Monitoring Macro Indicators of the Electricity Sector (2): First Half of 2024

doi:10.22034/report.mrc.2025.1403.32.10.20349

Monitoring Macro Indicators of the Electricity Sector (2): First Half of 2024

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1403.32.10.20349

Abstract

The increase in the imbalance between electricity production and demand in recent years has led to the implementation of electricity consumption management plans, especially in the industrial sector. Therefore, in the Seventh Development Plan, targets have been set to improve the conditions of the electricity industry, including increasing the nominal capacity of power plants to 124,000 megawatts, which includes 12,000 megawatts of renewable power plants. Another goal of the Seventh Plan in the electricity sector is to achieve a positive balance of 1,632 megawatts between electricity production and demand during peak load times, whereas last summer this balance was negative at 17,557 megawatts. Other objectives of the Seventh Plan to address imbalances include increasing the average efficiency of existing power plants from 39% to 44% and constructing new power plants with a minimum efficiency of 55%. This report evaluates the extent to which the goals of the electricity sector in the Seventh Development Plan have been achieved by monitoring data related to the first half of 2024.

Subjects

۱. مقدمه

با توجه به آغاز برنامه هفتم پیشرفت از ابتدای سال 1403، نظارت مستمر بر بخش برق به‌منظور ارزیابی تحقق اهداف این برنامه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این گزارش، به تحلیل و پایش شاخص‌های کلان بخش برق در شش‌ماهه اول سال 1403 پرداخته می‌شود. در این راستا، شاخص‌های کلان بخش برق در سه حوزه تولید، مصرف و اقتصاد صنعت برق در شش‌ماهه اول سال 1403 مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

2.وضعیت تولید برق در شش‌ماهه اول سال 1403

در شکل 1 روند افزایش حداکثر توان تولید برق در اوج بار در سال‌های 1395 تا 1403 (مطابق داده‌های واقعی) و همچنین روند مورد انتظار بر‌اساس سنجه‌های کمّی برنامه هفتم پیشرفت برای سال 1403 تا 1407 نشان داده شده است.

شکل ۱. نمودار روند تغییرات حداکثر توان تولید برق در اوج بار[1و 2]

طبق قانون برنامه هفتم پیشرفت، حداکثر توان تولید برق در زمان اوج بار در سال پایانی برنامه باید به 87,140 مگاوات افزایش یابد که به‌معنای رشد متوسط سالیانه 7/4 درصد طی دوران اجرای این برنامه است. در‌حالی‌که در شش‌ماهه ابتدایی سال جاری به‌عنوان سال اول شروع برنامه، حداکثر توان تولید برق در زمان اوج با رشد تنها 2/1 درصدی، به مقدار 62,315 مگاوات رسیده که می‌توان گفت حدود 3,212 مگاوات کمتر از حد مورد انتظار بوده است [1و2].

شکل ۲. مقایسه ظرفیت اسمی نیروگاهی در شش‌ماهه اول سال 1403 با اهداف قانون برنامه هفتم [1و 2]

در آغاز سال 1403 که سال اول اجرای قانون برنامه هفتم پیشرفت به‌شمار می‌آید، مجموع ظرفیت اسمی نیروگاهی نصب ‌شده 92,351 مگاوات بوده است. از این میزان، نیروگاه‌های تجدیدپذیر 1,036 مگاوات و نیروگاه‌های هسته‌ای 1,020 مگاوات را به خود اختصاص داده‌اند [3]. در شش‌ماهه اول سال جاری نیز ظرفیت تولید برق کشور تا حدودی افزایش ‌یافته، اما سرعت رشد ظرفیت‌های تولید برق متناسب با هدف‌گذاری برنامه هفتم نیست (شکل 2).
بر‌اساس قانون برنامه هفتم، ظرفیت اسمی نصب ‌شده در پایان این برنامه باید به 124,485 مگاوات افزایش یابد. برای دستیابی به این هدف، نیاز به رشد متوسط سالیانه 6 درصدی وجود دارد. در شش‌ماهه اول سال 1403، درمجموع 1,406 مگاوات به ظرفیت اسمی نیروگاهی افزوده شده که از این میزان، 112 مگاوات سهم نیروگاه‌های تجدیدپذیر است.

