خلاصه مدیریتی

• بیان‌/ شرح مسئله

از مسائل مهم کشور، فقدان چارچوب برنامه‌ریزی و اسناد پشتیبان توسعه شهرهای هوشمند و نهادسازی مرتبط است. چنانچه در کشورهای پیشرو، سطوح برنامه‌ریزی از ملی تا طرح‌های ویژه هوشمندسازی، شرح‌ خدمات ویژه مصوب و نحوه اقدام برای ارائه پروپوزال و تصویب و اجرای آن همگی به‌صورت مدون توسط دولت مرکزی برنامه‌ریزی، اجرا و پایش می‌شود.

این گزارش بر نقش وزارت راه و شهرسازی در این مسیر تأکید دارد؛ زیرا تهیه و تصویب اسناد فرادست (ضوابط، راهنما، دستورالعمل‌ها)، شرح خدمات طرح ویژه هوشمندسازی شهرها، تغییرات طرح‌های توسعه شهری، تصویب شاخص‌های ارزیابی هوشمندی، تصویب ضرورت احصای هوشمندی (متناسب با اهداف شهر متقاضی) و آموزش بدنه مهندسی کشور در چارچوب سازمان نظام مهندسی و در‌واقع «چارچوب برنامه‌ریزی شهرهای هوشمند» بر‌عهده وزارت راه و شهرسازی است (براساس قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی) و نقش وزارت کشور بیشتر به مرحله بعد و اجرا و پایش مربوطه از طریق شهرداری‌ها خواهد بود.

• اهمیت و ضرورت موضوع

شهرهای هوشمند هزینه‌های جانبی مدیریت شهری را بسیار کاهش داده؛ بر این اساس با در دسترس بودن داده‌های دقیق و به‌هنگام، بخش زیادی از هزینه‌های مربوط به مراجعات حضوری و کنترل سنتی داده‌ها (با خطا) به حداقل می‌رسد. همچنین از طریق اقتصاد به اشتراک‌‌گذاری به درآمد پایدار کمک می‌شود و افراد و شرکت‌ها از دارایی‌های ادغام شده به شیوه کارآمدتری استفاده می‌کنند (مانند به اشتراک‌گذاری خودرو، ملک یا پارکینگ).

از‌سوی دیگر یکی از علل رقابت بین شهرهای هوشمند دنیا، کسب امتیاز بالاتر در فرایند ارزیابی‌های بین‌المللی، انجام تبلیغات، ورود به بازارهای بین‌المللی، صادر کردن تکنیک‌های هوشمندسازی شهری و انعقاد قراردادهایی برای پیاده‌سازی دستاوردهای‌شان است.

ضرورت دیگر نیز در بخش‌های اجتماعی و فرهنگی است که نیازمند برنامه‌ریزی و هدف‌‌گذاری دقیق است؛ ازجمله تدوین سرفصل‌های آموزشی از دبستان و تربیت کودکان هوشمند (که اثرگذاری بیشتری نسبت به آموزش بزرگسالان دارند) و در سطح بزرگسالان، پیش‌بینی مشوق‌های مادی و معنوی برای جذب شهروندان توسط مدیریت شهری.

• نقطه‌نظرات /یافته‌های کلیدی

• فقدان تعریف واحد و نقطه مشخص شروع برای شهر هوشمند

هوشمندی بهبود مستمر شرایط شهری است و محدودیت زمانی برای آن وجود ندارد. ارزیابی یک شهر هوشمند باید متناسب با اهداف و اولویت‌های خاص شهر باشد. نکته مهم دیگر در شباهت مفاهیم شهر الکترونیک و شهر هوشمند است؛ شهر الکترونیک رویکردی از بالا به پایین و شهر هوشمند رویکردی مشارکت‌محور دارد که نباید به اشتباه گرفته شوند.

• توجه به ابعاد هوشمندسازی شهرها

در این پژوهش بر‌اساس مطالعات جامعی که با هدف استخراج ابعاد، شاخص‌ها و زیرشاخص‌های شهر هوشمند و بر‌مبنای استانداردها و نمونه‌های معتبر بین‌المللی انجام شده، نموداری برای تبیین ابعاد شهر هوشمند ترسیم شده است (شکل 1).

• پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

• ایجاد انسجام و تعیین مأموریت برای بازیگران شهر هوشمند

یکی‌ از اصلی‌ترین پیش‌نیازهای تحقق اهداف شهرهای هوشمند، ایجاد انسجام بین بازیگران شهر هوشمند است؛ در این بین تعیین اهداف قابل سنجش و سپس مأموریت‌یابی برای نهاد متولی و روش‌های نظارتی مرتبط ضرورت دارد. داشتن نقشه‌ راه (‌پلتفرم ملی شهرهای هوشمند) و تعریف نهاد اصلی متولی شهرهای هوشمند باعث این انسجام خواهد شد.

• لزوم تدوین قوانین و ضوابط پشتیبان برنامه‌ریزی هوشمندسازی شهرها

به‌طور قطع همراه با چالش‌های تکنولوژیکی شهرهای هوشمند، نیاز به به‌روزرسانی و توسعه قوانین شهری وجود دارد. قوانین و ضوابط، معمولاً از توسعه فناوری‌ها عقب می‌مانند و نتیجه این است که قانونگذاران در هر حوزه قضایی، خواه قانون عرفی یا مبتنی‌بر ضابطه دچار چالش می‌شوند و باید به ابزارهای قانونی دست ‌یابند که برای مقابله با مسائل جدید توانمند باشند.

• لزوم مطالعات رتبه‌بندی شهرها براساس شاخص‌های ارزیابی استاندارد و شناخت دقیق‌تر از وضعیت فعلی هوشمندی شهرها

باید یک نمایه اولیه از وضع موجود شهر و چالش‌های فعلی با مشارکت شهروندان و تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها تهیه شود. این مطالعات می‌تواند به‌صورت کیفی (تجربه کره جنوبی: درجه‌های A تا E) و یا کمّی صورت گیرد و درنهایت به اعطای گواهی‌نامه و تخصیص اعتبار مالی متناسب بینجامد تا انگیزه‌ای برای رقابت‌پذیری شهرها ایجاد کند. اعتبار گواهی‌نامه‌ها باید حداکثر سه‌ساله باشد و از‌ طریق صدور گواهی‌نامه آزمایشی، مناسب بودن شاخص‌های سنجش بررسی و سپس شاخص‌های محلی تکمیل و تدقیق شوند.

• لزوم بازنگری در فرایند تهیه طرح‌های توسعه شهری (شرح خدمات و روش‌شناسی)

بازنگری شرح خدمات و نحوه انجام مطالعات طرح‌های شهری با رویکردی مبتنی‌بر داده‌های ایستا ضروری است؛ زیرا در وضع موجود و با توجه به تغییرات الگوی خرید، تردد و آموزش الکترونیک و نظایر آن، دیگر امکان مطالعه با ابزارهای مبتنی‌بر سطوح و سرانه به‌صورت سنتی میسر نخواهد بود.

• برنامه‌ریزی برای تربیت شهروندان هوشمند از کودکی (کودک هوشمند)

نسل سوم شهرهای هوشمند مبتنی‌بر شهروندان هوشمند است؛ تجارب موفق جهانی حاکی از وجود برنامه‌ریزی و ساختارهای مشارکت بهینه شهروندان در اموری مانند گزارش و حل مسائل شهری است. در این بین همکاری آموزش و پرورش با شهرداری‌ها برای تربیت شهروندان هوشمند از کودکی بسیار ضروری است.

• تبیین و نگاشت نهادی هوشمندسازی شهرها برای ایران

در این بخش با توجه به مرور پیشینه موضوع و ساختار نهادی شهرهای هوشمند در ایران، جداولی به‌عنوان پیشنهاد مأموریت‌های قابل انجام توسط این نهادها ارائه شده که البته مقدماتی است و نیاز به تکمیل از‌ طریق جلسات بارش فکری نمایندگان نهادها وجود خواهد داشت.

• مهم‌ترین دغدغه‌های پیش رو

بخش مهمی از دغدغه‌های پیش‌ رو در توسعه شهرهای هوشمند مربوط به تطبیق و بومی‌سازی روندها و رویه‌های رایج در جهان با چارچوب‌های اخلاقی و مذهبی کشور است. در‌واقع حتی شناسایی شهرها به تفکیک اهداف و پتانسیل‌های هر شهر و سپس هوشمندسازی در آن جهت باید در دست برنامه‌ریزی قرار بگیرد و به‌طور قطع ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی و شرایط مذهبی بسیار تعیین‌کننده خواهند بود و نیاز به مطالعات بومی­سازی وجود دارد.

• لزوم انتخاب و اجرای نمونه‌های پایلوت ارزیابی شهرهای هوشمند جهت آسیب‌شناسی فرایندها

اجرای نمونه‌های پایلوت باید به‌سرعت انجام شود تا وقفه زیادی برای توسعه سایر شهرها ایجاد نشود. این امر می‌تواند علاوه‌بر مشخص کردن محدودیت‌ها، باعث الگوبرداری و ایجاد انگیزه در کشور شود. شهرهای پایلوت می‌توانند در دسته‌های زیر باشند: پایتخت/ کلان‌شهرها/ شهرهای بزرگ/ متوسط/ کوچک (روستا- شهرها)/ شهرهای جدید/ مناطق آزاد تجاری-صنعتی.

1.مقدمه

مفهوم شهر هوشمند به یک موضوع بسیار محبوب تحقیق در تمام حوزه‌های علمی تبدیل شده و با وجود استفاده وسیع از این اصطلاح و تلاش گسترده برای تبیین آن، هنوز درک واضح و اجماع عمومی در میان جامعه حرفه­ای (مهندسان مشاور در ایران) و دانشگاهیان در مورد مفهوم، معانی و اینکه چه خصوصیات، عناصر و یا اجزایی را در‌برمی‌گیرد وجود ندارد. این ابهام در تعریف شهر هوشمند باعث ایجاد خطاهایی در اعلام درجه هوشمندی شهرهای ایران (بدون در نظر گرفتن شاخص‌های ارزیابی بین‌المللی و فرایند سنجش معتبر) و حتی اشتباه گرفتن مفاهیم شهر و شهرداری الکترونیک با شهر هوشمند شده است و به‌طور قطع شناخت نادرست وضع موجود نمی‌تواند بستر لازم برای توسعه را فراهم آورد.

در ادبیات شهرهای هوشمند برتر جهان، فرایند هوشمندسازی متناسب با اهداف تعیین‌ شده برای هر شهر که از پتانسیل‌های شهر نشأت می‌گیرد و در افق زمانی مشخص انجام می‌شود. برای مثال یک شهر در مسائل زیست‌محیطی و شهر دیگر در مسائل حمل‌و‌نقل هوشمند تمرکز می‌کند و در‌مجموع نیز برنامه‌ریزی شهری در جهت نیل به شهرهای هوشمند با پیش‌بینی یک پلتفرم ملی که نقش و هدف شهرهای کشور و درجه توسعه در آن مشخص شده باشد، منسجم می‌شود؛ امری بسیار ضروری که در شرایط کنونی کشور چنین فرایندی در حیطه شهرهای هوشمند دیده نمی ­شود.

همچنین یکی از زیرساخت‌های اصلی این برنامه‌ریزی ملی و منسجم، طراحی ساختار نهادی و تعیین اهداف و مأموریت‌های مرتبط برای هر نهاد مرتبط با حوزه‌های شهر هوشمند و نیز زیرساخت‌های قانونی لازم برای نظارت و هدایت مسائل احتمالی پیش رو است.

به‌عنوان ضرورتِ حرکت به‌سوی هوشمند شدن شهرهای کشور باید گفت شهرهای هوشمند طیف گسترده‌ای از مزایا را ارائه می‌دهند؛ از پس‌انداز هزینه گرفته تا بهبود وضعیت سلامتی، ایمنی و امنیت، تاب‌آوری و پایداری. با‌این‌حال، تأثیر مثبت بر توسعه اقتصادی یک مزیت مهم دیگر است؛ توسعه شهرهای هوشمند می‌تواند منجر به معرفی موتورهای رشد جدید مبتنی‌بر فناوری برای اقتصاد کشور شود.

