوب 1139/۰۲/26	ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲) و تبصره‌های آن	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳) و بندهای «۱، ۲»، تبصره بند «۳» تا بند «۱0»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۴) و تبصره‌های آن	نسخ ضمنی		n
		ماده (5)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
		ماده (7)	نسخ ضمنی		n
		تبصره ماده (7)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۸) و تبصره‌های آن	نسخ ضمنی		n
		ماده (۹)	نسخ ضمنی		n
		ماده (10) و تبصره‌های آن	نسخ ضمنی		n
		ماده (12)	نسخ ضمنی		n
		ماده (13)	نسخ ضمنی		n
		ماده (14)	نسخ ضمنی		n
		ماده (15) و بندهای آن	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۶) و تبصره	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۷) و تبصره	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱8)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱9) و بندها و تبصره‌های آن	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲0)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲۱) و تبصره‌های آن	نسخ ضمنی		n
		ماده (23)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲4) و تبصره	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲5)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲۶)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲7)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲8)	موضوع منتفی		n
		ماده (۳0)	نسخ ضمنی		n
		ماده (31) و بندهای آن	نسخ ضمنی		n
		تبصره ماده (31)	نسخ ضمنی		n
		ماده (32)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳۳)	نسخ ضمنی		n
		ماده (34)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳5)	نسخ ضمنی		n
		ماده (36)	نسخ ضمنی		n
		ماده (37)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳8)	نسخ ضمنی		n
7	تصویب‌نامه مربوط به اصلاح قانون اصلاحات‌ ارضی، مصوب 1340/۰۶/25	کل قانون	نسخ ضمنی		n
8	اساسنامه سازمان دامپروری کشور، مصوب 1340/۰۷/26	مواد (۱ و ۴) تا (۸)	نسخ ضمنی		n
9	قانون اصلاحات‌ ارضی، مصوب ۱340/۱۰/۱9	تبصره «۱» ماده (۷)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۹)	موضوع منتفی		n
		ماده (2۶)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳۰)	نسخ ضمنی		n
		ماده (38)	موضوع منتفی		n
10	تعیین نرخ بهره وام مندرج در ماده (۸) تصویب‌نامه قانونی شماره ۲۳۱۵۶ از صدی چهار به صدی ۶‌، مصوب 1340/۱۲/26	کل قانون	نسخ ضمنی		n
11	لایحه قانونی ملی کردن جنگل‌ها‌، مصوب 1341/۱۰/27	بند «۲» تبصره ماده (۷)	منتفی با اجرا		n
		ماده (۸)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۱)	مدت منقضی		n
12	قانون راجع به هزینه منظور نمودن کرایه اتوبوس اعضای کنگره بدون تشریفات مناقصه‌، مصوب 1342/۱۲/01	کل قانون	منتفی با اجرا		n
13	قانون بودجه اصلاحی سال ۱۳۴۳ کل کشور‌، مصوب 1343/۰۵/04	تبصره «۶0»	موضوع منتفی		n
		تبصره «۶۲»	موضوع منتفی		n
		تبصره «۷۸»	موضوع منتفی		n
14	قانون مقررات مالی سازمان اصلاحات‌ ارضی، مصوب 1344/۰۸/2۴	کل قانون (مواد ۱ تا ۹)	موضوع منتفی		n
15	اساسنامه مؤسسه انحصار دخانیات‌، مصوب 1345/۰۳/03	ماده (۱۱)	مدت منقضی		n
16	اساسنامه سازمان چای‌، مصوب ۱345/۰۳/۱0	کل قانون	موضوع منتفی		n
17	قانون انتقال اداره کل غله به وزارت کشاورزی، مصوب 1345/۰۴/28	ماده‌واحده و تبصره‌های «۱ و ۴» آن	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۲»	منتفی با اجرا		n
		تبصره «۳» ماده‌واحده	مدت منقضی		n
