خلاصه مدیریتی

شرح / بیان مسئله

توسعه نظام آموزش از راه دور با وجود سابقه بیش از چهار دهه در کشور، با چالش‌های فراوانی روبه‌رو است. به‌ویژه چالش‌هایی که سیاستگذاران و مجریان امر آموزش از راه دور مسیر توسعه آموزشی، اداری و ساختاری این شیوه آموزشی به‌طور عام و دانشگاه پیام نور به‌عنوان یک دانشگاه باز به‌طور خاص با آن مواجه شده‌اند. دانشگاه باز، به‌عنوان نمادی از آموزش از راه دور دارای ویژگی‌هایی همچون تنوع در روش‌های مطالعه، انعطاف‌پذیری در دسترسی به منابع و شیوه‌های یاددهی- یادگیری، پشتیبانی متنوع و مداوم از فراگیران، استفاده از فناوری در آموزش، توانایی مطالعه و یادگیری در هر زمان، هر مکان و با هر سرعتی است. این دانشگاه‌ها در مقیاسی طراحی شده‌اند که دانشگاه‌های سنتی به‌دلیل محدودیت‌های بودجه‌ای و سازمانی قادر به انجام آن نیستند. بنابراین مقایسه دانشگاه پیام نور به‌عنوان یک دانشگاه باز با سایر دانشگاه‌های باز دنیا از طریق مطالعات تطبیقی کمک خواهد کرد تا میزان انطباق دانشگاه پیام نور با شاخص‌های دانشگاه باز روشن‌تر شده و در جهت رفع مشکلات این دانشگاه، اقدامات اصلاحی صورت گیرد. به‌صورت روشن‌تر می‌توان مسئله اصلی پژوهش حاضر آن را این‌گونه بیان کرد. براساس مقایسه دانشگاه پیام نور با سایر دانشگاه‌های باز دنیا، دانشگاه پیام نور تا چه میزان توانسته است به‌عنوان یک دانشگاه باز عمل کند؟ و در این رابطه انحرافات دانشگاه از هدف اولیه خود را باید در چه مواردی جستجو کرد؟ و درنهایت اینکه مطالعه تطبیقی چه راهکارهایی برای اصلاح رویه موجود در توسعه کمّی و کیفی دانشگاه پیام نور در اختیار سیاستگذار قرار می‌دهد؟

نقطه‌نظرات / یافته‌‌‌های کلیدی

-بر خلاف خصوصیت دانشگاه باز از نظر دسترسی آسان در هر زمان و مکان و نیاز کمتر به حضور، دانشگاه پیام نور کشور درحال‌حاضر با 275 شعبه داخلی، بیشترین شعبه را دارد؛ درصورتی‌که دانشگاه باز مالزی، هیچ شعبه داخلی ندارد و پس از آن دانشگاه باز انگلستان، به‌عنوان قدیمی‌ترین دانشگاه باز دنیا، فقط 13 شعبه داخلی دارد.

-یکی از نکات بسیار مهم در رابطه با شیوه برگزاری کلاس‌های آموزشی، دوره نیمه‌حضوری (خودخوان) در دانشگاه پیام نور است که در هیچ‌یک از دانشگاه‌های باز مرسوم نیست. این موضوع جدای از اینکه با ساختار آموزشی دانشگاه باز مغایرت دارد، موجب می‌شود که کلاس‌های آموزشی کمتر از ساعت مصوب برگزار شوند و این خود کیفیت آموزشی را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

-آمارها نشان می‌دهد نسبت استاد به دانشجو در دانشگاه باز استرالیا 9 است که بهترین و ضعیت را دارد، درحالی‌که در دانشگاه پیام نور ایران این نسبت 100 است (بدترین). برعکس درخصوص نسبت دانشجو به کارکنان غیر هیئت علمی دانشگاه باز استرالیا بالاترین نسبت (بدترین) و دانشگاه پیام نور کشور با نسبت 36 کارمند به‌ازای هر دانشجو، پایین‌ترین وضعیت (بهترین) را داراست. نکته آخر از این نظر که دانشگاه‌های باز دنیا، عمدتاً بر بستر آموزش از راه دور متمرکز هستند، قاعدتاً‌ نیازمندی آنها به نیروی انسانی کمتر بوده، اما در دانشگاه پیام نور این موضوع کاملاً برعکس است.