برای مثال، براساس نمونه‌ای از پژوهش‌های انجام شده در این زمینه انتظار می‌رود شهرهای هوشمند سالیانه شاهد رشد اقتصادی 5 درصدی باشند که تقریباً به 20 تریلیون دلار در یک دهه تبدیل می‌شود؛ موضوعی که ثابت می‌کند شهرهای هوشمند در زمره سرمایه‌گذاری­های بزرگی هستند که می‌توانند اقتصاد کشور را به‌نحوی مثبت تحت تأثیر قرار دهند [1]. لذا روند حرکت به‌سوی برنامه‌ریزی شهری در جهت هوشمند شدن شهرهای کشور ضروری و اجتناب‌ناپذیر است.

این پژوهش با تأکید بر بهره‌گیری از موفق‌ترین نمونه‌های تجارب جهانی در فرایند برنامه‌ریزی شهری و مدل‌سازی برای نیل به شهرهای هوشمند، سعی دارد تا پیشنهادهایی برای تغییر در فرایند سنتی برنامه‌ریزی شهری به‌منظور دستیابی به شهرهای هوشمند در کشور ارائه دهد و بستری برای ارزیابی هوشمندی شهرهای کشور، برنامه‌ریزی برای تحقق اهداف معین هوشمندسازی در هر شهر و اعطای گواهی‌نامه هوشمندی (رتبه‌بندی و توسعه رقابتی شهرها همراه با کسب اعتبار از دولت) فراهم سازد.

گفتنی است که در گزارش‌های دیگری در مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان «شهر هوشمند و الزامات قانونی آن» (شماره مسلسل ۱۴۹۷۱) و گزارش «پیش‌درآمدی بر تحقق‌بخشی به مدل بلوغ شهر هوشمند در ایران» (شماره مسلسل ۱۸۸۷۰)، به حیطه مهم شهرهای هوشمند پرداخته شده که البته به بحث فرایند برنامه‌ریزی و اسناد پشتیبان آن، اشاره‌ای نشده و نوآری پژوهش حاضر در همین بخش است.

درنهایت نیز همان‌طور که در تجارب جهانی موفق ذکر شده، به‌نظر می‌رسد تا زمانی که نمونه‌های پایلوت به‌اجرا و آزمون گذاشته نشود، اظهار‌نظر دقیق درباره ملاحظات و پیش‌نیازهای وضع موجود کشور امکان‌پذیر نخواهد بود. لذا در فرایند این مطالعه پیشنهادهایی برای نحوه انتخاب نمونه‌های پایلوت شهر هوشمند نیز ارائه می‌شود.

البته نمونه‌های پایلوتی در حیطه‌های توسعه زیرساخت‌های شهر هوشمند وجود دارند؛ برای مثال اولین‌بار در جزیره کیش و یا کلان‌شهرهای تهران و مشهد و حتی به‌تازگی به شهر ایلام نیز به‌عنوان پایلوت اشاره شده است. اما تمرکز چنین پایلوت‌هایی بیشتر بر حوزه شهر الکترونیک (نه شهر هوشمند) و آن هم بدون طی کردن فرایند برنامه‌ریزی و اسناد پشتیبان مرتبط است. در‌حالی‌که مفهوم شهر هوشمند فراتر از تأمین تأسیسات زیرساختی این‌چنینی است و طبق اشاره‌ای که در این گزارش شده به همین دلیل با مفاهیم شهر الکترونیک اشتباه گرفته می‌شود.

در‌واقع منظور از تعیین پایلوت‌ها، معرفی نمونه شهرهایی برای برنامه‌ریزی دقیق از فرایند تهیه پروپوزال تا اجرا و نظارت، نهادسازی و آسیب‌شناسی مسائل پیش رو و همچنین در بلند‌مدت برنامه ارائه برنامه پلتفرم ملی شهر هوشمند برای کشور است.

۲. مروری بر پیشینه ایران در زمینه شهرهای هوشمند

در ایران از سال 1384 اقداماتی در حوزه‌های مرتبط با شهر هوشمند ‌(‌دولت الکترونیک) ازجمله تهیه سند راهبرد ملی دولت الکترونیک توسط مرکز فناوری اطلاعات ریاست‌جمهوری، برنامه‌ریزی جامع دولت الکترونیک توسط شورای عالی اطلاع‌رسانی در سال 1388 و نقشه راه خدمات دولت الکترونیک )معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس‌جمهور در سال 1390 صورت گرفته است.

به‌علاوه در برنامه‌های توسعه نیز در مواد (113) و (124) برنامه سوم، ماده (41) برنامه چهارم، ماده (46) برنامه پنجم (فصل نظام اداری و مدیریت فناوری اطلاعات بر فناوری اطلاعات و ارتباطات) بر این موضوع تأکید شده است. در برنامه‌های توسعه تا قبل از برنامه پنجم 1390 به‌رغم وجود مفاد مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباطات، فصل مجزایی به فناوری اطلاعات و ارتباطات اختصاص داده نشده و اهمیت آن به‌عنوان یک عامل کلیدی توسعه مورد نظر قرار نگرفته بود؛ این امر باعث شده که وضعیت فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران با آنچه باید باشد و از آن انتظار می‌رود فاصله داشته باشد [2].

اگر بخواهیم وضعیت فعلی ایران را به‌لحاظ توجه به شهرهای هوشمند بررسی کنیم، در‌می‌یابیم که حتی کلان‌شهر تهران به‌عنوان پایتخت و پیشرفته‌ترین شهر کشور هنوز با استانداردهای یک شهر هوشمند فاصله زیادی دارد؛ هرچند در این زمینه با تصویب دولت الکترونیک و شبکه ملی اطلاعات در مسیر ایجاد شهر الکترونیکی که پیش‌نیاز شهر هوشمند است، گام‌هایی برداشته شده است. همچنین یکپارچه‌سازی سرویس‌های دولت الکترونیک و همچنین خدمات مبتنی‌بر اطلاعات مکان‌محور، پرداخت‌های موبایلی و خدمات نقشه‌های شهری پستی در حال بررسی و بسترهای مناسب برای برقراری Wi-Fi عمومی در نقاط پرتراکم نیز در حال آماده‌سازی است. در همین راستا، طبق آخرین تصمیمات اتخاذ شده در وزارت کشور، هوشمندسازی حداقل پنج شهر ارومیه، اصفهان، تبریز، مشهد و تهران هدف‌‌گذاری شده است. به‌علاوه سازمان فناوری اطلاعات نیز اقداماتی مانند فراخوان استارت‌آپ با هدف شناسایی نخبگان آغاز کرده است [3].

در برنامه چهارم توسعه احکام متعددی درباره شهر هوشمند و دولت الکترونیکی تصویب شد، اما این موضوع به جایی نرسید و نشان داد دولت به‌تنهایی توفیقی در این حوزه کسب نمی‌کند. لذا باید ایجاد یکپارچگی میان دستگاه‌های اجرایی خدمات‌رسان به مردم را یکی از ابزارهای مهم در دستیابی به شهر هوشمند دانست. چند نمونه از تجارب داخلی در این زمینه عبارتند از:

2-1. جزیره الکترونیکی کیش

در اردیبهشت‌‌ماه سال 1379 پیشنهاد ایجاد اولین شهر الکترونیکی و اینترنتی ایران در جزیره کیش مطرح شد. شهر کیش با جاذبه‌ها و پتانسیل‌های مطلوبی که دارد محل مناسبی برای ایجاد یک منطقه الکترونیکی است.

تفاوت شهر اینترنتی کیش با دیگر شهرهای مشابه در این است که در شبکه اینترنتی این جزیره به‌علت نو بودن و امکان تغییرات اهداف مختلفی می‌تواند در فضای محدود و کم‌هزینه دنبال شده و پایلوت ملی کشور شود، اما سایر شهرها این موقعیت را نداشتند و نمی‌توانستند پایلوت مناسب برای یک شهر الکترونیکی نمونه باشند. از نخستین اقدامات فراگیر برای ایجاد شهر الکترونیک کیش، برپایی همایش جهانی شهرهای الکترونیکی و اینترنتی بوده که از 11 تا ۱۳ اردیبهشت‌ماه 1380 در جزیره کیش برگزار شد. در این همایش بیش از 1500 نفر از کارشناسان و متخصصان داخلی و خارجی در مورد شهر اینترنتی کیش و مقوله‌های جدید فناوری اطلاعات و ارتباطات به تبادل نظر پرداختند. این همایش نخستین گردهمایی‌ برای بحث در مورد فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشور بود و بسیاری از مباحث نوین همچون دولت الکترونیک، تجارت الکترونیک، بانکداری الکترونیک و آموزش الکترونیک برای اولین‌بار در آن مطرح شد. ویژگی شهر الکترونیک کیش نسبت به سایر شهرهای الکترونیکی جهان بر آن بود که در آن انجام کلیه امور شهری شهروندان به‌وسیله رایانه و اینترنت از طریق شبکه‌های اطلاع‌رسانی جهانی پیش‌بینی شده بود که در صورت موفقیت اجرای این پروژه کلیه امور اقتصادی، اداری، آموزشی، فرهنگی و بهداشتی شکل جدیدی به خود می‌گرفت و تجربیات مفید آن براساس الگوی ارائه شده جهت توسعه شهرهای الکترونیکی در ایران به سایر نقاط کشور تعمیم می‌یافت. اما این امر به‌دلایل مختلف به‌طور‌کامل به‌وقوع نپیوست. شاید بزرگترین اثر طرح موضوع شهر الکترونیک کیش در کشور را بتوان ایجاد فضای فرهنگی توسعه ICT در کشور دانست.

2-۲. جزیره هوشمند قشم

برای جزیره قشم نیز نقشه یک‌بیست‌و‌پنج ‌هزارم جزیره، شامل 169 لایه اطلاعاتی و نقشه یک‌دو هزارم با دقت هندسی بسیار بالا ترسیم شد؛ به‌طوری‌که توان تشخیص تمام اشیای موجود در سطح زمین به فاصله 20 در 20 سانتی متر را دارد و با نقشه موجود می‌توان علاوه‌بر مکان‌یابی، امور اداری را نیز به‌نحو مطلوبی به انجام رساند. اما اگر کلیت طرح را 100 فرض کنیم‌، فقط 10 درصد آن به مرحله اجرا رسیده است. نحوه اجرای طرح و تعامل با ارگان‌ها در حیطه وظایف دستگاه‌های حاکمیتی جزیره قرار دارد که باید طرح را به یک ابلاغ لازم‌الاجرا تبدیل کند. ایدئال اجرای طرح طی 5 سال است و هدف نهایی ایجاد تصویر کلی از ایران دیجیتال است. بودجه این پروژه از محل بودجه خود جزیره تأمین شده و در‌حقیقت سازمان منطقه آزاد قشم مجری طرح است. همچنین، برای طرح جزیره هوشمند در قشم از پیشرفته‌ترین الگوها در اروپا و آسیا و آمریکا و به‌خصوص کانادا و آخرین فناوری روز دنیا استفاده شده است [4].

2-3. شهر مشهد

«مشهد هوشمند» نخستین شهر کشور، توسط اتحادیه بین‌المللی ارتباطات (ITU) به‌عنوان یکی از معتبرترین مراجع در زمینه ارزیابی شهرهای هوشمند تأیید شده است. با توجه به تجارب جهانی که در آن شهرداری‌ها محور توسعه شهرهای الکترونیک بوده‌اند، مسئولیت تهیه اولین سند راهبردی شهر الکترونیک مشهد بر‌عهده شهرداری قرار گرفته است.