18	منتفی بودن لایحه حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، مصوب 1345/۱۰/26	مواد (۳، 5، 7، ۱۱، 2۱)، ماده (۱5)، (۱7)، تبصره «۲» ماده (۱9)، مواد (۲۱تا ۲۴)	منتفی با اجرا		n
19	اساسنامه سازمان پنبه ایران، مصوب 1346/۰۱/29	کل قانون (مواد ۱ تا ۱۱)	موضوع منتفی		n
20	قانون حفظ نباتات، مصوب ۱346/۰۲/۱5	تبصره ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱9)	نسخ ضمنی		n
		ماده (2۱)	نسخ ضمنی		n
21	اساسنامه بنگاه شیمیایی، مصوب 1346/۰۲/30	کل قانون (مواد ۱ تا ۱۶)	موضوع منتفی		n
22	قانون راجع به الحاق ۸ ماده به آیین‌نامه اصلاحات‌ ارضی، مصوب 1346/۰۳/22	تبصره «۳» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
22		ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
23	قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، مصوب 1346/۰۵/25	ماده (۱۳) و تبصره‌های آن و تبصره «۴» ماده (۱۵)	منتفی با اجرا		n
		ماده (2۶)	نسخ ضمنی		n
		ماده (27)	موضوع منتفی		n
		تبصره «۲» ماده (28)	موضوع منتفی		n
		تبصره «۳» ماده (35)	نسخ ضمنی		n
		ماده (57)	نسخ ضمنی	-	- n
		ماده (۶0)	مدت منقضی		n
24	قانون تشکیل وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی، مصوب 1346/۰۸/29	ماده (۱)، تبصره «۳» ماده (۳)	موضوع منتفی		n
		تبصره‌های «۲ و ۳» ماده (۲)	موضوع منتفی		n
		ماده (۳)	موضوع منتفی		n
		تبصره ماده (۲)	منتفی با اجرا		n
		تبصره «۲» ماده (۴)	منتفی با اجرا	n
25	قانون تشکیل وزارت منابع طبیعی، مصوب 1346/۰۹/27	ماده (۲) و تبصره و ماده (۵)	موضوع منتفی		n
		ماده (۴)	موضوع منتفی		n
		تبصره ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
26	قانون تشکیل وزارت تولیدات کشاورزی و مواد مصرفی، مصوب ۱346/۱۰/۱8	ماده (۱)	موضوع منتفی		n
		ماده (۲)	موضوع منتفی		n
		ماده (۳)	موضوع منتفی		n
		تبصره ماده (۳)	موضوع منتفی		n
		ماده (۴)	موضوع منتفی		n
27	قانون تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی، مصوب 1346/۱۰/27	کل قانون	مدت منقضی		n
28	قانون وظایف وزارت کشاورزی، مصوب 1347/۰۱/2۷	بند «الف» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		بند «ب» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		بندهای «ج و د» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		بند «و» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		بند «ز» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		بند «ح» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		بند «ط» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		تبصره ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		مواد (۲ و ۴)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۶)	موضوع منتفی		n
		ماده (۷)	موضوع منتفی		n
29	اساسنامه سازمان غله کشور، مصوب 1347/۰۳/01	کل قانون	موضوع منتفی		n
30	قانون الحاق مواد (17) و (18) به قانون تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی، مصوب 1347/۰۳/04	متن قانون	مدت منقضی		n
31	اساسنامه شرکت دخانیات ایران، مصوب ۱347/۰۶/۱6	کل قانون	موضوع منتفی		n
32	اساسنامه شرکت سهامی صنایع شیر ایران، مصوب ۱347/۱۰/۱5	کل قانون	نسخ ضمنی		n
33	قانون تقسیم و فروش املاک مورد اجاره به زارعین مستأجر، مصوب 1347/۱۰/23	تبصره ماده (4)	نسخ ضمنی		n
34	اساسنامه شرکت سهامی چای ایران، مصوب 1347/۱۱/20	کل قانون	موضوع منتفی		n
35	قانون اجازه کشت محدود خشخاش و صدور تریاک، مصوب ۱347/۱۲/۱۳	ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
36	اساسنامه سازمان عمران قزوین، مصوب 1347/۱۲/22	کل قانون	موضوع منتفی		n
37	آیین‌نامه اجرایی ماده (۱) قانون اجازه کشت محدود خشخاش و صدور تریاک، مصوب 1347/۱۲/26	مواد (۱ تا ۳ و ۵)	نسخ ضمنی		n
