در سراسر جهان، همزمان با پیشرفت و تغییرات اقتصادی-اجتماعی، تغییرات و بهعبارتی گذار جمعیتی نیز آغاز شد. طی فرایند گذار جمعیتی و با بهبود شرایط بهداشتی، ابتدا مرگ و میر کاهش یافت و نقش باروری بر رشد جمعیت تقویت شد؛ با اینحال، در ادامه فرایند گذار، با کاهش باروری به سطح جانشینی، و کمتر از آن، از میزان تأثیرگذاری این عامل نیز کاسته شد. با کاهش و نیز همگرایی روندهای تولد و مرگومیر بین مناطق و کشورهای مختلف جهان، «مهاجرت و جابهجایی جمعیت» نقش جدیتری در تحولات اجتماعی ایفا کرد.
مهاجرت داخلی (درون استانی و بین استانی) یکی از مهمترین عوامل تغییرات جمعیتی و رشد جمعیت شهرستانها و استانهای کشور است و اولین و مهمترین دلیلی که اغلب مطالعات برای مهاجرت به آن اشاره دارند «عدم تعادل منطقهای در برخورداری از مواهب اقتصادی و در نتیجه جستجوی شغل» بوده است. مهاجرت داخلی از یک سو عاملی تعیین کننده در تغییرات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در سطح شهرستانها و استانهای کشور است و از سوی دیگر، تأثیر بسیار مهمی در توزیع و بازتوزیع جمعیت در سطح واحدهای جغرافیایی و در نتیجه توازن و تعادل جمعیتی در استانها و مناطق جغرافیایی کوچک مقیاستر مانند شهرستانها و روستاها دارد. با توجه به اهمیت مهاجرت و پیامدهای آن، بیش از نیمی از مطالعات در حوزه مهاجرت داخلی در ایران به بررسی عوامل و بسترهای زمینهساز مهاجرت داخلی پرداختهاند، و نتایج این مطالعات حکایت از آن دارند که مهاجرت به عنوان یک مسئله جمعیتی و اجتماعی نمیتواند یک رفتار تصادفی باشد.
از این رو و به منظور پر کردن برخی از شکافهای تحقیقاتی و ارائه تحلیلی دقیق برای سیاستگذاری در این حوزه، در مطالعه حاضر سعی شده تا در وهله اول بر اساس دادههای سرشماریهای 1385-1375 و 1390-1385، علل مهاجرت و تفاوتهای آن بر حسب سن، جنس و مناطق جغرافیایی (شهری و روستایی و استانی) تجزیه و تحلیل شود؛ و در گام دوم بر اساس دادههای آمارگیری نیروی کار در یک دهه اخیر (1399-1390) علل مهاجرت به تفکیک محل سکونت بررسی شود. در مرحله سوم با استفاده از دادههای مهاجرت استانها در سرشماریهای 1385، 1390 و 1395، تحلیلی هر چند مختصر و توصیفی از ارتباط مهاجرت داخلی با نرخهای اشتغال و بیکاری و سطح توسعه انسانی استانهای کشور برقرار شود.
نتایج این مطالعه نشان داد که مهاجرت داخلی در ایران تا حدود زیادی با علل و عوامل اقتصادی به ویژه عوامل مربوط به کار و شاخصهایی مانند اشتغال و بیکاری پیوند خورده است. حدود 20 تا 25 درصد از علل و دلایل مهاجران برای مهاجرت طی 25 سال اخیر (1400-1375)، عوامل اقتصادی و به ویژه عوامل مربوط به اشتغال (جستجوی کار، جستجوی کار بهتر، انتقال شغلی) بوده است. همچنین، یافتهها نشان داد که استانهای مهاجرفرست در مقایسه با استانهای مهاجرپذیر، به طور محسوسی نرخ بیکاری بالاتری به ویژه در میان فارغ التحصیلان دانشگاهی داشتند.
مهاجرت داخلی و علل آن در ایران سن گزین و جنس گزین است؛ یعنی بخش زیادی از مهاجرتها در سنین جوانی رخ میدهند، افراد در سنین مختلف به دلایل متفاوتی مهاجرت میکنند و علت مهاجرت مردان و زنان متفاوت است. تأثیر تحصیلات بر مهاجرت در هر دو جنس، از سنین 10 سالگی کم کم نمایان میشود و تا سنین 24-20 سالگی به عنوان یک علت مهم در مهاجرت افراد همچنان نقش ایفا میکند. تفاوتهای جنسیتی در علل مهاجرت از سنین 15 سالگی به بعد آَشکار شده و تا آخرین گروههای سنی ادامه مییابد. در حالی که در زنان علت مهاجرت در همه سنین عمدتاً پیروی از خانوار ذکر شده است، در مردان این قضیه متفاوت است. در هر دو دوره مورد مطالعه، چه در کل جمعیت و چه در شهرها و روستاها (علیرغم تفاوتهای جزیی)، در مردان، در سنین 24-20 سالگی و 29-25 سالگی انجام یا پایان خدمت و در سنین 25 و بیشتر عوامل مربوط به کار (و همچنین در دوره 1390-1385، علت دستیابی به مسکن) برجسته و مهم هستند.
بنابراین، به طور ضمنی، توزیع سنی- جنسی و تغییرات ساختار سنی نقش مهمی در مهاجرت ایفا میکند. تغییر ساختار سنی ممکن است روندهای مهاجرت در آینده را تحت تأثیر قرار دهد و حتی میتواند در آینده نقش عوامل مربوط به کار را برجستهتر کند. با ورود نسلهای بیشزایی جمعیت (دهه 60) به سنینی که در آن مهاجرت عمدتاً به دلایل اقتصادی و عوامل مربوط به کار (یعنی سنین جوانی و بزرگسالی) صورت میگیرد، به دلیل حجم زیاد آنها، خود به خود عوامل اقتصادی و مربوط به کار اهمیت بیشتری مییابد. توسعه انسانی، به عنوان یک شاخص با مقیاسهای بهداشت، آموزش و رفاه (درآمد سرانه)، همواره مهاجرتهای بین استانی را تحت تأثیر قرار داده است. مهاجرت داخلی در ایران از مناطق با توسعه کمتر به سمت مناطق با توسعه بیشتر و از نواحی مرزی به سمت نواحی مرکزی جریان دارد. در هر سه مقطع مورد مطالعه (1385، 1390 و 1395) در استانهای با سطح توسعه انسانی بالاتر، عمدتاً خالص مهاجرتی مثبت، و در استانهای با سطح توسعه انسانی پایینتر، عمدتاً خالص مهاجرتی منفی بود.
با توجه به یافته ها و نتیجه این گزارش، به نظر می رسد علل و پیشرانهای مهاجرت داخلی چند بعدی و پیچیده است و اگر تنها بر یک عامل تاکید شود سادهانگاری است. از جمله مهم ترین این عوامل می توان به عوامل مربوط به کار و اشتغال (اقتصادی) و نابرابری های موجود در توسعه انسانی (آموزش، بهداشت و رفاه) اشاره کرد. به عنوان نتیجه نهایی، توسعه همه جانبه، متوازن و کاهش نابرابری بین مناطق جغرافیای کشور (چه شهری و روستایی و چه استانی) تا حد زیادی میتواند جریانهای مهاجرت داخلی در کشور را تعدیل و مدیریت آن را بهبود دهد.
پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی
به منظور مدیریت نظاممند و برنامهریزی بهتر برای مهاجرت داخلی سیاستهای زیر پیشنهاد میشود:
مهاجرت داخلی (درون استانی و بین استانی) یکی از مهمترین عوامل تغییرات جمعیتی و رشد جمعیت شهرستانها و استانهای کشور است. مهاجرت داخلی از یک سو، عاملی تعیین کننده در تغییرات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در سطح شهرستانها و استانهای کشور است و از سوی دیگر، تأثیر بسیار مهمی در توزیع و بازتوزیع جمعیت در سطح واحدهای جغرافیایی و در نتیجه توازن و تعادل جمعیتی در استانها و مناطق جغرافیایی کوچک مقیاستر مانند شهرستانها و روستاها دارد. با توجه به اهمیت مهاجرت و پیامدهای آن چه در مبدأ و چه در مقصد، مطالعه و بررسی زمینهها، عوامل و دلایلی که مهاجرت به خاطر آنها رخ میدهد، حجم بزرگی از ادبیات موضوع را به خود اختصاص داده است. بیش از نیمی از مطالعات در حوزه مهاجرت داخلی در ایران به بررسی عوامل و بسترهای زمینهساز مهاجرت داخلی پرداختهاند و نتایج این مطالعات حکایت از آن دارد که مهاجرت به عنوان یک مسئله جمعیتی و اجتماعی نمیتواند یک رفتار تصادفی باشد. درصورتی که وضعیت اجتماعی-اقتصادی موجود نتواند نیازهای افراد را تأمین کند، فرد انگیزه جابجایی به مناطقی که شانس بیشتری برای رفع نیازها و محرومیتها را دارد، پیدا خواهد کرد.
اولین و مهمترین دلیلی که اغلب مطالعات به آن اشاره دارند عامل اقتصادی و در زیر مجموعه آن اشتغال (جستجوی کار و جستجوی کار بهتر) بوده است. از اینرو، همواره عامل اقتصادی از علل مسلط مهاجرت افراد در مطالعات مورد بررسی شناخته شده است. با این حال، عوامل اجتماعی مانند تمایل به افزایش سطح تحصیلات که در سالهای اخیر بسیار مورد توجه بوده است، از دیگر علل و عواملی است که مهاجران به آن اشاره داشتهاند. بسیاری از دلایلی که مهاجران به عنوان انگیزهها و علل مهاجرت خود در سطح خرد به آن اشاره میکنند، در واقع ارتباط مستقیمی با عوامل و پیشرانهای مهاجرت در سطح کلان دارد. در سطح کلان به عواملی مانند تفاوتهای منطقهای در نتیجه توسعه نامتوازن و بهرهمندی متفاوت و نامتناسب استانها و شهرستانهای کشور از امکانات رفاهی، تحصیلی و بهداشتی اشاره شده است که مهاجران را به جابهجایی از مناطق با سطح توسعه پایینتر به مناطق با سطح توسعه بالاتر در جهت جستجوی فرصتهای اقتصادی و اجتماعی برابر ترغیب میکند. مطالعات بسیاری در نتایج خود به این نکته اشاره داشتهاند که مهاجرت در واقع پاسخی به این تفاوتها و نابرابریها است[1]. از سویی باید علاوه بر عوامل اقتصادی – اجتماعی به عوامل محیطی مانند تغییرات آب و هوایی، خشکسالی ها و مخاطرات طبیعی اشاره کرد که خود تبعات و مشکلات اقتصادی به دنبال دارد و به عنوان انگیزه ای برای مهاجرت مطرح است، هرچند ارایه شواهد تجربی در این باره دشوار است.
همانطور که مشاهده می شود، علل و پیشران های مهاجرت پیچیده و چند بعدی است و بررسی همه ابعاد آن در یک مطالعه امکان پذیر نیست. با این حال مطالعاتی که به بررسی علل و عوامل مهاجرت داخلی پرداختهاند، عمدتاً در یک مقطع کوتاه زمانی تمرکز یافتهاند و کمتر به جزییات سنی و جنسی و تفاوتهایی که ممکن است در هر سن و جنس از حیث علل مهاجرت وجود داشته باشد، توجه داشتهاند. علاوه بر این، عدم وجود داده برای علل مهاجرت در سرشماری 1395 و برگزار نشدن سرشماری در سال 1400 باعث شده که این مطالعات تا سال 1390 محدود شوند. همچنین عمده تحلیلهای انجام شده در این مطالعات در سطح خرد و بر اساس دادههایی است که از مهاجران درباره علل مهاجرت در سرشماریها پرسیده شده و تلاش اندکی برای در ارتباط قرار دادن مهاجرت داخلی با سطح توسعه استانهای کشور به ویژه توسعه انسانی (شامل رفاه اقتصادی، تحصیلات و بهداشت) در سطح کلان صورت گرفته است.
از این رو و به منظور پر کردن برخی از شکافهای تحقیقاتی و ارائه تحلیلی دقیق برای سیاستگذاری در این حوزه، در مطالعه حاضر سعی شده تا در وهله اول بر اساس دادههای سرشماریهای 1385-1375 و 1390-1385 علل مهاجرت و تفاوتهای آن بر حسب سن، جنس و مناطق جغرافیایی (شهری و روستایی و استانی) تجزیه و تحلیل شود؛ و در گام دوم بر اساس دادههای آمارگیری نیروی کار در یک دهه اخیر (1399-1390) علل مهاجرت به تفکیک محل سکونت بررسی شود. در مرحله سوم با استفاده از دادههای مهاجرت استانها در سرشماریهای 1385، 1390 و 1395، تحلیلی هر چند مختصر و توصیفی از ارتباط مهاجرت داخلی با نرخهای اشتغال و بیکاری و سطح توسعه انسانی استانهای کشور برقرار شود.
در سرشماریهای 1385 و 1390 دادهای تحت عنوان علل مهاجرت از مهاجرانی که در طول دوره 5 یا 10 ساله قبل از سرشماری محل اقامت خود را تغییر دادهاند، گردآوری شده است. تحلیلهای این بخش عمدتاً بر اساس این دادهها و سوالی است که درباره علل مهاجرت در سرشماری از مهاجران وارد شده پرسیده شده است.