در این سند اقدامات اولیه و نیازهای ابتدایی برای برپایی شهر هوشمند مشهد مشخص شده و چشم‌اندازها، راهبردها و استراتژی‌های مربوطه جهت رسیدن به شهر الکترونیک مطلوب تدوین گردیده است. عمده فعالیت‌های انجام شده شهرداری مشهد در زمینه هوشمندسازی عبارتند از:

• طراحی و پیاده‌سازی وب‌سایت شهر هوشمند مشهد،
• تشکیل معاونت شهر هوشمند،
• راه‌اندازی اتاق کنترل شهر هوشمند،
• سامانه زیر‌ساخت داده‌های مکانی (SDI)،
• فعالیت‌های ستادی، مشارکتی و نرم‌افزاری [5].

۳. شهر هوشمند یک انتخاب یا ضرورت

توسعه شهرهای هوشمند فرایندی است که در حال حاضر در جهان به‌سرعت در حال پیشرفت است و دلیل اصلی این رویکرد را می‌توان در وجود داده‌ها و اطلاعات به‌هنگام و دقیق‌تر برای شناخت، تحلیل و ارائه راهکارهای مسائل شهری دانست. بخشی از این داده‌ها و اطلاعات از طریق فناوری‌های نوین (حسگرها، اینترنت اشیا و نرم‌افزارهای کاربردی و نظایر آنها) و برخی توسط شهروندان هوشمند در اختیار مدیریت شهری قرار می‌گیرد و از آن طریق مدیریت شهری می‌تواند در زمینه‌های زیست‌محیطی، اقتصادی، بهداشتی، مدیریت بحران و تاب‌آوری، فرهنگی و آموزشی، حمل‌و‌نقل، گردشگری شهری، کشاورزی شهری و ابعاد بسیار دیگر به‌صورت هوشمندتر عمل کند.

با در دسترس بودن داده‌های دقیق و به‌هنگام بخش زیادی از هزینه‌های مدیریت شهری کاهش پیدا می‌کند و نیاز به مراجعات حضوری و برداشت داده‌ها و شناخت وضع موجود به‌صورت سنتی (که خطاهای زیادی نیز خواهد داشت) به حداقل می‌رسد. چنانچه در تجارب موفق بین‌المللی مانند کشور- شهر هوشمند سنگاپور مدیریت شهری از راه دور و با داشتن داده‌های مذکور از کنترل وضعیت آب‌و‌هوا، میزان پُر یا خالی بودن سطل‌های زباله، روشنایی معابر متناسب با تاریکی هوا، وضعیت ترافیک معابر، بحران‌های شهری مانند آب‌گرفتگی جوی‌ها و نشت تأسیسات شهری و نظایر آن به‌راحتی مسائل را حل می‌کند و این همان مدیریت هوشمند شهری است.

از مزایای اقتصادی شهرهای هوشمند که از هزینه‌های جانبی مدیریت شهری بسیار خواهد کاست و به درآمد پایدار کمک می‌کند، اقتصاد به اشتراک‌‌گذاری است. بر این اساس که مصرف‌کنندگان و شرکت‌ها‌ به‌جای خرید خدمات و کالاها آنها را بیشتر اجاره می‌کنند و از دارایی‌های ادغام شده به شیوه‌ای کارآمدتری استفاده کرده و در‌نتیجه تغییراتی در نرخ استفاده از دارایی‌ها و کاهش هزینه‌های مرتبط به‌وجود خواهد آمد (مانند به اشتراک‌گذاری خودروها).

الگوی دیگر در شهرهای هوشمند، توسعه اقتصاد همتا‌به‌همتا‌ است که این وضعیت را می‌توان به‌عنوان یک مورد خاص از اقتصاد اشتراک‌گذاری در نظر گرفت. مدل‌های همتا‌به‌همتا پیوند مصرف‌کنندگان به‌طور مستقیم و بدون واسطه با یکدیگر را برقرار می‌کنند. به‌عنوان مثال، می‌توان به اشتراک‌گذاری خودرو و همچنین به اشتراک‌گذاری فضای خانه، پارکینگ و دفتر اشاره کرد که باعث بهره‌وری هرچه بیشتر از کالاها و اراضی شهری می‌شود.

در قالب اقتصاد جمع‌سپاری نیز شهروندان می‌توانند به‌طور جمعی به خدمات اطلاعاتی کمک کنند (به‌صورت فعال یا غیرفعال) و در طرح‌های جمعی پروژه‌های شهری شرکت کنند و بهره‌مند شوند. اقتصاد خدمات نیز در فرایند توسعه شهرهای هوشمند رونق می‌یابد که به‌طور مستقیم با ارائه دارایی‌های مشترک مرتبط است و خدمات به‌عنوان جایگزینی برای اقتصاد مبتنی‌بر مالکیت دارایی نقش‌آفرینی می‌کنند؛ مثل بازارهای آنلاین و سایر خدمات مجازی شهری [6].

ازسوی دیگر و در مقیاس کلان‌تر، یکی از علل ایجاد رقابت بین شهرهای دنیا در مسیر هوشمند شدن و کسب امتیاز بالاتر در فرایند ارزیابی‌های بین‌المللی، انجام تبلیغات و ورود به بازار بین‌المللی و صادر کردن تکنیک‌های هوشمندسازی شهری (مانند تجربه کره جنوبی) و انعقاد قراردادهایی برای پیاده‌سازی دستاوردهای شهر هوشمند و کسب درآمد بیشتر از آن طریق است.

ضرورت دیگر نیز در بخش‌های اجتماعی، فرهنگی و تربیت شهروندان هوشمند است که نیازمند برنامه‌ریزی بلند‌مدت و هدف‌گذاری دقیق است؛ ازجمله تدوین سرفصل‌های آموزشی در سطح دبستان تا دانشگاه و همچنین در سطح شهروندان توسط مدیریت شهری، پیش‌بینی مشوق‌های مادی و معنوی برای جذب هرچه بیشتر مشارکت شهروندان در مسیر هوشمندسازی و برنامه‌هایی از‌این‌دست که نیازمند انجام پژوهش‌هایی متمرکز هستند.

در بعد برنامه‌ریزی شهری نیز فناوری اطلاعات و ارتباطات در تغییر الگوی سفرها تأثیرگذار است. با این استدلال که زمان ذخیره شده از طریق استفاده از فناوری ارتباط از راه دور برای اهداف دیگری مثل ملاقات دوستان و اقوام و یا استفاده از فضاهای فعالیت‌های تفریحی مورد استفاده قرار می‌گیرد [7]. همچنین تغییر در الگوی کاربری زمین در فرایند هوشمندسازی شهرها اتفاق می‌افتد. فضای جریان‌ها و فناوری اطلاعات و ارتباطات بر فعالیت‌های متنوع مردم در شهر اثرگذار است که متعاقب آن ارتباطات و نیازهای جابه‌جایی و دسترسی به فضای مکان‌ها دستخوش تغییر می‌شود [8].

4. موانع و چالش‌های تحقق شهرهای هوشمند در ایران

اقدام به ایجاد شهرهای هوشمند پروژه‌ای تک‌رشته‌ای یا تک‌بخشی نیست تا فقط به بخش‌های فناوری اطلاعات محدود شود؛ بلکه همیاری همه بخش‌های اقتصادی کشور و هم‌افزایی همه دستگاه‌های دولتی را می‌طلبد. به‌طور‌کلی مهم‌ترین موانعی که در برابر توسعه شهرهای هوشمند و سیستم‌های الکترونیکی در ایران وجود دارد عبارتند از:

• حمایت و پشتیبانی نامناسب مدیران ارشد به‌دلیل باور نداشتن به جایگزینی راه‌حل‌های مدیریت سنتی با مدیریت فناوری اطلاعات،
• قرارگیری نامناسب واحدهای فناوری اطلاعات در چارت سازمانی؛ به‌عبارت دیگر واحدهای فناوری اطلاعات برای انجام رسالت خویش از هیچ واحد سازمانی دیگری پایین‌تر نباشند،
• فقدان حکمرانی جامع و مصوب و وجود تداخل در نقش‌های حاکمیتی،
• نبود طرح جامع در سطوح مختلف اجرایی پروژه،
• فقدان مرکز هماهنگ‌کننده فرایندهای برنامه‌ریزی، مدیریت و نظارت در شهر الکترونیک و هوشمند،
• وجود سامانه‌های متعدد در دستگاه‌ها و وجود مغایرت در اطلاعات آنها،
• مشارکت پایین بخش خصوصی در پروژه شهر هوشمند،
• ناآشنایی با مفهوم شهر هوشمند و اشتباه مکرر آن با شهر الکترونیک که باعث می‌شود پروژه‌های افتتاح شده صرفاً سیستم‌های اطلاعاتی باشند و نه هوشمند.

همچنین بهزادفر (‌1382‌) در مقاله خود با عنوان «ضرورت‌ها و موانع ایجاد شهر هوشمند در ایران»، مشکلات و موانعی را در ایران جهت استفاده از سیستم‌های هوشمند به‌عنوان زیرساخت شهر هوشمند بررسی کرده که از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• نبود تشکیلاتی منسجم،
• گرانی سیستم‌های الکترونیک،
• کمبود نیروهای متخصص و مراکز تحقیق و توسعه،
• کمبود آموزش مردمی و تبلیغات،
• حاکمیت سیستم‌های سنتی و عدم وجود رقابت سازنده،
• فقدان قوانین مدرن در ارتباط با استفاده از سیستم‌های الکترونیکی،
• محدودیت زیرساخت‌های مورد نیاز، به‌ویژه زیرساخت‌های مخابراتی.

به‌علاوه تهدیدات مرتبط با حوزه ITS و معماری ICT در شهر هوشمند وجود دارند که برای مثال تهدیدات حوزه ITS به پنج دسته زیر تقسیم می‌شوند:

• تهدیدات قابلیت دسترسی،
• تهدیدات مربوط به صحت اطلاعات،
• تهدیدات اصالت
• تهدیدات محرمانگی
• تهدیدات انکار‌ناپذیری [9].

5. تعریف و ابعاد مختلف هوشمندسازی

5-1. تعاریف شهر هوشمند

این اصطلاح برای اولین‌بار در اواسط قرن 19 میلادی برای توصیف شهرهای جدید غرب آمریکا به­کار برده شد که کارآمد و خودمختار بودند. از دهه 1990، مفهوم شهر هوشمند به‌معنای تقریباً هر‌نوع نوآوری مبتنی‌بر تکنولوژی در برنامه‌ریزی، توسعه و مدیریت شهرها بود؛ از‌جمله به‌عنوان مثال، ارائه راهکارهای هوشمند برای مبارزه با چالش‌های ترافیک شهری. همچنین در اینجا تعدادی از تعاریف اصلی شهر هوشمند آورده شده است:

• مؤسسه استاندارد بریتانیا (BSI): شهرهای هوشمند مجموعه‌ای ساخت‌یافته از ارتباط یکپارچه سیستم‌های کالبدی، دیجیتالی و انسانی محیط ساخته شده در جهت ‌‌تأمین آینده‌ای فراگیر، پایدار و شکوفا را برای شهروندان معرفی کرده است.
• جیفینگر در سال 2007: شهر هوشمند، شهری با عملکرد عالی و دارا بودن رویکردی آینده‌نگر در رابطه با اقتصاد، مردم، تحرک‌پذیری، محیط ‌زیست و زندگی شهروندان با تمرکز بر ترکیب هوشمندی، مشارکت و فعالیت شهروندانی خودکفا، آگاه و مستقل است.
• کوهن، 2012: شهر هوشمند شهر دانش، سایبر و سازگار با محیط زیست تعریف شده که یک مفهوم گسترده را با تفسیرهای مختلفی بیان می‌کند که این تفاسیر به برنامه‌ریزان شهری وابسته است.
• پارلمان اروپا 2014: شهر هوشمند شهری است که رسیدگی به مسائل شهری را با استفاده از راهکارهای مبتنی‌بر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر‌پایه این تفکر که ذی‌نفعان متعددی در شهر وجود دارند (مشارکت شهرداری‌محور) سرلوحه کار خود قرار می‌دهد.
• Ÿ  آی تی یو و یونسکو، 2014: شهر هوشمند شهری نوآور است که از فناوری اطلاعات و ارتباطات و وسایل دیگر استفاده بهینه می‌کند تا کیفیت زندگی، کارایی عملیات شهری و رقابت‌پذیری را ارتقا دهد و سازگاری با نیازهای نسل‌های کنونی و آتی را با توجه به جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تضمین می‌‌کند.
• هیبات، ٢٠١٥‌: شهرى هوشمند است که سرمایه‌گذارى در سرمایه‌هاى انسانى و اجتماعى و زیرساخت‌هاى ارتباطى ازجمله حمل‌و‌نقل و همچنین زیر‌ساخت‌هاى مدرن که باعث رشد پایدار اقتصادى و کیفیت بالاى زندگی مى‌شود، با مدیریت صحیح منابع طبیعى، از طریق مدیریت مشارکتى مردم در آن انجام پذیرد.

