خلاصه مدیریتی

• در لایحه بودجه سال 1404، مجموعاً حدود 777 هزار میلیارد تومان اعتبار معادل 17/1 درصد از مصارف بودجه عمومی، اعتبار جهت پرداخت تعهدات قانونی دولت، متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان و حمایت از صندوق‌های بازنشستگی در نظر گرفته شده که این مقدار نسبت به قانون بودجه سال 1403 به میزان 71/6 درصد رشد داشته که افزایش چشمگیر اعتبار متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان نقش پررنگی در این رشد داشته است.
• منابع اختصاص‌یافته به صندوق بازنشستگی کشوری با 54 درصد رشد به رقم 393/9 هزار میلیارد تومان، سازمان تأمین اجتماعی نیروهای مسلح با 36 درصد رشد به رقم 179/7 هزار میلیارد تومان، صندوق فولاد با 33 درصد رشد به 16/4 هزار میلیارد تومان و صندوق وزارت اطلاعات نیز با 40 درصد رشد به 2/8 هزار میلیارد تومان رسیده است.
• اعتبار در نظر گرفته شده بابت متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان کشوری، نیروهای مسلح و صندوق فولاد در سال 1404 برابر 185 هزار میلیارد تومان بوده که نسبت به سال گذشته 270 درصد رشد داشته است.
• علاوه‌بر این، در جدول شماره 8 (برآورد اعتبارات تملک دارایی‌های مالی) لایحه‌ بودجه سال 1404 مبلغ 200 هزار میلیارد تومان جهت ‌تأدیه بدهی حسابرسی شده دولت به سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، روستاییان و عشایر در نظر گرفته شده است.
• روند پرشتاب افزایش وابستگی صندوق‌های بازنشستگی به بودجه‌ عمومی، لزوم اجرایی شدن اصلاحات مصوب در قانون برنامه هفتم پیشرفت را یادآور می‌شود.

۱. مقدمه

پایداری صندوق‌های بازنشستگی، به‌عنوان بخشی مهم از نظام‌‌های رفاه و تأمین اجتماعی در مواجهه با تغییرات جمعیتی، نوسانات اقتصادی و محدودیت‌های مالی به یک مسئله حیاتی تبدیل شده است. این نهادها در سراسر جهان، تحت فشار فزاینده‌ای قرار دارند که بخش مهمی از آن ناشی از پیر شدن جمعیت، کاهش نرخ تولد و افزایش امید به زندگی است. براساس گزارش سازمان ملل نسبت افراد ۶۵ سال و بالاتر در بسیاری از کشورها از 761 میلیون نفر در سال 2021 به 1/6 میلیارد نفر تا سال ۲۰۵۰ خواهد رسید [1] . این موضوع فشار مالی بیشتری بر طرح‌های بازنشستگی عمومی وارد می‌کند و سبب می‌شود فشارهای مالی ناشی از رکودهای اقتصادی و افزایش هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی، بقای بلندمدت سیستم‌های تأمین اجتماعی را تهدید کند.

این موضوع، ضرورت بازنگری در سیاستگذاری‌های مرتبط با این نهادها را بیان می‌کند، با توجه به همین امر در اسناد بالادستی کشور نیز تأکیدی مشخص بر این مسئله شده است. در سال 1401 سیاست‌های کلی تأمین اجتماعی، به‌عنوان یک سند بالادستی و چارچوب سیاستی ابلاغ شد. در همین راستا در بندهای «3 و 4» این سیاست‌ها بر پایبندی به حقوق و رعایت تعهدات بین‌نسلی و عدم تحمیل طرح‌های فاقد تضمین مالی بین‌نسلی، تأمین منابع پایدار، رعایت محاسبات بیمه‌ای و تعادل بین منابع و مصارف و حفظ و ارتقای ارزش ذخایر سازمان‌ها و صندوق‌های بیمه‌گر اجتماعی به‌عنوان اموال متعلق حق مردم با تأکید بر امانت‌داری، امنیت، سودآوری و شفافیت با ایجاد سازوکار لازم و همچنین اصلاح قوانین، ساختارها و تشکیلات سازمان‌ها و صندوق‌های بیمه‌گر اجتماعی در جهت تأمین عدالت و یکسان‌سازی قواعد و مقررات بیمه‌ای و جلوگیری از ایجاد و انباشت بدهی‌های دولت و رعایت قواعد بیمه‌ای و تأمین بار مالی تضمین شده و بین‌نسلی تأکید شده است [2].