-یکی از تفاوت‌های برجسته دانشگاه‌های مورد مطالعه در مقایسه با دانشگاه پیام نور کشور در بحث هدف و فلسفه شکل‌گیری دانشگاه، تأکید بر ارائه آموزش‌های شغلی و آموزش بزرگسالان است.

-یکی از نقاط برجسته در سازوکارهای حمایتی دانشگاه‌ آتاباسکا و باز انگلستان در مقایسه با دانشگاه پیام نور، پشتیبانی از دانشجویان و فراگیران با نیازهای خاص است.

-نقطه قوت و مشترک بین دانشگاه‌های باز، وجود نظام فرابخشی ارزیابی و تضمین کیفیت است. در این میان استفاده از ظرفیت آژانس‌های تضمین کیفیت و بعضاً شوراهای تخصصی اعتباربخشی مانند شورای اعتباربخشی روان‌شناسی در ارزیابی کیفیت و اعتباربخشی دانشگاه‌ها نکته برجسته‌ای است. این سازوکارها در ارزیابی دانشگاه‌های کشور و در اینجا پیام نور جایگاهی ندارد.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی و سیاستی

-با هدف ارتقای کیفیت دانشگاه پیام نور و ارتقای نقش‌آفرینی آن در آموزش عالی کشور، پیشنهاد می‌شود هیئت امنای دانشگاه با استفاده از امکانات در اختیار خود نسبت به بازبینی سیاست‌های توسعه از طریق تجمیع امکانات و ظرفیت‌ها دانشگاه در راستای تقویت زیرساخت‌های آموزش از راه دور، بازبینی در تعداد رشته‌های فعال، مقاطع تحصیلی، روش‌ها و محتوای آموزشی متناسب با فناوری‌های نوین، متناسب‌سازی نسبت دانشجو به عضو هیئت علمی و کارکنان غیر هیئت علمی اقدام کند.

-در بُعد سیاستی نیز پیشنهاد می‌شود جهت سامان‌دهی وضعیت آموزش‌های مجازی، از راه دور یا عناوین مشابه، سند سیاستی با ضوابطی ازجمله: شرایط صدور مجوز آموزش آزاد، شیوه‌ها و مواد آموزشی، ضوابط پذیرش فراگیران، انطباق با نیازهای آموزشی متقاضیان (فراگیران و مشاغل خاص)، استفاده از فناوری‌های نوین با هدف ارتقای کیفیت آموزشی، حفظ حقوق فراگیران و نظارت بر کیفیت آموزشی به تصویب مراجع ذی‌صلاح برسد.

1. مقدمه و بیان مسئله

دانشگاه‌ باز، از نظر پذیرش دانشجو، مسیرهای متنوع مطالعه، دسترسی به منابع یادگیری و شیوه‌های یاددهی- یادگیری بسیار انعطاف‌پذیر است. این دانشگاه با پشتیبانی متنوع و مداوم از فراگیران توسط تیم‌های متخصص در امر یادگیری و همچنین بهره‌مندی از معلمان بسیار قوی در پی صرف‌جویی در زمان و هزینه آموزش است. آنها برای برآوردن نیازهای یادگیری فراگیران در مقیاسی طراحی شده‌اند که دانشگاه‌های سنتی به‌دلیل محدودیت‌های بودجه‌ای و دیگر محدودیت‌های سازمانی قادر به انجام آن نیستند. در سال‌های اخیر دانشگاه باز در سه مفهوم دسترسی باز (دسترسی فراگیر و برابر به فرصت‌های آموزشی بدون موانعی مانند شرایط ورود و توانایی در پرداخت)، یادگیری باز (توانایی مطالعه و یادگیری در هر زمان، هر مکان و با هر سرعتی) و بورسیه تحصیلی باز (انتشار منابع آموزشی که امکان دسترسی، استفاده، سازگاری و توزیع مجدد بدون هزینه بین سایر فراگیران را فراهم می‌کند) [1] شناخته می‌شود. دانشگاه باز با ویژگی‌هایی همچون جدایی مکانی و زمانی یاددهنده و یادگیرنده، ارائه آموزش به‌وسیله سازمان و نه معلم، استفاده از فناوری در آموزش، ارتباط دو سویه (سازمان یاددهنده و یادگیرنده) و چند سویه (بین عناصر محیط آموزشی)، تشکیل‌ کلاس‌های رفع اشکال فردی و گروهی و تشکیل‌ کلاس‌های آموزشی غیرحضوری، مشارکت معلم در شکل صنعتی شده فرایند یادگیری، شخصی سازی یادگیری، استقلال، خودنظارتی، خودکنترلی و خودارزیابی یادگیرنده، خودآموز بودن متون درسی و برقراری ارتباط و تعامل‌ به‌واسطه فناوری الکترونیکی صورت می‌گیرد[2]. طبق یک پژوهش تا سال 2019 حدود 70 دانشگاه باز در سطوح محلی، منطقه و ملی در سراسر دنیا وجود دارد که قاره آسیا با 45 دانشگاه رتبه اول را داراست. اوج فعالیت این‌ مؤسسات در دهه 1990تا 1999بوده است [1].