همان‌طور که ملاحظه می‌شود تقریباً در تمام تعاریف معتبر موجود در حیطه شهر هوشمند، ابعاد کالبدی، محیطی، اجتماعی، اقتصادی و مدیریت شهری وجود دارند و البته متناسب با نسل‌های شهر هوشمند و تاریخ ظهور مفاهیم‌، تأکید بر جنبه‌های کالبدی و زیرساختی مثل فناوری‌های پشتیبان در سال‌های اولیه ظهور مفهوم بیشتر بوده و با گذر زمان تأکید بر جایگاه شهروندان، ابعاد فرهنگی و اجتماعی و حکمروایی از پایین به بالا بیشتر شده است.

5-2. عدم وجود تعریف واحد از شهر هوشمند

مارگایتا آنجلیدو  در سال 2014 در پژوهشی با عنوان «‌سیاست‌های شهر هوشمند: یک رویکرد فضایی»، میان‌رشته‌ای بودن شهر هوشمند و منافع متضاد و ذی‌نفعان مختلف در یک شهر را مورد بررسی قرار می‌دهد و نتیجه‌گیری می‌کند که به‌رغم بحث‌های وسیع در مورد شهرهای هوشمند هیچ اتفاق نظری در مورد تعریف این شهرها وجود ندارد و ما در این عرصه به تعاریف و راه‌حل‌های زیادی بدون یک تعریف شناخته شده در مقیاس جهانی مواجه هستیم. وی همه سکونتگاه‌هایی که تلاش‌های آگاهانه‌ای را برای سرمایه‌گذاری در فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و چشم‌اندازی در راه‌های استراتژیک را شروع کرده‌اند و به‌دنبال اثربخشی و رقابت‌پذیری در سطوح اقتصادی و اجتماعی با ابعاد چندگانه هستند را هوشمند می‌نامد [10]. در همین راستا، در پژوهشی دیگر با عنوان «تعریف شهر هوشمند» که توسط مسنن‌زاده و ویتوراتوب در سال 2014 انجام شده، ضرورت ایجاد شهر هوشمند (چرا)، ابعاد و جنبه‌های اصلی شهر هوشمند (‌چه چیز)، بازیگران کلیدی شهر هوشمند (‌چه کسی)، راه‌ها و روش‌های ایجاد شهر هوشمند (چگونه) و زمان و مکان مناسب برای ایجاد شهر هوشمند (کی و کجا‌) تشریح و تلاش شده به این سؤالات پاسخ داده شود. در ادامه آنها به تبیین تعریف شهر هوشمند در سه حوزه علمی (دانشگاهی)، صنعتی و حکومتی می‌پردازند و بر این باورند که ادبیات دانشگاهی یک دید جامع اما بسیار کلی درباره اجزای شهر هوشمند دارد؛ درحالی‌که حوزه‌های صنعتی و حکومتی یک رویکرد کوتاه‌مدت و کاملاً عملگرا را دنبال می‌کنند. درنهایت شهر هوشمند را این‌گونه تعریف می‌کند:

«شهر هوشمند یک شهر پایدار و کارآمد با کیفیت بالای زندگی است که هدف آن مقابله با چالش‌های شهری (بهبود تحرک، بهینه‌سازی استفاده از منابع، بهبود بهداشت و امنیت، بهبود توسعه اجتماعی، پشتیبانی از رشد اقتصادی و حکمروایی مشارکتی) از طریق استفاده از فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی در خدمات و زیرساخت‌ها، همکاری بین ذی‌نفعان و سهام‌داران کلیدی (شهروندان، دانشگاه‌ها، دولت و صنعت)، یکپارچگی حوزه‌های اصلی آن (محیط زیست، تحرک، حکمروایی، جامعه، صنعت و خدمات) و سرمایه‌گذاری در سرمایه اجتماعی است» و اشاره می‌کنند که هوشمندی، یک بهبود مستمر شرایط شهری است، هر شهر می‌تواند هوشمندتر باشد، هیچ نگرانی در مورد زمان اجرای شهرهای هوشمند وجود ندارد و مرجع زمان در رایج‌ترین تعاریف شهرهای هوشمند، آینده است و محدودیت زمانی برای ایجاد شهرهای هوشمند وجود ندارد [11].

این نویسندگان نتیجه‌گیری می‌کنند که سنجش یک شهر هوشمند پیچیده است. این ارزیابی باید متناسب با چشم‌اندازها، اهداف و اولویت‌های یک شهر خاص باشد. تعریف یک سیستم ثابت جهانی با توجه به خصوصیات متنوع شهرها در سراسر جهان ممکن است مشکل باشد و تعاریف مطرح شده از طریق شهرهای خاص که خود را شهر هوشمند نامیده‌اند، جهان‌شمول نیست و عمومیت ندارد.

نکته مهم دیگر در شباهت دو مفهوم شهر الکترونیک و شهر هوشمند و اشتراک بحث تکنولوژی در آن دو مورد بوده که در بحث شهر الکترونیک این مفهوم به‌صورت تک‌بعدی وجود دارد، اما مفهوم شهر هوشمند یک مفهوم چند‌بعدی است.

مهم‌ترین تفاوت شهر الکترونیک با شهر هوشمند از بالا به پایین بودن شهر الکترونیک و مشارکت محور بودن مفهوم شهر هوشمند است [12]. پس هر شهر دیجیتال یا الکترونیک الزاما شهر هوشمند نیست. ازسوی دیگر یکی از بنیان‌های شهر هوشمند، شهر الکترونیک می‌باشد و شهر هوشمند دارای اجزای دیجیتال است. در این بخش جدولی برای درک بهتر تفاوت شهر الکترونیک و شهر هوشمند آورده شده است:

جدول 1. تفاوت شهر الکترونیک و شهر هوشمند

ماخذ: نگارنده براساس مطالعات پژوهش.

5-3. ابعاد هوشمندسازی شهرها

مدل Giffingerدر قاره اروپا بر روی 70 شهر اجرا و مقایسه شده و سپس نتایج و آمارهایی را در شاخص­های مربوطه ارائه - داده است. همچنین در ارتباط با مفهوم سازی شهر هوشمند در سال ،2014 سازمان های استانداردسازی از جمله ISO- ITU  و استانداردهای بریتانیا BSI و موسسه ملی استاندارد و فناوری ایالات متحده(NIST) همان شش بعد اجزای شهر هوشمند را تأیید و به رسمیت شناخته‌اند. این مدل برای توسعه شهر هوشمند از 6 ویژگی استفاده می‌کند: محیط زیست هوشمند، شهروندان هوشمند، دولت هوشمند، زندگی هوشمند، اقتصاد هوشمند و تحرک و پویایی هوشمند[14].

در این پژوهش براساس مطالعات جامعی که با هدف استخراج ابعاد، شاخص‌ها و زیرشاخص‌های شهر هوشمند و برمبنای استانداردها و نمونه‌های معتبر بین‌المللی انجام شده‌، شکل (1) به تبیین ابعاد شهر هوشمند می‌پردازد.

شکل 1. نمودار تبیین ابعاد شهرهای هوشمند برمبنای استانداردهای بین‌المللی

مأخذ: نگارنده.

5-4. سیر تحول عملکردی شهرهای هوشمند (نسل‌های شهر هوشمند)

بررسی سیر تکاملی پروژه‌های شهرهای هوشمند بیانگر تحول اساسی در رویکرد و نوع فرایند طراحی و اجرای شهرهای هوشمند است. با مرور تعاریف و رویکردهای مطرح شده برای شهرهای هوشمند در دو دهه گذشته، می‌توان سه مرحله مشخص از چگونگی مواجهه شهرها با فناوری اطلاعات و ارتباطات و استفاده از آن در فرایند توسعه شهر شناسایی کرد. 1) سیر تحول شهرهای هوشمند از طریق سلطه فناوری و تمرکز استفاده از دستاوردهای آن در شهر توسط شرکت‌های عظیم فناوری آغاز شد، 2) پس از آن مدیریت شهری به عرصه شهرهای هوشمند ورود پیدا کرد و 3) این شهروندان بودند که در مرکزیت شهر هوشمند قرار گرفتند. امروزه شهرهای زیادی در مرحله اول یا دوم فرایند تحول شهرهای هوشمند قرار گرفته اند. این در‌حالی است که شهرهای پیشرو وارد مرحله سوم شده‌اند [15]. شکل (2) برای شرح بهتر تفاوت نسل‌های شهر هوشمند ارائه شده است:

شکل 2. نمودار جمع‌بندی سیر تحول شهرهای هوشمند [16]

6.پیشینه فرایندها در بهترین نمونه‌های جهانی

در این بخش جهت بهره‌گیری از جدیدترین دستاوردهای نحوه برنامه‌ریزی و اسناد مرتبط آن در توسعه شهرهای هوشمند به‌ویژه در کشورهای موفق خارجی، سعی شده پس از انتخاب نمونه‌های قابل تطبیق با ایران، به‌صورت خلاصه نتایج مطالعات تطبیقی بیان شوند تا از این طریق ساختار مناسب برای برنامه‌ریزی شهری در جهت هوشمند شدن شهرها در ایران پیشنهاد شود. البته در مطالعات آتی نیاز به پژوهش دقیق و جامعی بر آسیب‌شناسی عدم تحقق اهداف شهرهای هوشمند در کشور احساس می‌شود تا بتوان مشکلات و چالش‌های پیش روی برنامه‌ریزی را بهتر شناسایی کرد.

در این بخش با توجه به سیستم حکومتی، محل جغرافیایی قرارگیری و میزان موفقیت در زمینه شهر هوشمند، 5 نمونه منتخب مورد بررسی در جدول (2) نمایش داده شده‌اند. البته تمرکز اصلی در هر کشور بر پایتخت‌ها بوده و در شهرهای دیگر نیز بسته به پتانسیل‌های هوشمندی این فرایند آغاز شده است.

جدول 2. نمونه‌های منتخب برای مطالعه تجارب موفق جهانی در فرایند برنامه‌ریزی شهرهای هوشمند

مأخذ: نگارنده.

6-1. تحلیل تطبیقی تجارب فرایندها در بهترین نمونه‌های جهانی

براساس مطالعات صورت گرفته مربوط به تجارب بین‌المللی شهرهای هوشمند جهان، برخی از کشورها مانند کشور- شهر هوشمند سنگاپور با سرمایه‌گذاری به‌صورت پروژه‌محور به توسعه هوشمند روی آورده‌اند؛ برای مثال ابتدا پروژه نصب حسگر بر سطل‌های زباله را آغاز کرده و سپس تجهیز فضاهای عمومی شهری به اینترنت رایگان و نظایر آن را ادامه داده‌اند تا به مدیریت یکپارچه هوشمند شهری و با حداقل مراجعه حضوری برای حل مسائل شهری نائل شده‌اند. اما برخی از کشورها مانند چین و هند بیشتر بر فرایند برنامه‌ریزی و اسناد توسعه تأکید کرده‌اند. به‌نظر می‌رسد با توجه به شرایط ایران حرکت به‌صورت برنامه‌محور و موازی با آن توسعه پروژه‌های دارای اولویت و در نمونه‌های منتخب پایلوت می‌تواند راهگشا باشد.