همچنین در قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت که در سال 1403 تصویب شد نیز احکامی مرتبط با موضوع صندوق‌های بازنشستگی مصوب شده است. باتوجه به اینکه بودجه سال 1404 اولین قانون بودجه پس از تصویب برنامه هفتم پیشرفت است؛ در ابتدا با مروری بر احکام مصوب در برنامه هفتم به محورهای ارتباط قانون بودجه و صندوق‌های بازنشستگی پرداخته شده است. در ادامه بودجه پیشنهادی برای صندوق‌های بازنشستگی مختلف بررسی شده است.

۲. مروری بر احکام برنامه هفتم و لایحه بودجه در حوزه صندوق‌های بازنشستگی

با توجه به این موضوع که قوانین بودجه برش‌های یک‌ساله از برنامه‌های توسعه هستند، ضروری است ارتباط احکام برنامه و احکام قوانین بودجه به‌صورت مشخصی بیان شود. در این بخش، مروری بر احکام مهم مصوب در حوزه صندوق‌های بازنشستگی در برنامه هفتم پیشرفت صورت پذیرفته است. در ادامه نیز مروری بر احکام بخش اول قانون بودجه سال 1404 و وضعیت آنها در مرحله اول بودجه شده است.

جدول1. احکام مرتبط با صندوق‌های بازنشستگی در قانون برنامه هفتم پیشرفت

مأخذ: برنامه هفتم پیشرفت.

در ادامه احکام مرحله اول قانون بودجه بررسی شده است.

جدول2. وضعیت احکام بودجه مرتبط با صندوق‌های بازنشستگی در مرحله اول قانون بودجه

مأخذ: قانون بودجه 1404، مرحله اول.

۳. مروری بر صندوق‌های بازنشستگی در ایران

درحال‌حاضر در ایران، 17 صندوق بازنشستگی وجود دارد که درمجموع حدود 28 میلیون مشترک و مستمری‌بگیر اصلی را تحت پوشش قرار داده‌اند [3]. اکثر این صندوق‌ها، قادر به پرداخت حقوق و مزایای بازنشستگان خود از محل منابع داخلی نبوده و در قوانین بودجه سالیانه مبالغی برای کمک به آنها در نظر گرفته می‌شود. اگرچه ردی از کمک‌های اختصاص‌یافته به بسیاری از این صندوق‌ها در بودجه عمومی وجود ندارد. از منظر بودجه‌ای نکته قابل‌تأمل در این‌خصوص، رشد فزاینده مقدار این کمک‌ها در اثر اتخاذ تصمیمات هزینه‌ساز برای صندوق‌ها و همچنین رسیدن تعداد قابل‌توجهی از شاغلین فعلی به سن بازنشستگی است. براساس جداول بودجه، میزان اعتبارات دریافتی صندوق‌ها از 453 هزار میلیارد تومان در سال 1403 به 777 هزار میلیارد تومان در سال 1404 رسیده است. این درحالی است که اعتبار کمکی به صندوق‌های دستگاهی غیر پایدار همچون صندوق بازنشستگی کارکنان صداوسیما، صندوق بازنشستگی کارکنان بانک‌ها در این آمار لحاظ نشده است.