در چارچوب بیان شده، دانشگاه پیام نور ایران در سال 1367 آغاز به‌کار کرد. در اساسنامه اصلاحی دانشگاه مصوب 1396/05/03 شورای گسترش آموزش عالی، این‌گونه آمده است: «...آموزش‌های متعارف و جاری به تنهایی برای برقراری این رکن مهم (توسعه علمی، رشد اجتماعی و شکوفایی استعدادها) کافی نیست و توجه به روش‌های جدید آموزشی و اجرای برنامه‌هایی از قبیل آموزش باز و آموزش از راه دور و مجازی برای دستیابی به هدف‌های توسعه لازم و ضروری است». در بخش اهداف این اساسنامه به کاهش محدودیت‌ها و فراهم آوردن زمینه برخورداری از تحصیلات دانشگاه برای علاقه‌مندان و تنوع‌بخشی به شیوه‌های مرسوم در نظام آموزش عالی کشور اشاره شده است. همچنین در ذیل ماده (۳) اساسنامه به وظایفی همچون ایجاد زمینه برای ادامه تحصیل افرادی که تحصیل آنان در نظام آموزشی متعارف به‌سادگی امکان‌پذیر نیست، تأکید شده است.

تجربه‌های زیادی درخصوص آموزش از راه دور در کشور ما وجود دارد. در سال 1341 اداره آموزش فعالیت‌های سمعی و بصری در وزارت فرهنگ تشکیل شد که بعدها با عنوان دفتر آموزش سمعی و بصری به فعالیت خود ادامه داد. در همین زمینه، تلویزیون آموزشی در سال 1343 زیرنظر وزارت آموزش و پرورش‌ تأسیس شد. هدف از پخش برنامه‌ها، جبران کمبود معلمان متخصص و جبران کمبود آزمایشگاه بود. در سال 1352 تهیه برنامه‌های آموزشی به سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران (صدا و سیما) واگذار شد[3]. ازجمله تجربه سال‌های آغازین دهه پنجاه شمسی است، در زمینه آموزش از راه دور، دانشکده مکاتبه‌ای دانشگاه سپاهیان انقلاب (1351)، که بعدها به دانشگاه ابوریحان بیرونی تغییر نام داد، شکل گرفت، دانشکده مکاتبه‌ای ابتدا در چهار رشته شیمی، فیزیک، ریاضیات و زبان و ادبیات فارسی اقدام به پذیرش دانشجو کرد و بعدها دامنه فعالیت خود را از چهار رشته به هفت رشته (شیمی طبیعی، فیزیک- ریاضیات، زبان و ادبیات فارسی، آموزش و پرورش ابتدایی، اقتصاد و تعاون روستایی و همچنین مدیریت خدمات بانکی و مدیریت خدمات فنی در مقطع فوق دیپلم) گسترش داد. اقدام مهم دیگر، در زمینه آموزش از راه دور در کشور،‌ تأسیس دانشگاه آزاد ایران در سال 1352 بود، دانشگاه آزاد ایران در آغاز فعالیت خود برنامه‌های تربیت معلم و علوم تندرستی و به دنبال آن عمران روستایی و تربیت فن‌ورز و آموزش عمومی را در دستور کار قرار داد. این دانشگاه، نگرشی نو در آموزش عالی را عرضه کرد. پس از انقلاب اسلامی نیز دانشگاه پیام نور شروع‌ به‌کار کرد و به تربیت دانشجو پرداخت[4].