در جداول شماره (1) و (2)، تعداد و درصد کسانی که علل مهاجرت خود را ذکر کردهاند، به تفکیک جنس و محل سکونت، ارائه شده است. در سرشماری 1385 (مقطع زمانی 1385-1375) از کل جمعیت مهاجران، عوامل مربوط به کار و اشتغال (شامل علل جستجوی کار، جستجوی کار بهتر و انتقال شغلی) حدود 19 درصد، تحصیلات یا پایان آن حدود 10 درصد، انجام یا پایان خدمت حدود 10 درصد و پیروی از خانوار حدود 46 درصد از علل مهاجرت را به خود اختصاص دادهاند. اگر علتِ مبهم پیروی از خانوار کنار گذاشته شود، بیش از یک سوم از کل علل مهاجرت (با حذف علت پیروی از خانوار) به عوامل مربوط به کار و اشتغال اختصاص مییابد.
در سرشماری 1390 (مقطع زمانی 1390-1385) یک علت دیگر با عنوان دستیابی به مسکن نیز به گزینهها اضافه شده و بدین ترتیب از کل جمعیت مهاجران، عوامل مربوط به کار و اشتغال (شامل علل جستجوی کار، جستجوی کار بهتر و انتقال شغلی) حدود 15 درصد، دستیابی به مسکن حدود 11 درصد، تحصیلات یا پایان آن حدود 14 درصد، انجام یا پایان خدمت حدود 6 درصد و پیروی از خانوار حدود 46 درصد از علل مهاجرت را به خود اختصاص دادهاند. مانند مورد قبل، اگر علت مبهم پیروی از خانوار کنار گذاشته شود و در عین حال دستیابی به مسکن نیز جزو عوامل اقتصادی محسوب شود، حدود 45 درصد از کل علل مهاجرت (با حذف علت پیروی از خانوار) به عوامل مربوط به کار و اشتغال و دستیابی به مسکن اختصاص مییابد و اهمیت عوامل اقتصادی به ویژه اشتغال در مهاجرت بیش از پیش نمایان میشود.
در هر دو مقطع (مقطع زمانی 1385-1375) و (مقطع زمانی 1390-1385) اهمیت عوامل مربوط به کار و اشتغال در مردان بسیار بیشتر از زنان و در شهرها بیشتر از روستاها بوده است. درباره تحصیلات در هر دو مقطع، تفاوت جنسیتی از لحاظ درصد سهمی تحصیلات از کل علل مهاجرت، اندک و به نفع زنان بوده است. همچنین با توجه به این که شهرها امکانات تحصیلی بیشتری دارند، مهاجران وارد شده به آنها بیشتر از روستاها، تحصیلات را به عنوان دلیل خود برای مهاجرت ذکر کردهاند. انجام یا پایان خدمت به عنوان یک دلیل اختصاصی ویژه مردان در سرشماری 1390 بیشتر از سرشماری 1385 به عنوان یک دلیل برای مهاجرت برجسته بوده است. از آنجا که در ایران عمدتاً مردان نانآور خانواده هستند و درصد اشتغال و نیروی فعال زنان پایین است، پیروی از خانوار در زنان در مقایسه با مردان، نقش بسیار مهمتری به عنوان یک علت مهاجرت دارد؛ با این حال، تفاوتهای جنسیتی در این باره، در مقطع دوم (سرشماری 1390) کاهش یافته است.
جدول 1. علل مهاجرت در ایران طی دوره 1385-1375 و 1390-1385 به تفکیک محل سکونت و جنس (تعداد)
|
کل |
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
دستیابی به مسکن |
عوامل مربوط به کار |
جنس و محل سکونت |
دوره |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
||||||||
|
12148148 |
1811779 |
5589508 |
1250714 |
1199718 |
|
2296429 |
623603 |
609791 |
1063035 |
کل |
1385-1375 |
|
5393153 |
714365 |
3903626 |
|
538267 |
|
236895 |
90624 |
52819 |
93452 |
زن |
|
|
6754996 |
1097414 |
1685883 |
1250714 |
661451 |
|
2059534 |
532979 |
556972 |
969583 |
مرد |
|
|
8999708 |
1336651 |
4206674 |
668633 |
1021325 |
|
1766425 |
524602 |
464530 |
777293 |
شهر |
|
|
3148438 |
475127 |
1382834 |
582081 |
178392 |
|
530004 |
99001 |
145261 |
285742 |
روستا |
|
|
5534666 |
471964 |
2558095 |
320845 |
772645 |
585992 |
825125 |
250088 |
210341 |
364696 |
کل |
1390-1385 |
|
2626106 |
218180 |
1801175 |
|
372084 |
142293 |
92374 |
31645 |
22217 |
38512 |
زن |
|
|
2908560 |
253784 |
756920 |
320845 |
400561 |
443699 |
732751 |
218443 |
188124 |
326184 |
مرد |
|
|
4302086 |
379846 |
1980996 |
174270 |
663388 |
434507 |
669079 |
220187 |
166269 |
282623 |
شهر |
|
|
1232580 |
92118 |
577099 |
146575 |
109257 |
151485 |
156046 |
29901 |
44072 |
82073 |
روستا |
|
ماخذ: سرشماری 1385 و 1390 کشور.
جدول.2. علل مهاجرت در ایران طی دوره 1385-1375 و 1390-1385 به تفکیک محل سکونت و جنس (درصد)
|
کل |
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
دستیابی به مسکن |
عوامل مربوط به کار |
جنس و محل سکونت |
دوره |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
||||||||
|
100 |
14/91 |
46/01 |
10/30 |
9/88 |
- |
18/90 |
5/13 |
5/02 |
8/75 |
کل |
1385-1375 |
|
100 |
13/25 |
72/38 |
0 |
9/98 |
- |
4/39 |
1/68 |
0/98 |
1/73 |
زن |
|
|
100 |
16/25 |
24/96 |
18/52 |
9/79 |
- |
30/49 |
7/89 |
8/25 |
14/35 |
مرد |
|
|
100 |
14/85 |
46/74 |
7/43 |
11/35 |
- |
19/63 |
5/83 |
5/16 |
8/64 |
شهر |
|
|
100 |
15/09 |
43/92 |
18/49 |
5/67 |
- |
16/83 |
3/14 |
4/61 |
9/08 |
روستا |
|
|
100 |
8/53 |
46/22 |
5/80 |
13/96 |
10/59 |
14/91 |
4/52 |
3/80 |
6/59 |
کل |
1390-1385 |
|
100 |
8/31 |
68/59 |
0 |
14/17 |
5/42 |
3/52 |
1/21 |
0/85 |
1/47 |
زن |
|
|
100 |
8/73 |
26/02 |
11/03 |
13/77 |
15/25 |
25/19 |
7/51 |
6/47 |
11/21 |
مرد |
|
|
100 |
8/83 |
46/05 |
4/05 |
15/42 |
10/10 |
15/55 |
5/12 |
3/86 |
6/57 |
شهر |
|
|
100 |
7/47 |
46/82 |
11/89 |
8/86 |
12/29 |
12/66 |
2/43 |
3/58 |
6/66 |
روستا |
|
ماخذ: همان.
در جداول 3 و 4، تعداد و درصد کسانی که علل مهاجرت خود را ذکر کردهاند، به تفکیک استان محل سکونت طی دوره 1385-1375 (در سرشماری 1385)، ارائه شده است. مهاجران وارد شده به استان یزد با فاصله درصدی نسبتاً زیادی در مقایسه با استانهای دیگر، علت مهاجرت خود را عوامل مربوط به کار و اشتغال ذکر کردهاند. یک احتمال این است که به دلیل فرصتهای شغلی که در این استان وجود دارد، مهاجران، آن را به عنوان مقصد مهاجرت خود برگزیده باشند. همانطور که در ادامه آمده است، استان یزد ویژگیهای اقتصادی نسبتاً جذابی دارد که از آن جمله میتوان به پایین بودن نرخ بیکاری اشاره کرد که آن را به مقصد مطلوب مهاجران نیروی کار در دهه 1385-1375 تبدیل کرده است. اکثریت استانهای دیگر در حدود میانگین کشوری، عوامل مربوط به کار را به عنوان دلیل مهاجرت خود عنوان کردهاند.
به همین ترتیب در جداول 5 و 6، تعداد و درصد کسانی که علل مهاجرت خود را ذکر کردهاند، به تفکیک استان محل سکونت طی دوره 1385-1375 (در سرشماری 1385)، ارائه شده است. نباید از نظر دور داشت که این ارقام هم مهاجران درون استانی و هم مهاجرت بین استانی را شامل میشود؛ بنابراین در تحلیل این یافتهها باید بیشتر دقت و احتیاط کرد. به عنوان مثال، در این دوره زمانی بیشترین درصد مهاجران وارد شده به علت عوامل مربوط به کار و اشتغال به استانهای لرستان و کرمانشاه اختصاص یافته است که ممکن است به تحلیل کاملاً متفاوتی نسبت به آنچه درباره استان یزد گفته شد، نیاز باشد. این دو استان در مقایسه با سایر استانها از نظر اقتصادی وضعیت مطلوبی ندارند و دارای بیشترین خالص مهاجرتی منفی بین استانی در این دوره بودند، با این حال، احتمالاً حجم جابهجایی درون استانی و مهاجران درون استانی که به دلایل اقتصادی در درون استان جابجا شدهاند بالا بوده و سهم درصدی کسانی که برای جستجوی کار و جستجوی کار بهتر، در درون استان، به مناطق نسبتاً توسعه یافتهتر استان مهاجرت کردهاند را افزایش داده است. در نتیجه در تحلیل این ارقام باید کاملاً محتاط بود و اگر علل مهاجرت به تفکیک درون استانی و بین استانی موجود بود، تحلیل بهتری میشد ارائه داد.
یک نکته دیگر که در مقایسه دو مقطع درباره عوامل مربوط به کار به چشم میآید مربوط به مهاجران با منشأ خارج از کشور است. در مقایسه با مقطع 1385-1375 که عوامل مربوط به کار حدود 20 درصد بوده در مقطع 1390-1385 این رقم به حدود 45 درصد افزایش یافته و 25 درصد بیشتر شده است. هر چند ممکن است بخشی از این مهاجران به داخل، اتباع بوده باشند ولی احتمالاً مشوقهایی که در این دوره برای برگشت مهاجران خارج از کشور در نظر گرفته شد بیتأثیر نبوده است و افزایش این رقم نشان میدهد که اگر شرایط اقتصادی و کار مهیا باشد، مهاجران خارج از کشور تمایل زیادی به برگشت بخاطر این دلیل خواهند داشت.
جدول 3. علل مهاجرت در ایران طی دوره 1385-1375 به تفکیک استان محل سکونت (تعداد)
|
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
استان |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
|||||
|
69481 |
264126 |
83095 |
54351 |
122338 |
30002 |
34941 |
57395 |
آذربایجان شرقی |
|
55676 |
205075 |
83863 |
44414 |
83074 |
21854 |
22858 |
38362 |
آذربایجان غربی |
|
24440 |
126125 |
21937 |
28310 |
54113 |
10517 |
14823 |
28773 |
اردبیل |
|
123698 |
313793 |
60928 |
66681 |
111488 |
33956 |
32232 |
45300 |
اصفهان |
|
11073 |
45079 |
19872 |
13931 |
18361 |
7573 |
3321 |
7467 |
البرز |
|
26519 |
78287 |
24841 |
15076 |
33762 |
13610 |
7443 |
12709 |
ایلام |
|
488556 |
1061844 |
186633 |
124887 |
333104 |
97568 |
102926 |
132610 |
بوشهر |
|
19955 |
67981 |
9290 |
20422 |
29486 |
8516 |
7727 |
13243 |
تهران |
|
12856 |
55580 |
22209 |
27856 |
27915 |
8381 |
6873 |
12661 |
چهارمحال و بختیاری |
|
104574 |
395661 |
87437 |
102906 |
180208 |
45525 |
53582 |
81101 |
خراسان جنوبی |
|
16001 |
69415 |
13331 |
25417 |
35789 |
8628 |
8679 |
18482 |
خراسان رضوی |
|
109744 |
318578 |
89206 |
56063 |
116662 |
41015 |
26350 |
49297 |
خراسان شمالی |
|
16453 |
86528 |
14004 |
22786 |
37620 |
7149 |
10092 |
20379 |
خوزستان |
|
13525 |
49697 |
18566 |
13991 |
21604 |
6881 |
5636 |
9087 |
زنجان |
|
46814 |
134818 |
52746 |
24687 |
66009 |
25182 |
13561 |
27266 |
سمنان |
|
95399 |
260783 |
65610 |
110486 |
128917 |
40850 |
33266 |
54801 |
سیستان و بلوچستان |
|
37232 |
111470 |
19160 |
16045 |
36544 |
7623 |
10018 |
18903 |
فارس |
|
17654 |
62324 |
7642 |
11367 |
22254 |
6597 |
6697 |
8960 |
قزوین |
|
31939 |
144284 |
48675 |
31773 |
60881 |
15051 |
14841 |
30989 |
قم |
|
54543 |
153629 |
37593 |
62137 |
72471 |
20174 |
17522 |
34775 |
کردستان |
|
33662 |
168836 |
68269 |
33600 |
74122 |
22121 |
16212 |
35789 |
کرمان |
|
21760 |
76969 |
6072 |
23647 |
27335 |
8257 |
6338 |
12740 |
کرمانشاه |
|
35370 |
136407 |
25832 |
25149 |
47526 |
12398 |
13458 |
21670 |
کهگیلویه و بویراحمد |
|
70841 |
227536 |
29490 |
37116 |
93717 |
21483 |
26372 |
45862 |
گلستان |
|
32241 |
132288 |
25415 |
33196 |
58544 |
16425 |
13788 |
28331 |
گیلان |
|
72995 |
228811 |
37756 |
49427 |
85405 |
24802 |
24437 |
36166 |
لرستان |
|
29492 |
123040 |
16855 |
26337 |
55701 |
11725 |
15997 |
27979 |
مازندران |
|
29146 |
95180 |
30283 |
26448 |
46357 |
17862 |
9924 |
18571 |
مرکزی |
|
35856 |
165054 |
19413 |
30634 |
74289 |
15397 |
20423 |
38469 |
هرمزگان |
|
19363 |
60914 |
14785 |
24259 |
26989 |
7190 |
8250 |
11549 |
همدان |
|
45960 |
119936 |
642 |
8137 |
85819 |
4118 |
14271 |
67430 |
یزد |
|
69481 |
264126 |
83095 |
54351 |
122338 |
30002 |
34941 |
57395 |
خارج از کشور |
ماخذ: سرشماری 1385 کشور.