3.وضعیت مصرف برق در شش‌ماهه اول سال 1403

در شش‌ماهه اول سال 1403، مجموع مصرف برق در کشور بالغ بر 172 میلیارد کیلووات‌ساعت بوده و سهم مصرف‌کنندگان مختلف در شکل 3 نشان داده شده است.

شکل 3. نمودار سهم بخش‌های مختلف مصرف‌کننده برق در شش‌ماهه اول سال 1403 [1]

بخش صنعت به‌عنوان بزرگ‌ترین مصرف‌کننده برق است و 34 درصد از کل مصرف برق کشور را به خود اختصاص داده و بخش خانگی با 33/6 درصد در رتبه دوم قرار دارد.

در شکل 4، روند افزایش حداکثر نیاز به مصرف برق در اوج بار از سال‌های 1395 تا 1403 (بر‌اساس داده‌های واقعی) و همچنین روند مورد انتظار بر‌اساس سنجه‌های کمّی برنامه هفتم پیشرفت برای سال‌های 1403 تا 1407 نمایش داده شده است.

شکل 4. نمودار روند تغییرات حداکثر نیاز مصرف برق در اوج بار[1و 2]

طبق برنامه هفتم پیشرفت، نیاز مصرف برق در زمان اوج بار باید تا پایان برنامه به حداکثر 85,508 مگاوات برسد. این هدف نشان‌دهنده رشد متوسط سالیانه 3 درصد در طول اجرای برنامه است. در سال جاری، که نخستین سال اجرای این برنامه به‌شمار می‌آید، رشد مصرف برق معادل 8/7 درصد بوده و نیاز مصرف به 79,872 مگاوات افزایش یافته که حدود 3,979 مگاوات بیشتر از هدف تعیین شده در قانون است. بنابراین، توجه به سیاست‌های مدیریت مصرف برق باید در اولویت قرار گیرد.

۴. شاخص‌های کلان بخش برق در شش‌ماهه اول سال 1403

مهم‌ترین شاخص‌های کلان بخش برق در نیمه اول سال 1403 در جدول 1 ارائه شده و با سال 1402 و اهداف برنامه هفتم مورد مقایسه قرار گرفته است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش برق در شش‌ماهه اول سال 1403 [1-3]

