مسئله اصلی
عقد موافقتنامه بین کشورها یکی از روشهای تسهیلگری برای تعاملات اقتصادی و فرهنگی است که موافقتنامه همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال در حوزههای زبان، فرهنگ، ورزش، جوانان، گردشگری و رسانههای جمعی نیز باید در این راستا تدوین و اجرا شود. ازآنجاکه موافقتنامههایی که ذیل اصول (125) و (77) قانون اساسی، قرار میگیرند نیازمند تصویب در مجلس شورای اسلامی هستند، بررسی لایحه حاضر از نظر کلیات و جزئیات دارای اهمیت است.
نقاط قوت و ضعف لایحه
انعقاد موافقتنامه همکاری بین کشور جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال از نظر اقتصادی، فرهنگی و سیاستی دارای اهمیت و ارزش است. لذا کلیت لایحه مورد تأیید قرار دارد.
لایحه حاضر مبتنیبر ظرفیتها، نیازها و بهرهبرداری متناسب از قابلیتهای بومی تدوین نگردیده است. لذا به واسطه فقدان مسئلهشناسی مشخص و تدوین براساس گزارههای کلی، توافقنامه منجر به حل مسائل اختصاصی دو طرف نخواهد شد.
شایان ذکر است دو کشور ایران و پرتغال به برخی کنوانسیونهای بینالمللی ملحق شدهاند که در آنها، تعهدات کاملتر و جامعتری از مواد مندرج در این توافقنامه مطرح شده است که الزام عملیاتی نسبت به آن وجود دارد.
موافقتنامه نباید در موضوع کتب آموزشی درسی و بهطور خاص دروس تاریخ جمهوری اسلامی ایران تأثیرگذار باشد (موضوع بند «ت» ماده (5) که تأکید بر ورود اطلاعات تاریخی در متون درسی و آموزشی دارد). زیرا در سابقه تاریخی دو کشور، پرتغال در دورانی به خلیج فارس و جنوب کشور تعدی کرده است و عقد موافقتنامه نباید بهمعنای فراموشی تاریخی این بخش از مقاومتهای کشور در قبال استعمار تلقی گردد.
شایان ذکر است موافقتنامههایی که ذیل اصول (125) و (77) قانون اساسی، قرار میگیرند نیازمند تصویب در مجلس شورای اسلامی هستند این درحالی است که امکان عملی اصلاح یا تغییر جدی لایحه وجود ندارد زیرا چنین اصلاح یا تغییری بهویژه درصورتیکه اساسی بوده و مورد رضایت طرف مقابل قرار نگیرد مستلزم مذاکره مجدد خواهد بود.
پیشنهادهای مرکز پژوهشها
جزئیات لایحه مورد تأیید نیست و برای بهبود آن اصلاحات اساسی در بخش آموزش، برنامههای همکاری، تعهدات بینالمللی، و مدت اعتبار و خاتمه لازم است. همچنین بخشهای گردشگری، تجارت غیرقانونی آثار هنری و حراست از میراث فرهنگی، بهواسطه عضویت دو کشور در کنوانسیونهای خاص، غیرقابل بهرهبرداری و عملکرد است.
پیشنهاد میشود نقش مجلس شورای اسلامی قبل از امضای موافقتنامههای بینالمللی با کشورها و یا نهادهای بینالمللی، بهعنوان نهاد تقنینی و نظارتی تقویت گردد. تصویب لایحه حاضر در مجلس شورای اسلامی پس از اعمال اصلاحات توسط طرفین بلامانع است.
جمهوری پرتغال کشوری در جنوب غربی اروپاست که مطابق آمارهای سال 2021 دارای جمعیتی حدودی 10 میلیون نفر بوده است. مهمترین واردات این کشور در سال 2022 بهترتیب شامل نفت (11.3 میلیارد دلار)، ماشینآلات برقی (9.3 میلیارد دلار)، ماشینآلات شامل کامپیوتر (8.6 میلیارد دلار)، پلاستیک (5.2 میلیارد دلار)، آهن و فولاد (4.1 میلیارد دلار) بوده است. گردشگری و صنایع وابسته به آن اصلیترین بخش اقتصادی این کشور را شامل میشوند که قبل از شیوع کرونا در سال 2019 حدود 27 میلیون گردشگر ورودی داشته است که مطابق گزارشهای غیررسمی این عدد در حال حاضر به 19 میلیون گردشگر بازگشته است که نشان از تأثیرگذاری شیوع کرونا به صنعت گردشگری این کشور دارد[1]. دولت جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ششم بهمن 1393 موافقتنامه همکاری با کشور جمهوری پرتغال امضا کرد که در 27 ماده تدوین شده بود. این لایحه با تأخیر در هفدهم مرداد ماه 1402 بدون تغییر نسبت به نسخه قبلی در حوزههای زبان، آموزش، فرهنگ، ورزش، جوانان، گردشگری و رسانههای جمعی اعلام وصول گردید[2]. ازآنجاکه تصویب در مجلس شورای اسلامی مطابق اصول (125) و (77) قانون اساسی، پیشنیاز عقد چنین توافقنامههایی است، لزوم بررسی ابعاد و زوایای این موافقتنامه در قالب اظهارنظر کارشناسی لازم بهنظر میرسد. گزارش حاضر در جهت بررسی کلیات و جزئیات لایحه مذکور و ارائه پیشنهادها برای بهبود آن تهیه و تدوین شده است.
لایحه موافقتنامه همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال در حوزههای زبان، آموزش، فرهنگ، ورزش، جوانان، گردشگری و رسانههای جمعی با شماره ثبت 923 در تاریخ 17 مرداد ماه 1402 اعلام وصول شد. این لایحه سابقاً با شماره ثبت 204 اعلام وصول شده بود و گزارشهای کارشناسی شماره مسلسل ۱۴۳۲۷ در این باره در مرکز پژوهشهای مجلس در مورد کلیات آن منتشر گردیده بود که لزوم اعمال اصلاحات برای تأیید لایحه مدنظر قرار گرفت. ازآنجاکه لایحه مذکور مجدداً اعلام وصول شده است، کلیات و جزئیات آن برای تدوین گزارش کارشناسی در مجلس شورای اسلامی مورد بررسی قرار گرفت.