جدول 4. علل مهاجرت در ایران طی دوره 1385-1375 به تفکیک استان محل سکونت (درصد)
|
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
استان |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
|||||
|
11/71 |
44/51 |
14/00 |
9/16 |
20/62 |
5/06 |
5/89 |
9/67 |
آذربایجان شرقی |
|
11/79 |
43/44 |
17/76 |
9/41 |
17/60 |
4/63 |
4/84 |
8/13 |
آذربایجان غربی |
|
9/59 |
49/48 |
8/61 |
11/11 |
21/23 |
4/13 |
5/81 |
11/29 |
اردبیل |
|
18/28 |
46/38 |
9/01 |
9/86 |
16/48 |
5/02 |
4/76 |
6/70 |
اصفهان |
|
10/22 |
41/62 |
18/35 |
12/86 |
16/95 |
6/99 |
3/07 |
6/89 |
البرز |
|
14/86 |
43/86 |
13/92 |
8/45 |
18/92 |
7/63 |
4/17 |
7/12 |
ایلام |
|
22/26 |
48/38 |
8/50 |
5/69 |
15/18 |
4/44 |
4/69 |
6/04 |
بوشهر |
|
13/56 |
46/20 |
6/31 |
13/88 |
20/04 |
5/79 |
5/25 |
9/00 |
تهران |
|
8/78 |
37/96 |
15/17 |
19/03 |
19/07 |
5/72 |
4/69 |
8/65 |
چهارمحال و بختیاری |
|
12/01 |
45/44 |
10/04 |
11/82 |
20/69 |
5/23 |
6/15 |
9/31 |
خراسان جنوبی |
|
10/00 |
43/40 |
8/33 |
15/89 |
22/37 |
5/39 |
5/43 |
11/55 |
خراسان رضوی |
|
15/90 |
46/15 |
12/92 |
8/12 |
16/90 |
5/94 |
3/82 |
7/14 |
خراسان شمالی |
|
9/27 |
48/78 |
7/89 |
12/84 |
21/21 |
4/03 |
5/69 |
11/49 |
خوزستان |
|
11/52 |
42/34 |
15/82 |
11/92 |
18/40 |
5/86 |
4/80 |
7/74 |
زنجان |
|
14/40 |
41/47 |
16/23 |
7/59 |
20/31 |
7/75 |
4/17 |
8/39 |
سمنان |
|
14/43 |
39/44 |
9/92 |
16/71 |
19/50 |
6/18 |
5/03 |
8/29 |
سیستان و بلوچستان |
|
16/89 |
50/56 |
8/69 |
7/28 |
16/58 |
3/46 |
4/54 |
8/57 |
فارس |
|
14/56 |
51/40 |
6/30 |
9/38 |
18/36 |
5/44 |
5/52 |
7/39 |
قزوین |
|
10/06 |
45/44 |
15/33 |
10/01 |
19/17 |
4/74 |
4/67 |
9/76 |
قم |
|
14/34 |
40/39 |
9/88 |
16/34 |
19/05 |
5/30 |
4/61 |
9/14 |
کردستان |
|
8/89 |
44/61 |
18/04 |
8/88 |
19/58 |
5/84 |
4/28 |
9/46 |
کرمان |
|
13/97 |
49/41 |
3/90 |
15/18 |
17/55 |
5/30 |
4/07 |
8/18 |
کرمانشاه |
|
13/09 |
50/47 |
9/56 |
9/30 |
17/58 |
4/59 |
4/98 |
8/02 |
کهگیلویه و بویراحمد |
|
15/44 |
49/60 |
6/43 |
8/09 |
20/43 |
4/68 |
5/75 |
10/00 |
گلستان |
|
11/45 |
46/96 |
9/02 |
11/78 |
20/78 |
5/83 |
4/89 |
10/06 |
گیلان |
|
15/39 |
48/23 |
7/96 |
10/42 |
18/00 |
5/23 |
5/15 |
7/62 |
لرستان |
|
11/73 |
48/94 |
6/70 |
10/48 |
22/15 |
4/66 |
6/36 |
11/13 |
مازندران |
|
12/82 |
41/85 |
13/32 |
11/63 |
20/38 |
7/85 |
4/36 |
8/17 |
مرکزی |
|
11/02 |
50/75 |
5/97 |
9/42 |
22/84 |
4/73 |
6/28 |
11/83 |
هرمزگان |
|
13/23 |
41/63 |
10/11 |
16/58 |
18/45 |
4/91 |
5/64 |
7/89 |
همدان |
|
17/64 |
46/04 |
0/25 |
3/12 |
32/94 |
1/58 |
5/48 |
25/89 |
یزد |
|
11/71 |
44/51 |
14/00 |
9/16 |
20/62 |
5/06 |
5/89 |
9/67 |
خارج از کشور |
جدول 5 .علل مهاجرت در ایران طی دوره 1390-1385 به تفکیک استان محل سکونت (تعداد)
|
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
دستیابی به مسکن |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
استان |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
||||||
|
14549 |
86729 |
24191 |
17472 |
29041 |
28224 |
8721 |
7323 |
12180 |
آذربایجان شرقی |
|
12087 |
78061 |
17571 |
17181 |
27098 |
25378 |
7635 |
6694 |
11049 |
آذربایجان غربی |
|
4853 |
37066 |
4914 |
6759 |
12716 |
13744 |
3285 |
3720 |
6739 |
اردبیل |
|
25284 |
141884 |
37414 |
14983 |
38871 |
37625 |
12081 |
10572 |
14972 |
اصفهان |
|
20351 |
100087 |
29516 |
4695 |
10019 |
22205 |
6326 |
6386 |
9493 |
البرز |
|
2360 |
17537 |
2788 |
3845 |
8535 |
7041 |
2921 |
1350 |
2770 |
ایلام |
|
5798 |
38833 |
7272 |
5233 |
12211 |
14757 |
6138 |
3040 |
5579 |
بوشهر |
|
87933 |
465967 |
163549 |
30674 |
47485 |
97124 |
33261 |
27696 |
36167 |
تهران |
|
4505 |
27485 |
5820 |
2993 |
14471 |
10736 |
2813 |
2961 |
4962 |
چهارمحال و بختیاری |
|
2949 |
26331 |
4446 |
4252 |
19548 |
8489 |
3420 |
1959 |
3110 |
خراسان جنوبی |
|
26596 |
173556 |
28918 |
20868 |
65184 |
64140 |
18761 |
18507 |
26872 |
خراسان رضوی |
|
4194 |
29416 |
4726 |
5880 |
19573 |
12773 |
3373 |
3425 |
5975 |
خراسان شمالی |
|
26174 |
128199 |
26837 |
22348 |
33290 |
38145 |
14911 |
7970 |
15264 |
خوزستان |
|
4618 |
26426 |
4599 |
4908 |
15312 |
10269 |
2554 |
2636 |
5079 |
زنجان |
|
3362 |
20467 |
3935 |
4074 |
7802 |
7892 |
2839 |
2071 |
2982 |
سمنان |
|
8604 |
58086 |
6597 |
12989 |
15752 |
20300 |
9421 |
3807 |
7072 |
سیستان و بلوچستان |
|
22176 |
147119 |
32788 |
20248 |
74827 |
53045 |
16976 |
13399 |
22670 |
فارس |
|
7408 |
43896 |
11033 |
4493 |
8442 |
11606 |
3071 |
3229 |
5306 |
قزوین |
|
4277 |
27935 |
3976 |
2156 |
6848 |
8317 |
3263 |
2070 |
2984 |
قم |
|
6017 |
60332 |
8788 |
12163 |
25717 |
22039 |
6205 |
5237 |
10597 |
کردستان |
|
10454 |
57605 |
11842 |
9620 |
49095 |
20363 |
7269 |
4926 |
8168 |
کرمان |
|
7821 |
66362 |
9839 |
11771 |
21622 |
26548 |
7688 |
5631 |
13229 |
کرمانشاه |
|
3302 |
32356 |
5980 |
1689 |
14210 |
8104 |
2800 |
1959 |
3345 |
کهگیلویه و بویراحمد |
|
8038 |
68681 |
12518 |
7454 |
16725 |
15781 |
4319 |
4584 |
6878 |
گلستان |
|
14993 |
95167 |
25549 |
8617 |
15342 |
25566 |
6684 |
7052 |
11830 |
گیلان |
|
5660 |
45463 |
6540 |
6322 |
15911 |
19181 |
5864 |
4349 |
8968 |
لرستان |
|
15685 |
94772 |
31039 |
9438 |
21947 |
21774 |
7160 |
6513 |
8101 |
مازندران |
|
6962 |
45788 |
7942 |
4732 |
12686 |
16121 |
3930 |
4438 |
7753 |
مرکزی |
|
6073 |
42592 |
6398 |
8516 |
20033 |
17094 |
7864 |
3715 |
5515 |
هرمزگان |
|
6931 |
51784 |
8013 |
6949 |
22006 |
21915 |
5841 |
5522 |
10552 |
همدان |
|
4730 |
28641 |
5941 |
3273 |
12970 |
9719 |
2564 |
2629 |
4526 |
یزد |
|
9670 |
38749 |
1406 |
41 |
5849 |
46804 |
1835 |
9277 |
35692 |
خارج از کشور |
جدول 6 . علل مهاجرت در ایران طی دوره 1390-1385 به تفکیک استان محل سکونت (درصد)
|
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
دستیابی به مسکن |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
استان |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
||||||
|
7/27 |
43/32 |
12/08 |
8/73 |
14/51 |
14/10 |
4/36 |
3/66 |
6/08 |
آذربایجان شرقی |
|
6/81 |
44/01 |
9/91 |
9/69 |
15/28 |
14/31 |
4/30 |
3/77 |
6/23 |
آذربایجان غربی |
|
6/06 |
46/30 |
6/14 |
8/44 |
15/88 |
17/17 |
4/10 |
4/65 |
8/42 |
اردبیل |
|
8/54 |
47/92 |
12/64 |
5/06 |
13/13 |
12/71 |
4/08 |
3/57 |
5/06 |
اصفهان |
|
10/89 |
53/56 |
15/79 |
2/51 |
5/36 |
11/88 |
3/39 |
3/42 |
5/08 |
البرز |
|
5/60 |
41/65 |
6/62 |
9/13 |
20/27 |
16/72 |
6/94 |
3/21 |
6/58 |
ایلام |
|
6/89 |
46/17 |
8/65 |
6/22 |
14/52 |
17/55 |
7/30 |
3/61 |
6/63 |
بوشهر |
|
9/85 |
52/20 |
18/32 |
3/44 |
5/32 |
10/88 |
3/73 |
3/10 |
4/05 |
تهران |
|
6/82 |
41/64 |
8/82 |
4/53 |
21/92 |
16/26 |
4/26 |
4/49 |
7/52 |
چهارمحال و بختیاری |
|
4/47 |
39/89 |
6/73 |
6/44 |
29/61 |
12/86 |
5/18 |
2/97 |
4/71 |
خراسان جنوبی |
|
7/01 |
45/76 |
7/62 |
5/50 |
17/19 |
16/91 |
4/95 |
4/88 |
7/09 |
خراسان رضوی |
|
5/48 |
38/42 |
6/17 |
7/68 |
25/56 |
16/68 |
4/41 |
4/47 |
7/80 |
خراسان شمالی |
|
9/52 |
46/62 |
9/76 |
8/13 |
12/11 |
13/87 |
5/42 |
2/90 |
5/55 |
خوزستان |
|
6/98 |
39/96 |
6/95 |
7/42 |
23/15 |
15/53 |
3/86 |
3/99 |
7/68 |
زنجان |
|
7/07 |
43/06 |
8/28 |
8/57 |
16/41 |
16/60 |
5/97 |
4/36 |
6/27 |
سمنان |
|
7/03 |
47/48 |
5/39 |
10/62 |
12/88 |
16/59 |
7/70 |
3/11 |
5/78 |
سیستان و بلوچستان |
|
6/33 |
42/01 |
9/36 |
5/78 |
21/37 |
15/15 |
4/85 |
3/83 |
6/47 |
فارس |
|
8/53 |
50/53 |
12/70 |
5/17 |
9/72 |
13/36 |
3/53 |
3/72 |
6/11 |
قزوین |
|
7/99 |
52/21 |
7/43 |
4/03 |
12/80 |
15/54 |
6/10 |
3/87 |
5/58 |
قم |
|
4/46 |
44/67 |
6/51 |
9/01 |
19/04 |
16/32 |
4/59 |
3/88 |
7/85 |
کردستان |
|
6/58 |
36/23 |
7/45 |
6/05 |
30/88 |
12/81 |
4/57 |
3/10 |
5/14 |
کرمان |
|
5/43 |
46/10 |
6/83 |
8/18 |
15/02 |
18/44 |
5/34 |
3/91 |
9/19 |
کرمانشاه |
|
5/03 |
49/29 |
9/11 |
2/57 |
21/65 |
12/35 |
4/27 |
2/98 |
5/10 |
کهگیلویه و بویراحمد |
|
6/22 |
53/16 |
9/69 |
5/77 |
12/95 |
12/21 |
3/34 |
3/55 |
5/32 |
گلستان |
|
8/09 |
51/38 |
13/79 |
4/65 |
8/28 |
13/80 |
3/61 |
3/81 |
6/39 |
گیلان |
|
5/71 |
45/89 |
6/60 |
6/38 |
16/06 |
19/36 |
5/92 |
4/39 |
9/05 |
لرستان |
|
8/06 |
48/69 |
15/95 |
4/85 |
11/27 |
11/19 |
3/68 |
3/35 |
4/16 |
مازندران |
|
7/39 |
48/59 |
8/43 |
5/02 |
13/46 |
17/11 |
4/17 |
4/71 |
8/23 |
مرکزی |
|
6/03 |
42/29 |
6/35 |
8/46 |
19/89 |
16/97 |
7/81 |
3/69 |
5/48 |
هرمزگان |
|
5/89 |
44/03 |
6/81 |
5/91 |
18/71 |
18/64 |
4/97 |
4/70 |
8/97 |
همدان |
|
7/25 |
43/88 |
9/10 |
5/01 |
19/87 |
14/89 |
3/93 |
4/03 |
6/93 |
یزد |
|
9/43 |
37/80 |
1/37 |
0/04 |
5/71 |
45/65 |
1/79 |
9/05 |
34/82 |
خارج از کشور |
ماخذ: همان.