	ردیف	شاخص	واحد	1402	شش‌ماهه 1403	میزان تحقق برنامه هفتم	توضیحات
شاخص‌های تولید	1	ظرفیت اسمی کل نیروگاه‌ها	مگاوات	92,351	93,798	1,447 مگاوات معادل 4 درصد تحقق	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت منصوبه 124,485 مگاوات، معادل احداث 32,134 مگاوات نیروگاه جدید است.
	2	ظرفیت اسمی نیروگاه‌های تجدیدپذیر	مگاوات	1,036	1,280	244 مگاوات معادل 2 درصد تحقق	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت تجدیدپذیر 12,000 مگاوات، معادل احداث 10,964 مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر جدید است.
	3	ظرفیت اسمی نیروگاه‌های هسته‌ای	مگاوات	1,020	1,020	صفر درصد تحقق	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت هسته‌ای 3,000 مگاوات، معادل احداث 1,980 مگاوات نیروگاه هسته‌ای جدید است.
	4	تولید هم‌زمان در اوج تقاضا	مگاوات	60,617	62,058	1,441 مگاوات معادل 5 درصد تحقق	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، رسیدن به ظرفیت تولید 87,140 مگاوات، معادل 26,523 مگاوات افزایش تولید است.
	5	مجموع تولید برق	میلیارد کیلووات‌ساعت	386	226	*	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، تولید 489,295 میلیون کیلووات برق در سال آخر برنامه است.
	6	سهم تولید برق از منابع غیرفسیلی	درصد	7/6	8/2	**	0/6 واحد درصد افزایش نسبت به سال قبل
	7	تولید برق نیروگاه‌های تجدیدپذیر	میلیون کیلووات‌ساعت	2,168	1،516	*	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، 21,000 میلیون کیلووات در سال آخر برنامه است.
	8	سوخت مصرفی نیروگاه‌های حرارتی	میلیارد متر‌مکعب معادل گاز طبیعی	95/3	54/8	**	1/6 درصد نسبت به مدت مشابه سال 1402 افزایش یافته است.
	9	سهم سوخت مایع از مجموع سوخت مصرفی نیروگاه‌های حرارتی	درصد	18/7	12/6	**	عمده مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها مربوط به نیمه دوم سال است، با‌این‌وجود مصرف سوخت مایع در نیمه اول سال جاری نیز قابل‌توجه بوده است.
	10	راندمان نیروگاه‌های حرارتی	درصد	39/3	-	***	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، 44 درصد در انتهای برنامه است.
	11	ضریب بهره‌برداری از نیروگاه‌ها	درصد	55/6	71/0	**	به‌دلیل افزایش تقاضای برق در نیمه اول سال، ضریب بهره‌برداری از نیروگاه‌ها 15/4 واحد درصد نسبت به سال قبل افزایش داشته است.
شاخص‌های مصرف	12	حداکثر نیاز مصرف برق	مگاوات	73,463	79,872	52 درصد تحقق	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، حداکثر 85,508 مگاوات است که متأسفانه تنها در سال اول 52 درصد محقق شده است.
	13	بار تأمین نشده در اوج تقاضا	مگاوات	12,443	17،557	36- درصد تحقق	هدف‌گذاری در انتهای قانون برنامه هفتم، مثبت شدن تراز برق در اوج بار به میزان 1,632 مگاوات است.
	14	مجموع مصرف برق	میلیارد کیلووات‌ساعت	333	172	**	نسبت به دوره مشابه سال قبل 6/1 درصد افزایش داشته است.
	15	مصرف بخش خانگی	میلیارد کیلووات‌ساعت	105	58	**	نسبت به دوره مشابه سال قبل 7/3 درصد افزایش داشته است.
	16	مصرف بخش صنعت	میلیارد کیلووات‌ساعت	121	58	**	نسبت به دوره مشابه سال قبل 5/3 درصد افزایش داشته است.
	17	مصرف بخش کشاورزی	میلیارد کیلووات‌ساعت	47	24	**	نسبت به دوره مشابه سال قبل 3 درصد کاهش داشته است.
	18	مصرف سایر بخش‌ها (تجاری، عمومی و روشنایی معابر)	میلیارد کیلووات‌ساعت	60	31	**	نسبت به دوره مشابه سال قبل 14 درصد افزایش داشته است.
	19	طول خطوط شبکه	هزار کیلومتر	975	981	6 هزار کیلومتر معادل 2 درصد تحقق	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، 25 درصد رشد در انتهای برنامه است.
	20	ظرفیت پست‌های انتقال و توزیع	هزار مگاولت آمپر	567	575	8 هزار مگاولت آمپر معادل 6 درصد تحقق	هدف‌گذاری قانون برنامه هفتم، 25 درصد رشد در انتهای برنامه است.
شاخص‌های اقتصادی	21	متوسط نرخ تعرفه برق مشترکان خانگی،	ریال بر کیلووات‌ساعت	1،619	***	**	بعد از بخش کشاورزی، بخش خانگی ارزان‌ترین تعرفه برق را دارد.
	22	متوسط نرخ تعرفه برق مشترکان صنعتی4	ریال بر کیلووات‌ساعت	4,668	***	**	طبق ماده (3) قانون مانع‌زدایی از توسعه صنعت برق، متوسط تعرفه برق صنایع معادل متوسط نرخ قراردادهای تبدیل انرژی تعیین شده است.
	23	متوسط نرخ تعرفه برق مشترکان کشاورزی4	ریال بر کیلووات‌ساعت	441	***	**	در میان مشترکان مختلف، بخش کشاورزی از ارزان‌ترین تعرفه برق برخوردار است.
	24	سهم معاملات خارج از بازار عمده‌فروشی برق (بورس انرژی و دوجانبه)	درصد	15	48	54 درصد تحقق	بر‌اساس برنامه هفتم، سهم بورس انرژی از معاملات برق در پایان برنامه باید به حداقل 60 درصد برسد. در شش‌ماهه اول سال 1403 سهم بورس انرژی از معاملات برق 32 درصد بوده است (16 درصد هم سهم قراردادهای دوجانبه).
	25	مجموع تبادلات برون‌مرزی برق	میلیارد کیلووات‌ساعت	8	***	*	هدف قانون برنامه هفتم، دستیابی به تبادلات برون‌مرزی برق به ‌میزان 20 میلیارد کیلووات‌ساعت در سال است.