توسعه تعاملات بینالمللی و تقویت روابط بین کشورها، یک نیاز اساسی برای صلح جهانی و تقویت ارتباطات بین کشورهاست. لذا تدوین موافقتنامههای همکاری هدفمند و برنامهدار بین کشورها، اقدامی پذیرفته شده و در راستای منافع عمومی کشورها و جامعه جهانی است. لذا کلیات تدوین چنین موافقتنامههایی مورد تأیید خواهد بود.
پس از بررسی دقیق محتوای توافقنامه مشخص است که لایحه فاقد جهتگیری عملیاتی و دقیق است و درگیر کلیگویی است. به اقتضائات، شرایط و ظرفیتهای اختصاصی و منحصربهفرد هر دو کشور توجهی نشده است. این کلیگویی بهنحوی است که اگر بهجای «جمهوری پرتغال»، نام کشور دیگری قرار گیرد، متن لایحه و محورهای آن چندان دچار خدشه نخواهد شد. همچنین مشخص نیست که محورها و مفاد این لایحه براساس کدام گفتمان فرهنگی و مبتنیبر کدام مطالعات محیطشناسی راهبردی تدوین شده است. درصورتیکه چنین مطالعات پشتیبانی وجود ندارد، برای غنیسازی و جهتبخشی هدفمندانه به این لایحه، باید پیش از انعقاد هرگونه موافقتنامهای، شناخت دقیقی از ظرفیتها، چالشها و فرصتهای هر دو کشور حاصل شود. در غیر این صورت محتوای لایحه و توافقنامه غیرقابل عملیاتی باقی خواهد ماند و البته آثار حقوقی خاص خود را بههمراه خواهد داشت.
لایحه موافقتنامه همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال در حوزههای زبان، آموزش، فرهنگ، ورزش، جوانان، گردشگری و رسانههای جمعی شامل 27 ماده است که 18 ماده آن به حوزههای مذکور در عنوان لایحه مرتبط است و سایر مواد به بیان حوزههای همکاری ماده (1)، کارگروه مشترک ماده (21)، ترتیبات مالی ماده (22)، تعهدات بینالمللی ماده (23)، حلوفصل اختلافها ماده (24)، شرایط اصلاحات ماده (25)، مدت اعتبار و خاتمه ماده (26) و لازمالاجرا شدن توافقنامه ماده (27) پرداخته است.
در ترجمه متون انگلیسی به فارسی و به کارگیری اصطلاحات نکاتی بهشرح ذیل مطرح است:
«تبصره: رعایت اصول (۷۷) و (۱۲۵) و (۱۳۹) و (152) و (153) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اجرا و یا اصلاح این موافقتنامه الزامی است».
در ادامه، جدول بررسی متن لایحه، اظهارنظر کارشناسی در مورد لایحه و متن اصلاحی پیشنهادی ارائه میشود:
جدول 1. بررسی متن لایحه موافقتنامه و پیشنهادهای کارشناسی
|
متن لایحه |
اظهارنظر کارشناسی |
متن اصلاحی |
|
مقدمه: جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال که از این پس طرفها خوانده میشوند، با الهام از تمایل به تقویت روابط دوستانه بین دو کشور، با عزم به ارتقا و گسترش همکاری در حوزههای زبان آموزش، فرهنگ، ورزش، جوانان، گردشگری و رسانههای جمعی طبق قانون حاکم در دولتهای متبوع خود، بهشرح زیر توافق کردند. |
پیشنهاد میشود آخرین پاراگراف از مقدمه موافقتنامه براساس متن انگلیسی، بهصورت مجزا و تفکیکی نگارش یابد. زیرا هر بخش مجزا دارای معنای متفاوت است و باید بهصورت مستقل آورده شود. |
مقدمه: جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال که از این پس طرفها خوانده میشوند، با الهام از تمایل به تقویت روابط دوستانه بین دو کشور، با عزم به ارتقا و گسترش همکاری در حوزههای زبان آموزش، فرهنگ، ورزش، جوانان، گردشگری و رسانههای جمعی طبق قانون حاکم در هریک از دولتهای مربوط، بهشرح زیر توافق کردند. |
|
ماده (1) – حوزههای همکاری طرفها همکاری دوجانبه در حوزههای زبان، آموزش، فرهنگ، ورزش، جوانان، گردشگری و رسانههای جمعی را ترغیب نموده و گسترش خواهند داد. |
مورد تأیید است |
|
|
ماده (2) - مطالعه و ترویج زبان، فرهنگ و تاریخ طرفها در حد امکانات خود، مطالعه و ترویج زبان و فرهنگ طرف دیگر، بهویژه مطالعات ایرانی و فرهنگ و زبان پرتغالی را در کشورهای متبوع خود تشویق خواهند کرد. |
جهتگیری تعیین شده برای دو طرف در این ماده، نامتناظر بهنظر میرسد که ناشی از بهکارگیری عبارت «مطالعات ایرانی» در نسخه فارسی متن لایحه است. بهطور کلی درباره حوزههای مطالعاتی مربوط به ایران، دو اصطلاح «Persian Studies» و «Iranian Studies» وجود دارد. منظور از Persian Studies مطالعات پیرامون زبان فارسی است که علاوهبر ایران، به کشورهای افغانستان و تاجیکستان و کشورهای دیگری که اثری از میراث زبان فارسی در فرهنگ و تاریخشان بر جای مانده نیز مربوط میشود. در سوی دیگر، منظور ازIranian Studies مطالعات مربوط به فرهنگ، تاریخ، تمدن، ادبیات و هنر سرزمین ایران و ایرانیان است که زیرمجموعه شرقشناسی تعریف میشود. با وجود این، در نسخه انگلیسی متن لایحه از عبارت «Persian Studies» و در نسخه پرتغالی آن از عبارت «Estudos Persas» استفاده شده است که بهمعنای مطالعات زبان فارسی بوده و با عبارت «مطالعات ایرانی» در نسخه فارسی مغایرت دارد. همچنین با توجه به صبغه شرقشناسانه حوزه مطالعات ایرانی، پیشنهاد میشود عبارت «ایرانی ـ اسلامی» در متن جایگزین شود. |