در این بخش با توجه به مطالعات انجام گرفته پژوهش، اهم معیارهای مورد بررسی در زمینه دستیابی به شهر هوشمندتر مورد مقایسه قرار گرفته است:

جدول 3. تحلیل تطبیقی روش‌ها، ابزارها و دستاوردهای کلیدی در زمینه نیل به شهرهای هوشمندتر

توضیح: (برگرفته از: [17]، [18]،[19] ،[20]، [21]،[22]، [23]،[24] ،[25]، [26]،[27]،[28]، [27, 29] ،[30]).

مآخذ جداول تطبیقی: همان.

7.پیش‌نیازها

7-1. هدف‌‌گذاری، ایجاد انسجام و تعیین مأموریت برای بازیگران شهر هوشمند

یکی از اصلی‌ترین پیش‌نیازهای تحقق اهداف شهرهای هوشمند ایجاد انسجام بین بازیگران شهر هوشمند و البته در تعامل مستقیم با سیاستگذار اصلی در زمینه فضای سایبرنتیک یعنی «شورای عالی فضای مجازی»‌ است. همچنین تعیین اهداف قابل سنجش و سپس مأموریت‌یابی برای هر نهاد متولی و روش‌های پایش و نظارت بر حسن انجام وظایف نیز ضروری است. به‌نظر می‌رسد مانند تجربه موفق کره جنوبی، داشتن یک نقشه راه و پلتفرم شهرهای هوشمند ملی برای تقسیم اهداف و وظایف هر نهاد ابزار مناسبی است. همچنین مانند تجربه کشور هلند تعریف یک نهاد مختص برای توسعه شهرهای هوشمند و البته در ارتباط با کلیه سازمان‌ها باعث منسجم‌تر شدن این فرایند خواهد شد.

بازیگران اصلی در ایجاد شهرهای هوشمند کسانی هستند که تعامل فعالی در ایجاد این شهرها دارند. لیدسدروف و دیکین در سال 2014، سه نهاد دانشگاه، صنعت و حکومت را به‌عنوان سه بازیگر اصلی شهرهای هوشمند معرفی کرده‌اند که عملکرد آنها متعاقباً تولید دانش سازمان‌یافته، تولید ثروت اقتصادی و کنترل تعاملی/ واکنشی است. پس از آن لومباردی و همکاران این سه حوزه را بازنگری کرده و جامعه مدنی را به‌عنوان بازیگر چهارم معرفی کردند.

تجزیه‌وتحلیل واژگان کلیدی از منظر ایده‌های مختلف در مورد سهام‌داران اصلی درگیر در ایجاد شهرهای هوشمند نشان می‌دهد که ادبیات دانشگاهی یک نقطه نظر جامع و کلی را ارائه می‌کند. ادبیات دانشگاهی چهار گروه اصلی از افراد، شرکت‌ها/صنایع، حکومت و دانشگاه‌ها را به‌عنوان بازیگران کلیدی شهرهای هوشمند معرفی می‌کند. در‌حالی‌که ادبیات صنعتی یک رویکردی کاملاً تفصیلی و عملکردی را از طریق اضافه کردن سازمان‌ها و انجمن‌های غیر‌دولتی تا سرمایه‌گذاران، برنامه‌ریزان، توسعه‌دهندگان، پیمانکاران و ... ارائه می‌‌دهد [11].

در‌مجموع برنامه‌ریزی ویژه برای بومی‌سازی پیش‌نیازهای اقتباس شده از تجارب جهانی در کشور امری ضروری است که نیازمند اجرای نمونه‌های پایلوت و آسیب‌شناسی رویه‌هاست.

7-2. تهیه نقشه راه ملی برنامه‌ریزی شهر هوشمند و ایجاد پلتفرم یکپارچه شهر هوشمند (برگرفته از تجربه کره جنوبی)

نقشه راه یک ابزار یکپارچه‌کننده است که با در نظر گرفتن همه سطوح به‌صورت هم‌زمان به فرایند برنامه‌ریزی اثربخش کمک قابل‌توجهی می‌کند. بهتر است این نقشه راه در ابتدا به‌صورت ملی و در مقیاس کلان تهیه شود؛ اما با توجه به اینکه در حال حاضر در ایران برنامه‌ریزی مصوبی برای توسعه شهرهای هوشمند وجود ندارد، پیشنهاد این پژوهش تکمیل این نقشه راه پس از انجام نمونه‌های پایلوت است.

همچنین مطابق تجربه موفق کره جنوبی، در مرحله بعد نیاز به ایجاد یک پلتفرم یکپارچه برای شهرهای هوشمند در کشور است. این پلتفرم شامل فناوری اصلی و مرکزی برای مدیریت شهری و ایجاد مرکز عملیات سراسری شهر هوشمند می‌شود و با مشارکت دولت (وزارت راه­وشهرسازی، وزارت کشور و وزارت فناوری ارتباطات و اطلاعات در هسته اصلی) و مشارکت سایر سازمان‌های مرتبط و مؤسسه‌های تحقیق و توسعه (R&D) فعالیت می‌کند [25]. در این پلتفرم به تفکیک تمام شهرهای کشور و با تعیین افق‌های زمانی، طرح راهبردی شهر هوشمند مشخص می‌شود.

7-3. تدوین قوانین و ضوابط پشتیبان برنامه‌ریزی هوشمندسازی شهرها

اگرچه هزاران سال تجربه قانون­گذاری در زمینه فضاهای شهری وجود دارد، با‌این‌حال چالش‌های تکنولوژیکی شهرهای هوشمند نیازمند به‌روز‌رسانی و توسعه قوانین شهرهای هوشمند هستند. قوانین و مقررات، معمولاً چند دهه از توسعه فناوری عقب می‌مانند؛ نتیجه این است که دادگاه‌ها و قانون­گذاران در هر حوزه قضایی، خواه نظام حقوقی عرفی یا نظام حقوقی مدنی دچار چالش خواهند شد و باید به ابزارهای قانونی دست یابند که برای مقابله با مسائل جدید توانمند باشند. برخی از سرفصل‌های مربوط به قوانین شهر هوشمند در اینجا گردآوری شده است:

• قانون ICT (قوانین مربوط به استقرار سخت‌افزار، نرم‌افزار و خدمات وابسته به فناوری‌ها‌ و حسگرها)،
• قوانین مهندسی مرتبط با هوشمندسازی (ساختمان‌های هوشمند)،
• حقوق مالکیت معنوی ایده‌ها و فناوری‌های نوین،
• قانون امنیت داده‌ها، حریم شخصی و بانک اطلاعاتی پشتیبان.

شاید مهم‌ترین زمینه‌های نگرانی مربوط به مالکیت، پردازش، استفاده و امنیت داده‌های تولید شده توسط دستگاه‌های اینترنت اشیا و زیرساخت‌های شهر هوشمند باشد. در حال حاضر در اروپا توجه زیادی بر اجرای قوانین جدید داده‌ها از طریق مقررات عمومی حفاظت از داده‌ها (GDPR) متمرکز شده است [31].

• قانون حفظ حریم خصوصی شهروندان (حق چاپ‌، ثبت اختراعات، علائم تجاری،‌IP و حقوق داده)،
• طراحی چارچوب نظارتی برای شهرهای هوشمند،
• استراتژی‌های قانونی و نظارتی بازارهای نوظهور (بازارهای الکترونیک و مجازی) [32].
• قوانین مرتبط با شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات وابسته به اینترنت اشیا (IOT) و اختلالات آنها (مثل خاموشی لحظه‌ای و بحران‌هایی که می‌توانند در وضعیت حیاتی یا ترافیکی شهر به‌وجود بیاورند) و روابطی که با دولت خواهند داشت.
• مسئولیت محصول: اگر یک خودروی خودران تصادف کند و باعث مرگ یا جراحت شخصی شود چه کسی پاسخ‌گو خواهد بود؟ حوادث اخیر مربوط به خودروهای خودران تسلا ، همراه با رایزنی فعلی دولت بریتانیا در مورد اقداماتی برای تسهیل توسعه محصولات بیمه‌ای برای خودروهای خودران، این موضوع را به موضوعی ویژه تبدیل کرده است. در‌نتیجه در چنین مواردی باید قوانین پشتیبان محصولاتی که منجر به خطر خواهند شد پیش‌بینی شوند [31].

7-4. اجرا و نظارت (برگرفته از تجربه سازمان اسکان بشر)

با جمع‌آوری بازخورد از شهروندان و ذی‌نفعان و همچنین با استفاده از رصد کردن داده‌ها، موفقیت اولیه ارزیابی و تجزیه‌و‌تحلیل شده و براساس این داده‌ها، اثرات مستقیم و غیرمستقیم راه‌حل‌ها بررسی می‌شود و درنهایت تصمیم به ادامه، تعدیل یا کنار گذاشتن پیشنهاد ارائه شده گرفته خواهد شد. این در‌حالی است که می‌توان ارتباط آن را برای استفاده در سایر مکان‌های داخل شهر و جاهای دیگر براساس موقعیت محلی، فرهنگ، هزینه‌ها یا اثرات دیگر بررسی کرد و براساس ارزیابی صورت گرفته، پروژه‌ها را می‌توان در مقیاس‌های مختلف تکرار نمود [32].

اجرای برنامه‌های هوشمندسازی شهرها باید زیر نظر شهرداری‌ها و با کمک بخش خصوصی صورت بگیرد. همچنین پیشنهاد می‌شود نظارت بر فرایند و تحقق پذیری این طرح‌ها به‌صورت دوره‌ای و توسط دفتر نظارت بر طرح‌های توسعه و عمران وزارت راه و شهرسازی انجام بگیرد.

8.ملاحظات برنامه‌ریزی شهرهای هوشمند

در این بخش با توجه به تجارب جهانی مطالعه شده،‌ مهم‌ترین ملاحظات و پیش‌نیازهای مربوط به برنامه‌ریزی در جهت نیل به شهرهای هوشمند در سطح ملی آورده شده‌اند.

8-1. مطالعات رتبه‌بندی شهرها براساس شاخص‌های ارزیابی استاندارد و شناخت دقیق­تر از وضعیت فعلی هوشمندی شهرها (برگرفته از برنامه سازمان اسکان بشر و تجربه کره جنوبی) و صدور گواهی‌نامه‌های هوشمندی شهرها (برگرفته از تجربه هند، چین، کره جنوبی و آمریکا)

یک نمایه اولیه از شهر شامل ویژگی‌های فیزیکی منحصربه‌فرد، زیرساخت‌های موجود، مزایای مالی، اجتماعی و زیست‌محیطی، ویژگی‌های جمعیتی و چالش‌های موجود باید با استفاده از نظرسنجی، اجرای فرایندهایی با مشارکت شهروندان، تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها و تدوین شاخص‌های کلیدی اجرایی تهیه شود.

این مطالعات می‌تواند به‌صورت کیفی (مانند آنچه در تجربه کره و در درجه‌های پنجگانه (A~E) انجام شده) و یا کمّی صورت گیرد و درنهایت به اعطای گواهی‌نامه و تخصیص اعتبار مالی متناسب با آن بینجامد تا انگیزه‌ای برای توسعه سطح هوشمندی شهرها شود. اعتبار زمانی گواهی‌ها نیز باید حداکثر سه‌ساله باشد [30].

در این مرحله از طریق صدور گواهی‌نامه آزمایشی، مناسب بودن استانداردهای گواهی‌نامه و شاخص‌ها به‌طور کامل باید بررسی شود و سپس شاخص‌های محلی (به تفکیک هر شهر) تکمیل و تدقیق شوند؛ مانند تجربه کره جنوبی تدوین و تدقیق استانداردها و فرایند اعطای گواهی‌نامه نیازمند مشارکت بخش‌های متعدد دولتی و خصوصی است. گفتنی است در تجارب موفق جهانی این گواهی‌نامه می‌تواند ملاکی برای اعطای تسهیلات مالی از طرف دولت مرکزی به مدیریت شهرها هم باشد و باعث تقویت رقابت بین شهرها در مسیر هوشمند شدن خواهد شد.