براساس آخرین گزارش‌های منتشر شده در اسفندماه سال 1402حدود 20/9 میلیون نفر به‌عنوان بیمه شده و مستمری‌بگیران اصلی در سازمان تأمین اجتماعی، حدود 2/5 میلیون نفر به‌عنوان مشترک اصلی در صندوق بازنشستگی کشوری، حدود 3 میلیون نفر مشترک اصلی صندوق روستاییان و عشایر و حدود 1/3 میلیون نفر مشترک اصلی صندوق تأمین اجتماعی نیروهای مسلح هستند. تعداد مشترکین سایر صندوق‌های بازنشستگی دستگاهی نیز درمجموع حدود 700 هزار نفر تخمین زده می‌شود [4].

از بین صندوق‌های بازنشستگی، صندوق بازنشستگی کشوری، سازمان تأمین اجتماعی نیروهای مسلح، صندوق بازنشستگی کارکنان فولاد و صندوق وزارت اطلاعات از طریق منابع داخلی خود قادر به پرداخت حقوق و مزایای بازنشستگان خود نبوده و در بودجه سالیانه به‌صورت مستقیم مبالغ قابل‌توجهی به آنها اختصاص می‌یابد که در ادامه به‌صورت جزئی‌تر بررسی خواهد شد. البته اکثریت صندوق‌های دستگاهی نیز این وضعیت را دارند، با این تفاوت که کمبود درآمد آنها از طریق دستگاه مادر (مانند سازمان صداوسیما و ...) تأمین می‌شود و لذا این ارقام به‌صورت شفاف در بودجه عمومی ذکر نمی‌شود؛ برای مثال تأمین اعتبار حدود 5400 میلیارد تومان از هزینه‌های صندوق بازنشستگی کارکنان صداوسیما در سال 1404 از محل بودجه سازمان صداوسیما انجام شده است.

روند کلی اعتبارات اختصاص‌یافته جهت کمک به صندوق‌های بازنشستگی در شکل ۱، نشان داده شده است.

شکل ۱. نمودار روند اعتبارات اختصاص‌یافته به صندوق‌های بازنشستگی از بودجه عمومی کشور

(هزار میلیارد تومان)

مآخذ: جداول قانون بودجه طی سالهای 1۳96 تا 140۳ و لایحه بودجه سال 1404[4] 

چنان‌که در شکل ۲، مشاهده می‌شود، سالیانه درصد قابل‌توجهی از کل مصارف بودجه عمومی در راستای کمک به بازپرداخت تعهدات صندوق‌های بازنشستگی هزینه می‌شود. روند سهم اعتبارات اختصاص‌یافته به صندوق‌های بازنشستگی مذکور به‌کل منابع عمومی بودجه از 11 درصد در قانون بودجه سال 1396 به 17 درصد در لایحه بودجه سال 1404 افزایش یافته‌ است.

شکل ۲. نمودار نسبت اعتبارات اختصاص‌یافته به صندوق‌های بازنشستگی از بودجه عمومی کشور

مأخذ: قوانین بودجه سنواتی [5].

۴. بررسی منابع و مصارف صندوق‌های بازنشستگی        

در این بخش، پس از مقایسه ارقام کلان مربوط به صندوق‌های بازنشستگی در لایحه قانون بودجه سال1404 و قوانین بودجه‌های سنواتی گذشته به‌صورت جزئی‌تر هریک از صندوق‌های بازنشستگی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

4-1. سازمان تأمین اجتماعی

4-۱-1. بودجه مصوب سازمان تأمین اجتماعی در سال 1403

درحال‌حاضر سازمان تأمین اجتماعی، بزرگ‌ترین صندوق بازنشستگی کشور محسوب‌ می‌شود. همان‌طور که در جدول ۳، نشان داده شده است، منابع مصوب در بودجه سازمان تأمین اجتماعی در سال 1403، به میزان 968 هزار میلیارد تومان در نظر گرفته شده که 70 درصد از این منابع از محل وصولی‌های ناشی از حق بیمه، 20 درصد از محل وصول تعهدات دولت و 7 درصد وصولی حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها و فروش دارایی در نظر گرفته شده‌ است [6].