ماده (2) - مطالعه و ترویج زبان، فرهنگ و تاریخ طرفها در حد امکانات خود، [از] مطالعه و ترویج زبان و فرهنگ طرف دیگر، بهویژه [مطالعات فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی و زبان فارسی] و فرهنگ و زبان پرتغالی در کشورهای متبوع خود [حمایت] خواهند کرد. |
|
ماده (3) - همکاری از طریق شبکه جهانی رایانه (اینترنت) طرفها بسترهای (پلتفرمها) شبکه جهانی رایانهای (اینترنتی) را برای یادگیری و آموزش زبان و اشاعه فرهنگهای مربوط یکدیگر مهیا خواهند ساخت. |
زمینه تعامل دو کشور در حوزه بسترهای (پلتفرمها) شبکه جهانی رایانهای (اینترنتی) میتواند بسیار فراتر از حوزه یادگیری و آموزش زبان باشد. تبادل دانش در حوزه توسعه فنی و محتوایی فناوریهای نوظهور رسانهای در عرصه شبکه جهانی اینترنت، تدوین سند زمینههای تعامل و همکاری میان بخش خصوصی دو کشور در حوزه سکوهای اینترنتی و خدمات پایه کاربردی از مواردی است که در این ماده مورد غفلت واقع شده است. |
ماده (3) - همکاری در حوزه شبکه جهانی رایانه (اینترنت) طرفها بسترهای (پلتفرمها) شبکه جهانی رایانهای (اینترنتی) برای یادگیری و آموزش زبان و اشاعه فرهنگهای مربوط یکدیگر،[ تبادل دانش در حوزه توسعه فنی و محتوایی فناوریهای نوظهور رسانهای در عرصه شبکه جهانی اینترنت، تدوین سند زمینههای تعامل و همکاری میان بخش خصوصی دو کشور در حوزه سکوهای اینترنتی و خدمات پایه کاربردی را با رعایت قوانین داخلی[ مهیا] خواهند ساخت]. |
|
ماده (4) - ارائه راتبههای (بورسهای) تحصیلی طرفها براساس عمل متقابل، راتبههای (بورسهای) تحصیلی مشخص شدهای را برای حمایت از تحقیقات در حوزههای زبان و فرهنگ دو کشور اعطا خواهند کرد. |
کلیات مورد تأیید است. ارائه راتبههای (بورسهای) تحصیلی یکی از روشهای معمول کشورها با هدف توسعه ارتباطات بینالمللی علمی و نشر فرهنگ و به دست آوردن سرمایه اجتماعی بینالمللی است که نهایتاً قدرت نرم کشورها را افزایش خواهد داد. |
--- |
|
ماده (5) – همکاری در حوزه آموزش طرفها همکاری در سطوح آموزش ابتدایی و متوسط را بهویژه از راههای زیر ارتقا و گسترش خواهند داد: الف) مبادله اطلاعات، اسناد، مواد آموزشی خلاقانه و تجربیات درباره نظامهای آموزشی دو کشور برای ارتقای دانش و توسعه متقابل نظامهای آموزشی متبوع. ب) ایجاد انگیزه و حمایت برای گسترش مشارکت بین مدارس با در نظر گرفتن توسعه برنامههای تبادل و همکاری بین دانشآموزان و آموزگاران با استفاده از فناوریهای اطلاعات و ارتباطات. پ) طرفها با تبادل متخصصان و تجارب اطلاعاتی در زمینه ریشهکن کردن بیسوادی همکاری خواهند کرد. ث) طرفها موافقت نمودند اطلاعاتی را در مورد تاریخ، فرهنگ، تمدن و جغرافیای کشور طرف دیگر در متون درسی و آموزشی خود درج نمایند. اطلاعات مزبور باید جامع، مفید و معتبر باشد. |
مطابق بند «الف» ماده (۴) بخشی از همکاری برای «توسعه متقابل نظامهای آموزشی متبوع» تعریف شده است. با توجه به تفاوتهای ماهوی نظام تعلیم و تربیت در ایران و کشور پرتغال این بند در اجرا ممکن است مغایر با مبانی سند تحول بنیادین قرار گیرد؛ لذا پیشنهاد این است که عبارت مذکور از انتها بند «الف» حذف شود. با توجه به تاریخ استعماری کشور پرتغال که در بیانات حضرت امام خمینی (ره) نیز بدان اشاره شده است و همچنین ازآنجاکه پرتغالیها نخستین استعمارگرانی بودند که به خلیج فارس وارد شدند، بهنظر میرسد اشاره به درج اطلاعاتی درخصوص تاریخ این کشور در کتب درسی اگر در لایحه همکاری طرفین قرار گیرد به تحریف تاریخ بینجامد و مانع روایت واقعیتهای تاریخ برای دانشآموزان ایرانی شود. لذا پیشنهاد میشود دایره همکاری در این بند تنها به تمدن، فرهنگ و جغرافیا محدود شود. در سطر اول ماده (5) واژه «مطالعات» از قلم افتادهاست. |