۳. علل مهاجرت بر حسب سن، جنس و محل سکونت (شهری و روستایی)
در این قسمت از گزارش به نقش سن به عنوان یک عامل تعیین کننده در علل و پیشرانههای مهاجرت تاکید شده است. در جداول 7 و 8، اطلاعات علل مهاجرت در ایران طی دورههای 1385-1375 و 1390-1385 به تفکیک محل سکونت و گروههای سنی بر حسب تعداد ارائه شده است. همانطور که این جداول نشان میدهد، علل مهاجرت در ایران تا حدود زیادی سن محور است؛ یعنی ذکر هر علت مهاجرت در سنین بخصوصی موضوعیت مییابد و برخی از علل در برخی از سنین اصلاً موضوعیت ندارد. به عنوان مثال، عوامل مربوط به کار بیشتر در سنین جوانی ذکر شده است یا عوامل مربوط به کار، تحصیل و پایان خدمت اساساً در سنین زیر 10 سال موضوعیت ندارد.
جدول 7. علل مهاجرت در ایران طی دوره 1385-1375 به تفکیک محل سکونت و سن (تعداد)
|
جمع |
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
سن |
محل سکونت |
|
445302 |
112985 |
332317 |
0 |
0 |
0 |
0-4 |
کل |
|
826036 |
126807 |
687249 |
0 |
11980 |
0 |
5-9 |
|
|
1048826 |
107895 |
761737 |
0 |
144766 |
34428 |
10-14 |
|
|
1443708 |
139334 |
786296 |
66750 |
350647 |
100681 |
15-19 |
|
|
2497177 |
195754 |
888223 |
648668 |
472130 |
292402 |
20-24 |
|
|
2112642 |
224639 |
782869 |
448786 |
145186 |
511162 |
25-29 |
|
|
1291527 |
206645 |
487078 |
78907 |
40562 |
478335 |
30-34 |
|
|
868355 |
186519 |
317416 |
5303 |
16629 |
342488 |
35-39 |
|
|
561920 |
139686 |
194209 |
1131 |
9124 |
217770 |
40-44 |
|
|
377564 |
105114 |
127640 |
904 |
4199 |
139707 |
45-49 |
|
|
475985 |
168086 |
157113 |
266 |
3535 |
146985 |
50-64 |
|
|
199112 |
98317 |
67360 |
0 |
962 |
32473 |
65+ |
|
|
317376 |
81193 |
236183 |
0 |
0 |
0 |
0-4 |
شهر |
|
613640 |
91974 |
511764 |
0 |
9902 |
0 |
5-9 |
|
|
774532 |
78967 |
573090 |
0 |
98231 |
24244 |
10-14 |
|
|
1078419 |
103793 |
593898 |
28097 |
283007 |
69624 |
15-19 |
|
|
1774074 |
140491 |
652209 |
337094 |
430640 |
213640 |
20-24 |
|
|
1514203 |
157932 |
579982 |
252703 |
130383 |
393203 |
25-29 |
|
|
971776 |
145654 |
368910 |
45507 |
36624 |
375081 |
30-34 |
|
|
678256 |
138199 |
248320 |
3535 |
15619 |
272583 |
35-39 |
|
|
448747 |
107930 |
156661 |
851 |
8763 |
174542 |
40-44 |
|
|
301684 |
82182 |
104384 |
642 |
3925 |
110551 |
45-49 |
|
|
375077 |
132342 |
127616 |
202 |
3321 |
111596 |
50-64 |
|
|
151927 |
75997 |
53658 |
0 |
911 |
21361 |
65+ |
|
|
127926 |
31792 |
96134 |
0 |
0 |
0 |
0-4 |
روستا |
|
212397 |
34834 |
175486 |
0 |
2077 |
0 |
5-9 |
|
|
274294 |
28928 |
188648 |
0 |
46535 |
10183 |
10-14 |
|
|
365286 |
35541 |
192397 |
38653 |
67640 |
31055 |
15-19 |
|
|
723104 |
55263 |
236014 |
311575 |
41490 |
78762 |
20-24 |
|
|
598439 |
66707 |
202887 |
196083 |
14803 |
117959 |
25-29 |
|
|
319749 |
60990 |
118168 |
33399 |
3937 |
103255 |
30-34 |
|
|
190099 |
48320 |
69096 |
1768 |
1010 |
69905 |
35-39 |
|
|
113176 |
31756 |
37549 |
280 |
362 |
43229 |
40-44 |
|
|
75878 |
22931 |
23255 |
261 |
275 |
29156 |
45-49 |
|
|
100908 |
35745 |
29497 |
63 |
214 |
35389 |
50-64 |
|
|
47184 |
22320 |
13702 |
0 |
51 |
11111 |
65+ |
ماخذ: سرشماری 1385 کشور.
جدول 8 . علل مهاجرت در ایران طی دوره 1390-1385 به تفکیک محل سکونت و سن (تعداد)
|
جمع |
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
دستیابی به مسکن |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
سن |
محل سکونت |
|
332232 |
42019 |
290213 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0-4 |
کل |
|
426717 |
50912 |
370479 |
0 |
0 |
5326 |
0 |
5-9 |
|
|
417857 |
17517 |
268594 |
17000 |
0 |
105002 |
9744 |
10-14 |
|
|
618333 |
25896 |
259391 |
16991 |
55919 |
231744 |
28392 |
15-19 |
|
|
1052595 |
49860 |
364371 |
38773 |
205197 |
294758 |
99636 |
20-24 |
|
|
880868 |
64561 |
373804 |
98445 |
52971 |
85624 |
205463 |
25-29 |
|
|
627576 |
53672 |
242704 |
118220 |
3203 |
20136 |
189641 |
30-34 |
|
|
403216 |
37306 |
141411 |
91268 |
533 |
7287 |
125411 |
35-39 |
|
|
270700 |
30909 |
91055 |
66464 |
310 |
4729 |
77233 |
40-44 |
|
|
169480 |
24273 |
57216 |
44013 |
139 |
2381 |
41458 |
45-49 |
|
|
119281 |
22733 |
38559 |
32673 |
0 |
1239 |
24077 |
50-54 |
|
|
72606 |
15594 |
22892 |
21927 |
0 |
665 |
11528 |
55-59 |
|
|
43909 |
10635 |
13408 |
13909 |
0 |
324 |
5633 |
60-64 |
|
|
27025 |
7737 |
7699 |
8868 |
0 |
190 |
2531 |
65-69 |
|
|
21900 |
5880 |
5884 |
8271 |
0 |
98 |
1767 |
70-74 |
|
|
34170 |
12097 |
10235 |
9125 |
0 |
1058 |
1655 |
75+ |
|
|
250707 |
32071 |
218636 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0-4 |
شهر |
|
327377 |
39511 |
283193 |
0 |
0 |
4673 |
0 |
5-9 |
|
|
317878 |
14247 |
211147 |
13130 |
0 |
71756 |
7598 |
10-14 |
|
|
467653 |
19598 |
195621 |
13154 |
26677 |
191467 |
21136 |
15-19 |
|
|
796162 |
37760 |
271583 |
27476 |
110918 |
271086 |
77339 |
20-24 |
|
|
689402 |
51796 |
291862 |
68132 |
31779 |
78757 |
167076 |
25-29 |
|
|
495839 |
43719 |
191789 |
83743 |
2012 |
18734 |
155842 |
30-34 |
|
|
320833 |
30546 |
112806 |
66657 |
343 |
6941 |
103540 |
35-39 |
|
|
221464 |
26093 |
74793 |
50928 |
218 |
4532 |
64900 |
40-44 |
|
|
140480 |
20869 |
47871 |
35052 |
116 |
2300 |
34272 |
45-49 |
|
|
98445 |
19528 |
32148 |
26337 |
0 |
1193 |
19239 |
50-54 |
|
|
59461 |
13312 |
19026 |
17606 |
0 |
623 |
8894 |
55-59 |
|
|
35787 |
9016 |
11011 |
11235 |
0 |
310 |
4215 |
60-64 |
|
|
21818 |
6571 |
6244 |
6985 |
0 |
177 |
1841 |
65-69 |
|
|
17785 |
4893 |
4767 |
6809 |
0 |
83 |
1233 |
70-74 |
|
|
27637 |
10013 |
8346 |
7222 |
0 |
883 |
1173 |
75+ |
|
|
81525 |
9948 |
71577 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0-4 |
روستا |
|
99340 |
11401 |
87286 |
0 |
0 |
653 |
0 |
5-9 |
|
|
99979 |
3270 |
57447 |
3870 |
0 |
33246 |
2146 |
10-14 |
|
|
150680 |
6298 |
63770 |
3837 |
29242 |
40277 |
7256 |
15-19 |
|
|
256433 |
12100 |
92788 |
11297 |
94279 |
23672 |
22297 |
20-24 |
|
|
191466 |
12765 |
81942 |
30313 |
21192 |
6867 |
38387 |
25-29 |
|
|
131737 |
9953 |
50915 |
34477 |
1191 |
1402 |
33799 |
30-34 |
|
|
82383 |
6760 |
28605 |
24611 |
190 |
346 |
21871 |
35-39 |
|
|
49236 |
4816 |
16262 |
15536 |
92 |
197 |
12333 |
40-44 |
|
|
29000 |
3404 |
9345 |
8961 |
23 |
81 |
7186 |
45-49 |
|
|
20836 |
3205 |
6411 |
6336 |
0 |
46 |
4838 |
50-54 |
|
|
13145 |
2282 |
3866 |
4321 |
0 |
42 |
2634 |
55-59 |
|
|
8122 |
1619 |
2397 |
2674 |
0 |
14 |
1418 |
60-64 |
|
|
5207 |
1166 |
1455 |
1883 |
0 |
13 |
690 |
65-69 |
|
|
4115 |
987 |
1117 |
1462 |
0 |
15 |
534 |
70-74 |
|
|
6533 |
2084 |
1889 |
1903 |
0 |
175 |
482 |
75+ |
ماخذ: سرشماری 1390 کشور.
در این باره، اشکال 1 الی 6 دید بصری بهتری از علل مهاجرت بر حسب سن، جنس و محل سکونت را ارائه میکنند. در سنین زیر 10 سال، در هر دو دوره مورد مطالعه، چه در مردان و چه در زنان علت مسلط مهاجرت، پیروی از خانوار بوده است. در هر دو جنس از سنین 10 سالگی تأثیر تحصیل در مهاجرت افراد کم کم نمایان میشود و تا سنین 24-20 سالگی به عنوان یک علت مهم در مهاجرت افراد همچنان نقش ایفا میکند.
علاوه بر سن، عامل جنس هم نقش مهمی در علل مهاجرت ایفا میکند. تفاوتهای جنسیتی در علل مهاجرت از سنین 15 سالگی به بعد آَشکار شده و تا آخرین گروههای سنی ادامه مییابد. در حالی که در زنان علت مهاجرت در همه سنین عمدتاً پیروی از خانوار ذکر شده است، در مردان این قضیه متفاوت است. در مردان، در هر دو دوره مورد مطالعه، چه در کل جمعیت و چه در شهرها و روستاها (علی رغم تفاوتهای جزیی)، در سنین 24-20 سالگی و 29-25 سالگی انجام یا پایان خدمت و در سنین 25 و بیشتر عوامل مربوط به کار ( و همچنین در دوره 1390-1385، علت دستیابی به مسکن) برجسته و مهم هستند.
همچنین در یک مقایسه بر اساس محل سکونت، عوامل مربوط به کار در شهرها نسبت به روستاها و انجام یا پایان خدمت در روستاها نسبت به شهرها دارای اهمیت بیشتری است. این امر احتمالاً طبیعی است چون فرصتهای شغلی و اقتصادی در شهرها بیشتر از روستاها است و از سوی دیگر، بخشی از مهاجران ساکن در روستا به خاطر دوره سربازی به آنجا مهاجرت کردهاند.
شکل 1. علل مهاجرت در ایران برای کل جمعیت طی دوره 1385-1375 به تفکیک سن و جنس (تعداد)
ماخذ: سرشماری 1385 کشور ارائه شده توسط محقق.
شکل 2. علل مهاجرت در ایران برای مناطق شهری طی دوره 1385-1375 به تفکیک سن و جنس (تعداد)
ماخذ: همان.
شکل 3. علل مهاجرت در ایران برای مناطق روستایی طی دوره 1385-1375 به تفکیک سن و جنس (تعداد)
ماخذ: همان.