جدول 3. منابع و مصارف سازمان تأمین اجتماعی و سهم هریک از کل (مصوب سال 1403)

مأخذ: بودجه سازمان تأمین اجتماعی [5].

در این بخش، پس از بیان بودجه سازمان تأمین اجتماعی در سال‌های 1402 و 1403، روند‌ اجزای منابع و مصارف بررسی شده است. پایداری مالی سازمان وابسته به تعادل میان منابع و مصارف آن است. منابع اصلی سازمان تأمین اجتماعی، در سالیان گذشته عمدتاً از محل حق بیمه‌های دریافتی از بیمه‌شدگان تأمین شده است. در ادامه اجزای تشکیل‌دهنده منابع و تغییرات آن در طول سال‌های1403- 1393 بیان شده است.

۴-۱-۲. بررسی روند منابع در سازمان تأمین اجتماعی

شکل 3، وضعیت منابع مصوب در بودجه سازمان تأمین اجتماعی در طی سالیان گذشته را نشان می‎‌دهد. همان‌طور که در ادامه بیان شده، منابع اصلی در سازمان تأمین اجتماعی از محل وصولی حاصل ‌از حق‌بیمه‌ها، وصولی حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها و سهم تعهدات دولت تشکیل ‌می‌شود. بررسی هریک از این روند‌ها در طی سالیان گذشته‌ می‌تواند دلالت‌های مهم برای سیاستگذاری در حوزه رفاه و تأمین اجتماعی در کشور داشته باشد.

شکل ۳. نمودار روند منابع بودجه در سازمان تأمین اجتماعی

   مآخذ: بودجه مصوب سازمان تأمین اجتماعی در سال‌های1403- 1398.

• اتکای اصلی منابع بر حق بیمه‌

در صندوق‌های بازنشستگی با تأمین مالی از روش تعادل منابع- مصارف، بخش عمده‌ منابع مالی از حق بیمه‌های پرداختی بیمه‌شدگان فعلی تأمین می‌شود. در سازمان تأمین اجتماعی نیز این موضوع برقرار بوده و در طول حیات سازمان، همواره حق بیمه‌های دریافتی اصلی‌ترین بخش تأمین منابع بوده است. این بخش که در شکل 3 با رنگ آبی مشخص شده، در سال‌های اخیر با روندی نوسانی از 54 درصد در سال 1401 تا 70 درصد در سال 1403تغییر داشته است. ازاین‌رو باید در نظر داشت که اصلاحات مؤثر بر درآمدهای حاصل از حق بیمه همچون اصلاحات پارامتریک گریزناپذیر بوده و اصلاحات در سایر بخش‌ها نمی‌تواند جایگزین این دست اصلاحات باشد.

• روند فزاینده سهم دولت در بودجه مصوب سازمان تأمین اجتماعی

یکی از نکات قابل‌توجه این شکل، سهم پررنگ تعهدات دولت در سبد درآمدی سازمان تأمین اجتماعی است. این سهم که تا پیش از سال 1400 در قسمت منابع بودجه سازمان لحاظ نمی‌شد، اولین‌بار در سال 1400 سهمی برابر 21 درصد به‌خود اختصاص داد که با روندی نوسانی در سال 1403 به 20 درصد رسیده است. اگرچه اصلاح قوانین مربوط به روابط مالی دولت و سازمان تأمین اجتماعی ازجمله قوانین مربوط به یارانه‌های بیمه‌ای و همچنین نرخ به‌روزرسانی بدهی دولت به سازمان تأمین اجتماعی از گذشته اهمیت زیادی داشته است؛ اما با توجه به کاهش نسبت پشتیبانی و تحمیل تعهدات دارای بار مالی قابل‌توجه در سال‌های اخیر همچون متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان؛ این اهمیت دو چندان شده است. شایان ذکر است در جدول شماره 8 (برآورد اعتبارات تملک‌دارایی‌های مالی) لایحه‌ بودجه سال 1404 مبلغ 200 هزار میلیارد تومان جهت‌ ‌تأدیه بدهی حسابرسی شده دولت به سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، ‌روستاییان و عشایر در نظر گرفته شده است.