ماده (5) – همکاری در حوزه آموزش طرفها همکاری در[ مطالعات آموزشی در ]سطوح آموزشی ابتدایی و متوسطه را بهویژه از راههای زیر توسعه و گسترش[ خواهند داد ]: الف) مبادله اطلاعات، اسناد، مواد آموزشی خلاقانه و تجربیات درباره نظامهای آموزشی دو کشور برای ارتقای دانش و توسعه متقابل نظامهای آموزشی متبوع. ب) ایجاد انگیزه و حمایت برای گسترش مشارکت بین مدارس با در نظر گرفتن توسعه برنامههای تبادل و همکاری بین دانشآموزان و آموزگاران با استفاده از فناوریهای اطلاعات و ارتباطات. پ) طرفها با تبادل متخصصان و تجارب اطلاعاتی در زمینه ریشهکن کردن بیسوادی همکاری خواهند کرد. ث) طرفها موافقت نمودند اطلاعاتی را در مورد[ تاریخ، ]فرهنگ، تمدن و جغرافیای کشور طرف دیگر در متون درسی و آموزشی خود درج نمایند. اطلاعات مزبور باید جامع، مفید و معتبر باشد. |
|
ماده (6) - همکاری در حوزه آموزش عالی 3. طرفها از مبادله نشریات علمی و تحقیقاتی حمایت خواهند کرد. |
تبادل دانشجو، استاد و اعضای هیئت علمی و نیز مبادله اطلاعات، روشهای تدریس و برنامههای آموزشی از شاخصهای ارتباطات علمی بینالمللی تلقی میشوند. بر ارتباطات علمی بینالمللی در اسناد بالادستی ازجمله سیاستهای کلی علم و فناوری، نقشه جامع علمی کشور و قانون برنامه ششم توسعه تأکید شده است. بنابراین، این ماده مانند ماده (4) در راستای اسناد بالادستی کشور است، ضمن اینکه در صورت تحقق میتوانند به ارتقای جایگاه بینالمللی آموزش عالی کشور کمک کند. در بند «3» مبادله نشریات علمی و تحقیقاتی بهطور کلی مورد ابهام است و مشخص نیست منظور از مبادله نشریه چیست؟ |
ماده (6) - همکاری در حوزه آموزش عالی بند «3» - طرفها [ارسال مقاله به نشریات معتبر یکدیگر را تشویق و در اولویت قرار میدهند. ] |
|
ماده (7) - همکاری در حوزه فرهنگ 2. طرفها در حد امکانات خود و با هدف دستیابی به شناخت بهتر درباره تمدن و فرهنگ کشور طرف دیگر در کشور خود موارد زیر را تشویق خواهند کرد: الف) مبادله شخصیتهای فرهنگی و هنری؛ ب) برگزاری هفتههای فرهنگی کشور خود در کشور دیگر ازجمله ترغیب برگزاری نمایشگاهها، نمایش فیلم، رویدادهای موسیقی یا فراهماییهایی (کنفرانسهایی) که شناخت متقابل درباره فرهنگ متبوع خود را بهبود میبخشد، برگزاری این رویدادها از طریق مجاری سیاسی (دیپلماتیک) مورد توافق قرار خواهد گرفت. 3 .طرفها همچنین از مبادله اطلاعات و نشریات ادواری در حوزههای فرهنگی، ادبی و هنری بین مؤسسات فرهنگی دو کشور، حمایت خواهند کرد. |
کلیت مورد تأیید است. استفاده از ظرفیتهای ادبی در کنار دیگر ظرفیتهای فرهنگی گنجانده شود. |
ماده (7) - همکاری در حوزه فرهنگ 2. طرفها در حد امکانات خود و با هدف دستیابی به شناخت بهتر درباره تمدن و فرهنگ کشور طرف دیگر در کشور خود موارد زیر را تشویق خواهند کرد: الف) مبادله شخصیتهای فرهنگی، [ادبی] و هنری؛ ب) برگزاری هفتههای فرهنگی کشور خود در کشور دیگر ازجمله برگزاری نمایشگاهها، نمایش فیلم، [رویدادهای ادبی]، رویدادهای موسیقی یا [فراهماییهای (کنفرانسهای) علمی، پژوهشی و ترویجی] که شناخت متقابل درباره فرهنگ متبوع خود را بهبود میبخشد، برگزاری این رویدادها از طریق مجاری سیاسی (دیپلماتیک) مورد توافق قرار خواهد گرفت. 3. طرفها همچنین از مبادله اطلاعات و نشریات ادواری [و تولیدات چندرسانهای] در حوزههای فرهنگی، ادبی و هنری بین مؤسسات فرهنگی دو کشور، حمایت خواهند کرد. |
|
ماده (8) - همکاری بین کتابخانهها و مراکز اسناد ملی طرفها همکاری بین کتابخانههای ملی و مراکز اسناد مدارک ملی دو کشور را تشویق خواهند کرد. کتابخانههای ملی و مراکز اسناد ملی دو طرف در زمینه مبادله تجربیات، اطلاعات، کتابها، نشریات ادواری و ریزفیلمها، نسخههای خطی، کارشناس و کارآموز، مشارکت در فراهماییها (کنفرانسها) و نمایشگاههای کتاب، بازدیدهای متقابل و انجام تحقیقات مشترک در طرحهای آموزشی، خدماتی و انتشاراتی همکاری خواهند نمود. |
کلیت مورد تأیید است. جزئیات نیاز به اصلاح دارد. |
ماده (8) - همکاری بین کتابخانهها و مراکز اسناد ملی طرفها [از] همکاری بین کتابخانههای ملی و مراکز اسناد مدارک ملی دو کشور [حمایت] خواهند کرد. کتابخانههای ملی و مراکز اسناد ملی دو طرف در زمینه مبادله تجربیات، اطلاعات، کتابها، نشریات ادواری و ریزفیلمها، نسخههای خطی، [بانکهای اطلاعاتی رقومی (دیجیتال) و برخط (آنلاین)]، کارشناس و کارآموز، مشارکت در فراهماییها (کنفرانسها) و نمایشگاههای کتاب، بازدیدهای متقابل و انجام تحقیقات مشترک در طرحهای آموزشی، خدماتی و انتشاراتی همکاری خواهند نمود. |
|
ماده (9) - همکاری در حوزههای سینما و چندرسانهای طرفها همکاری مستقیم در حوزههای سینما و چندرسانهای بین نهادها، متخصصان و پژوهشگران کشورهای متبوع خود را تشویق خواهند کرد. |