38	قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، مصوب 1348/۰۱/20	تبصره «۶» ماده (۳) موضوع بند «۲»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۵) مکرر و تبصره «۲» آن موضوع بند «۴»	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۱» ماده (۱۵) مکرر موضوع بند «۴»	نسخ ضمنی		n
		ماده (37) مکرر موضوع بند «۱۳»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۴۴) مکرر موضوع بند «۱۹»	نسخ ضمنی		n
		ماده (5۶) به‌استثنای تبصره‌های آن موضوع بند «۲۱»	نسخ ضمنی		n
39	اساسنامه مرکز تحقیقات روستایی، مصوب 1348/۰۱/30	مواد (۱تا ۴)، بند «د» مواد (۷) و (۸»، بند «الف» ماده (۹) و ماده (10)	موضوع منتفی		n
40	اصلاح آیین‌نامه [آیین‌نامه] اجرایی ماده (۱) قانون اجازه کشت محدود خشخاش و صدور تریاک، مصوب 1348/۰۳/04	کل قانون	نسخ ضمنی		n
41	لایحه قانونی اجازه انتقال مروجین دستگاه ترویج خانه‌داری از وزارت آبادانی و مسکن به وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی، مصوب 1348/10/29	ماده‌واحده	منتفی با اجرا		n
42	قانون اجازه معاملات تریاک و کمک به درمان معتادان، مصوب 1349/۰۴/07	کل قانون	موضوع منتفی		n
43	قانون تمدید مهلت‌های مقرر در ماده (۴۰) آیین‌نامه اصلاحات ارضی و ماده (۳) قانون راجع به الحاق هشت ماده به آیین‌نامه اصلاحات‌ ارضی، مصوب ۱349/۰۹/۱8	ماده‌واحده	مدت منقضی		n
44	اساسنامه مؤسسه تحقیقات منابع طبیعی، مصوب 1349/۰۹/22	کل قانون	موضوع منتفی		n
45	آیین‌نامه اجرایی تبصره «۳» قانون اجازه معاملات تریاک و کمک به درمان معتادان، مصوب 1349/۱۰/03	کل قانون	موضوع منتفی		n
46	قانون تشکیل وزارت تعاون و امور روستاها‌ به‌جای وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی، مصوب 1349/۱۲/23	ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
46		ماده (۲)	نسخ ضمنی		n
47	قانون صندوق عمران مراتع، مصوب 1349/۱۲/24	تبصره «۲» ماده (۴)	منتفی با اجرا		n
		تبصره «۳» ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
48	قانون تأسیس شرکت سهامی شیلات جنوب ایران، مصوب 1350/۰۱/21	مواد (۲ تا ۴) و تبصره‌های آنها، ماده (۷) و تبصره آن، تبصره ماده (۸) و مواد (۹ و 10)	نسخ ضمنی		n
49	قانون عمران و نوسازی روستاها و انحلال وزارت تولیدات کشاورزی و مواد مصرفی و تعیین تکلیف مؤسسات وابسته به آن، مصوب 1350/۰۹/27	تبصره «۱» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۲» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		تبصره‌های «۳ و ۵» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۴» ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۲» ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۱» ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۴» ماده (۶)	موضوع منتفی		n
		ماده (۸)	نسخ ضمنی		n
50	قانون تبدیل بنگاه شیمیایی به شرکت سهامی، مصوب 1350/۱۰/06	کل قانون	موضوع منتفی		n
51	قانون تجدید تشکیلات و تعیین وظایف سازمان‌های وزارت کشاورزی و منابع طبیعی و انحلال وزارت منابع طبیعی، مصوب ۱350/۱۱/۱2	ماده (۱)	منتفی با اجرا	n
		تبصره «۲» ماده (۲)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۵)	موضوع منتفی		n
		تبصره «۱» ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۲» ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۳» ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۴» ماده (۵)	موضوع منتفی		n
		تبصره «۵» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		تبصره «۶» ماده (۵)	منتفی با اجرا	n