• روند کاهنده سهم سرمایه‌گذاری در بودجه مصوب سازمان تأمین اجتماعی

با توجه به شکل، منابع حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها و فروش دارایی‌ها که با رنگ سبز مشخص شده است، روندی کاهشی را در طول سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ نشان می‌دهد. سهم این منابع از بودجه سازمان تأمین اجتماعی که در سال ۱۳۹۸ معادل ۲۴ درصد بوده، در سال‌های بعد کاهش‌یافته و در سال ۱۴۰۳ به 7 درصد رسیده است. این درحالی است که انتظار می‌رود با شروع کاهش نسبت پشتیبانی؛ سهم سود حاصل از سرمایه‌گذاری‌های صندوق جبران‌کننده‌ کاهش درآمد انتظاری حاصل از حق بیمه‌ها باشد که متأسفانه در سازمان تأمین اجتماعی این‌گونه نیست و نشان از عملکرد ضعیف بخش سرمایه‌گذاری است. ‌شرایط اقتصادی نامناسب ازجمله تورم، نوسانات اقتصادی، دخالت‌های دولت در امر بنگاه‌داری شرکت‌ها، فروش و واگذاری بخشی از دارایی‌های صندوق جهت تأمین کسری بودجه در کنار نبود مدیریت حرفه‌ای منجر به کاهش درآمدهای حاصل سرمایه‌گذاری‌ها در شرکت‌های تابعه صندوق‌های بازنشستگی شده است. با توجه به این موارد ضروری است در موضوع سرمایه‌گذاری و بنگاه‌داری صندوق‌های بازنشستگی اصلاحات لازم و اساسی صورت پذیرد.

۴-۱-۳. بررسی روند مصارف در سازمان تأمین اجتماعی

پس از بررسی منابع مالی در سازمان تأمین اجتماعی، در این بخش روند مصارف این سازمان مورد بررسی قرار گرفته است. به‌طورکلی، مصارف سازمان در سه بخش اصلی قابل تفکیک است:

اول، پرداخت مستمری‌ها که به‌عنوان یک تعهد پایدار در قبال بازنشستگان، ازکارافتادگان و بازماندگان انجام می‌شود،

دوم، هزینه‌های درمانی که در راستای ارائه خدمات سلامت به بیمه‌شدگان تخصیص می‌یابد،

سوم، اعتبارات سرمایه‌گذاری که مربوط به منابع اختصاص‌یافته جهت سرمایه‌گذاری صندوق است.

با توجه به اهمیت مصارف، تحلیل روند آن و نقش اساسی که در ارزیابی وضعیت مالی سازمان ایفا می‌کند، ضروری است ابعاد مختلف آن مورد بررسی قرار گیرد.

شکل ۴. نمودار مصارف بودجه در سازمان تأمین اجتماعی

مأخذ: بودجه‌های سنواتی سازمان تأمین اجتماعی.

• سهم به نسبت ثابت تعهدات پرداخت مستمری

شکل ارائه‌ شده تغییرات سهم بودجه سازمان تأمین اجتماعی در بخش‌های مختلف طی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ را نشان می‌دهد. چنان‌که مشاهده می‌شود بخش عمده مصارف سازمان به مستمری بازنشستگان، ازکارافتادگان و بازماندگان تعلق دارد و به‌صورت میانگین حدود 65 درصد از مصارف سازمان در سالیان گذشته را به‌خود اختصاص داده است. با توجه به روند افزایشی تعداد بازنشستگان، کاهش نسبت پشتیبانی (نسبت بیمه‌پردازان به مستمری‌بگیران) و افزایش امید به زندگی، پیش‌بینی می‌شود سهم پرداخت مستمری‌ها از بودجه سازمان تأمین اجتماعی در آینده افزایش یابد. این موضوع، فشار قابل‌توجهی بر منابع مالی سازمان وارد کرده و ناپایداری مالی را تشدید می‌کند. برای مقابله با این چالش، تداوم اصلاحات سنجه‌ای و پارامتریک ضروری به‌نظر می‌رسد تا پایداری مالی سازمان در بلندمدت تضمین شود.