قالبهای این همکاری باید مشخص شود؛ اشاره به ابعادی چون مطالعه و پژوهش، سرمایهگذاری، تأمین زیرساخت، تولید، پخش و توزیع، تبلیغات، جشنواره و رقابت و... میتواند به این قبیل فعالیتهای مشترک چارچوب و قالب مشخصی دهد. البته قیدبخشی به مفاد این ماده باید براساس فرصتسنجی و توانآزمایی هر دو کشور باشد تا امکان همکاری سازنده فراهم شود. |
ماده (9) - همکاری در حوزههای سینما و چندرسانهای طرفها [از همکاری مستقیم بین نهادها، فعالان، متخصصان و پژوهشگران کشورهای متبوع خود در حوزههای هنرهای نمایشی (از قبیل موسیقی زنده، تئاتر و سینما) و چندرسانهای حمایت خواهند کرد. این همکاری در قالبهای مطالعه و پژوهش، سرمایهگذاری، تأمین زیرساخت، تولید، پخش و توزیع، تبلیغات، برگزاری جشنواره و رقابت انجام خواهد شد]. |
|
ماده (10) – تبادل اشخاص و کالاها 1. در چارچوب اجرای این توافقنامه، هر طرف طبق قوانین مربوط لازمالاجرا در کشور خود، تمامی اقدامهای لازم را برای تسهیل ورود و اقامت اتباع کشور دیگر در کشور خود انجام خواهد داد. 2. طرفها همچنین طبق قوانین متبوع لازمالاجرا در کشور خود، واردات و صادرات مجدد مواد و تجهیزات برای اهداف غیرتجاری جهت فعالیتهای فرهنگی، هنری و علمی پیشبینی شده در این موافقتنامه را تسهیل خواهند کرد. |
اصلاحات مورد نیاز در ترجمه
|
ماده (10) – تبادل اشخاص و کالاها 1. در چارچوب اجرای این توافقنامه، هر طرف طبق قوانین مربوط لازمالاجرا در کشور خود، تمامی اقدامهای لازم را برای تسهیل ورود و اقامت اتباع کشور دیگر در کشور خود انجام خواهد داد. 2. طرفها همچنین طبق قوانین متبوع لازمالاجرا در کشور خود، واردات و صادرات مجدد مواد و تجهیزات برای اهداف غیرتجاری جهت فعالیتهای فرهنگی، هنری و علمی پیشبینی شده در این موافقتنامه را تسهیل خواهند کرد. |
|
ماده (11) - تجارت غیرقانونی آثار هنری طرفها براساس قوانین خود و حقوق بینالملل تضمین خواهند کرد اقدامهایی را برای مبارزه با تجارت غیرقانونی آثار هنری، اسناد و دیگر اشیایی که دارای ارزش تاریخی یا باستانی هستند، اتخاذ خواهند کرد |
مطابق کنوانسیون اتخاذ تدابیر لازم برای ممنوع کردن و جلوگیری از ورود و صدور و انتقال مالکیت غیرقانونی اموال فرهنگی که کشور ایران در سال 1975 و جمهوری پرتغال 1985 به آن پیوستهاند، تمامی پیشنیازهای لازم برای پیشگیری از تجارت غیرقانونی آثار تاریخی فرهنگی مورد توافق قرار گرفتهاست (مواد (2) و (5) این کنوانسیون مربوط به مبارزه با اقدامات غیرقانونی است). لذا این ماده توافقنامه در حال حاضر نقشی در تعاملات بین دو کشور ندارد، زیرا عطف به کنوانسیون مذکور، تعهدات جامعتر و کاملتری برای کشورهای عضو تنظیم شده است[3] هر چند این ماده از توافقنامه در بلندمدت بهعنوان ظرفیت بالقوه تعاملات بین دو کشور مطرح است و در صورت خروج هریک از طرفین از کنوانسیون مذکور قابلیت بالفعل شدن را داراست. لذا کلیات این ماده مورد تأیید است. |
ماده (11) - تجارت غیرقانونی آثار هنری طرفها براساس قوانین خود و حقوق بینالملل لازمالاجرا براساس قوانین و مقررات ملی تضمین کنند اقدامهایی را برای مبارزه با تجارت غیرقانونی آثار هنری، اسناد و دیگر اشیایی که دارای ارزش تاریخی یا باستانی هستند، اتخاذ خواهند کرد. |
|
ماده (12) - حراست از میراث ملی 1. طرفها برای حراست از میراث ملی هریک از کشورها، از آثار هنری که براساس این موافقتنامه بهصورت موقت وارد شدهاند، اقدامهای حفاظتی و امنیتی را انجام خواهند داد. 2. طرفها متعهد میشوند از ورود و خروج غیرقانونی آثار هنری با اسناد دارای ارزش تاریخی، باستانی و میراث ملی از قلمرو متبوع خود جلوگیری نمایند. |
بندهای ماده (6) کنوانسیون اتخاذ تدابیر لازم برای ممنوع کردن و جلوگیری از ورود و صدور و انتقال مالکیت غیرقانونی اموال فرهنگی که هر دو کشور عضو آن هستند در مورد پیشنیازهای صدور موقت اموال بین کشورهاست. همچنین ماده (3) این کنوانسیون در مورد جلوگیری از ورود و خروج غیرقانونی آثار مذکور است. لذا طرح این ماده صرفاً ماهیت شکلی و کلیگویی دارد و در تعامل بین دو کشور تأثیری ندارد. هر چند این ماده از توافقنامه در بلندمدت بهعنوان ظرفیت بالقوه تعاملات بین دو کشور مطرح است و در صورت خروج هریک از طرفین از کنوانسیون مذکور قابلیت بالفعل شدن را داراست. لذا کلیات این ماده مورد تأیید است.