شکل 4. علل مهاجرت در ایران برای کل جمعیت طی دوره 1390-1385 به تفکیک سن و جنس (تعداد)
ماخذ: سرشماری 1390 کشور ارائه شده توسط محقق.
شکل 5. علل مهاجرت در ایران برای مناطق شهری طی دوره 1390-1385 به تفکیک سن و جنس (تعداد)
ماخذ: همان.
شکل 6. علل مهاجرت در ایران برای مناطق روستایی طی دوره 1390-1385 به تفکیک سن و جنس (تعداد)
ماخذ: همان.
همانطور که قبلاً گفته شد، عدم وجود داده برای علل مهاجرت در سرشماری 1395 و انجام نشدن سرشماری در سال 1400 باعث شده که این مطالعات تا سال 1390 محدود شوند. در آمارگیریهای نمونهای نیروی کار مرکز آمار کشور که به طور سالانه منتشر میشود، جدولی وجود دارد که میتوان برخی از اطلاعات مهاجرت و علل آن را از آن استخراج کرد. این قسمت از گزارش بر اساس این اطلاعات (دادههای آمارگیری نیروی کار در یک دهه اخیر (1399-1390)) استخراج شده تا درکی هر چند مختصر از وضعیت و علل مهاجرت در یک دهه اخیر به دست آید.
در جداول 9 و 10 علل مهاجرت طی سالها و دوره پنج ساله 1394-1390 و در جداول 11 و 12 علل مهاجرت طی سالها و دوره پنج ساله 1399-1395 به تفکیک محل سکونت بر اساس دادههای آمارگیری نمونهای نیروی کار مرکز آمار ایران 1399-1390 آمده است. بر اساس این جداول و اطلاعات، اگر برآوردهای نمونهای مرکز آمار با دقت انجام شده باشد، روند مهاجرت داخلی در دوره پنج ساله 1399-1395 در مقایسه با دوره 1394-1390 از حیث تعداد کل تقریباً ثابت مانده است. با این حال سهم مهاجران روستایی در مهاجرت داخلی، در دوره دوم نسبت به دوره اول کاهش یافته و از حدود یک پنجم به حدود یک ششم رسیده است. با توجه به این که دادهها بر اساس نمونهگیری است، مقایسه درصدی علل مهاجرت میتواند تصویر روشنتر و درک بهتری از واقعیت آن بدست دهد. این اطلاعات در جداول 10 و 12 و شکلهای 8، 9 و 10 ارائه شده و به نمایش درآمده است.
جدول 9. علل مهاجرت در ایران طی سالها و دوره 1394-1390 به تفکیک محل سکونت (تعداد)
|
جمع |
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
محل سکونت |
سال |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
|||||||
|
678260 |
89998 |
296016 |
86677 |
70572 |
134996 |
22216 |
41504 |
71276 |
کل |
1390 |
|
527151 |
66742 |
238324 |
52750 |
57780 |
111551 |
19536 |
33392 |
58623 |
شهر |
|
|
151109 |
23255 |
57692 |
33926 |
12790 |
23442 |
2679 |
8111 |
12652 |
روستا |
|
|
715725 |
107142 |
352379 |
95098 |
49844 |
111257 |
23634 |
38775 |
48848 |
کل |
1391 |
|
564579 |
80609 |
292130 |
59966 |
39151 |
92721 |
21320 |
30130 |
41271 |
شهر |
|
|
151145 |
26533 |
60249 |
35130 |
10693 |
18535 |
2314 |
8644 |
7577 |
روستا |
|
|
626997 |
84809 |
341008 |
30295 |
47006 |
123876 |
34231 |
42141 |
47504 |
کل |
1392 |
|
521570 |
66666 |
288550 |
17002 |
42453 |
106897 |
30944 |
36364 |
39589 |
شهر |
|
|
105427 |
18142 |
52458 |
13293 |
4552 |
16979 |
3287 |
5777 |
7915 |
روستا |
|
|
567963 |
86886 |
288021 |
37742 |
43970 |
111339 |
20606 |
43248 |
47485 |
کل |
1393 |
|
461716 |
70257 |
239607 |
21478 |
37639 |
92732 |
17875 |
36019 |
38838 |
شهر |
|
|
106246 |
16629 |
48414 |
16264 |
6331 |
18605 |
2731 |
7228 |
8646 |
روستا |
|
|
546488 |
69686 |
287365 |
39162 |
39779 |
110493 |
21175 |
39160 |
50158 |
کل |
1394 |
|
435156 |
49842 |
238208 |
21290 |
32938 |
92875 |
17922 |
33373 |
41580 |
شهر |
|
|
111331 |
19843 |
49156 |
17870 |
6840 |
17617 |
3252 |
5787 |
8578 |
روستا |
|
|
3135433 |
438521 |
1564789 |
288974 |
251171 |
591961 |
121862 |
204828 |
265271 |
کل |
1390-1394 |
|
2510172 |
334116 |
1296819 |
172486 |
209961 |
496776 |
107597 |
169278 |
219901 |
شهر |
|
|
625258 |
104402 |
267969 |
116483 |
41206 |
95178 |
14263 |
35547 |
45368 |
روستا |
|
ماخذ: همان.
جدول 10 .علل مهاجرت در ایران طی سالها و دوره 1394-1390 به تفکیک محل سکونت (درصد)
|
جمع |
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
محل سکونت |
سال |
||||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
||||||||
|
100 |
13/27 |
43/64 |
12/78 |
10/40 |
19/90 |
3/28 |
6/12 |
10/51 |
کل |
1390 |
|
|
100 |
12/66 |
45/21 |
10/01 |
10/96 |
21/16 |
3/71 |
6/33 |
11/12 |
شهر |
||
|
100 |
15/39 |
38/18 |
22/45 |
8/46 |
15/51 |
1/77 |
5/37 |
8/37 |
روستا |
||
|
100 |
14/97 |
49/23 |
13/29 |
6/96 |
15/54 |
3/30 |
5/42 |
6/82 |
کل |
1391 |
|
|
100 |
14/28 |
51/74 |
10/62 |
6/93 |
16/42 |
3/78 |
5/34 |
7/31 |
شهر |
||
|
100 |
17/55 |
39/86 |
23/24 |
7/07 |
12/26 |
1/53 |
5/72 |
5/01 |
روستا |
||
|
100 |
13/53 |
54/39 |
4/83 |
7/50 |
19/76 |
5/46 |
6/72 |
7/58 |
کل |
1392 |
|
|
100 |
12/78 |
55/32 |
3/26 |
8/14 |
20/50 |
5/93 |
6/97 |
7/59 |
شهر |
||
|
100 |
17/21 |
49/76 |
12/61 |
4/32 |
16/10 |
3/12 |
5/48 |
7/51 |
روستا |
||
|
100 |
15/30 |
50/71 |
6/65 |
7/74 |
19/60 |
3/63 |
7/61 |
8/36 |
کل |
1393 |
|
|
100 |
15/22 |
51/89 |
4/65 |
8/15 |
20/08 |
3/87 |
7/80 |
8/41 |
شهر |
||
|
100 |
15/65 |
45/57 |
15/31 |
5/96 |
17/51 |
2/57 |
6/80 |
8/14 |
روستا |
||
|
100 |
12/75 |
52/58 |
7/17 |
7/28 |
20/22 |
3/87 |
7/17 |
9/18 |
کل |
1394 |
|
|
100 |
11/45 |
54/74 |
4/89 |
7/57 |
21/34 |
4/12 |
7/67 |
9/56 |
شهر |
||
|
100 |
17/82 |
44/15 |
16/05 |
6/14 |
15/82 |
2/92 |
5/20 |
7/70 |
روستا |
||
|
100 |
13/99 |
49/91 |
9/22 |
8/01 |
18/88 |
3/89 |
6/53 |
8/46 |
کل |
1390-1394 |
|
|
100 |
13/31 |
51/66 |
6/87 |
8/36 |
19/79 |
4/29 |
6/74 |
8/76 |
شهر |
||
|
100 |
16/70 |
42/86 |
18/63 |
6/59 |
15/22 |
2/28 |
5/69 |
7/26 |
روستا |
||
ماخذ: محاسبات تحقیق بر اساس دادههای آمارگیری نمونهای نیروی کار مرکز آمار ایران 1394-1390
جدول 11. علل مهاجرت در ایران طی سالها و دوره 1399-1395 به تفکیک محل سکونت (تعداد)
|
جمع |
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
محل سکونت |
سال |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
|||||||
|
618290 |
86115 |
304608 |
44285 |
47575 |
135704 |
24922 |
52159 |
58623 |
کل |
1395 |
|
516030 |
68122 |
262267 |
26581 |
41506 |
117550 |
21891 |
45644 |
50015 |
شهر |
|
|
102260 |
17992 |
42340 |
17703 |
6067 |
18153 |
3030 |
6515 |
8608 |
روستا |
|
|
683796 |
96755 |
342637 |
57706 |
39589 |
147104 |
30711 |
50684 |
65709 |
کل |
1396 |
|
566765 |
75798 |
296577 |
35043 |
31615 |
127725 |
28346 |
43678 |
55701 |
شهر |
|
|
117031 |
20957 |
46056 |
22661 |
7972 |
19378 |
2364 |
7006 |
10008 |
روستا |
|
|
711154 |
109968 |
375744 |
44752 |
35954 |
144731 |
27388 |
46510 |
70833 |
کل |
1397 |
|
588312 |
91006 |
317082 |
25549 |
32222 |
122450 |
25231 |
37536 |
59683 |
شهر |
|
|
122841 |
18962 |
58662 |
19203 |
3730 |
22280 |
2156 |
8974 |
11150 |
روستا |
|
|
636393 |
107267 |
319794 |
53651 |
34608 |
121074 |
22824 |
46178 |
52072 |
کل |
1398 |
|
521883 |
83919 |
274856 |
31561 |
30795 |
100752 |
20737 |
35483 |
44531 |
شهر |
|
|
114510 |
23348 |
44938 |
22089 |
3813 |
20322 |
2087 |
10694 |
7541 |
روستا |
|
|
370865 |
77420 |
166034 |
42787 |
19288 |
65337 |
10806 |
22242 |
32289 |
کل |
1399 |
|
299009 |
55816 |
141820 |
27109 |
15480 |
58783 |
9493 |
19503 |
29787 |
شهر |
|
|
71856 |
21604 |
24214 |
15678 |
3807 |
6554 |
1313 |
2738 |
2503 |
روستا |
|
|
3020498 |
477525 |
1508817 |
243180 |
177014 |
613950 |
116651 |
217773 |
279526 |
کل |
1395-1399 |
|
2491999 |
374660 |
1292602 |
145843 |
151618 |
527260 |
105698 |
181845 |
239717 |
شهر |
|
|
528499 |
102863 |
216210 |
97334 |
25389 |
86687 |
10950 |
35928 |
39809 |
روستا |
|
ماخذ: محاسبات تحقیق بر اساس دادههای آمارگیری نمونهای نیروی کار مرکز آمار ایران 1399-1395
جدول 12. علل مهاجرت در ایران طی سالها و دوره 1399-1395 به تفکیک محل سکونت (درصد)
|
جمع |
سایر یا اظهار نشده |
پیروی از خانوار |
انجام یا پایان خدمت |
تحصیل یا پایان آن |
عوامل مربوط به کار |
محل سکونت |
سال |
|||
|
جمع |
انتقال شغلی |
جستجوی کار بهتر |
جستجوی کار |
|||||||
|
100 |
13/93 |
49/27 |
7/16 |
7/69 |
21/95 |
4/03 |
8/44 |
9/48 |
کل |
1395 |
|
100 |
13/20 |
50/82 |
5/15 |
8/04 |
22/78 |
4/24 |
8/85 |
9/69 |
شهر |
|
|
100 |
17/59 |
41/40 |
17/31 |
5/93 |
17/75 |
2/96 |
6/37 |
8/42 |
روستا |
|
|
100 |
14/15 |
50/11 |
8/44 |
5/79 |
21/51 |
4/49 |
7/41 |
9/61 |
کل |
1396 |
|
100 |
13/37 |
52/33 |
6/18 |
5/58 |
22/54 |
5/00 |
7/71 |
9/83 |
شهر |
|
|
100 |
17/91 |
39/35 |
19/36 |
6/81 |
16/56 |
2/02 |
5/99 |
8/55 |
روستا |
|
|
100 |
15/46 |
52/84 |
6/29 |
5/06 |
20/35 |
3/85 |
6/54 |
9/96 |
کل |
1397 |
|
100 |
15/47 |
53/90 |
4/34 |
5/48 |
20/81 |
4/29 |
6/38 |
10/14 |
شهر |
|
|
100 |
15/44 |
47/75 |
15/63 |
3/04 |
18/14 |
1/76 |
7/31 |
9/08 |
روستا |
|
|
100 |
16/86 |
50/25 |
8/43 |
5/44 |
19/02 |
3/59 |
7/26 |
8/18 |
کل |
1398 |
|
100 |
16/08 |
52/67 |
6/05 |
5/90 |
19/31 |
3/97 |
6/80 |
8/53 |
شهر |
|
|
100 |
20/39 |
39/24 |
19/29 |
3/33 |
17/75 |
1/82 |
9/34 |
6/59 |
روستا |
|
|
100 |
20/88 |
44/77 |
11/54 |
5/20 |
17/62 |
2/91 |
6/00 |
8/71 |
کل |
1399 |
|
100 |
18/67 |
47/43 |
9/07 |
5/18 |
19/66 |
3/17 |
6/52 |
9/96 |
شهر |
|
|
100 |
30/07 |
33/70 |
21/82 |
5/30 |
9/12 |
1/83 |
3/81 |
3/48 |
روستا |
|
|
100 |
15/81 |
49/95 |
8/05 |
5/86 |
20/33 |
3/86 |
7/21 |
9/25 |
کل |
1395-1399 |
|
100 |
15/03 |
51/87 |
5/85 |
6/08 |
21/16 |
4/24 |
7/30 |
9/62 |
شهر |
|
|
100 |
19/46 |
40/91 |
18/42 |
4/80 |
16/40 |
2/07 |
6/80 |
7/53 |
روستا |
|
ماخذ: همان.