8-2. لزوم‌ بازنگری در فرایند تهیه طرح‌های توسعه شهری (شرح خدمات و روش‌شناسی) برای جایگزینی در بلند‌مدت با طرح‌های توسعه هوشمند شهری

بازنگری ساختار (شرح خدمات) و نحوه انجام مطالعات طرح‌های توسعه شهری و به‌ویژه طرح‌های جامع با رویکردی مبتنی‌بر داده‌های ایستا در فرایند برنامه‌ریزی شهر هوشمند بسیار ضروری است؛ چنانچه در وضع موجود شهرها و با توجه به تغییرات الگوی خرید، تردد و آموزش الکترونیک و نظایر آن دیگر امکان مطالعه با ابزارهای مبتنی‌بر سطوح و سرانه به‌صورت سنتی میسر نخواهد بود. اگرچه این امر به‌طور قطع در کوتاه‌مدت اتفاق نخواهد افتاد، اما تحول در نظام سنتی برنامه‌ریزی شهری مبتنی‌بر محاسبات سرانه کاربری اراضی و داده‌های غیر‌واقعی و تاریخ گذشته باید به‌سرعت در دست مطالعه قرار گیرد.

در این پژوهش طرح‌های توسعه شهری از سطح ملی تا خرد بررسی شده و به‌ویژه شرح خدمات آنها در ارتباط با جایگاه شهرهای هوشمند ارزیابی شده‌اند. به‌غیر از چند سند مرتبط با هوشمندسازی شهرها که پراکنده و موردی هستند و در بخش پیشینه به آنها اشاره شده، به‌طور مستقیم در سندی با عنوان «‌چارچوب، راهنما و شرح خدمات تهیه طرح‌های جامع شهری با نگرش و روش نوین (پیوست مصوبه مورخ 1400/05/04 شورای عالی شهرسازی و معماری ایران) و در بند مشخصی به موضوع شهر هوشمند پرداخته شده است که بندهای مرتبطی نیز در ساختار مطالعات دارد. در‌نتیجه می‌توان گفت رویکرد جامع و منسجمی برای برنامه‌ریزی طرح‌های توسعه شهری در جهت دستیابی به شهر هوشمند وجود ندارد.

مرتبط‌ترین بند با موضوع شهر هوشمند در این طرح بند زیر است:

«تشخیص‌ و تحلیل مسائل و ظرفیت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات و نظام‌های نوآوری شهری»

• میزان پوشش دسترسی به انواع خدمات فناوری‌های نوین،
• وضعیت هوشمندسازی شهری،
• الگوهای فضایی استقرار نظام‌های نوآوری و خلاقیت.

همان‌طور که مشخص است سه بند فوق و به‌ویژه بند مربوط به وضعیت هوشمندسازی شهری، کلی و مبهم هستند و با توجه به اینکه مطالعات طرح‌های جامع شهری هنوز حتی در شهر تهران به‌صورت سنتی و با فاصله از ساختار طرح‌های هوشمند تهیه می‌شود، شروع مطالعات مرتبط با شهرهای هوشمند با این سه بند کلی (اگرچه مفید) کاربردی به نظر نمی‌رسد و در مصاحبه نیمه‌ساختار‌یافته انجام شده در این پژوهش با شرکت‌های مهندس مشاور معتبر تهران نیز، این بند را مبهم و غیرعملیاتی دانسته‌اند و البته معتقدند بودجه لازم برای چنین مطالعاتی نیز پیش‌بینی نشده است.

البته در بخش‌های دیگر این شرح خدمات نیز موضوع‌های مرتبط و قابل هماهنگ‌سازی با محورهای شهر هوشمند وجود دارد که در اینجا از ذکر عناوین اصلی آنها صرف نظر شده است. همچنین گفتنی است که در بررسی ساختار نهادی مرتبط با برنامه‌ریزی شهر هوشمند در بدنه وزارت راه و شهرسازی تنها در نمودار سازمانی شرکت بازآفرینی، «کمیته توسعه دولت الکترونیک و هوشمندسازی» وجود دارد و به‌نظر می‌رسد برای برنامه‌ریزی در سطح کلان و سیاستگذاری منسجم در این حیطه بسیار اولیه است.

8-3. لزوم برنامه‌ریزی برای تربیت شهروندان هوشمند

در مباحث شهر هوشمند و تقریباً در اکثر منابع مرتبط ۶ بُعد اصلی دیده می‌شود که یکی از آنها موضوع شهروند هوشمند است. براساس مطالعات اولیه نویسنده، در شهرهای کشور نتیجه امتیاز شاخص‌های رایج برای سنجش میزان هوشمندی شهرها با نمونه‌های موفق جهانی فاصله زیادی وجود دارد. اما بخش مهمی از این فاصله به هوشمندی شهروندان و مشارکت آنان در مدیریت هوشمند شهرها بازمی‌گردد. از ‌آنجا ‌که تفاوت اصلی موضوع شهر الکترونیک و شهر هوشمند، که در بسیاری از منابع نیز به اشتباه به‌جای هم به‌کار گرفته می‌شوند، در رویکرد مشارکت‌محور شهر هوشمند نسبت به شهر الکترونیک است، این مسئله نقش حیاتی در هوشمند شدن شهرها بازی می‌کند.

نمونه‌های موفق تجارب شهروندان هوشمند در کشورهایی مانند کره جنوبی، سنگاپور، مالزی، چین و هلند و ... حاکی از وجود ساختارهای مناسب برای مشارکت بیشتر شهروندان در اموری مانند گزارش خرابی‌ها، بحران‌ها و مسائل شهری است. در ‌واقع کمک به تشخیص به‌موقع می‌تواند به هوشمند شدن مدیریت شهری کمک کند. حتی در زمینه به اشتراک‌گذاری فضاهای خصوصی و نیمه‌ خصوصی (مانند پارکینگ) هوشمند شدن شهروندان می‌تواند موجب تسهیل چالش‌های مدیریت شهری شود.

اما به‌طور قطع فقدان اپلیکیشن و سامانه‌ها و ساز‌و‌کار تشویقی برای ارتقای مشارکت شهروندان مانع بزرگی بر سر تحقق این هدف در کشور است. به‌علاوه دسترسی عموم شهروندان به اینترنت پر‌سرعت و ارزان و گوشی هوشمند یا رایانه نیز رکن اصلی این ارتباط دو‌سویه با مدیریت شهری است. البته گفتنی است که معمولاً عده‌ای از شهروندان مانند سالمندانی که به‌خوبی با تحولات تکنولوژی به‌روز نشده‌اند، کودکان، معلولین و افراد کم‌توان نمی‌توانند مانند سایرین با این فرایند هوشمندی وفق پیدا کنند.

در برخی تجارب موفق جهانی از تکنولوژی برای حضور بیشتر این شهروندان در شهرها نیز بهره‌برداری شده؛ برای مثال در بُعد زندگی هوشمند، مدیریت شهری برای شهروندان پرونده الکترونیک سلامت تهیه کرده و به افراد نابینا پیام‌های صوتی و به افراد کم‌شنوا پیام متنی ارسال می‌کند و این فرایند حتی به‌صورت هشدارهای صوتی (برای نابینایان) در چهار‌راه‌ها و پشت چراغ‌های راهنمایی نیز دیده می‌شود. در‌واقع اهمیت حضور فعال شهروندان (نه صرفاً برای گذران در شهرها) در حیطه شهر هوشمند چند برابر می‌شود. بخش مهم دیگر نیز به جمع‌آوری آرا و نظرات شهروندان درباره پروژه‌ها و نحوه مدیریت شهرها باز‌می‌گردد.

اما تقریباً می‌توان گفت در کشور ما و در تمام جنبه‌های مذکور (که به‌صورت اجمالی اشاره شده) برنامه‌ریزی و اقدام فراگیری صورت نگرفته است. پروژه‌های موردی وجود دارند، اما تحقق اهداف شهر هوشمند نیازمند یک برنامه کلان و میان‌بخشی است. حتی در بخش ارائه خدمات شهرداری‌ها به شهروندان، فرایندهای سنتی و همراه با بوروکراسی طولانی اداری ادامه دارد و جذب مشارکت فکری و برنامه‌ریزی بر ‌پایه نظرات شهروندان چارچوب مشخصی ندارد و شهروندان انگیزه زیادی برای صرف وقت و مسئله‌یابی و یا گزارش آن به مدیریت شهری ندارند.

به‌طور قطع برداشتن قدم‌هایی برای ارتقای میزان هوشمندی شهرها و شهروندان هرچه سریع‌تر باید صورت پذیرد. در این بین همکاری میان بخش‌هایی مانند وزارت راه و شهرسازی، وزارت کشور (به‌ویژه سازمان شهرداری‌ها)، وزارت فناوری و اطلاعات و وزارت اقتصاد و دارایی، سازمان برنامه بسیار ضروری است.

برنامه‌ریزی محتوایی و تجهیزات فنی مورد نیاز باید به‌صورت توأمان انجام شود تا بتوان از پتانسیل وجود شهروندانی استفاده بهینه کرد که بر مسائل خود واقف‌تر از بسیاری از مدیران شهری هستند. اعطای تسهیلات و امتیاز به شهروندانی که مشارکت فعال در مدیریت شهرها دارند یکی از سیاست‌های بین‌المللی موفق در این حیطه است.

8-4. لزوم تأمین تجهیزات و ابزارهای پشتیبان

بخش مهمی از سخت‌افزار پشتیبان شهرهای هوشمند به مسئله گسترش اینترنت پر‌سرعت و در دسترس برای شهروندان و فضاهای شهری، حسگرهای نصب شده برای انتقال داده به بانک اطلاعاتی پشتیبان مدیریت شهر و اینترنت اشیا، توسعه ساختمان‌های هوشمند (در گروه‌های تجاری، اداری، مسکونی)، توسعه تجهیزات ترافیکی هوشمند، توسعه کنتورهای هوشمند سنجش آب، برق و انرژی، مبلمان شهری هوشمند (نورپردازی و سطل‌های زباله و ...) و نظایر آنها باز‌می‌گردد که نیازمند واردات تجهیزات وابسته و صرف هزینه و همکاری بیشتر وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات است. اما همان‌طور‌که اشاره شد، نسل اول شهرهای هوشمند صرفاً بر این تجهیزات و دولت الکترونیک تأکید داشتند و آخرین نسل شهرهای هوشمند بر سرمایه شهروندان هوشمند و مشارکت آنان در تکمیل داده‌های مدیریت شهری تأکید دارند. پس این پیش‌نیاز به‌رغم اهمیت بسیاری که در هوشمندسازی شهرها دارد نباید شرط لازم تلقی شود و به‌صورت موازی با برنامه‌های شهر هوشمند باید پیگیری شود.

8-5. انتخاب و اجرای نمونه‌های پایلوت ارزیابی شهرهای هوشمند جهت آسیب‌شناسی فرایندها

همان‌طور که در مرور تجربه کره جنوبی، تأکید شده، باید برنامه‌ای برای شهرهای موجود در کنار شهرهای پایلوت معین شده در سطح ملی، معین شود تا فاصله زمانی (وقفه) زیادی برای توسعه سایر شهرها ایجاد نشود. ایجاد شهر یا مناطق شهری به‌صورت آزمایشی به‌عنوان پایلوت ملی و بستر آزمایشی فناوری‌های نوین، می‌تواند علاوه‌بر مشخص کردن موانع و محدودیت‌ها، امکان الگو‌برداری‌ و تکثیر را ایجاد کند و به‌عنوان نمونه‌های تبلیغاتی برای ایجاد انگیزه و تسریع حرکت به‌سوی هوشمند شدن مؤثر واقع شود. شهرهای منتخب به‌عنوان پایلوت می‌توانند در دسته‌های زیر قرار بگیرند:

• پایتخت،
• کلان‌شهرها یا شهرهای ثانویه،
• شهرهای بزرگ،
• شهرهای متوسط (ثانویه)،
• شهرهای کوچک (روستا- شهرها)،
• شهرهای جدید.
• مناطق آزاد تجاری- صنعتی (با توجه به اینکه برخی از شهرهای کشور در مناطق آزاد تجاری- صنعتی واقع شده‌اند و از مزایای این مناطق به‌ویژه حقوق گمرکی و معافیت‌های مالیاتی و ورود اتباع خارجی بدون نیاز به روادید و ... بهره‌مند هستند و در این مناطق ابزار مدیریت واحد و دسترسی به فناوری و سرمایه‌گذاری و تعاملات بین‌المللی فراهم است).