		تبصره «۱» ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۲» ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷)	نسخ ضمنی	n
		ماده (۸)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۹)	موضوع منتفی		n
		ماده (10)	موضوع منتفی		n
		ماده (۱۲)	موضوع منتفی		n
		ماده (۱۳)	نسخ ضمنی	n
		تبصره «۱» ماده (۱۳)	نسخ ضمنی	n
		تبصره «۲» ماده (۱۳)	منتفی با اجرا	n
		ماده (۱۵)	نسخ ضمنی	n
		ماده (۱۶)	نسخ ضمنی		n
		بند «۲» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی		n
		بند «۳» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی		n
		بند «۴» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی		n
		بند «۵» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی		n
		بند «۶» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی	n
		بند «۷» ماده (17)	نسخ ضمنی	n
		بند «۹» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی		n
		بند «۱0» ماده (17)	نسخ ضمنی		n
		بند «۱۱» ماده (17)	نسخ ضمنی	n
		بند «۱۲» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی	n
		بند «۱۳» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی		n
		بند «۱۵» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی	n
		بند «۱۶» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی	n
		بند «۱۷» ماده (17)	نسخ ضمنی		n
		بند «۱۸» ماده (17)	نسخ ضمنی		n
		بند «19» ماده (17)	موضوع منتفی		n
		بند «20» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی		n
		بند «۲۲» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی	n
		بند «۲۳» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی	n
		بند «۲۴» ماده (۱۷)	موضوع منتفی	n
		بند «۲۵» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی	n
		بند «۲۷» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی		n
		بند «۲۸» ماده (18)	نسخ ضمنی		n
		بند «۲۹» ماده (۱۷)	نسخ ضمنی	n
		بند «30» ماده (17)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۱» ماده «17»	منتفی با اجرا	n
		تبصره «۲» ماده (17)	نسخ ضمنی	n
		تبصره «۳» ماده (۱۷)	موضوع منتفی	n
52	قانون تبدیل مؤسسه جوجه‌کشی نارمک به شرکت سهامی، مصوب ۱350/۱۱/۱6	کل قانون	موضوع منتفی		n
53	اساسنامه شرکت سهامی بنگاه شیمیایی، مصوب ۱351/۱۲/۱7	کل قانون	موضوع منتفی		n
54	قانون تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی، مصوب 1352/۰۲/03	ماده (2۶)	موضوع منتفی		n
55	اساسنامه سازمان غله و قند و شکر و چای کشور، مصوب 1352/۰۳/30	ماده (۲) و بند «1» آن	موضوع منتفی		n
56	اساسنامه شرکت سهامی جوجه‌کشی نارمک، مصوب 1352/۰۸/23	کل قانون	نسخ ضمنی		n
57	پیشنهاد مقررات مربوط به تعیین تکلیف نسق‌های زراعی متروکه و املاک مسلوب‌المنفعه و بایره‌ای که در اجرای قوانین و مقررات اصلاحات ارضی به تملک دولت درآمده است، مصوب 1352/۰۸/23	کل قانون	منتفی با اجرا	n
58	اساسنامه شرکت سهامی خدمات جنگل‌ها و مراتع، مصوب 1352/۰۹/07	کل قانون	نسخ ضمنی		n
59	قانون انتقال شرکت سهامی پخش کود شیمیایی به وزارت کشاورزی و منابع طبیعی، مصوب 1352/۱۰/04	ماده و تبصره «۴»	منتفی با اجرا		n
60	قانون تشکیل سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، مصوب 1353/۰۴/09	ماده (۳) و تبصره‌های «۱ و ۲ و ۳ و ۴» آن	نسخ ضمنی		n
60		بند «ب» ماده (۴) تبصره‌های «۱ و ۲» آن؛ تبصره‌های «۱ و ۲» ماده (۲۱)	نسخ ضمنی		n
61	قانون تشکیل سازمان آموزش کشاورزی، مصوب 1354/۰۲/29	ماده (۹) و تبصره	منتفی با اجرا		n
62	اساسنامه شرکت سهامی پخش کود شیمیایی، مصوب 1354/۰۴/01	کل قانون	نسخ ضمنی		n
63	اساسنامه شرکت سهامی پرورش و تولید گوشت بوقلمون، مصوب 1354/۰۴/03	کل قانون	نسخ ضمنی		n