• روند رو به کاهش سهم درمان

یکی از نکات قابل‌توجه این روند، کاهش تدریجی سهم بودجه درمان است. سهم درمان از ۲۳ درصد بودجه مصوب در سال ۱۳۹9 به حدود ۱6 درصد در سال ۱۴۰3 کاهش یافته است. این کاهش می‌تواند پیامدهایی مانند فشار هزینه در بخش درمان و کاهش کیفیت خدمات را در پی داشته باشد. اثر این موضوع را می‌توان در مشکلات اخیر بخش دارو و درمان با سازمان تأمین اجتماعی نیز مشاهده کرد. با توجه به اهمیت خدمات درمانی و همچنین چشم انداز افزایش نیاز جامعه به خدمات درمانی لازم است در سیاست‌های بودجه‌ای، هزینه‌ای و تخصیص منابع این بخش اصلاحات لازم صورت پذیرد.

• روند فزاینده در بخش سایر هزینه‌ها

سهم این بخش از 4 درصد در سال 1398 به 10 درصد در سال 1403 افزایش یافته است. عمده این افزایش به‌دلیل تعهدات پرداخت نشده از سال‌های قبل و بازپرداخت اصل و سود تسهیلات دریافتی سازمان است.

۴-۲. صندوق بازنشستگی کشوری

بودجه مصوب صندوق بازنشستگی کشوری در سال 1403 به میزان 345 هزار میلیارد تومان بوده که با احتساب مشارکت 280 هزار میلیارد تومانی ازسوی دولت تراز شده است، با توجه به این موضوع بیش از 81 درصد از کل منابع صندوق مذکور وابسته به اعتبارات دولتی است [6]. براساس گزارش‌ها، سهم اعتبارات دولت از بودجه مصوب در سال 1401 حدود 67 درصد بوده که نشان از افزایش وابستگی نسبی صندوق به بودجه عمومی در سال‌های گذشته است [7]. افزون بر این در سال 1403، حدود 12 درصد از محل کسور بازنشستگی (کارمند و کارفرما) تأمین می‌شود که دولت نیز در اینجا به‌عنوان کارفرما حضور دارد. در سال 1403 تنها حدود 6 درصد منابع این صندوق از محل سرمایه‌گذاری‌ها تأمین شده است [6].

جدول4. بودجه مصوب صندوق بازنشستگی کشوری در سال 1403

مأخذ: بودجه مصوب صندوق بازنشستگی کشوری در سال 1403 [6] .

همان‌طور که در ابتدا بیان شد ردیف اعتباری صندوق بازنشستگی کشوری در لایحه پیشنهادی سال 1404 به 393/9 هزار میلیارد تومان رسیده که نسبت به مجموع اعتبارات قانون بودجه سال 1403 با افزایش حدوداً 54 درصدی همراه بوده است. شایان ذکر است که این صندوق از محل افزایش یک‌درصد به نرخ مالیات موضوع ماده (7) قانون مالیات بر ارزش‌افزوده جهت متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان مندرج بند «خ» تبصره «1» بخش اول قانون بودجه سال 1404 نیز بهره خواهد برد. مبلغ برآوردی از محل مالیات بر ارزش‌افزوده براساس جدول 5 لایحه بودجه 88 هزار میلیارد تومان است که البته سهم تفکیکی آن برای صندوق‌های مشمول این قانون مشخص نیست [8].

جدول 5. منابع اختصاص‌یافته به صندوق بازنشستگی کشوری در منابع عمومی بودجه

مآخذ: قوانین بودجه سال‌های 1401، 1402،1403 و لایحه بودجه 1404 [4].