ضمناً متن فارسی در بند «2» بین عبارت «هنری» و عبارت «اسناد» از عبارت «با» استفاده کرده است درحالی مطابق ترجمه متن عبارت صحیح «یا» است. |
ماده (12) - حراست از میراث ملی 1. طرفها برای حراست از میراث ملی هریک از کشورها، از آثار هنری که براساس این موافقتنامه بهصورت موقت وارد شدهاند، اقدامهای حفاظتی و امنیتی را انجام خواهند داد. 2. طرفها متعهد میشوند از ورود و خروج غیرقانونی آثار هنری یا اسناد دارای ارزش تاریخی، باستانی و میراث ملی از قلمرو متبوع خود جلوگیری نمایند. |
|
ماده (13) - حمایت از حق نشر (کپیرایت) و حقوق مربوط به آثار فرهنگی و هنری طرفها حمایت از حق نشر (کپیرایت) و حقوق مرتبط طبق قوانین داخلی لازمالاجرا در هر کشور و موافقتنامههای بینالمللی که طرفها عضو آن هستند را تضمین خواهند کرد. |
کلیت مورد تأیید است. |
-- |
|
ماده (14) - همکاری در حوزه ورزش طرفها همکاری بین سازمانهای ورزشی دولتی و غیردولتی در زمینههای آموزش و یادگیری ورزش، مبارزه با زورافزایی (دوپینگ)، مبادله کارشناسان ورزشی و ورزشکاران مرد و زن را ترغیب خواهند کرد. |
ازآنجاکه نقش ورزش در تعاملات بینالمللی چندوجهی و پیچیده است بنابراین استفاده مناسب از ظرفیتهای ورزشی میتواند مزایای اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و دیپلماتیک بههمراه آورد. بهنظر میرسد برخی از زمینههای مهم همکاری در عرصه بینالمللی مورد توجه واقع نشده است که ازجمله میتوان علاوهبر زمینههای مورد اشاره به زمینه اقتصاد ورزش مانند تجارت، سرمایهگذاری و گردشگری ورزشی، و زمینه تبادل فرهنگی مانند برگزاری فستیوالها و کمپهای مشترک اشاره نمود. همچنین پیشنهاد میشود تبادل کارشناسان و مربیان و ورزشکاران در راستای تقویت ورزشهای موردنظر طرفین باشد طوری که هریک از طرفین بتواند از ظرفیت ورزشهای موفق طرف مقابل استفاده نماید. |
ماده (14) - همکاری در حوزه ورزش طرفها همکاری بین سازمانهای ورزشی دولتی و غیردولتی در زمینههای[ اقتصاد ورزشی، تبادل فرهنگی ورزشی، ] آموزش و یادگیری ورزش، مبارزه با زورافزایی (دوپینگ)، مبادله کارشناسان ورزشی و مبادله ورزشکاران مرد و زن در راستای تقویت ورزشهای موردنظر طرفین را ترغیب خواهند کرد. |
|
ماده (15) - همکاری در حوزه جوانان طرفها مبادله و همکاری نهادی در حوزه جوانان را با هدف افزایش درک متقابل درباره سیاستهای مربوط به جوانان و وضعیت جوانان در هریک از دو کشور تشویق خواهند کرد. |
کلیت مورد تأیید است. |
… |
|
ماده (16) - تأسیس انجمنها و مراکز فرهنگی طرفها تأسیس انجمنها و مراکز فرهنگی طرف دیگر را در قلمرو کشور خود مورد حمایت قرار خواهند داد و فعالیت آنها براساس مقررات لازمالاجرا در کشور میزبان خواهد بود. |
مفاد ماده بسیار کلی بوده و در واقع نتیجه طبیعی انعقاد چنین موافقتنامهای است. باید مبتنیبر مطالعات پشتیبان رصدی و وضعیتشناسانه درباره هر دو کشور ـ که پیشنیاز و از شروط لازم تدوین چنین لایحهای است ـ، محورها و اولویتهای موضوعی مشخصی برای تأسیس این انجمنها و مراکز فرهنگی تعیین شود. |
ماده (16) - تأسیس انجمنها و مراکز فرهنگی طرفها تأسیس انجمنها و مراکز فرهنگی طرف دیگر را [با محوریت حوزههای میراث فرهنگی، گردشگری، ورزش، آموزش، پژوهش، رسانه، جوانان و زبان] در قلمرو کشور خود مورد حمایت قرار خواهند داد و فعالیت آنها براساس مقررات لازمالاجرا در کشور میزبان خواهد بود. |
|
ماده(17) - نمایندگان فرهنگی طرفها برای اجرای این موافقتنامه و توسعه مناسبات فرهنگی میتوانند وابسته، رایزن یا نماینده فرهنگی خود را به کشور طرف دیگر اعزام نمایند. |
درحالیکه در ماده (17) موافقتنامه از تعبیر «Cultural Representatives and Advisers» یعنی «نمایندگان و مشاوران فرهنگی» استفاده شده است، در متن فارسی از معادل «وابسته، رایزن و نماینده فرهنگی» برای آن استفاده شده که از منظر گستردگی معادلها صحیح نمیباشد. |
ماده (17) - نمایندگان فرهنگی طرفها برای اجرای این موافقتنامه و توسعه مناسبات فرهنگی [نمایندگان و مشاوران فرهنگی خود را به کشور دیگر اعزام خواهند کرد]. |
|
ماده (18) - جهانگردی طرفها گردشگری بین دو کشور را تشویق و بهترین شیوههای گسترش گردشگری را تبادل خواهند کرد. |
پیشبینی میشود که در سال 2023 حدوداً 17.4 درصدی اقتصاد ملی پرتغال از درآمدهای گردشگری است و در سال 2023 صنعت گردشگری این کشور از پیامدها و آثار جهانی کرونا عبور خواهد کرد. درحالیکه مطابق آخرین آمارها سهم گردشگری از تولید ناخالص ملی کمتر از 7 درصد است. ازآنجاکه جمهوری پرتغال یکی از اعضای ویزای شینگن است که استاندارهای مستقلی برای صدور روادید دارد. بنابراین تسهیلگری در قبال لغو روادید بین کشورها بهعنوان یکی از گزینههای قابل بررسی قابل اعمال نیست. لذا بهنظر میرسد، متن این ماده در قبال شیوههای گسترش روابط گردشگری مبهم است. |
ماده (18) - جهانگردی طرفها گردشگری بین دو کشور را تشویق و بهترین شیوههای گسترش گردشگری[ و تسهیلگری درخصوص صدور روادید گردشگری ] را تبادل خواهند کرد. |
|
ماده (19) - همکاری در حوزه رسانههای جمعی طرفها با تأکید بر اهمیت ارتباطات اجتماعی در افزایش درک متقابل از واقعیتهای اجتماعی ـ فرهنگی دو کشور، علاقه خود را به تشویق روابط مستقیم بین مقامهای مسئول جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال در حوزههای رادیو، تلویزیون، خبرگزاریها و آموزش حرفهای روزنامهنگاری ابراز میدارند. |