64	قانون اصلاح قانون تأسیس شرکت سهامی شیلات جنوب ایران، مصوب 1354/04/03	ماده‌واحده و بند «ب»	نسخ ضمنی		n
65	اساسنامه سازمان زمین، مصوب 1354/۰۴/03	ماده (۱) و تبصره‌های «۱ و 2»، ماده (8)	نسخ ضمنی		n
66	اساسنامه شرکت سهامی گوشت کشور، مصوب 1354/۱۲/23	کل قانون	موضوع منتفی		n
67	قانون تغییر نام وزارت کشاورزی و منابع طبیعی به وزارت کشاورزی و عمران روستایی و تجدید سازمان کشاورزی کشور، مصوب 1356/۰۳/25	ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲)	نسخ ضمنی	n
		ماده (۳)	منتفی با اجرا		n
		ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷)	موضوع منتفی	n
		ماده (۸)	موضوع منتفی		n
		ماده (۹) و تبصره	منتفی با اجرا		n
		بند «الف» ماده (۹)	موضوع منتفی		n
		بند «ب» ماده (۹)	موضوع منتفی		n
		بند «ج» ماده (۹)	موضوع منتفی		n
		بند «د» ماده (۹)	موضوع منتفی		n
		ماده (۱۱) و تبصره «۲»	موضوع منتفی		n
		ماده (۱۲)	منتفی با اجرا		n
		ماده (13)	منتفی با اجرا		n
		ماده (۱۴)	منتفی با اجرا	n
68	اساسنامه شرکت سهامی بازرگانی دولتی ایران، مصوب 1356/۰۴/29	ماده (۱۰)	موضوع منتفی		n
69	قانون انتقال قسمتی از وظایف وزارت کشاورزی و عمران روستایی، مصوب 1356/۱۲/22	ماده‌واحده و تبصره‌های «۳ و ۴»	نسخ ضمنی		n
70	اساسنامه نمونه سازمان گسترش کشاورزی و عمران روستایی استان، مصوب 1357/۰۳/01	مواد (1 تا ۳) و مواد (۷ تا ۱۰)	موضوع منتفی		n
71	لایحه قانونی مجازات صید غیرمجاز از دریای خزر و خلیج‌ فارس، مصوب 1358/۰۵/04	ماده (۳) و تبصره	نسخ ضمنی		n
72	لایحه قانونی بخشودگی خسارت تأخیر تأدیه قبوض اقساطی زارعین مشمول قوانین و مقررات اصلاحات‌ ارضی، مصوب ۱358/۰۵/۱4	ماده‌واحده	مدت منقضی		n
73	لایحه قانونی ترتیب رسیدگی به اختلافات و دعاوی مربوط به اراضی گنبد و دشت گرگان، مصوب 1358/۰۶/25	کل قانون	مدت منقضی		n
74	قانون نحوه و اگذاری و احیای اراضی در حکومت جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1358/۶/25	ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «الف»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «ب»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «ج»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «د»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «هـ»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «و»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «ز»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «ح»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱) بند «ط»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲)	موضوع منتفی		n
		تبصره ماده (۲)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۵)	موضوع منتفی		n
		ماده (۶)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷) بند «الف»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷) بند «ب»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷) بند «ج»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷) بند «د»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷) بند «هـ»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۷) بند «و»	نسخ ضمنی		n
		ماده (۸)	نسخ ضمنی		n
		تبصره ماده (۸)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۹)	نسخ ضمنی		n
		ماده (10)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۱» ماده (10)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۲» ماده (10)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۳» ماده (10)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۱)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۲)	نسخ ضمنی		n