با توجه به خصوصیاتی که از دانشگاه باز و شیوه آموزش از راه دور ارائه شد و براساس تأکید اساسنامه دانشگاه پیام نور بر این موضوع، مسئله اصلی پژوهش حاضر این است که دانشگاه پیام نور کشور در عمل تا چه حد توانسته است، به‌عنوان یک دانشگاه باز و با سیستم آموزش از راه دور فعالیت کند؟ انحرافات دانشگاه پیام نور از هدف اولیه را باید در چه شاخص‌هایی جستجو کرد؟ در این راستا جهت پاسخ به پرسش‌های پژوهش از مطالعه تطبیقی بهره گرفته شد تا مقایسه دانشگاه پیام نور با سایر دانشگاه‌هایی پیشرو به روش‌تر شدن کج‌کارکردی‌ها این دانشگاه کمک کند. مطالعات تطبیقی همچنین زمینه را برای انتقال و رفع مشکلات نظام آموزشی فراهم می‌کند و اداره‌کنندگان چنین دستگاهی را در کشف و تحلیل مسائل آموزش از راه دور یاری می‌دهند.

2.روش پژوهش

این پژوهش، یک مطالعه اسنادی است که با رویکرد تطبیقی- تحلیلی انجام شد. جامعه آماری این پژوهش کلیه دانشگاه‌های آموزش از دور کشورهای «کانادا، انگلستان، مالزی، استرالیا و ایران» است. مقایسه دانشگاه‌ها براساس شاخص‌های ازجمله: ویژگی‌های کلی، نحوه پذیرش دانشجو در دوره‌های منجر به مدرک دانشگاهی و دوره‌های آموزش آزاد، زمان پذیرش دانشجو، نحوه ثبت‌نام، تعداد دانشجو، اعضای هیئت ‌علمی و کارکنان و نسبت دانشجو به استاد، شیوه‌های آموزشی و روش‌های یاددهی- یادگیری، منابع درسی، مواد و ابزارهای آموزشی، تأمین مالی، امکانات کتابخانه‌ای، مکانیسم‌های پشتیبانی از دانشجو، رئوس اصلی ارزیابی، امتحانات میان‌ترم و پایان ترم، رویکردهای تضمین کیفیت و ... مورد نظر بود، بنابراین لزوماً باید دانشگاه‌هایی انتخاب می‌شد که به‌طور خاص در زمینه آموزش از راه دور فعالیت کنند و همچنین اطلاعات و گزارش‌های مرتبط با این دانشگاه‌ها هم قابل دسترس باشد، پس براساس ماهیت پژوهش، از روش نمونه‌گیری هدفمند استفاده شد و از هر کشور یک دانشگاه که به‌طور خاص متولی آموزش از راه دور است، انتخاب شد. گردآوری اطلاعات مورد نیاز پژوهش نیز، از طریق پایگاه‌های اطلاع‌رسانی رسمی، اسناد و مدارک کتابخانه‌ای، گزارش‌های تحقیقی و جستجو در وب‌گاه‌های رسمی وزارت تحقیقات و آموزش عالی کشورهای مورد مطالعه و وب‌گاه‌های رسمی دانشگاه‌های مورد مطالعه براساس ابعاد مختلف پژوهش است. درخصوص روش تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز ازآنجاکه معیارهای طبقه‌بندی توصیفی است، تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها برمبنای مراحل روش جرج، اف بردی در چهار مرحله توصیف (Description)، تفسیر (Interpretation)، هم‌جواری (Juxtaposition) و مقایسه (Comparison) انجام شد.