مطبوعات و نشریات بهعنوان یک رسانه جمعی اصیل در میان حوزههای مورد اشاره این ماده ذکر نشده است؛ این درحالی است که امروز مطبوعات در جهان با وجود کاهش تیراژ و یا انتشار در قالب نسخه آنلاین و الکترونیکی کماکان مورد ارجاع و اقبال مخاطبان قرار دارند و جریانساز هستند. ازاینرو پیشنهاد میشود حوزه مطبوعات و نشریات نیز به متن ماده افزوده گردد. علاوهبر این ضروری است حوزههای موردنظر این ماده شامل رسانههای جدید همچون شبکههای اجتماعی، پیامرسانها، تلویزیونهای تعاملی (IPTV)، سرویسهای اشتراک ویدئو (VSP) و کاربر محور (UGC) و سامانههای ویدئوی درخواستی ناشر محور برخط (VOD) را دربرگیرد. همچنین بهجای تشویق به روابط بین مقامهایهای مسئول رسانهها که مفسده خیز است به نهادهای رسانهای تصریح شود. هرچند ممکن است منظور از مقامهای مسئول نهادها بوده باشد ولی تصریح بهخود نهادها موجب رفع ابهام میگردد. |
ماده (19) - همکاری در حوزه رسانههای جمعی و جدید طرفها با تأکید بر اهمیت ارتباطات اجتماعی در افزایش درک متقابل از واقعیتهای اجتماعی ـ فرهنگی دو کشور، علاقه خود را به تشویق روابط مستقیم بین نهادهای رسانهای جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال در حوزه[ رسانههای سنتی (شامل رسانههای چاپی: مطبوعات و نشریات، رسانههای الکترونیک: رادیو و تلویزیون و شبکههای ماهوارهای و رسانههای برخط: وبسایتهای شخصی و خبرگزاریهای آنلاین (و رسانههای جدید) شامل شبکههای اجتماعی، پیامرسانها، تلویزیونهای تعاملی (IPTV)، سرویسهای اشتراک ویدئو (VSP) و کاربرمحور (UGC) و سامانههای ویدئوی درخواستی ناشر محور برخط (VOD) ] ابراز میدارند. |
|
ماده (20) - برنامههای همکاری 1. طرفها در اجرای این توافقنامه و برای ایجاد همکاری تفصیلی و تبادل روشها، مجاز خواهند بود برنامههای همکاری را تدوین نمایند که برای یک دوره سهساله نافذ خواهد بود. 2. برنامههای همکاری یکی از اجزای اصلی تعهدات در این موافقتنامه خواهد بود و تعهدات مالی ناشی از اجرای فعالیتهای بعدی میتواند در آن پیشبینی گردد. 3. برنامههای همکاری به امضای کارگروه مشترک خواهد رسید. 4. صرفنظر از مدت زمانی که برای اعتبار برنامههای همکاری در نظر گرفته شده است، و جز درصورتیکه هیچیک از طرفها تمایل خود را به پایان یافتن آن اعلام نکرده باشد، برنامه همکاری مزبور معتبر خواهند بود مگر اینکه برنامه همکاری دیگری به امضا برسد. |
کلیت مورد تأیید است. |
-- |
|
ماده (21) – کارگروه مشترک 1. برای اجرای این موافقتنامه، کارگروه مشترکی متشکل از نمایندگان تعیین شده دو طرف تشکیل خواهد شد و وظیفه آن، اجرای برنامههای همکاری چندساله و تعیین منابع مالی لازم برای آنهاست. 2. این کارگروه مشترک حداقل هر سه سال یکبار بهصورت متناوب در ایران و پرتغال تشکیل جلسه خواهد داد. |
کلیت مورد تأیید است. نیاز به اصلاحیه با توجه به متن انگلیسی است. |
ماده (21) – کارگروه مشترک 1. برای اجرای این موافقتنامه، کارگروه مشترکی متشکل از نمایندگان تعیین شده دو طرف تشکیل خواهد شد و وظیفه آن، اجرای برنامههای همکاری چندساله و تعیین منابع مالی لازم برای آنهاست. 2. این کارگروه مشترک[باید]حداقل هر سه سال یکبار بهصورت متناوب در ایران و پرتغال تشکیل جلسه خواهد داد. |
|
ماده (22) – ترتیبات مالی فعالیتها، برنامهها یا طرحهایی که به موجب این موافقتنامه انجام میشوند منوط به تأمین منابع مالی و نیروی انسانی مورد نیاز ازسوی دو طرف و طبق قوانین و مقررات لازمالاجرای هریک از طرفها خواهد بود. |
ازآنجاکه تناسبی بین حجم و کیفیت فعالیتهای تعریف شده برای دو طرف وجود ندارد، ممکن است که تعادلی در تعریف فعالیتها بین دو کشور برقرار نگردد. |
ماده (22) – ترتیبات مالی فعالیتها، برنامهها یا طرحهایی که به موجب این موافقتنامه انجام میشوند منوط به تأمین منابع مالی و نیروی انسانی مورد نیاز ازسوی دو طرف و طبق قوانین و مقررات لازمالاجرای هریک از طرفها[و همچنین ایجاد تعادل دوجانبه در تعریف فعالیت، برنامه یا طرح بین دو کشور] خواهد بود. |
|
ماده (23) – تعهدات بینالمللی این موافقتنامه بر تعهدات بینالمللی که طرفها پذیرفتهاند، تأثیری نخواهد داشت. |
مورد تأیید است. |
... |
|
ماده (24) – حلوفصل اختلافها هرگونه اختلاف ناشی از تفسیر با اجرای این موافقتنامه، بهصورت دوستانه از طریق مشورت و یا مذاکره بین طرفها از مجاری سیاسی (دیپلماتیک) حلوفصل خواهد شد. |
بهتر بود برای رفع اختلافات سازوکارهای مشخص و رسمی تشریح میگردید و فرایند مذکور را دارای سطوحی مینمود. بهطور مثال از ظرفیت ماده (21) در کنار تشکیل سازوکاری مستقل برای رفع رجوع مسئله بهرهبرداری مینمود. در این ماده به اشتباه در بین دو واژه «تفسیر» و «اجرا» از حرف ربط «با» به جای «یا» استفاده شده است. |
ماده (24) – حلوفصل اختلافها هرگونه اختلاف ناشی از تفسیر یا اجرای این موافقتنامه، بهصورت دوستانه [ابتدا از طریق سازوکار کارگروه مشترک ماده (21) و در صورت لزوم در گام بعد ] از طریق مشورت و یا مذاکره بین طرفها از مجاری سیاسی (دیپلماتیک) حلوفصل خواهد شد. |
|
ماده (25) – اصلاحات 1. این موافقتنامه میتواند براساس درخواست هریک از طرفین اصلاح شود. 2. اصلاحات طبق مفاد ماده (27) این موافقتنامه لازمالاجرا خواهد شد. |
عنوان ماده (25) موافقتنامه عبارت است از «اصلاح» که بهصورت جمع و «اصلاحات» عنوان شده است.
