1.مقدمه
قانون بودجه سند، خطمشی گذار سالیانه دولتهاست که از این طریق با پیشبینی منابع درآمدی و محلهای مصرف آن، بهنوعی اولویتهای یک کشور را در طول سال مالی پیشرو مشخص میکند. ارزیابی میزان تحقق تبصرههای مادهواحده قانون بودجه سال 1403 و تخصیص اعتبارات هزینهای و تملکداراییهای سرمایهای مصوب در این قانون، جهت سیاستگذاریهای مالی قانون بودجه سال آتی ضروری محسوب میشود. همواره سهمی از بودجه عمومی کشور در قوانین سالیانه بودجه جمهوری اسلامی ایران، به دستگاههای مرتبط با حوزه رسانه اختصاص یافته است. گزارش حاضر براساس دادهها و اطلاعات مندرج در قانون بودجه سال 1403 و همچنین پاسخ دستگاههای مرتبط به دفتر مطالعات فرهنگ و آموزش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، به ارزیابی عملکرد احکام و اعتبارات این قانون در حوزه رسانه و فضای مجازی از ابتدای فروردین تا پایان شهریورماه سال جاری میپردازد. بهطور مشخص احکام و اعتبارات مرتبط با سازمان صدا و سیما، معاونت امور رسانهای و تبلیغات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شورای نظارت بر صدا و سیما، شورای اطلاعرسانی دولت، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) و خبرگزاری بین المللی قرآن (ایکنا) در این گزارش مورد بررسی و ارزیابی قرر میگیرند.
2.مادهواحده و احکام قانون بودجه 1403
جدول 1. میزان تحقق / تخصیص تبصرههای قانون بودجه سال 1403 در 6 ماهه ابتدایی
|
آدرس حکم |
متن حکم |
دستگاه اصلی / اجرایی |
میزان تخصیص / تحقق |
|
بند «ب» تبصره «۱۳» |
موضوع: اختصاص یکدرصد از هزینههای شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت برای ارتقای فعالیتها و تولیدات فرهنگی، هنری و ورزشی در راستای ارتقای اخلاق و فرهنگ اسلامی و همچنین ترویج فرهنگ ایثار و شهادت، حمایت از تحکیم خانواده و جمعیت و رفع موانع رشد و شکوفایی بانوان، شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت مندرج در این قانون مکلفند یکدرصد (۱%) از هزینههای خود را بهاستثنای هزینههای سود و جریمههای بانکی و بیمه با رعایت موازین شرعی برای همافزایی و ارتقای فعالیتها و تولیدات فرهنگی، هنری و ورزشی از قبیل موضوعات قرآنی، ازدواج و خانواده، جوانی جمعیت، توانمندسازی بانوان و آسیبزدایی از زنان و خانواده، بهحساب خاصی نزد خزانهداری کل کشور واریز نمایند تا مطابق جداول تفصیلی موضوع بخش دوم لایحه بودجه صرف اهداف فوق شود. پنجاه درصد (۵۰%) اعتبارات مزبور صرف برنامهها و فعالیتهای ستاد ملی جمعیت، اعتکاف، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس، اردوهای زیارتی و راهیاننور و پیشرفت، اردوهای جهادی، گردهماییها، یادوارهها و گلزارهای شهدا، طرح مسجد محوری، کمک به مساجد، حلقههای میانی، گروهها و مجامع تخصصی مردمی، نمایشی، مطبوعاتی، رسانهای نوین، نشر و کتاب، ترویج فرهنگ کتابخوانی و تولید محتوای فرهنگی فاخر فارسی در فضای مجازی، گردشگری، توسعه و آموزش سواد رسانهای شود. در صورت استنکاف دستگاههای مشمول این بند، خزانه داری کل کشور مکلف است بهصورت سه ماهه از سرجمع اعتبارات مذکور برداشت و بهحساب فوقالذکر برای فعالیتهای یاد شده واریز نماید. آییننامه اجرایی این بند توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با همکاری وزارت ورزش و جوانان، ستاد ملی جمعیت، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، معاونت امور زنان و خانواده ریاستجمهوری و سایر دستگاههای ذیربط، ظرف یکماه از لازمالاجرا شدن این قانون تهیه میشود و به تصویب هیئتوزیران میرسد. |
شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت / وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
منابع برآورد شده بند «ب» تبصره «۱۳» در جدول شماره 12 قانون بودجه 1403 برای دستگاههای رسانهای ازجمله سازمان صدا و سیما و خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) و خبرگزاری بینالمللی قرآن تاکنون تخصیصی نداشته است. |
|
بند «ت» تبصره «۱۳» |