در شکل 7، سهم درصدی علل مهاجرت در ایران طی دو دوره پنج ساله 1394-1390 و 1399-1395 در کل جمعیت در قالب نمودار دایرهای، با یکدیگر مقایسه شده است. همانطور که شکل نشان میدهد، در هر دوره (مانند ادوار قبلی) بیشترین سهم درصدی از علل مهاجرت مربوط به علت پیروی از خانوار بوده است که حدود 50 درصد از کل علل مهاجرت را پوشش داده است. پس از این علت، عوامل مربوط به کار حائز اهمیت است که حدود یک پنجم از دلایلی که مهاجران برای مهاجرت خود عنوان کردهاند، را شامل شده است و نقش آن حتی در دوره دوم یعنی 1399-1395 برجستهتر شده است. با این حال، از نقش علت تحصیل یا پایان آن در دوره دوم در مقایسه با دور اول، اندکی کاسته شده است.
شکل 7. مقایسه درصدی علل مهاجرت در ایران طی دورههای 1394-1390 و 1399-1395 در کل جمعیت
ماخذ: محاسبات تحقیق بر اساس دادههای آمارگیری نمونهای نیروی کار مرکز آمار ایران 1394-1390 و 1399-1395
شکل های 8 و 9 مقایسه سهم درصدی علل مهاجرت بر اساس محل سکونت (شهری و روستایی) است. در هر دو دوره مورد بررسی، علت پیروی از خانوار در شهرها سهم بیشتری در مقایسه با روستاها از علل مهاجرت داشته است. علاوه بر این، در شهرها عوامل مربوط به کار و تحصیلات بیشتر از روستاها به عنوان علت مهاجرت ذکر شده است. در عوض، علت انجام یا پایان خدمت در روستاها نقش پررنگتری در مقایسه با مناطق شهری داشته است.
شکل 8. مقایسه درصدی علل مهاجرت در مناطق شهری و روستایی ایران طی دوره 1394-1390
ماخذ: محاسبات تحقیق بر اساس دادههای آمارگیری نمونهای نیروی کار مرکز آمار ایران 1394-1390
شکل 9. مقایسه درصدی علل مهاجرت در مناطق شهری و روستایی ایران طی دوره 1399-1395
ماخذ: محاسبات تحقیق بر اساس دادههای آمارگیری نمونهای نیروی کار مرکز آمار ایران 1399-1395
همانطور که بیان شد، مطالعاتی که عموماً درباره علل مهاجرت صورت گرفته عمده توجه خود را به سؤال سرشماری درباره علت مهاجرت با گزینههای مشخص (در سطح فردی) معطوف داشتهاند و کمتر به پیشرانهها و عوامل مهاجرت در سطح کلان و تحلیل آن پرداختهاند. در این قسمت از گزارش سعی شده است به صورت مختصر و توصیفی، درباره عوامل و پیشرانهای مهاجرت تحلیل در سطح کلان انجام شود.
در جدول 13، برخی از شاخصهای نیروی کار (مانند تعداد شاغلان و بیکاران، نرخهای اشتغال و بیکاری برای کل جمعیت و جمعیت فارغ التحصیلان دانشگاهی) به تفکیک استانهای کشور در سال 1392 (بر اساس آمارگیری نمونهای نیروی کار، 1392) ارائه شده است. دلیل انتخاب سال 1392 این بوده که تقریباً در میانه دوره 1395-1390 یعنی آخرین دورهای که سرشماری برگزار شده و اطلاعات شاخصهای مهاجرتی مانند میزان خالص مهاجرت موجود است، قرار دارد. در جدول 14، بر اساس اطلاعات جدول 13 و همچنین سرشماری 1395، شاخصهای نیروی کار در استانهای با میزان خالص مهاجرت مثبت و منفی محاسبه شده است.
همانطور که جدول 14 نشان میدهد، نرخ بیکاری در استانهای با میزان خالص مهاجرت منفی 1.3 درصد بیشتر از استانهای با میزان خالص مهاجرت مثبت است. وقتی به جای شاخصهای نیروی کار در کل جمعیت به این شاخصها در جمعیت فارغ التحصیلان دانشگاهی پرداخته شود، این اختلاف حتی بیشتر هم میشود. در حالی که در استانهای با میزان خالص مهاجرت مثبت نرخ بیکاری فارغ التحصیلان دانشگاهی حدود 17 درصد بوده است، در استانهای با میزان خالص مهاجرت منفی این رقم بیش از 21 درصد بود. این شواهد تا حدودی نشان دهنده نقش مهم شاخصهای نیروی کار به ویژه در جمعیت تحصیلکرده کشور در تعیین جریانهای مهاجرتی کشور است.
جدول 13. شاخصهای نیروی کار برای جمعیت بالای 15 سال و فارغ التحصیلان دانشگاهی در سال 1392 (میانه 1395-1390) به تفکیک استانهای کشور
|
فارغ التحصیلان دانشگاهی |
جمعیت |
استان |
|||||
|
نرخ بیکاری |
شاغل |
بیکار |
نرخ بیکاری جوانان (15-29) |
نرخ بیکاری |
شاغل |
بیکار |
|
|
22/1 |
198280 |
56148 |
21/7 |
9/6 |
1205582 |
128660 |
آذربایجان شرقی |
|
17/4 |
142090 |
29934 |
17/1 |
9/3 |
965067 |
98965 |
آذربایجان غربی |
|
24/4 |
65602 |
21218 |
24/8 |
12/3 |
394917 |
55619 |
اردبیل |
|
17/4 |
336325 |
70652 |
20/8 |
10/8 |
1426525 |
172935 |
اصفهان |
|
15/6 |
173936 |
32163 |
21/2 |
10/7 |
706421 |
84677 |
البرز |
|
25/8 |
35567 |
12391 |
30/7 |
13/8 |
137739 |
22132 |
ایلام |
|
10/6 |
76035 |
8969 |
17/3 |
9/1 |
263838 |
26259 |
بوشهر |
|
15/9 |
1050004 |
197776 |
20/3 |
9/9 |
3538371 |
388208 |
تهران |
|
21/9 |
44168 |
12352 |
24/3 |
10/7 |
229490 |
27607 |
چهارمحال و بختیاری |
|
13/8 |
45308 |
7253 |
19/7 |
8 |
212239 |
18576 |
خراسان جنوبی |
|
17/2 |
262949 |
54720 |
14/7 |
7/9 |
1830571 |
157300 |
خراسان رضوی |
|
23/8 |
40166 |
12544 |
24/6 |
12/5 |
238521 |
33926 |
خراسان شمالی |
|
21/3 |
254266 |
69005 |
25 |
13/1 |
1166891 |
175940 |
خوزستان |
|
19/2 |
54736 |
13031 |
21 |
10 |
297231 |
32856 |
زنجان |
|
13/4 |
50283 |
7765 |
16/3 |
7/4 |
169221 |
13480 |
سمنان |
|
14/3 |
75089 |
12535 |
21/8 |
11/4 |
452723 |
57984 |
سیستان و بلوچستان |
|
27/1 |
266126 |
99007 |
25/9 |
13/3 |
1344388 |
206611 |
فارس |
|
19/3 |
72012 |
17208 |
20 |
10/3 |
370128 |
42671 |
قزوین |
|
9/9 |
69899 |
7722 |
14/1 |
7/7 |
317698 |
26444 |
قم |
|
24/3 |
57286 |
18406 |
29/1 |
13/6 |
409013 |
64560 |
کردستان |
|
15/8 |
112886 |
21171 |
13/2 |
6/1 |
729837 |
47380 |
کرمان |
|
25/4 |
98027 |
33391 |
30 |
14/6 |
522191 |
89407 |
کرمانشاه |
|
27/8 |
34623 |
13334 |
39/8 |
16/5 |
128275 |
25305 |
کهگیلویه و بویراحمد |
|
9/8 |
85220 |
9308 |
10/8 |
5/8 |
517534 |
31652 |
گلستان |
|
26/6 |
139439 |
50636 |
29/2 |
13/6 |
774463 |
122380 |
گیلان |
|
29/5 |
70227 |
29418 |
32/3 |
17/1 |
417721 |
86290 |
لرستان |
|
24/5 |
221046 |
71794 |
26/6 |
11 |
948394 |
116751 |
مازندران |
|
19/4 |
70163 |
16870 |
17/9 |
8/6 |
410790 |
38574 |
مرکزی |
|
6/2 |
70051 |
4625 |
15/6 |
7/3 |
363000 |
28649 |
هرمزگان |
|
12/1 |
71155 |
9817 |
16/9 |
7/7 |
497906 |
41393 |
همدان |
|
10/9 |
57832 |
7053 |
13/3 |
6/5 |
289615 |
19970 |
یزد |
|
18/9 |
4400827 |
1028243 |
21/2 |
10/5 |
21276314 |
2483175 |
کل کشور |
ماخذ: محاسبات تحقیق براساس داده های آمارگیری نمونه ای نیروی کار مرکز آمار ایران 1392.
جدول 14. شاخصهای نیروی کار برای جمعیت بالای 15 سال و فارغ التحصیلان دانشگاهی در سال 1392 (میانه 1395-1390) و میزان خالص مهاجرت سالانه در دوره 1395-1390
|
فارغ التحصیلان دانشگاهی |
جمعیت |
استان |
||||||
|
نرخ اشتغال |
نرخ بیکاری |
شاغل |
بیکار |
نرخ اشتغال |
نرخ بیکاری |
شاغل |
بیکار |
|
|
78/6 |
21/4 |
1820985 |
497133 |
88/9 |
11/1 |
10278055 |
1283437 |
استانهای با میزان خالص مهاجرت منفی |
|
82/9 |
17/1 |
2579811 |
531083 |
90/2 |
9/8 |
10998245 |
1199724 |
استانهای با میزان خالص مهاجرت مثبت |
ماخذ: محاسبات تحقیق براساس داده های آمارگیری نمونه ای نیروی کار مرکز آمار ایران 1392 و سرشماری ۱۳۹۵-۱۳۹۰
۵-۲. سطح توسعه انسانی استانهای کشور و میزان خالص مهاجرت
در این گزارش، شاخص توسعه انسانی (HID) استانهای کشور طی سالهای 1385، 1390 و 1395 از مقالهای با عنوان «برآورد شاخص توسعه انسانی استانهای ایران و بررسی تأثیر آن بر رشد اقتصادی با استفاده از منطق فازی» اخذ شده است. نویسندگان در این مقاله بیان میکنند که شاخص توسعه انسانی یک شاخص ترکیبی خالص است که متوسط موفقیت یک کشور را در سه معیار پایه از توسعه اندازه میگیرد: بهداشت و سلامتی، آموزش و رفاه اقتصادی (بر اساس درآمد سرانه). سازمان ملل با این توجیه که سه شاخص جزئی بکار رفته در آن نقش کلیدی و مهمی در کیفیت زندگی انسان دارند و قابلیت یکسانسازی شاخص برای جوامع مختلف رادارند، بر شاخص مذکور به عنوان معیاری مناسب برای توسعه انسانی تأکید کرده است [2].
در جداول 15، 16 و 17 شاخص توسعه انسانی و معیارهای آن در کنار میزانهای خالص مهاجرت استانهای کشور (که بر مبنای اطلاعات سرشماری در سالهای 1385، 1390 و 1395 محاسبه شده) آمده است. این جداول بر اساس رتبه استانها بر اساس شاخص توسعه انسانی ترتیببندی شده است. همانطور که جدول 15 نشان میدهد، در سال 1385 عمده استانهایی که در این شاخص رتبه بالا داشتهاند به عنوان مثال، استانهای تهران، اصفهان، مرکزی، مازندران و یزد، میزان خالص مهاجرت مثبت بوده و مهاجرپذیر بودهاند (قسمت سبز جدول). بالعکس، عمده استانهایی که در این شاخص رتبه پایین داشتهاند، به عنوان مثال، لرستان، ایلام، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد و کردستان، میزان خالص مهاجرت منفی بوده و جزء مهاجرفرست ترین استانهای کشور بودهاند.