3.یافته‌های پژوهش

جدول 1. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیرهای سال و مکان تاسیس، شعار و جایگاه دانشگاه، تمرکز اصلی و شعب دانشگاه [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

همان‌گونه که جدول 1 نشان می‌دهد قدیمی‌ترین دانشگاه (آتاباسکا و باز انگلستان) بیش از 50 سال قدمت دارند و جوان‌ترین دانشگاه (باز مالزی) حدود 24 سال در حال فعالیت است. دانشگاه پیام نور کشور در این رابطه، حدود 36 سال در حال فعالیت است. این دانشگاه‌ها تقریباً یک شعار واحد دارند و آن یادگیری بدون مرز است و نقطه تمرکز همه آنها حمایت از یادگیری باز است. توضیح بیشتر اینکه فراگیران در هر زمان، هر مکان و با هر سرعتی امکان یادگیری محتوای آموزش را دارند. بدین معنا که دانشگاه از یادگیری فراگیران در هر زمان و مکان حمایت‌های لازم را به عمل می‌آورد، اما این رویکرد در دانشگاه پیام نور کشور به نسبت ضعیف‌تر است. بیشترین شعب ملی این دانشگاه‌ها با 13 مورد به دانشگاه باز انگلستان مربوط می‌شود و کمترین آنها نیز با یک شعبه به دانشگاه باز مالزی اختصاص دارد. در این رابطه دانشگاه پیام نورکشورمان درحال‌حاضر حدود 275 شعبه داخلی دارد. در بخش بین‌المللی، اکثر دانشگاه‌های مورد بررسی در قاره‌های مختلف دارای شعبه است.

جدول ۲. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیر هدف اولیه شکل گیری دانشگاه [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

هدف همه دانشگاه‌های باز، فراهم‌سازی فرصت یادگیری فارغ از مکان، سن و وضعیت شغلی است. یکی از تفاوت‌های برجسته دانشگاه‌های مورد مطالعه در مقایسه با دانشگاه پیام نور، ارائه آموزش‌های شغلی و آموزش بزرگسالان است.

جدول ۳. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیر وابستگی دانشگاه و منبع تامین مالی [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

در بین پنج دانشگاه بررسی شده، سه مورد (دانشگاه آتاباسکا، باز انگلستان و پیام نور) دولتی هستند که عمدتاً از طریق شهریه و بودجه دولت اداره می‌شوند و دو مورد (دانشگاه باز مالزی و باز استرالیا) خصوصی هستند که علاوه‌بر شهریه دریافتی از دانشجو از کمک‌های مردمی نیز استفاده می‌کنند.

جدول ۴. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیرهای دانشکده ­ها، تنوع دوره­ های برخط و زمان شروع سال تحصیلی [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

بررسی تنوع دانشکده‌ها نشان می‌دهد که دانشگاه‌های مورد بررسی، همه گروه‌های علمی ازجمله علوم انسانی و اجتماعی، فنی و مهندسی و پیراپزشکی را شامل می‌شوند. دانشگاه‌هایی که در نیمه کره شمالی قرار دارند، تقریباً از اواخر شهریور و اوایل مهر، سال تحصیلی خود را آغاز می‌کنند، اما دانشگاه باز استرالیا به‌دلیل اینکه در نیم کره جنوبی قرار دارد سال تحصیلی را از بهمن‌ماه شروع می‌کند. تفاوت برجسته در دانشگاه باز مالزی است که در همه ماه‌های سال دایر است.

جدول ۵. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیرهای ترم­های تحصیلی، زمان پذیرش و نحوه ثبت نام و مقاطع تحصیلی پذیرش دانشجو [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

از نظر ترم‌های تحصیلی دانشگاه‌های آتاباسکا، پیام نور و دانشگاه باز استرالیا در دو نیم‌سال تحصیلی آموزش‌های خود را ارائه می‌کنند، اما در دانشگاه‌های باز انگلستان و باز مالزی محتوای آموزشی در سه ترم تحصیلی در طول یک‌سال ارائه می‌شود. نکته بسیار مهم در اکثر دانشگاه‌های مورد بررسی این است که به‌استثنای دانشگاه پیام نور کشور، سایر دانشگاه‌ها در هر زمان ثبت‌نام دانشجو را به عمل می‌آورند و از این نظر می‌توان گفت هر زمان دانشجو تمایل به ورود به دانشگاه را داشته باشد، او را پذیرش می‌کنند.