|
ماده (25) – اصلاح 1. این موافقتنامه میتواند براساس درخواست هریک از طرفین اصلاح شود. اصلاحات[ باید] طبق مفاد ماده (27) این موافقتنامه لازمالاجرا شود. |
|
ماده (26) – مدت اعتبار و خاتمه 1. این توافقنامه برای یک دوره پنجساله معتبر باقی خواهد بود و بهصورت خودکار برای دورههای مشابه دیگر تمدید خواهد شد، مگر اینکه هریک از طرفها 6 ماه پیش از پایان مدت اعتبار آن، بهصورت کتبی و از طریق مجاری سیاسی (دیپلماتیک) خاتمه آن را اعلام کند. 2. خاتمه این موافقتنامه، تأثیری بر ترتیبات در حال اجرا نخواهد داشت و تا تاریخ تکمیل آنها معتبر خواهند بود. |
در صورت تمدید خودکار توافقنامه، سازوکاری برای لغو توافقنامه در نظر گرفته نشده است. درصورتیکه پروژهای 10 ساله یا بیست ساله ازسوی جمهوری پرتغال در ایران تعریف شود با شرایط موجود در ماده (26) امکان لغو آن فراهم نیست. |
ماده (26) – مدت اعتبار و خاتمه 1. این توافقنامه برای یک دوره پنجساله معتبر باقی خواهد بود و بهصورت خودکار برای دورههای مشابه دیگر تمدید خواهد شد، مگر اینکه هریک از طرفها 6 ماه پیش از پایان مدت اعتبار آن، بهصورت کتبی و از طریق مجاری سیاسی (دیپلماتیک) خاتمه آن را اعلام کند. [تبصره: هریک از طرفین میتوانند در صورت تمدید خودکار توافقنامه، هر زمان تمایل به لغو توافقنامه داشتند موارد را بهصورت کتبی و از طریق مجاری سیاسی (دیپلماتیک) به یکدیگر اعلام نمایند]. 2. خاتمه این موافقتنامه، تأثیری بر ترتیبات در حال اجرا نخواهد داشت و تا تاریخ تکمیل آنها معتبر خواهند بود. [تبصره: هریک از طرفین میتوانند در صورت لغو توافقنامه در هر زمان از طریق طرفین، نسبت به لغو ترتیبات در حال اجرا بهصورت کتبی از طریق مجاری سیاسی (دیپلماتیک) به یکدیگر اعلام وضعیت نمایند و در صورت لزوم از ظرفیت ماده (24) این توافقنامه در مورد وضعیت آینده ترتیبات مذکور تصمیم گیری نمایند]. |
|
ماده (27) – لازمالاجرا شدن این موافقتنامه سی روز پس از تاریخ دریافت آخرین اطلاعیه هریک از طرفها بهصورت کتبی و از طریق مجاری سیاسی (دیپلماتیک) مبنیبر اینکه تشریفات داخلی مورد نیاز برای لازمالاجرا شدن آن طی شده است، لازمالاجرا خواهد شد. برای گواهی مراتب بالا، امضاکنندگان زیر که طرف دولتهای خود بهطور مقتضی مجاز شدهاند این موافقتنامه را امضا کردهاند. این موافقتنامه در تهران در تاریخ 6 بهمن ماه 1393 هجری شمسی برابر با 26 ژانویه 2015 میلادی در دو نسخه اصلی به زبانهای فارسی، پرتغالی و انگلیسی تنظیم گردید که تمامی متون دارای اعتبار یک سال میباشند. در صورت اختلاف در تفسیر متن انگلیسی ملاک خواهد بود. |
مورد تأیید است. |
.... |
مأخذ : نگارندگان.
لایحه موافقتنامه همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و جمهوری پرتغال در حوزههای زبان، آموزش، فرهنگ، ورزش، جوانان، گردشگری و رسانههای جمعی با شماره ثبت 204 اعلام وصول شد. این لایحه بدون توجه به ظرفیتها، نیازها و قابلیتهای بالقوه و بالفعل دو کشور تدوین شده است و برخی از مواد آن قبلاً در کنوانسیونهای بینالمللی که دو کشور در آن عضویت دارند، نیز وجود دارد (بهطور مثال ماده (11) و (12)). محتوای لایحه نشان میدهد که توجه به ارزشهای بومی و اتصال نقطه به نقطه نیازهای هر کشور به ظرفیتهای کشور دیگر پیشفرض تدوین نبوده است و موافقتنامه نسخهای مبتنیبر کلیگویی و بدون توجه به حل مسائل کشور در تعامل با سایر کشورهاست.
همچنین نبود توجه به تناسب فعالیتها و طرحهای مطرح شده در ماده (22) این امکان وجود دارد که موافقتنامه موجب تعریف فعالیتها و برنامهها یا طرحهایی هدایت شود که برای هر دو کشور دارای بار مالی و عملیاتی متناسبی نداشته باشد. برای این موضوع نه نقشه راه و نه سازوکار نظارتی قابل توجهی در نظر گرفته نشده است. شایان ذکر است مطابق ماده (20) این موافقتنامه، استمرار اعتبار برنامههای همکاری مشترک تعریف شده بدون توجه به اتمام موافقتنامه نیز نقطه ضعف جدی این برنامه به حساب میآید. زیرا این امکان وجود دارد در بازه زمانی محدودی که موافقتنامه جریان دارد، طرحها یا برنامههایی با افق زمانی بلندمدت برای هرکدام از طرفین تعریف شود و با فسخ این موافقتنامه، این اقدامهای بهعنوان تعهد کاری باقی بماند. علاوهبر نکات ذکر شده پیشنهاد میشود تبصره مادهواحده بهشرح ذیل اصلاح شود:
تبصره: رعایت اصول (۷۷) و (۱۲۵) و (۱۳۹) و (152) و (153) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اجرا و اصلاح این موافقتنامه الزامی است.
با توجه به آنچه گفته شد تصویب لایحه حاضر به شرط رعایت اصلاحات بیان شده بلامانع است.