* با توجه به سالیانه بودن هدف‌گذاری، ارزیابی میزان تحقق از آمار شش‌ماهه امکان‌پذیر نیست.

** برنامه هفتم پیشرفت هدف‌گذاری در این زمینه نداشته است.

*** با وجود نامه‌نگاری، اطلاعات مذکور توسط دستگاه متولی ارسال نشده است.

5.جمع‌بندی

قانون برنامه هفتم پیشرفت، اهداف متعددی را برای بخش برق کشور تعیین کرده که نظارت بر تحقق این اهداف نیازمند پایش مستمر شاخص‌های کلان این حوزه است. بررسی وضعیت شاخص‌های برق در شش‌ماهه اول سال 1403 (اولین سال اجرای قانون برنامه هفتم پیشرفت) نشان می‌دهد که سرعت حرکت به‌سوی تحقق اهداف برنامه هفتم در بخش برق، بسیار کمتر از میزان مطلوب بوده و در صورت ادامه این وضعیت، دستیابی به اهداف مذکور دور از انتظار است. از‌جمله مهم‌ترین کاستی‌ها، رشد اندک نیروگاه‌های تجدیدپذیر و عدم مدیریت رشد فزاینده تقاضای برق است. بر این اساس، خلاصه‌ای از مهم‌ترین شاخص‌های بررسی‌ شده در جدول 2 ارائه شده است.

جدول 2. خلاصه شاخص‌های کلان بخش برق در شش‌ماهه اول سال 1403 [1]

ردیف	شاخص	واحد	1402	شش‌ماهه 1403
1	ظرفیت اسمی کل نیروگاه‌ها	مگاوات	92,351	93,798
2	ظرفیت اسمی نیروگاه‌های تجدیدپذیر	مگاوات	1,036	1,280
3	سهم تولید برق از منابع غیر‌فسیلی	درصد	7/6	8/2
4	سهم سوخت مایع از مجموع سوخت مصرفی نیروگاه‌های حرارتی	درصد	18/7	12/8
5	حداکثر نیاز مصرف برق در اوج بار	مگاوات	73,463	79,872
6	بار تأمین نشده در اوج تقاضا	مگاوات	12,443	17,557
7	سهم معاملات خارج از بازار عمده‌فروشی برق	درصد	15	48

https://od.mrc.ir/radar/#/radar360/?id=bec57387-26e1-45cf-ba89-5e9639abbcba&reportServerTitle=rpt&typ=PowerBIReport

وزارت نیرو، گزارش‌های ماهیانه آمار صنعت آب و برق.
برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران.
شرکت مادر‌تخصصی توانیر، آمار تفصیلی صنعت برق ایران ویژه مدیریت راهبردی در سال 1402.