همان‌گونه که در جدول نیز مشاهده می‌شود دانشگاه پیام نور ایران از نظر تعداد رشته در مقاطع کارشناسی ارشد و کارشناسی به‌ترتیب با 189 و 72 رشته، بیشترین تعداد رشته را داراست و دانشگاه آتاباسکا کانادا با 7 رشته در مقطع کارشناسی ارشد کمترین تعداد رشته را دارد. کلیه دانشگاه‌های مورد بررسی رشته‌های در گروه‌های علوم انسانی، فنی و مهندسی، علوم پزشکی دارند و تنها دانشگاه پیام نور کشور است که در گروه کشاورزی اقدام به پذیرش دانشجو می‌کند.

جدول۶. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیرهای شرایط پذیرش دوره های منجر به اخذ مدرک تحصیلی و شرایط پذیرش دوره‌های آموزش آزاد [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

از نظر شرایط پذیرش دانشجو، تقریباً همه دانشگاه‌ها اشتراکاتی دارند، لکن از نظر پذیرش دانشجو در واحدهای بین‌المللی برخی از دانشگاه‌ها تسلط به زبان انگلیسی یکی از شرایط آنهاست. به‌لحاظ شرایط پذیرش فراگیر در دوره‌های آموزش آزاد، اکثر دانشگاه‌ها بدون محدودیت این دوره‌های را برگزار می‌کنند، فقط دانشگاه باز استرالیا داشتن حداقل 17 سال و تسلط بر زبان انگلیسی (مختص دانشجویان بین‌المللی) را ملاک ورود به دوره‌های آموزش آزاد اعلان کرده است.

جدول 7. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیرهای تعداد کل دانشجویان، سهم دانشجو به تفکیک دوره و نوع آموزش [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

به‌لحاظ جمعیت دانشجو به‌ترتیب از پر جمعیت به کم جمعیت، ابتدا دانشگاه باز استرالیا با حدود 515000 بیشترین دانشجو را دارد، سپس دانشگاه پیام نور، پس از آن دانشگاه باز انگلستان و دانشگاه باز مالزی و درنهایت دانشگاه آتاباسکا کانادا با 40.000 هزار نفر دانشجو کم‌جمعیت‌ترین دانشجویی داراست. یادآور می‌شود که دانشگاه پیام نور کشور در سال تحصیلی 1392-1391 بیش از یک میلیون نفر دانشجو داشته است. نکته بسیار مهم در جدول فوق این است که دانشگاه پیام نور  با 99/9 درصد در بین دانشگاه‌های مورد بررسی، بالاترین نقش را در برگزاری دوره‌های آموزشی منجر به اخذ مدرک تحصیلی را ارائه می‌کند، درصورتی‌که در برخی از این دانشگاه‌ها (همچون دانشگاه آتاباسکا کانادا) فقط 37 درصد دوره‌های آموزشی منجر به مدرک تحصیلی را برگزار می‌کند و عمده ظرفیت آموزشی آنها صرف دوره‌های آموزش آزاد می‌شود. (ارزیابی اینکه تمرکز بر دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت یا دوره‌های آموزشی منجر به مدرک تحصیلی در دانشگاه‌های باز امر مثبت یا منفی است! وابسته به تحلیل نقش و جایگاه دانشگاه باز در کل نظام آموزشی آن کشور است).

یکی از نکات بسیار مهم در رابطه با شیوه برگزاری کلاس‌های آموزشی، دوره نیمه‌حضوری در دانشگاه پیام نور است که در هیچ‌یک از دانشگاه‌های باز مرسوم نیست. در این شکل دانشجویان بخشی از محتوا را به‌صورت خودخوان مطالعه می‌کنند و صرفاً برای رفع اشکال در دانشگاه حضور پیدا می‌کنند. این موضوع جدای از اینکه با ساختار آموزشی دانشگاه‌های باز تفاوت بسیار دارد، کلاس‌های آموزشی کمتر از ساعت مصوب برگزار می‌شوند. 