		تبصره ماده (۱۲)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۳)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۴)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۱۵)	نسخ ضمنی		n
		ماده (16)	نسخ ضمنی		n
		ماده (17)	موضوع منتفی		n
		ماده (18)	نسخ ضمنی		n
		ماده (19)	موضوع منتفی		n
		ماده (20)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲۱)	مدت منقضی		n
		تبصره ماده (۲۱)	مدت منقضی		n
		ماده (۲۲)	با اجرا منتفی		n
		تبصره «۱» ماده (۲۲)	با اجرا منتفی		n
		تبصره «۲» ماده (۲۲)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲۳)	موضوع منتفی		n
		ماده (۲۴)	نسخ ضمنی		n
		ماده (25)	موضوع منتفی		n
		ماده (26)	موضوع منتفی		n
75	لایحه قانونی مربوط به تغییر مأمور اجرای ماده (15) مکرر قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، مصوب فروردین‌ماه ۱۳۴۸، مصوب ۱358/۰۷/۱9	ماده‌واحده	نسخ ضمنی		n
76	لایحه قانونی اجازه صدور پروانه دام‌داری برای دامدارانی که تا شهریورماه ۱۳۵۸ بدون اخذ پروانه، دامداری ایجاد نموده‌اند، مصوب 1358/۰۷/29	ماده‌واحده	نسخ ضمنی	n
77	لایحه قانونی راجع به رفع مشکلات شرکت سهامی شیلات جنوب ایران، مصوب 1358/۰۹/03	بندهای «الف» و «ب» و «ج» ماده‌واحده	نسخ ضمنی		n
78	لایحه قانونی تمدید مدت مقرر در‌ ماده (۱۵) قانون تقسیم و فروش املاک مورد اجاره به زارعان مستأجر، مصوب بیست‌و‌سوم دی‌ماه ۱۳۴۷، مصوب ۱358/۰۹/۱7	ماده‌واحده	مدت منقضی		n
79	لایحه قانونی راجع به خرید شیره خشخاش و تریاک از کمیته‌های انقلاب، مصوب 1358/۱۱/06	ماده‌واحده	نسخ ضمنی		n
80	لایحه قانونی انحلال شرکت سهامی خدمات جنگل‌ها و مراتع، مصوب 1358/۱۱/27	کل قانون	نسخ ضمنی		n
81	لایحه قانونی راجع به انتقال مراکز 10‌گانه آموزش روستایی سازمان ملی سوادآموزی به وزارت کشاورزی و عمران روستایی، مصوب 1358/۱۲/27	ماده‌واحده	منتفی با اجرا		n
82	لایحه قانونی مربوط به ایجاد تسهیلات در مورد دیون معوقه اشخاص، مصوب 1359/02/13	کل قانون	منتفی با اجرا	n
83	لایحه قانونی راجع به انتقال کلیه سهام شرکت شیلات جنوب ایران به وزارت کشاورزی و عمران روستایی و اختیارات وزیر کشاورزی و عمران روستایی در مورد تعیین مدیر‌عامل و هیئت‌مدیره شرکت مزبور، مصوب 1359/۰۴/21	ماده‌واحده	منتفی با اجرا		n
84	لایحه قانونی مربوط به فروش خاویار در خارج از کشور، مصوب 1359/۰۴/23	کل قانون	نسخ ضمنی		n
85	قانون راجع به بخشودگی خسارت تأدیه قبوض اقساطی زارعین مشمول قوانین و مقررات اصلاحات‌ ارضی، مصوب 1360/۰۹/01	ماده‌واحده	مدت منقضی		n
86	قانون راجع به انحلال سازمان معاملات تریاک، مصوب 1360/۰۹/03	ماده‌واحده	مدت منقضی		n
87	لایحه راجع به تغییر نام شرکت سهامی پخش کود شیمیایی به شرکت سهامی پخش کود شیمیایی و تولید سم، مصوب 1360/۱0/07	کل قانون	با اجرا منتفی		n
88	قانون راجع به بخشودگی اقساط 8 دستگاه خانه‌های سازمانی شرکت سهامی زراعی عدالت، مصوب ۱360/۱0/۱۳	ماده‌واحده	با اجرا منتفی		n
89	قانون راجع به اصلاح لایحه قانونی الغای قانون تشکیل سازمان غله و قند و شکر و چای کشور و تبصره «۱» آن، مصوب ۱360/۱۱/۱5	ماده‌واحده	با اجرا منتفی		n
90	قانون تشکیل وزارت جهاد سازندگی، مصوب 1362/09/08	ماده (۱)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۲)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۳)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
		تبصره ماده (۴)	نسخ ضمنی		n