۴-۳. صندوق بازنشستگی کشاورزان، روستاییان و عشایر

اعتبار اختصاص‌یافته به این صندوق در بودجه سال 1404 مجموعاً به میزان 7/5 هزار میلیارد تومان بوده که نسبت به سال قبل رشد 21 درصدی داشته است. این مبلغ جهت پرداخت سهم مشارکت دولت در نظر گرفته شده‌ است.

در این بخش، بودجه مصوب صندوق ‌روستاییان و عشایر طی سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ مورد بررسی قرار گرفته است. جدول به دو بخش منابع و مصارف تقسیم شده است و بودجه مصوب صندوق به تفکیک حق بیمه وصولی، سهم تعهد دولت و درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها در طی سالیان1403- 1399مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین جزئیات بخش مصارف نیز به تفکیک هزینه‌های پرسنلی، اداری، سرمایه‌ای، تعهدات قانونی و اعتبارات سرمایه در این سال‌ها بیان شده است.

جدول 6. بودجه مصوب صندوق ‌روستاییان و عشایر در سنوات1403- 1399

مأخذ: بودجه مصوب صندوق در سنوات1403- 1399.

همان‌طور که در جدول بالا بیان شده است در این صندوق بیشترین سهم تشکیل‌دهنده منابع به درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها اختصاص دارد. پس از آن، سهم تعهد دولت و حق بیمه وصولی از بیمه‌شدگان بیان شده که به‌ترتیب سهم 51 درصد، 33 درصد و 16 درصد از منابع کل صندوق در سال 1403 را تشکیل داده است.

همچنین در جدول شماره 8 (برآورد اعتبارات تملک‌دارایی‌های مالی) لایحه بودجه سال 1404 مبلغ 200 هزار میلیارد تومان جهت ‌تأدیه بدهی حسابرسی شده دولت به سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، ‌روستاییان و عشایر در نظر گرفته شده است.

۴-۴. سازمان تأمین اجتماعی نیروهای مسلح

همان‌طور که بیان شد مطابق لایحه بودجه سال 1404 میزان اعتبار سازمان تأمین اجتماعی نیروهای مسلح (لشکری) در این سال به بیش از 179 هزار میلیارد تومان رسیده که حاکی از رشد 35 درصدی است، البته این صندوق نیز از محل افزایش یک‌درصد نرخ مالیات موضوع ماده (7) قانون مالیات بر ارزش‌افزوده جهت متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان مندرج بند «خ» تبصره «1» بخش اول قانون بودجه سال 1404 بهره‌مند خواهد بود. مطابق با جدول 5، لایحه بودجه سال 1403، مبلغ برآوردی از محل مالیات بر ارزش‌افزوده در لایحه بودجه سال 1404، مجموعاً 88 هزار میلیارد تومان است که البته تفکیک آن برای صندوق‌ها مشخص نیست. شایان ذکر است به‌رغم اختصاص بودجه‌های کلان از منابع عمومی کشور در سال‌های اخیر به این بخش، پاسخ‌گویی و شفافیت درخصوص نحوه هزینه‌کرد این اعتبارات اندک بوده و آمار و اطلاعات مالی جهت بررسی عملکرد این حوزه ارائه نشده است؛ ولی با توجه به وضعیت این صندوق به‌نظر می‌رسد مشابه صندوق بازنشستگی کشوری، سهم سود حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها در تأمین منابع این صندوق نیز اندک بوده و عمده منابع مورد نیاز از محل اعتبارات عمومی تأمین شود.

جدول 7. منابع اختصاص‌یافته به سازمان تأمین اجتماعی نیروهای مسلح در منابع بودجه عمومی

مأخذ: همان.