جدول8. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیرهای تعداد دانشجویان به تفکیک مقطع تحصیلی، تعداد کل اعضای هیات علمی، نسبت دانشجو به استاد و کارکنان [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

همان‌گونه که در جدول بالا مشاهده می‌شود، تمرکز بیشتر دانشگاه‌های آتاباسکا کانادا، باز انگلستان و پیام نور کشور بر دوره­های کارشناسی است درحالی‌که در دانشگاه باز مالزی سهم برگزاری دوره­های کارشناسی و تحصیلات تکمیلی تقریباً برابر است. آمارها نشان می‌دهد نسبت استاد به دانشجو در دانشگاه باز استرالیا 9 است که بهترین وضعیت را دارد، درحالی‌که در دانشگاه پیام نور ایران این نسبت 100 است. برعکس درخصوص نسبت دانشجو به کارکنان غیر هیئت علمی دانشگاه باز استرالیا بالاترین نسبت (بدترین) و دانشگاه پیام نور کشور پایین‌ترین وضعیت (بهترین) نسبت دانشجو به کارکنان غیر هیئت علمی را داراست. این نکته از این نظر که دانشگاه‌های باز دنیا، عمدتاً بر بستر آموزش از راه دور متمرکز هستند، قاعدتاً‌ نیازمندی آنها به نیروی انسانی کمتر بوده، اما در دانشگاه پیام نور این موضوع کاملاً برعکس است.

جدول9 . مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیر روش­های یاددهی-یادگیری [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

از مهم‌ترین روش‌های یاددهی- یادگیری در اکثر دانشگاه‌های مورد بررسی، مطالعه فردی، مطالعه گروهی برخط، شرکت در کلاس‌های مجازی، یادگیری مشارکتی، یادگیری ترکیبی است.

جدول 10. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیر سازکارهای پشتیبانی از دانشجو [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

همان‌گونه که در جدول بالا مشاهده می‌شود در اکثر دانشگاه‌های مورد مطالعه، پشتیبانی از ثبت‌نام و پذیرش برخط، پشتیبانی آموزشی دانشجو، پشتیبانی فنی، خدمات کتابخانه و انواع اطلاع‌رسانی‌ها انجام می‌شود، اما در دانشگاه پیام نور پشتیبانی فنی و خدمات کتابخانه‌ای و مشاوره‌ای به‌صورت محدود انجام می‌شود. یکی از نقاط برجسته در سازوکارهای حمایتی دانشگاه‌های آتاباسکا و باز انگلستان، پشتیبانی از دانشجویان و فراگیران با نیازهای خاص است.

جدول 11. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیر مواد آموزشی و نحوه برگزاری کلاس‌ها [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

شاید بتوان گفت متغیر مواد آموزشی، مهم‌ترین وجه تمایز دانشگاه‌های باز و سایر دانشگاه‌هاست. در دانشگاه‌های بررسی شده سایر کشورها تنوع بسیار خوبی در ارائه محتوای آموزشی از طریق چند رسانه‌ای‌ها، ویدئو کنفرانس، کلاس‌های مجازی، پادکست، ایمیل، تلویزیون و... دیده می‌شود. این تنوع در دانشگاه پیام نور کشور کمتر مشاهده می‌شود و تفاوت بارزی بین شکل محتواهای ارائه شده توسط این دانشگاه با سایر دانشگاه‌ها سنتی و مرسوم کشور دیده نمی‌شود. درصورتی‌که دانشگاه براساس فلسفه و هدف دانشگاه، ضروری دارد از روش‌های مبتنی‌بر فناوری‌های نوین در ارائه محتوای آموزشی استفاده کند.

جدول12. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیر نحوه ارزیابی دانشجو برگزاری امتحانات [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

درخصوص شیوه برگزاری امتحانات دانشگاه‌ها به‌استثنای دانشگاه باز استرالیا که به‌صورت حضوری برگزار می‌شود، سایر دانشگاه‌های مورد بررسی، امتحانات به‌صورت الکترونیکی برگزار می‌شود. در این میان دانشگاه آتاباسکا کانادا به نسبت وضعیت پیشرفته‌تری دارد، به‌نحوی‌که روش‌های بسیار خوبی جهت جلوگیری از تقلب و ارائه خدمت به دانشجویان با نیازهای خاص دارد.  