جدول 15. شاخصهای توسعه انسانی و میزان خالص مهاجرت به تفکیک استانهای کشور در سال 1385 [2]
|
میزان خالص مهاجرت (سالانه) |
شاخصهای توسعه انسانی |
استان |
رتبه |
|||
|
HDI |
رفاه |
آموزش |
بهداشت |
|||
|
5/18 |
0/733 |
0/848 |
0/607 |
0/767 |
تهران |
1 |
|
1/62 |
0/712 |
0/77 |
0/611 |
0/767 |
اصفهان |
2 |
|
0/49 |
0/707 |
0/788 |
0/585 |
0/769 |
مرکزی |
3 |
|
1/28 |
0/706 |
0/753 |
0/599 |
0/782 |
مازندران |
4 |
|
4/52 |
0/704 |
0/776 |
0/588 |
0/767 |
یزد |
5 |
|
-4/15 |
0/698 |
0/738 |
0/6 |
0/77 |
آذربایجان شرقی |
6 |
|
1/06 |
0/696 |
0/716 |
0/598 |
0/787 |
گیلان |
7 |
|
1/48 |
0/696 |
0/776 |
0/571 |
0/751 |
سمنان |
8 |
|
-0/83 |
0/692 |
0/716 |
0/605 |
0/762 |
فارس |
9 |
|
0/17 |
0/691 |
0/763 |
0/564 |
0/768 |
قزوین |
10 |
|
2/46 |
0/688 |
0/729 |
0/573 |
0/783 |
قم |
11 |
|
-1/71 |
0/688 |
0/724 |
0/579 |
0/779 |
زنجان |
12 |
|
1/85 |
0/683 |
0/698 |
0/586 |
0/782 |
گلستان |
13 |
|
1/91 |
0/683 |
0/758 |
0/549 |
0/769 |
بوشهر |
14 |
|
-5/29 |
0/681 |
0/712 |
0/58 |
0/765 |
همدان |
15 |
|
-1/14 |
0/676 |
0/745 |
0/543 |
0/767 |
کرمان |
16 |
|
-4/62 |
0/67 |
0/7 |
0/567 |
0/76 |
اردبیل |
17 |
|
-2/70 |
0/661 |
0/749 |
0/503 |
0/77 |
خوزستان |
18 |
|
-0/02 |
0/66 |
0/762 |
0/511 |
0/742 |
هرمزگان |
19 |
|
0/60 |
0/658 |
0/723 |
0/522 |
0/755 |
خراسان رضوی |
20 |
|
-3/29 |
0/65 |
0/713 |
0/52 |
0/743 |
خراسان شمالی |
21 |
|
-2/09 |
0/648 |
0/694 |
0/527 |
0/745 |
چهارمحال بختیاری |
22 |
|
-1/74 |
0/647 |
0/709 |
0/528 |
0/725 |
خراسان جنوبی |
23 |
|
-1/00 |
0/641 |
0/688 |
0/503 |
0/763 |
آذربایجان غربی |
24 |
|
-4/17 |
0/641 |
0/679 |
0/512 |
0/76 |
لرستان |
25 |
|
-2/15 |
0/64 |
0/7 |
0/5 |
0/749 |
ایلام |
26 |
|
-6/51 |
0/639 |
0/697 |
0/498 |
0/755 |
کرمانشاه |
27 |
|
-2/56 |
0/63 |
0/665 |
0/493 |
0/766 |
کهگیلویه و بویر احمد |
28 |
|
-4/23 |
0/624 |
0/681 |
0/498 |
0/72 |
کردستان |
29 |
|
-3/46 |
0/595 |
0/613 |
0/491 |
0/701 |
سیستان و بلوچستان |
30 |
به همین ترتیب، همانطور که جدول 16 نشان میدهد، در سال 1390، از ده استان با بالاترین رقم شاخص توسعه انسانی در بالای جدول (قسمت سبز رنگ) هشت استان، میزان مهاجرت خالص مثبت داشته و مهاجرپذیر بودهاند و از ده استان با پایینترین رقم شاخص توسعه انسانی در پایین جدول (قسمت نارنجی رنگ)، هشت استان، میزان مهاجرت خالص منفی داشته و مهاجرفرست بودهاند.
جدول 16. شاخصهای توسعه انسانی و میزان خالص مهاجرت به تفکیک استانهای کشور در سال 1390 [2]
|
میزان خالص مهاجرت (سالانه) |
شاخصهای توسعه انسانی |
استان
|
رتبه |
|||
|
HDI |
رفاه |
آموزش |
بهداشت |
|||
|
-0/37 |
0/751 |
0/78 |
0/682 |
0/796 |
تهران |
1 |
|
1/98 |
0/731 |
0/738 |
0/675 |
0/788 |
اصفهان |
2 |
|
5/02 |
0/731 |
0/769 |
0/662 |
0/788 |
یزد |
3 |
|
5/98 |
0/723 |
0/743 |
0/66 |
0/772 |
سمنان |
4 |
|
-1/09 |
0/72 |
0/751 |
0/668 |
0/789 |
قزوین |
5 |
|
1/69 |
0/72 |
0/701 |
0/665 |
0/803 |
مازندران |
6 |
|
1/13 |
0/72 |
0/717 |
0/66 |
0/791 |
مرکزی |
7 |
|
2/44 |
0/71 |
0/665 |
0/668 |
0/808 |
گیلان |
8 |
|
0/86 |
0/709 |
0/663 |
0/669 |
0/804 |
قم |
9 |
|
0/69 |
0/708 |
0/667 |
0/668 |
0/8 |
زنجان |
10 |
|
-1/14 |
0/708 |
0/677 |
0/67 |
0/783 |
فارس |
11 |
|
-0/40 |
0/706 |
0/666 |
0/669 |
0/595 |
آذربایجان شرقی |
12 |
|
8/24 |
0/702 |
0/643 |
0/679 |
0/796 |
البرز |
13 |
|
-2/10 |
0/701 |
0/663 |
0/664 |
0/785 |
همدان |
14 |
|
-0/44 |
0/7 |
0/676 |
0/644 |
0/788 |
کرمان |
15 |
|
1/63 |
0/7 |
0/638 |
0/67 |
0/803 |
گلستان |
16 |
|
-2/20 |
0/697 |
0/652 |
0/667 |
0/78 |
اردبیل |
17 |
|
-0/21 |
0/696 |
0/675 |
0/644 |
0/776 |
خراسان رضوی |
18 |
|
1/07 |
0/693 |
0/693 |
0/63 |
0/763 |
هرمزگان |
19 |
|
-2/45 |
0/691 |
0/672 |
0/621 |
0/79 |
خوزستان |
20 |
|
5/05 |
0/684 |
0/677 |
0/641 |
0/798 |
بوشهر |
21 |
|
-0/93 |
0/68 |
0/634 |
0/625 |
0/595 |
آذربایجان غربی |
22 |
|
4/22 |
0/68 |
0/644 |
0/616 |
0/795 |
خراسان جنوبی |
23 |
|
-3/78 |
0/678 |
0/654 |
0/583 |
0/765 |
چهارمحال بختیاری |
24 |
|
-3/99 |
0/671 |
0/654 |
0/598 |
0/776 |
کرمانشاه |
25 |
|
-0/96 |
0/67 |
0/648 |
0/603 |
0/771 |
ایلام |
26 |
|
-4/12 |
0/665 |
0/629 |
0/601 |
0/781 |
لرستان |
27 |
|
-1/32 |
0/664 |
0/632 |
0/59 |
0/787 |
کهگیلویه و بویراحمد |
28 |
|
-0/10 |
0/663 |
0/633 |
0/603 |
0/764 |
خراسان شمالی |
29 |
|
-1/39 |
0/655 |
0/637 |
0/596 |
0/74 |
کردستان |
30 |
|
-2/71 |
0/539 |
0/589 |
0/613 |
0/722 |
سیستان و بلوچستان |
31 |
همانطور که جدول 17 نشان میدهد، در سال 1395، اکثر استانهایی که نمره بالایی در شاخص توسعه انسانی گرفتهاند، مهاجرپذیر (میزان خالص مهاجرت مثبت) و هر ده استانی که نمره پایینی در شاخص توسعه انسانی گرفتهاند در قسمت نارنجی رنگ جدول، مهاجرفرست (میزان خالص مهاجرت منفی) بودهاند.
جدول 17. شاخصهای توسعه انسانی و میزان خالص مهاجرت به تفکیک استانهای کشور در سال 1395 [2]
|
میزان خالص مهاجرت (سالانه) |
شاخصهای توسعه انسانی |
استان |
رتبه |
|||
|
HDI |
رفاه |
آموزش |
بهداشت |
|||
|
2/61 |
0/769 |
0/689 |
0/777 |
0/85 |
تهران |
1 |
|
6/64 |
0/742 |
0/659 |
0/747 |
0/832 |
یزد |
2 |
|
8/14 |
0/742 |
0/62 |
0/776 |
0/853 |
البرز |
3 |
|
0/99 |
0/736 |
0/619 |
0/774 |
0/833 |
اصفهان |
4 |
|
-0/78 |
0/734 |
0/657 |
0/727 |
0/83 |
مرکزی |
5 |
|
0/67 |
0/721 |
0/59 |
0/76 |
0/837 |
مازندران |
6 |
|
9/19 |
0/72 |
0/607 |
0/745 |
0/827 |
سمنان |
7 |
|
0/18 |
0/718 |
0/618 |
0/743 |
0/809 |
قزوین |
8 |
|
-0/85 |
0/717 |
0/583 |
0/773 |
0/82 |
فارس |
9 |
|
-1/42 |
0/704 |
0/589 |
0/734 |
0/807 |
کرمان |
10 |
|
-1/00 |
0/701 |
0/56 |
0/749 |
0/595 |
آذربایجان شرقی |
11 |
|
-3/21 |
0/7 |
0/553 |
0/771 |
0/807 |
اردبیل |
12 |
|
2/15 |
0/7 |
0/635 |
0/695 |
0/78 |
هرمزگان |
13 |
|
-1/26 |
0/696 |
0/769 |
0/76 |
0/825 |
زنجان |
14 |
|
-3/71 |
0/694 |
0/559 |
0/743 |
0/806 |
همدان |
15 |
|
0/14 |
0/694 |
0/581 |
0/725 |
0/819 |
خراسان رضوی |
16 |
|
2/33 |
0/694 |
0/591 |
0/719 |
0/787 |
بوشهر |
17 |
|
1/06 |
0/693 |
0/534 |
0/761 |
0/821 |
گیلان |
18 |
|
-3/54 |
0/693 |
0/611 |
0/698 |
0/793 |
خوزستان |
19 |
|
3/64 |
0/688 |
0/542 |
0/744 |
0/809 |
قم |
20 |
|
-3/58 |
0/686 |
0/59 |
0/69 |
0/797 |
کرمانشاه |
21 |
|
-1/99 |
0/681 |
0/528 |
0/759 |
0/791 |
گلستان |
22 |
|
-0/69 |
0/678 |
0/556 |
0/711 |
0/79 |
خراسان جنوبی |
23 |
|
-3/96 |
0/676 |
0/575 |
0/699 |
0/77 |
ایلام |
24 |
|
-0/85 |
0/67 |
0/525 |
0/703 |
0/595 |
آذربایجان غربی |
25 |
|
-4/62 |
0/67 |
0/539 |
0/704 |
0/793 |
چهارمحال بختیاری |
26 |
|
-3/57 |
0/665 |
0/535 |
0/715 |
0/77 |
خراسان شمالی |
27 |
|
-1/53 |
0/657 |
0/521 |
0/694 |
0/787 |
کردستان |
28 |
|
-3/56 |
0/656 |
0/525 |
0/686 |
0/785 |
کهگیلویه و بویراحمد |
29 |
|
-7/30 |
0/654 |
0/523 |
0/69 |
0/796 |
لرستان |
30 |
|
-2/44 |
0/631 |
0/505 |
0/705 |
0/707 |
سیستان و بلوچستان |
31 |
جدول 18، خلاصه و جمعبندی از سه جدول پیشین است که در آن میانگین شاخص توسعه انسانی و معیارهای آن در استانهای با میزانهای مهاجرت خالص مثبت (مهاجر پذیر) و استانهای با میزان مهاجرت خالص منفی (مهاجر فرست) ارائه شده است. همانطور که این جدول نشان میدهد. در هر سه دوره مورد بررسی یعنی سالهای 1385، 1390 و 1395، استانهای مهاجرپذیر در مقایسه با استانهای مهاجرفرست میانگین بالاتری در شاخص توسعه انسانی و معیارهای آن یعنی بهداشت، آموزش و رفاه داشتهاند. این امر نشان دهنده اهمیت و نقش تعیین کننده سطح توسعه استانهای کشور در جریانهای مهاجرتی است.
جدول 18. میانگین شاخصهای توسعه انسانی به تفکیک استانهای با میزان خالص مهاجرت مثبت و منفی[2]
|
شاخصهای توسعه انسانی |
استان |
سال |
|||
|
HDI |
رفاه |
آموزش |
بهداشت |
||
|
0/696 |
0/758 |
0/579 |
0/771 |
استانهای با میزان خالص مهاجرت مثبت |
1385 |
|
0/655 |
0/705 |
0/531 |
0/752 |
استانهای با میزان خالص مهاجرت منفی |
|
|
0/042 |
0/053 |
0/048 |
0/018 |
اختلاف |
|
|
0/709 |
0/689 |
0/659 |
0/793 |
استانهای با میزان خالص مهاجرت مثبت |
1390 |
|
0/681 |
0/662 |
0/630 |
0/755 |
استانهای با میزان خالص مهاجرت منفی |
|
|
0/028 |
0/027 |
0/029 |
0/038 |
اختلاف |
|
|
0/718 |
0/607 |
0/747 |
0/821 |
استانهای با میزان خالص مهاجرت مثبت |
1395 |
|
0/682 |
0/569 |
0/722 |
0/772 |
استانهای با میزان خالص مهاجرت منفی |
|
|
0/036 |
0/039 |
0/026 |
0/050 |
اختلاف |
|
به منظور دید بصری بهتر و درک روشنتر ارتباط میزان مهاجرت خالص و سطح توسعه انسانی، نتایج جداول 15، 16 و 17 و میزان خالص مهاجرت به تفکیک استانها در نقشه بر حسب سطح توسعه انسانی منعکس شد. برای این کار استانها بر حسب سطح توسعه انسانی به سه دسته استانهای با توسعه انسانی پایین (از حداقل سطح توسعه انسانی تا 0/69، استانهای با سطح توسعه انسانی متوسط از 0/69 تا 0/709 و استانهای با سطح توسعه انسانی بالا از 0/71 تا بیشترین سطح توسعه انسانی) تقسیم شدند. شکلهای 10، 11 و 12 حاصل این کار را به ترتیب برای سالهای 1385، 1390 و 1395 نشان می دهد.