همچنین پیشنهاد می‌شود در صورت انتخاب یک زون در یک شهر، این زون شامل کاربری مختلط و تنوعی از شبکه معابر، تراکم ساختمانی و فاکتورهای دیگر باشد تا امکان پیاده‌سازی در بافت بزرگتر شهری را فراهم آورد.

8-6. لزوم تهیه بانک اطلاعات شهری برای شهرهای هوشمند

همه اجزای شهر هوشمند، نیازمند وجود مرکزی برای جمع‌آوری داده‌ها و ارسال آن به بخش‌های مورد نیاز هستند. بانک اطلاعاتی شهری یا پایگاه داده شهری یا (Urban Data Base) به مجموعه‌ای از اطلاعات با ساختار منظم گفته می‌شود. این پایگا‌ه‌های اطلاعاتی معمولاً در قالبی ذخیره می‌شوند که برای دستگاه‌ها و رایانه‌ها قابل خواندن و قابل دسترسی باشند. یک تعریف ممکن ‌‌این است که "پایگاه داده شهری مجموعه‌‌ای از رکوردهای ذخیره شده در رایانه با یک روش سیستماتیک (اصولی) مثل یک برنامه رایانه‌‌ای است که می‌تواند به سؤالات کاربر پاسخ دهد. برای ذخیره و بازیابی بهتر، هر رکورد معمولاً به‌صورت مجموعه‌‌ای از اجزای داده‌‌ای یا رویداد‌ها سازماندهی می‌شود."

این بخش نیاز به جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات از تمام بخش‌های مرتبط مدیریت شهری (حمل‌و‌نقل، جمعیت، کاربری زمین، وضعیت آب‌و‌هوا و خرد اقلیم، محیط زیست، مالکیت و قیمت زمین، امنیت شهری و ... ) در فرمت یکپارچه است. اما با توجه به زمان‌بر بودن تهیه این بانک جامع و لزوم همکاری گسترده بین‌سازمانی، به‌نظر می‌رسد شروع فرایند برنامه‌ریزی نباید در گرو تهیه این بانک اطلاعاتی باشد و می‌توان به‌طور موازی با تمام مراحل، نسبت به تهیه و تکمیل این بانک اقدام کرد.

8-7. ارائه برنامه‌های بخشی برای هوشمندتر شدن هر شهر و تعریف پروژه‌های مرتبط (رویکرد پروژه‌محور)

در این بخش، لیستی از پروژه‌های قابل تعریف در برنامه شهر هوشمند در فرایند مطالعات و در قالب طرح‌های موضوعی و موضعی و متناسب با مسائل، نیازها و پتانسیل‌های شهر در جهت اهداف تعیین خواهد شد. گفتنی است مانند تجربه کشور سنگاپور، می‌توان این پروژه‌ها را فارغ از برنامه‌های فرادست شهر هوشمند به‌صورت موردی و با جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی پیش برد:

1. تهیه نقشه‌های پایه سه‌بعدی و با داده‌های پویا (به‌روز و در لحظه) متصل به مکان،
2. مطالعات هوشمند کردن گردشگری شهری،
3. ایجاد محیط‌های فعال برای آزمایش فناوری‌ها در سطح شهر،
4. پروژه‌های هوشمند کشاورزی شهری،
5. راه‌اندازی آزمایشگاه ساختمان سبز و هوشمند،
6. پروژه آزمایشی محله هوشمند و پایدار،
7. مدیریت جمع‌آوری هوشمند زباله‌ها با نصب حسگر در سطل‌های شهر،
8. کنترل وضعیت آسایش حرارتی به‌هنگام (مانند ریودوژانیرو در برزیل با استفاده از سنسورها)،
9. کنترل بهداشت محیط از طریق گروه شهروندان دیده‌بان و در نظر گرفتن سیاست‌های تشویقی،
10. به‌کارگیری شهروندان از طریق کامپیوتر یا تلفن همراه هوشمند برای گزارش مسائل و مشکلات شهر براساس موقعیت مکانی، از آدرس یا مختصات GPS برای نشان دادن محل دقیق مسئله یا مشکل،
11. کنترل هوشمند بهینه‌سازی مصرف انرژی و آب از طریق حسگرها،
12. برنامه‌ریزی هوشمندسازی خدمات ویژه سالمندان، معلولین و گروه‌های کم‌توان،
13. طرح توسعه به‌کارگیری مبلمان شهری هوشمند (روشنایی شهری هوشمند و درختان با قابلیت شارژ کردن تلفن همراه، استفاده از اینترنت نیمکت (‌تأمین برق آنها از صفحات خورشیدی)، سرویس‌های بهداشتی هوشمند، برچیدن دکه‌های مطبوعاتی قدیمی در سطح منطقه و جانشین کردن ‌‌اینفو کیوسک‌ها و ...)،
14. بازنگری در الگوی برنامه‌ریزی کاربری زمین و مصرف مکان.

در‌واقع با توجه به شاخص‌های کالبدی بخش زندگی هوشمند، عناوین زیر در مطالعات برنامه‌ریزی سنتی کاربری (و فعالیت) روی زمین قابل بازنگری هستند:

• به‌روزرسانی محاسبه وضعیت سرانه‌ها و دسترسی‌ها با توجه به تحولات الگوی مصرف مکان،
• مطالعات امکان‌سنجی به اشتراک‌گذاری فضاهای نیمه خصوصی و نیمه عمومی (‌برای مثال به اشتراک‌گذاری پارکینگ واحد مسکونی یا پارکینگ حاشیه‌ای در اطراف هر واحد مسکونی یا اداری و تجاری)،
• تهیه طرح‌های عملیاتی برای ارتقای مشارکت شهروندان با کمک اپلیکیشن‌ها، برای مثال: ایجاد مکانی برای اخذ ایده‌های شهروندی Idea Store و نحوه تشویق شهروندان برای امتیازگیری و استفاده از تخفیف در خدمات شهری.

9.تبیین و نگاشت نهادی هوشمندسازی شهرها برای ایران

در این بخش با توجه به مرور پیشینه انجام گرفته، ساختار نهادی مؤثر بر توسعه شهرهای هوشمند در ایران، جدول ۴ پیشنهاد شده است.

همان‌طورکه ذکر شد، یکی از مسائل مهم کشور فقدان وجود چارچوب برنامه‌ریزی مدون و اسناد پشتیبان لازم در فرایند توسعه شهرهای هوشمند و ساختار نهادی مرتبط برای اجرای برنامه‌هاست. چنانچه در مرور تجارب بین‌المللی مانند کره جنوبی، هند و استرالیا، حتی آفریقای جنوبی، سطوحی از برنامه‌ریزی از سطح ملی با افق بلند‌مدت تا طرح‌های ویژه هوشمندسازی، شرح خدمات هوشمندسازی، فرایند احصای هوشمندی و اقدام برای ارائه پروپوزال و سپس تصویب و اجرای آن و ... همگی به‌صورت مدون توسط دولت مرکزی برنامه‌ریزی و اجرا و پایش می‌شود.

در قالب بند «۱۹» سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران در شورای عالی فضای مجازی (مصوب ۱۴۰۱)،‌ نظام شهر هوشمند به وزارت کشور سپرده شده‌؛ اما در این سند نیز اشاره‌ای به لزوم تهیه و تصویب اسناد فرادست و فرایند برنامه‌ریزی شهری پشتیبان نشده است.

در‌خصوص تأکید‌ این گزارش بر نقش وزارت راه و شهرسازی به‌جای وزارت کشور باید اشاره شود‌ از‌آنجا‌که تهیه و تصویب اسناد فرادست (ضوابط، راهنما، دستورالعمل‌ها)، شرح خدمات طرح ویژه هوشمندسازی شهرها، تغییرات طرح‌های توسعه شهری و به‌ویژه طرح جامع، تصویب و ابلاغ شاخص‌های ارزیابی شهرهای هوشمند، تعیین و تصویب ضرورت احصای هوشمندی هر شهر (متناسب با اهداف تعیین شده در پروپوزالSCP شهر متقاضی) و آموزش و ارتقای بدنه مهندسی شهرسازی کشور و مهندسان مشاور در چارچوب سازمان نظام مهندسی و نظایر آنها و در‌واقع «چارچوب سیاستگذاری و برنامه‌ریزی شهرهای هوشمند» بر‌عهده وزارت راه و شهرسازی است و براساس قانون تأسیس‌ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، این شورا نیز اساساً برای هماهنگ کردن برنامه‌های شهرسازی تشکیل شده و موارد فوق‌الذکر را در سطح ملی تصویب و ابلاغ می‌کند، به‌نظر می‌رسد نقش وزارت کشور بیشتر به مرحله بعد و برای اجرا و نظارت بر اجرای موارد فوق و از طریق شهرداری‌های خواهد بود.

لذا در قالب جدول ۵ نیز پیشنهادهای مأموریت‌های قابل انجام توسط وزارت راه و شهرسازی و به تفکیک ساختار آن ارائه شده (که البته مقدماتی است) که برای تکمیل نیاز به تشکیل جلسات بارش فکری با مشارکت نمایندگان این نهادها وجود دارد.

جدول 4. حوزه‌های پیشنهادی اولیه برای نهادهای مؤثر در توسعه شهرهای هوشمند در ایران

مأخذ: همان.

جدول 5. وظایف پیشنهادی مرتبط با شهرهای هوشمند در بدنه وزارت راه و شهرسازی

مأخذ: همان.

باید تأکید شود که در برنامه‌ریزی پویا و آینده‌پژوهی نیاز به کلی‌نگری وجود دارد و این نوع برنامه‌ریزی در سطوح ملی و منطقه‌ای بهتر نتیجه می‌دهد. اما به‌طور قابل‌توجهی محققان بسیار کمتری از اجرای استراتژی‌های شهر هوشمند در سطح ملی حمایت کرده‌اند؛ به‌عنوان مثال برای تبدیل شدن به یک کشور هوشمند مشابه تجربه سنگاپور در گام اول باید برنامه ملی برای ایجاد یک کشور هوشمند و سپس برنامه‌های ویژه برای کلان‌شهرها و شهرها تهیه شود. همچنین مانند تجربه این کشور نیاز به همکاری وزارت اقتصاد و دارایی و سازمان برنامه و بودجه برای تأمین هزینه‌ها وجود دارد.