جدول 13. مقایسه دانشگاه‌های باز در کشورهای منتخب براساس متغیر سازکار ارزشیابی و تضمین کیفیت [5]،[6]،[7]،[8]و[9]

نقطه قوت و مشترک بین دانشگاه‌های باز، وجود نظام فرابخشی ارزیابی و تضمین کیفیت است. استفاده از شاخص‌های دقیقی همچون رعایت استانداردهای آموزشی، برنامه‌های درسی، نحوه اجرای برنامه‌ها، روش‌های یاددهی- یادگیری، تعامل، مکانیسم‌های پـشتیبانی،، پودمان‌های استاندارد شده، میزان ماندگاری دانشجویان، روش‌های تدریس و میزان رضایت دانشجویان در ارزیابی کیفیت دانشگاه‌ها، یکی از نکات برجسته این بررسی است. در این میان، استفاده از ظرفیت آژانس‌های تضمین کیفیت و بعضاً شوراهای تخصصی اعتباربخشی مانند شورای اعتباربخشی روان‌شناسی در ارزیابی کیفیت و اعتباربخشی دانشگاه‌ها نکته برجسته‌ای است. این سازوکارها در ارزیابی دانشگاه‌های کشور و در اینجا پیام نور جایگاهی ندارد و غالباً ارزیابی‌ها توسط مرکز نظارت ارزیابی و تضمین کیفیت وزارت علوم صورت می‌گیرد که  اثربخشی لازم در ارتقای کیفیت دانشگاه‌ها را ندارد.

4. جمع‌بندی

بررسی این مطالعه نشان داد که دانشگاه پیام نور کشور با وجود تصریح اساسنامه آن بر آموزش باز و از راه دور، از نظر برخی شاخصه‌های مهم همچون: فراهم‌سازی مسیرهای متنوع مطالعه، دسترسی به منابع یادگیری و انعطاف در شیوه‌های یاددهی- یادگیری، پشتیبانی متنوع و مداوم از فراگیران توسط تیم‌های متخصص در امر یادگیری، مطالعه و یادگیری در هر زمان، هر مکان و با هر سرعتی، یادگیری شخص‌سازی شده، استقلال، خودنظارتی، خودکنترلی و خودارزیابی یادگیرنده و استفاده از روش‌های نوین آموزشی و ایجاد جذابیت در ارائه محتوا با استقاده از فناوری‌های نوین با یک دانشگاه باز فاصله بسیار دارد. به‌عبارت‌دیگر تعداد بالای واحدهای دانشگاهی دانشگاه پیام نور (که بالغ بر 270 واحد است)، استخدام بیش از حد کارکنان و نسبت پایین دانشجویان و کارکنان دانشگاه (که حدود 36 است)، بهره‌گیری اندک از شیوه‌های نوین آموزشی ازجمله استفاده از فناوری واقعیت مجازی، بازه زمانی محدود جهت ثبت‌نام فراگیران، برگزاری کلاس‌های آموزشی مجازی و غیرحضوری کمتر از ساعت مصوب و از همه مهمتر نبود یک سیستم نظارتی قوی با هدف ارزیابی و تضمین کیفیت این دانشگاه موجب شده است که دانشگاه پیام نور با یک دانشگاه باز فاصله زیادی داشته باشد. بر همین مبنا این گزارش جهت بهبود و ارتقای دانشگاه پیام نور و سامان‌دهی وضعیت نظام آموزش از راه دور کشور پیشنهادهایی به‌شرح زیر ارائه داده است:

-هیئت امنای دانشگاه با استفاده از امکانات در اختیار خود نسبت به به بازبینی سیاست‌های توسعه از طریق تجمیع امکانات و ظرفیت‌ها دانشگاه در راستای تقویت زیرساخت‌های آموزش از راه دور، بازبینی در تعداد رشته‌های فعال، مقاطع تحصیلی، روش‌ها و محتوای آموزشی متناسب با فناوری‌های نوین، متناسب‌سازی نسبت دانشجو به عضو هیئت علمی و کارکنان غیر هیئت علمی اقدام کند.

-در بُعد سیاستی نیز پیشنهاد می‌شود جهت سامان‌دهی وضعیت آموزش‌های مجازی، از راه دور یا عناوین مشابه، سند سیاستی با ضوابطی ازجمله: شرایط صدور مجوز آموزش آزاد، شیوه‌ها و مواد آموزشی، ضوابط پذیرش فراگیران، انطباق با نیازهای آموزشی متقاضیان (فراگیران و مشاغل خاص)، استفاده از فناوری‌های نوین با هدف ارتقای کیفیت آموزشی، حفظ حقوق فراگیران و نظارت بر کیفیت آموزشی به تصویب مراجع ذی‌صلاح برسد.