		بند «۱» ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۱» بند «۱» ماده (۵)	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۲» بند «۱» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		بند «۲» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		بند «۳» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		بند «۴» ماده (۵)	موضوع منتفی	n
		بند «۵» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		تبصره بند «۵» ماده «۵»	نسخ ضمنی		n
		بند «۶» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		بند «۷» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		بند «۸» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		بند «۹» ماده (۵)	با اجرا منتفی	n
		بند «10» ماده (5)	نسخ ضمنی	n
		بند «۱۱» ماده (5)	با اجرا منتفی	n
		بند «۱۲» ماده (۵)	نسخ ضمنی	n
		بند «۱۳» ماده (۵)	با اجرا منتفی	n
		ماده (۶)	با اجرا منتفی		n
		ماده (۷)	نسخ ضمنی	n
		تبصره ماده (۷)	نسخ ضمنی		n
		ماده (۸)	با اجرا منتفی		n
		ماده (۹)	با اجرا منتفی		n
		ماده (10)	با اجرا منتفی		n
		ماده (11)	با اجرا منتفی	n
91	قانون تأسیس شرکت تولید، تهیه و توزیع بذر و نهال، مصوب 1364/09/05	کل قانون (ماده‌واحده و تبصره‌ها)	نسخ ضمنی		n
92	قانون الزام دولت به ‏منظور تهیه لایحه برنامه افزایش تولید محصولات اساسی کشاورزی، مصوب 1365/01/26	کل قانون	منتفی با اجرا	n
93	قانون الزام دولت به ارائه اصلاحیه قانون صندوق عمران مراتع و اساسنامه آن‌- مصوب ۱349/۱۲/۱8- مصوب ۱365/0۳/11	ماده‌واحده	با اجرا منتفی		n
94	قانون واگذاری کلیه شعب سازمان تعاون مصرف شهر و روستا واقع در شهرستان‌ها به وزارت بازرگانی، مصوب ۱365/۱۲/۱0	کل قانون	موضوع منتفی		n
95	قانون اساسنامه شرکت سهامی تولید، تهیه و توزیع بذر و نهال، مصوب 1367/0۱/25	کل قانون	نسخ ضمنی		n
96	قانون تمدید مهلت تأدیه بدهی کشاورزان از بابت قوانین مربوط به اصلاحات‌ ارضی، مصوب 1367/04/26	کل قانون	مدت منقضی		n
97	قانون تفکیک وظایف وزارتخانه‌های کشاورزی و جهاد سازندگی، مصوب ۱369/0۶/۱1	ماده‌واحده	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۱»	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۲»	منتفی با اجرا		n
		تبصره «۳»	نسخ ضمنی		n
		تبصره «۴»	منتفی با اجرا		n
		تبصره «۵»	نسخ ضمنی		n
		تبصره «7»	منتفی با اجرا	n
		تبصره «۸»	موضوع منتفی	n
98	قانون حمایت از تولید داخلی، مصوب 1369/08/13	تبصره «2» ماده‏واحده		n
99	قانون تفسیر ماده‌واحده قانون تفکیک وظایف وزارتخانه‌های کشاورزی و جهاد سازندگی، مصوب ۱369/۱0/۱6	کل قانون	نسخ ضمنی		n
100	قانون ادغام شرکت‌های سهامی دولتی که در زمینه تولید و پرورش طیور فعالیت می‌نمایند، مصوب 1371/0۲/29 مجلس شورای اسلامی	کل قانون	نسخ ضمنی		n
101	قانون تمدید مهلت تأدیه بدهی کشاورزان بابت قوانین مربوط به اصلاحات‌ ارضی، مصوب 1371/05/2۱	کل قانون	مدت منقضی		n
102	قانون استفساریه درخصوص قانون تفکیک وظایف وزارتخانه‌های کشاورزی و جهاد سازندگی، مصوب ۱369/0۶/۱1، مصوب 1372/0۶/30	کل قانون	نسخ ضمنی		n
103	قانون اصلاح ماده (۳4) قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، مصوب (۱354/0۳/۱4) و الحاق چند تبصره به آن، مصوب 1373/07/07	کل قانون	مدت منقضی		n
104	قانون اصلاح تبصره «۷» قانون تفکیک وظایف وزارتخانه‌های کشاورزی و جهاد سازندگی، مصوب 1375/۱۱/28	ماده‌واحده	نسخ ضمنی		n
105	قانون چگونگی اداره سازمان تعاون مصرف شهر و روستا، مصوب ۱375/۱۲/۱2	ماده‌واحده	نسخ ضمنی		n
106	قانون تمدید زمان اجرای ماده (۳4) قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، مصوب ۱379/08/۱8	کل قانون	مدت منقضی		n
107	قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی، مصوب 1379/10/06	ماده (5)	موضوع منتفی		n