در این بخش براساس مطالعات قبلی صورت گرفته در حیطه شهر هوشمند، لیستی از اولویت‌های مأموریت‌ها و اقدام نهادهای مذکور در مسیر هوشمند شدن شهرهای کشور آورده شده است:

1. تدقیق شاخص‌های شهرهای هوشمند به تفکیک کلان‌شهرها، شهرهای میانی و شهرهای کوچک و شهرهای جدید و شناخت ظرفیت‌های هوشمندی هر شهر در راستای اهداف تعیین شده،
2. تعریف مدل رتبه‌بندی وضعیت هوشمندی شهرها براساس شاخص‌های مذکور در مرحله قبل،
3. تعریف دقیق‌تر فرمت SCP برای شهرها براساس اولویت‌بندی و برنامه‌ریزی کلان از سطح کشور، استان، شهرستان به شهرها (‌در این طرح همان‌طور که قبلاً در این پژوهش آمده، چشم‌انداز، اهداف و مراحل معینی باید انجام گیرد) و با رعایت چارچوب ‌ای بی ام برای برنامه‌ریزی راهبردی شهر هوشمند (‌فعالیت‌های اصلی شهر چیست که باید حفظ شود؟ (منبع مزیت رقابتی‌) آیا آنها باید بهینه‌سازی، سازماندهی مجدد، و تثبیت شوند؟)،
4. مطالعه نحوه هوشمند کردن فرایند مطالعات طرح‌های توسعه شهری توسط مهندسین مشاور (مطالعات جایگزین سرانه کاربری اراضی و تغییر رویکرد مصرف مکان و مجازی شدن ارائه برخی از خدمات، حمل‌و‌نقل، جمعیتی، محیط زیست و نظایر آنها) و برنامه‌ریزی برای تحول در ساختار طرح‌های جامع شهری،
5. آسیب‌شناسی علل عدم تحقق اهداف برنامه‌ها و طرح‌های مرتبط با شهرهای هوشمند در ایران از ابتدا تا‌کنون و جمع‌بندی برای انعکاس در برنامه‌های آتی،
6. تعریف دقیق طرح‌های موضوعی و پروژه‌های زیرمجموعه SCP برای هر شهر مانند: طرح ارتقای امنیت شهری، طرح ارتقای آسایش محیطی (رفع آلودگی‌های محیطی)، طرح مبلمان شهری هوشمند، بهینه‌سازی مصرف انرژی در شهرهای هوشمند، کشاورزی شهری و گردشگری شهری هوشمند و نظایر آن،
7. تعریف پایلوت یک منطقه یا زون در شهر تهران برای توسعه شهر هوشمند و اجرای برنامه‌های پیش‌بینی شده و ارزیابی نتایج،
8. تهیه فرمت بانک اطلاعاتی جامع شهر هوشمند و دسته‌بندی بخش‌های آن،
9. رصد کردن وضعیت و پتانسیل‌های بافت‌های فرسوده براساس نقشه‌های آنلاین و شناسنامه ساختمان‌ها و ارائه طرح ویژه هوشمند برای این نوع بافت‌ها،
10. شناسایی تغییرات حقوقی و ضوابط متناسب و پشتیبان با مطالعات برنامه‌ریزی هوشمندسازی شهرها،مطالعات نحوه آموزش نیروی متخصص (تعیین سرفصل‌های دانشگاهی در مقاطع مختلف تحصیلی و دوره‌های آموزشی حرفه‌ای) و ارزیابی و اعطای رتبه تخصصی به شرکت‌های مهندسین مشاور فعال در حوزه شهر هوشمند، مطالعات اجتماعی و فرهنگ‌سازی برای همگام‌سازی بیشتر شهروندان با فرهنگ هوشمندسازی.

10.مهم‌ترین دغدغه‌های پیش رو

‌به‌طور حتم، هرگونه تغییر و ورود نوآوری در روند زندگی شهروندان می‌تواند چالش‌هایی را در پی داشته باشد؛ معمولاً در این فرایند سالمندان و اقشار کم‌درآمدتر و به‌ویژه گروه‌های آسیب‌پذیر همگام با سایر گروه‌های اجتماعی نمی‌توانند خود را با شرایط جدید سازگار کنند. لذا در ادبیات ورود فناوری و رویکردهای جدید پیشنهاد می‌شود که همواره هر دو گونه سبک زندگی سنتی و نوین در دسترس مردم قرار بگیرند تا به‌تدریج این فرایند گذار طی شود. برای مثال اگر سرویس‌های بهداشتی هوشمند در منطقه‌ای از شهر تأسیس شده، به‌طور هم‌زمان باید سرویس‌های قدیمی نیز وجود داشته باشند تا سالمندان و افراد دچار مشکلات ذهنی یا روانی بتوانند به‌راحتی از خدمات استفاده کنند و نگران ورود فناوری ناشناخته نباشند.

البته برای تسریع عبور از این فرایند گذار در هر زمینه‌ای باید فرهنگ‌سازی و آموزش‌های مرتبط ازسوی مدیریت شهری (شهرداری، نیروی انتظامی و ...) و با همکاری وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم و رسانه‌هایی مانند صدا و سیما نیز صورت بگیرد و این امر نیز به تحقق مفهوم شهروند هوشمند کمک خواهد کرد. وضع مشوق‌هایی مانند کاهش هزینه‌های شهروندان در ازای دریافت خدمات به‌صورت هوشمند و مشارکت فعال آنان در حل مسائل شهری و گزارش‌دهی مسائل شهری (مثل ناامنی در یک محدوده، خرابی‌های شهری، مشکلات ترافیکی و نظایر آن) نیز یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های هوشمند شدن شهروندان در دنیا به حساب می‌آید و البته طراحی ابزارهایی مانند اپلیکیشن‌ها و سایت‌های ارتباط شهروندان با مسئولان شهری نیز یکی از پیش‌نیازهای اصلی این مهم است.

دغدغه دیگر مسئله تأمین امنیت شهرهای هوشمند و بانک اطلاعاتی پشتیبان است که مورد حملات سایبری قرار نگیرند که قطعاً پشتیبانی و همراهی سازمان پدافند غیرعامل و وزارت فناوری اطلاعات و ارتباطات را می‌طلبد. به‌علاوه‌ براساس تجارب کشورهای پیشرو در زمینه شهر هوشمند، معمولاً شهروندان دغدغه نشت اطلاعات و خدشه‌دار شدن حریم شخصی‌شان را دارند که مدیریت این موضوع و جلب اعتماد شهروندان نیز گام مهمی در این مسیر است.

درنهایت بخش مهمی از دغدغه‌های پیش رو در توسعه شهرهای هوشمند مربوط به تطبیق و بومی‌سازی روندها و رویه‌های رایج در جهان با چارچوب‌های اخلاقی و مذهبی کشور است. در‌واقع همان‌گونه که در ادبیات موضوع نیز ذکر شده است، حتی شناسایی شهرها به تفکیک اهداف و پتانسیل‌های هر شهر و سپس هوشمندسازی در آن جهت (مانند شناسایی شرایط و استعدادهای کودکان و سرمایه‌گذاری ویژه برای ارتقای هوش هر کودک) باید در دست برنامه‌ریزی قرار بگیرد و به‌طور حتم در این مسیر ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی و شرایط مذهبی بسیار تعیین‌کننده خواهند بود و مطالعات ویژه‌ای برای بومی‌سازی موارد در هر شهر را می‌طلبند.

11. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

براساس آنچه در مطالعات این گزارش آمده، باید گفت هوشمند شدن شهرها و شهرسازی (برنامه‌ریزی شهری) و طرح‌های توسعه شهری جریانی بین‌المللی و اجتناب‌ناپذیر است و موجب تصمیم‌گیری مبتنی‌بر داده‌های دقیق‌تر و به‌هنگام، مبتنی‌بر آنچه شهروندان هوشمند و حسگرهای نصب شده در شهرها در اختیار مدیریت شهری قرار می‌دهند و تسهیل حل مسائل شهری و کاهش هزینه‌های مبتنی‌بر رویکردهای سنتی مدیریت شهری می‌شود. ازجمله کاهش هزینه‌های مذکور می‌توان به نظارت به‌موقع به صدمات و خرابی‌های شهرها، کنترل بهتر امنیت شهر، کنترل هوشمند شرایط آب‌و‌هوایی، کنترل آلاینده‌ها و جمع‌آوری و تفکیک زباله‌ها به‌صورت هوشمند، نورپردازی هوشمند شهرها متناسب با شرایط فصلی و تاریکی هوا، تهیه شناسنامه سلامت و پایش آن برای همه شهروندان و صدها مورد مشابه اشاره کرد.

در تجارب بین‌المللی برخی از کشورها مانند کشور- شهر هوشمند سنگاپور با سرمایه‌گذاری به‌صورت پروژه‌محور به توسعه هوشمند روی آورده‌اند و برای مثال ابتدا پروژه نصب حسگر بر سطل‌های زباله را آغاز کرده و سپس تجهیز فضاهای عمومی شهری به اینترنت رایگان و نظایر آن را ادامه داده‌اند تا به مدیریت یکپارچه هوشمند شهری و با حداقل مراجعه حضوری برای حل مسائل شهری نائل شده‌اند. اما برخی از کشورها مانند چین و هند بیشتر بر فرایند برنامه‌ریزی و اسناد توسعه تأکید کرده‌اند. به‌نظر می‌رسد با توجه به شرایط ایران حرکت به‌صورت برنامه‌محور و موازی با آن توسعه پروژه‌های دارای اولویت و در نمونه‌های منتخب پایلوت می‌تواند راهگشا باشد. براساس آنچه در مطالعات این گزارش آمده، تصویب فرایند ارائه پروپوزال شهر هوشمند (SCP) ازسوی مدیریت شهری (شهرداری‌ها) با برگزاری مسابقه بین مهندسان مشاور و در چارچوب معین شده ازسوی دولت (وزارت راه و شهرسازی) و سپس ارزیابی هوشمندی شهرها و اعطای گواهی‌نامه هوشمندی ازسوی دولت می‌تواند ابزاری برای کنترل فرایند هوشمندسازی و سپس کسب اعتبار بیشتر از دولت و رقابت‌پذیری بین شهرهای کشور باشد. به‌طور موازی تکمیل نقشه راه ملی و پروفایل شهرهای هوشمند کشور نیز باید در دست انجام قرار گیرد.

گام مهم دیگر انتخاب نمونه‌های پایلوت در دسته‌های معرفی شده برای اجرا و آسیب‌شناسی رویه‌ها و ابزارهاست تا بتوان با تکرار نمونه‌های موفق فرایند هوشمندسازی شهرهای کشور را تسریع کرد. ایجاد ارتباط بین نهادهای مرتبط با شهر هوشمند و تعیین اهداف و مأموریت‌ها نیز یکی از گام‌های اصلی در تحقق اهداف ملی هوشمندسازی شهرهاست. حلقه اتصال بین‌نهادی نیز می‌تواند بنیاد شهر هوشمند باشد تا از موازی‌کاری و هدر‌رفت هزینه‌ها بکاهد.

بخش مهم دیگر مطالعات تأمین مالی و روش‌های جذب حامیان داخلی و خارجی و استفاده از شرکت‌های معتبر در زمینه فناوری‌های شهر هوشمند در کشور است که نیاز به برگزاری نمایشگاه‌های جذب سرمایه‌گذاران و تبلیغات و اطلاع‌رسانی خواهد بود.

ازسوی دیگر حرکت به‌سوی برنامه‌ریزی شهری هوشمند و متناسب با هوشمند شدن شهرها نیز یک ضرورت است؛ برای مثال با تغییرات سبک زندگی شهروندان مانند خرید الکترونیک، آموزش الکترونیک و حمل‌و‌نقل هوشمند، رویکرد برنامه‌ریزی سنتی با محاسبه سطوح و سرانه‌های سنتی باید تغییر کند و قطعاً برخورد با برنامه‌های شهری با روند 50 سال گذشته و فرایند مطالعات کمتر منعطف در طرح‌های جامع شهری صحیح به‌نظر نمی‌رسد. در‌واقع رصد کردن و آسیب‌شناسی شرح خدمات طرح‌های توسعه شهری (به‌ویژه طرح‌های جامع شهری) و نحوه تهیه گزارش‌های مطالعاتی وابسته توسط مهندسین مشاور شهرسازی کشور و میزان تطابق آنها با رویکرد شهر هوشمند و تحولات مربوط به آن در زندگی جاری شهروندان، یکی از دغدغه‌های اصلی شهرسازی امروز کشور است.

درنهایت ضرورت دیگر پرداختن به مسئله شهر هوشمند در ایران با رویکرد شهروند هوشمند در جهان است. نسل سوم شهرهای هوشمند با چشم‌انداز شهر برمبنای مرکزیت شهروندان و مشارکت عمومی [33] هستند و دنیا از سطح اول شهرهای هوشمند که بیشتر به زیرساخت‌های الکترونیک شهر می‌پرداختند در حال عبور است. لذا تربیت شهروندان هوشمند از مرحله کودکی و آموزش متناسب از مدارس تا دانشگاه‌ها (توسعه رشته‌های مرتبط با شهر و شهروند هوشمند) باید صورت بگیرد. در‌نتیجه ارتباط متقابل مدیریت شهری (به‌ویژه شهرداری‌ها) با آموزش و پرورش و آموزش عالی باید تقویت شود.