۴-۵. صندوق بازنشستگی کارکنان فولاد

بودجه مصوب صندوق کارکنان فولاد برای سال 1403 به میزان 19/1 هزار میلیارد تومان بوده است. اعتبارات دولتی حدود 76 درصد، درآمد حاصل از دریافت کسور بازنشستگی حدود 2 درصد، سود حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها حدود 19 درصد، و سایر وصولی ها حدود 3 درصد از کلان منابع صندوق را در این سال تشکیل می‌دهد. در این صندوق، 94 درصد از مصارف به حقوق و مستمری و درمان و عیدی بازنشستگان اختصاص دارد [10]. شایان ذکر است که نسبت اعتبارات دولتی به منابع بودجه صندوق در سال قبل حدود 61 درصد بوده که در این صندوق نیز حاکی از وابستگی بیشتر صندوق به منابع عمومی است [11]. براساس اطلاعات ارائه شده در لایحه بودجه سال 1404، اعتبار اختصاص‌یافته به این صندوق 16/4 هزار میلیارد تومان است که نسبت به سال قبل به میزان 33 درصد رشد داشته است، البته علاوه‌بر مبلغ مذکور، این صندوق نیز از محل افزایش یک‌درصد نرخ مالیات موضوع ماده (7) قانون مالیات بر ارزش‌افزوده جهت متناسب‌سازی حقوق بازنشستگان مندرج بند «خ» تبصره «1» بخش اول قانون بودجه سال 1404 بهره‌مند خواهد بود.

۴-۶. صندوق بازنشستگی کارکنان وزارت اطلاعات

اعتبار تخصیص داده شده به این صندوق در لایحه بودجه سال 1404 به حدود 2/8 هزار میلیارد تومان می‌رسد که صرف پرداخت حقوق و مزایای بازنشستگان و مستمری‌بگیران این صندوق خواهد شد و نسبت به سال قبل 40 درصد رشد داشته است. مشابه با صندوق لشکری، از نحوه هزینه‌کرد منابع اختصاص‌یافته به این صندوق اطلاعاتی در دسترس نیست؛‌ بااین‌حال می‌توان گفت عمده منابع مورد نیاز این صندوق نیز از محل بودجه عمومی تأمین شده و سود حاصل از سرمایه‌گذاری‌ها سهم اندکی در تأمین منابع صندوق دارد.

5.جمع‌بندی

با توجه به تغییرات جمعیتی در سال‌های آینده و حرکت کشور به‌سمت پیری جمعیت، بروز بحران در وضعیت پایداری مالی صندوق‌های بازنشستگی و درنتیجه افزایش وابستگی آنها به بودجه عمومی قابل پیش‌بینی است. این موضوع در قوانین بودجه سنواتی نیز خود را نشان داده؛ به‌طوری‌که سهم اعتبار اختصاص‌یافته به صندوق‌های بازنشستگی از بودجه عمومی دولت از 11 درصد در سال 1396 به بیش از 16 درصد در سال 1403رسیده است.

در لایحه بودجه سال 1404 نیز حدود 777 هزار میلیارد تومان اعتبار معادل 17/1 درصد از بودجه عمومی جهت پرداخت تعهدات قانونی و همچنین حمایت از صندوق‌های بازنشستگی در نظر گرفته شده که این مقدار نسبت به قانون بودجه سال 1403 به میزان 71/6 درصد رشد داشته است. دلیل اصلی این موضوع افزایش چشمگیر اعتبارات لازم جهت متناسب سازی حقوق بازنشستگان است. اعتبار در نظر گرفته شده بابت متناسب‌سازی مستمری بازنشستگان کشوری، نیروهای مسلح و صندوق فولاد با افزایش 270 درصدی نسبت به سال گذشته، از 50 هزار میلیارد تومان به 185 هزار میلیارد تومان رسیده است که با پرداخت مابه‌التفاوت باقی‌مانده در سال‌های آتی، این رقم افزایش بیشتری خواهد داشت. با این حساب، اگرچه اجرای کامل اقدامات اصلاحی مصوب در قانون برنامه هفتم پیشرفت می‌تواند سرعت افزایش وابستگی این صندوق‌ها به بودجه را کاهش دهد؛ اما با توجه به شرایط سخت مالی و گستردگی مسائل موجود در این صندوق‌ها، تداوم انجام اقدامات اصلاحی در سال‌های آتی در کنار خودداری از تکرار اقدامات مخرب گذشته ضروری است.