شکل 10. میزان خالص مهاجرت به تفکیک استانهای کشور در سال 1385 بر حسب سطح توسعه انسانی[2]
شکل 11. میزان خالص مهاجرت به تفکیک استانهای کشور در سال 1390 بر حسب سطح توسعه انسانی[2]
شکل 12. میزان خالص مهاجرت به تفکیک استانهای کشور در سال 1395 بر حسب سطح توسعه انسانی[2]
در یک دیدگاه روندی و بر اساس شکلهای 10، 11 و 12 میتوان چند نتیجه مهم گرفت: اول، سطح توسعه انسانی اکثر استانها به وضوح در سالهای 1390 و 1395 در مقایسه با 1385 افزایش یافته است. بنابراین، افزایش سطح توسعه انسانی میتواند یکی از دلایل کاهش بیش از دو میلیونی حجم مهاجرت داخلی در مقطع زمانی 1385-1395 در مقایسه با مقطع پیش از آن یعنی 1385-1375 باشد. دوم، سطح توسعه انسانی در استانهایی که در مناطق جغرافیایی متمایل به مرکز کشور واقع شدهاند. در مقایسه با استانهایی که در مناطق مرزی واقع شدهاند، عمدتا بالاتر است. از سوی دیگر، همانطور که قبلا ذکر شد، سمت و سوی مهاجرت داخلی در کشور، عمدتا از مناطق و استانهای مرزی به سمت مناطق و استانهایی که در مرکز کشور واقع شدهاند، در جریان است. در هر سه مقطع 1385، 1390 و 1395، استانهای با سطح توسعه انسانی بالا عمدتا میزان خالص مهاجرتی مثبت داشتند (مهاجرپذیر بودند) و استانهای با سطح توسعه پایین عمدتا میزانی خالص مهاجرت منفی داشتند (مهاجرفرست بودند). این یافتهها و نتایج بر ارتباط تنگاتنگ سطح توسعه انسانی و میزان خالص مهاجرت صحه میگذارد.
مهاجرت یکی از مهمترین پدیدههای جمعیتی، اقتصادی ، فرهنگی و اجتماعی است که تغییرات قابل توجهی را هم در جامعه مقصد و هم در جامعه مبدأ موجب میشود. تشخیص و بررسی علل و پیشرانهای مهاجرت میتواند تا حدودی برای مدیریت بهتر و جلوگیری از پیامدهای ناخواسته آن راهگشا باشد. هدف از این پژوهش، کنکاش علل و پیشرانهای مهاجرت داخلی ایران طی ربع قرن اخیر (1400-1375) بود که با روش روندپژوهی صورت پذیرفت. بدین منظور، دادهها از منابع مختلف، مانند سرشماریها، آمارگیری نیروی کار و تحقیقات پیشین اخذ و سعی شد هم در سطح فردی (دلایل مهاجران برای مهاجرت) و هم در سطح کلان (ارتباط مهاجرت با شاخصهای نیروی کار و توسعه انسانی) تحلیل مختصری با توجه به شواهد موجود ارائه شود.
یک نتیجه مهم این است که مهاجرت داخلی و جابهجاییهای افراد بین مناطق جغرافیایی در ایران تا حدود زیادی با علل و عوامل اقتصادی به ویژه عوامل مربوط به کار و شاخصهای نیروی کار مانند اشتغال و بیکاری پیوند خورده است. مهاجران در مقاطع مختلف، عوامل مربوط به کار مانند جستجوی کار، جستجوی کار بهتر و انتقال شغلی را به عنوان یک علت مهم و تاثیرگذار در مهاجرت خود عنوان کردهاند و خالص مهاجرتی ارتباط نزدیکی با نرخ اشتغال و بیکاری استانهای کشور داشت. با این حال نتایج تحقیق حکایت از آن دارد که، ابعاد مختلف جمعیتی به ویژه سن و جنس نقش مهمی در دلایلی که مهاجران برای مهاجرت بیان داشتهاند، دارد. به عبارت دیگر، مطالعه افتراقی علل مهاجرت نشان داد که از یک سو مهاجرت و به تبع آن علل آن، سن گزین است و در سنین جوانی بیشتر از سنین دیگر رخ میدهد. با در نظر گرفتن غلبه گروههای سنی جوان در مهاجرت باید توجه داشت که جمعیت گروههای سنی 34-15 عمدتا افراد فعال اقتصادی هستند که بهصورت بالقوه در آستانه تشکیل خانواده، ازدواج و باروری هستند. لذا مهاجرت این افراد میتواند علاوهبر تأثیر مستقیم بر حجم جمعیت هریک از دو منطقه (مهاجرفرست و مهاجرپذیر)، با تحت تأثیر قرار دادن الگوی سنی و در نتیجه میزانهای ازدواج و باروری، جمعیت آتی را نیز متأثر سازد.
از سوی دیگر، مهاجران در سنین مختلف به دلایل مختلفی مهاجرت میکنند. به عنوان مثال، در سنین کودکی عمده دلیل مهاجرت پیروی از خانوار است. در سنین نوجوانی تا اوان جوانی نقش تحصیلات پررنگ میشود. در سنین اوان جوانی (24-20 سالگی) و در مردان به عنوان یک علت اختصاصی، سربازی نقش مهمی ایفا میکند و پس از آن از سنین 25 سالگی به بعد به ویژه در مردان، عوامل مربوط به کار تا آستانه سنین سالمندی (64-60 سالگی) علت مسلط مهاجرت است. بنابراین، به طور ضمنی، توزیع سنی- جنسیتی و تغییرات ساختار سنی نقش مهمی در مهاجرت دارد. نباید از نظر دور داشت که تغییر ساختار سنی ممکن است روندهای مهاجرت در آینده را تحت تأثیر قرار دهد و حتی میتواند در آینده نقش عوامل مربوط به کار را برجستهتر کند. با ورود نسلهای بیش زایی جمعیت (دهه 60 ) به سنینی که در آن مهاجرت عمدتاً به دلایل اقتصادی و عوامل مربوط به کار (یعنی سنین جوانی و بزرگسالی) صورت میگیرد، به دلیل حجم زیاد آنها، خود به خود عوامل مربوط به کار اهمیت بیشتری مییابد و ممکن است روند مهاجرت در سالهای آتی تشدید شود.
همچنین، مهاجرت و علل آن جنس گزین است. به طور کلی، مردان بیشتر از زنان مهاجرت میکنند. هرچند در دهههای اخیر به دلیل افزایش سطح تحصیلات زنان و شهرنشینی و سایر عوامل مهاجرت زنان نیز افزایش یافته است. علت مهاجرت زنان در عمده گروههای سنی، پیروی از خانوار ذکر شده است و بنابراین از نوع مهاجرت تبعی است. این امر با ساختارهای فرهنگی، اقتصادی و شغلی جامعه ایرانی ارتباط تنگاتنگی دارد. در ایران، از لحاظ فرهنگی مرد نانآور خانواده است و بازار کار ایران دچار شکاف جنسیتی است. در ایران، نرخ مشارکت اقتصادی زنان در مقایسه با مردان، بسیار پایین تر است و اکثر زنان جزء جمعیت غیر فعال و به اصطلاح خانهدار هستند. همچنین نرخ بیکاری آن ها در مقایسه با مردان بالاتر و حدود 2 برابر است؛ به عنوان مثال، در سال 1400، نرخ مشارکت اقتصادی مردان و زنان به ترتیب حدود 69 درصد و 13 درصد و نرخ بیکاری مردان و زنان به ترتیب، حدود 8 درصد و 16 درصد بود (مرکز آمار ایران، آمارگیری نیروی کار، 1400) و تغییرات در این باره در طول زمان اندک بوده است.
تحلیل توصیفی در سطح کلان نتایجی را آشکار کرد که قابل تأمل بود. در رابطه با ارتباط شاخصهای نیروی کار (نرخ اشتغال، نرخ بیکاری، نرخ بیکاری فارغ التحصیلان دانشگاهی) و خالص مهاجرتی، یافتهها نشان داد که استانهای مهاجرفرست در مقایسه با استانهای مهاجرپذیر، به طور محسوسی نرخ بیکاری بالاتری به ویژه در میان فارغ التحصیلان دانشگاهی داشتند. این مسئله به ویژه از این نظر اهمیت دارد که مهاجرت جوانان و فارغالتحصیلان دانشگاهی استانهای مهاجرفرست که عمدتاً به دلیل فراهم نبودن شغل مناسب و عدم امنیت شغلی صورت میگیرد، آنها را از به کارگیری نیروی کار متخصص و نخبه خود محروم میکند و به طور مضاعف بر محرومیت آنها میافزاید. بررسیهای آماری مختلف نیز حکایت از آن دارد که قشر جوان و تحصیلکرده عمدتاً با هدف جستجوی شغل و درآمد بیشتر راهی مناطق دیگر میشوند [3].
همچنین تحلیل در سطح کلان به صورت توصیفی، نشان داد که توسعه انسانی، به عنوان یک شاخص با مقیاسهای بهداشت، آموزش و رفاه (درآمد سرانه)، همواره مهاجرتهای بین استانی را تحت تأثیر قرار داده است. مهاجرت داخلی در ایران از مناطق با توسعه کمتر به سمت مناطق با توسعه بیشتر و از نواحی مرزی به سمت نواحی مرکزی جریان دارد. در هر سه مقطع مورد مطالعه (1385، 1390 و 1395) در استانهای با سطح توسعه انسانی بالاتر، عمدتاً خالص مهاجرتی مثبت، و در استانهای با سطح توسعه انسانی پایینتر، عمدتاً خالص مهاجرتی منفی بود. استانهای مهاجرفرست (مانند لرستان، کردستان، ایلام، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد و سیستان و بلوچستان) نسبت به استانهای مهاجرپذیر (مانند تهران، اصفهان، یزد و البرز) به وضوح سطح پایینتری از توسعه انسانی داشتهاند.
توسعه نامتوازن استانهای کشور جریانهای مهاجرتی را تشدید کرده و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی منفی را هم در استانهای کمتر توسعه یافته (مانند از دست دادن سرمایه انسانی و نیروهای مختصص و تحصیل کرده و فقر) و هم در استانهای بیشتر توسعه یافته (مانند حاشیه نشینی، فقر، اشتغال کاذب و سایر آسیبهای اجتماعی) به دنبال خواهد داشت. در صورت تداوم تمرکزگرایی امکانات و نابرابری توسعهای در سطح کشور، جریانات مهاجرتی ادامه خواهد یافت [4]. این تحلیل نشان داد که ابعاد مختلف توسعه انسانی نقش مهمی در جریانهای مهاجرت داخلی ایفا میکند و نه تنها عوامل اقتصادی، بلکه عوامل اجتماعی مانند آموزش و عوامل بهداشتی نیز مهاجرت را به طور جدی تحت تأثیر قرار میدهد. تاکید زیاد بر عوامل اقتصادی، نباید موجب غفلت از سایر ابعاد توسعه انسانی شود. بنابراین، علل و پیشرانهای مهاجرت چند بعدی و پیچیده است و اگر تنها بر یک عامل تاکید شود سادهانگاری است. به عنوان نتیجه نهایی، توسعه همه جانبه، متوازن و کاهش نابرابری بین مناطق جغرافیای کشور (چه شهری و روستایی و چه استانی) تا حد زیادی میتواند جریانهای مهاجرت داخلی در کشور را تعدیل و مدیریت آن را بهبود دهد.
6-1. پیشنهادهای سیاستی
محققان و پژوهشگران حوزههای مختلف باید به منظور شناخت بیشتر و درک روشنتر و همه جانبه مهاجرت، به بررسی ابعاد مختلف مهاجرت، علل و پیشرانهای آن و همچنین پیامدهای آن بپردازند. از سوی دیگر، سیاستگذاران و برنامه ریزان بایستی با در نظر گرفتن تحقیقات و یافتههای علمی، اولویتهای سیاستگذاری در این باره را تشخیص داده و با اعمال سیاستهای هدفمند، هوشمند و مبتنی بر شواهد علمی، از پیامدهای منفی آن بکاهند.
با توجه به نتایج این تحقیق و با عنایت به سیاستهای کلی جمعیت ابلاغی مقام معظم رهبری بند 9، 10 و 11 (1393)، هرگونه تدوین برنامه توسعه نیازمند توجه مضاعف به پدیده مهاجرت، عوامل و پیامدهای آن است تا بتوان در جهت تعادل جمعیتی، توسعه متوازن متناسب با ظرفیتهای زیستی، اقتصادی و اجتماعی، کاهش فشار جمعیت بر منابع موجود، کاهش آسیبهای اجتماعی، افزایش رفاه اقتصادی مردم و تأمین امنیت و تثبیت حاکمیت کشور حرکت کرد. شکل 13 اهم راهکارها و اقدامات متصور به منظور ارتقاء مدیریت و برنامهریزی بهتر مهاجرت داخلی را به تصویر کشیده است.
شکل13. راهکارهای ارتقاء مدیریت و برنامهریزی مهاجرت داخلی در ایران
در ادامه هر یک از راهکارهای چهارگانه فوق مورد تبیین قرار گرفته است:
در کنار راهکارهای فوق توجه به این نکته ضروری است که با توجه به اینکه علل و پیشرانهای مهاجرت در سن و جنس متفاوت است، لذا در نظر گرفتن توزیع سنی- جنسی جمعیت و مهاجران و همچنین تغییرات آن برای برنامهریزی های امروز و آینده دارای اهمیت است. شناسایی گروههای هدف در هر سن و جنس و الزامات سیاستی متناسب با آن میتواند به کارایی بیشتر و بهینهتر منابع اختصاص یافته برای مدیریت مهاجرت منجر شود. همچنین در نظر گرفتن سمت و سوی تغییرات ساختار سنی میتواند به برنامه ریزی برای آینده بهتر و نحوه مواجهه با چالشهای پیش رو کمک کند.