موضوع: دستورالعمل برنامههای رسانهای دستگاههای اجرایی و شرکتهای دولتی ت- بهمنظور انضباطبخشی، شفافسازی، مسئولیتپذیری و پاسخگویی در امور مربوط به بخشهای تبلیغات، رسانه و فضای مجازی، دستگاههای اجرایی ذیل قوه مجریه و شرکتهای دولتی موظفند برنامهها و هزینههای خود را در چارچوب دستورالعملی که به پیشنهاد شورای اطلاعرسانی دولت به تصویب هیئتوزیران میرسد، تنظیم نمایند. |
شورای اطلاعرسانی دولت |
این بند به عینه در قانون بودجه سال 1402 نیز آمده بود و در همال سال آییننامه اجرایی آن ازسوی هیئتوزیران تصویب و ابلاغ شد[1]. با وجود این مجدداً در قانون بودجه سال 1403 تکرار شد. دستورالعمل موضوع این بند در جلسه مورخ 1403/03/23 هیئتوزیران به تصویب رسید و مورخ 1403/03/27 نیز توسط معاون اول رئیسجمهور ابلاغ شد[2]. این حکم با هدف برنامهریزی و انضباطبخشی به برنامههای رسانههای دستگاههای اجرایی و شرکتهای دولتی در قانون آمده است، اما با توجه به زمان ابلاغ این آییننامه و ماهیت این حکم ارزیابی میزان اجرا و تحقق آن در 6 ماهه ابتدایی سال میسر نیست. ازاینرو بهرغم نامهنگاری انجام شده با دستگاه متولی، گزارش مدونی ازسوی دستگاه متولی آن ارائه نشد. |
|
جزء «۲» بند «ج» تبصره «۱۳» |
موضوع: اعتبارات، برنامهها و شاخصهای ارزیابی اجرای برنامههای عملکرد سازمان صدا و سیما ج- دولت مکلف است از محل منابع عمومی بودجه سال ۱۴۰۳ کل کشور؛ 2- اعتبارات سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را معادل دویست و چهل هزار میلیارد (۲۴۰.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰.۰۰۰) ریال در جداول بخش دوم لایحه بودجه ارائه نماید. سازمان برنامه و بودجه کشور مکلف است با همکاری دستگاههای مذکور، اعتبار افزوده شده مازاد بر رشد سنواتی را به تفکیک برنامه، اعتبار مورد نیاز و شاخصهای خروجی محور ارزیابی نتایج اجرای برنامههای مذکور بههمراه بودجه تفصیلی به مجلس شورای اسلامی ارائه نماید. استفاده از اعتبارات افزوده شده صرفاً در قالب برنامههای مذکور مجاز میباشد. سازمان برنامه و بودجه کشور مکلف است هر سهماه یکبار گزارش تفصیلی عملکرد این بند را به کمیسیونهای برنامه و بودجه و محاسبات، قضایی و حقوقی، فرهنگی و اصل نودم (۹۰) قانون اساسی مجلس شورای اسلامی ارسال نماید. |
سازمان برنامه و بودجه کشور / سازمان صدا و سیما |
اعتبارات موضوع این حکم در بخش دوم قانون بودجه سال 1403 بهطور کامل پیشبینی شد و تا پایان ماه ششم حدود 50 درصد از آن تخصیصیافته است. این اعتبارات شامل: منابع مندرج در جداول شماره 7، 7-1 و همچنین با احتساب منابع حاصل از بند «ب» تبصره «۱۳» در جدول شماره 12 است. همچنین اهم برنامهها و خروجیها اصلی سازمان صدا و سیما بههمراه سنجه عملکرد آنها در بخش دوم قانون بودجه 1403 آورده شد، اما بهرغم توضیحات مذکور و تخصیص منابع لازم، گزارش تفصیلی ارزیابی نتایج اجرای برنامههای مذکور ازسوی سازمان صدا و سیما برمبنای شاخصهای طراحی شده ارائه نشده است. |
مأخذ: نگارنده.
در مجموع از سه حکمی که در تبصرههای قانون بودجه 1403 کل کشور بهطور مشخص به حوزه رسانه، ارتباطات جمعی و فضای مجازی مرتبط است یک حکم بهطور ناقص محقق شده، یک مورد هیچ تحققی نداشته و یک حکم نیز با توجه ابلاغ آییننامه آن در خردادماه سال جاری ارزیابی میزان اجرا و تحقق آن در 6 ماهه ابتدایی سال میسر نیست؛ همچنین تاکنون گزارش مدونی ازسوی دستگاه متولی آن تدوین نشده است. نکته حائز اهمیت در خصوص جزء «۲» بند «ج» تبصره «۱۳» این است که بهرغم پیشبینی اعتبارات موضوع این حکم در بخش دوم قانون بودجه سال 1403 بهطور کامل و تخصیص حدود 50 درصدی تا نیمه سال جاری و همچنین طراحی برنامهها و خروجیها اصلی سازمان صدا و سیما بههمراه سنجه عملکرد آنها در بخش دوم قانون بودجه 1403، گزارش تفصیلی ارزیابی نتایج اجرای برنامههای مذکور برمبنای شاخصهای طراحی شده ازسوی سازمان صدا و سیما ارائه نشده است.
3.میزان تخصیص اعتبارات هزینهای و تملک داراییهای سرمایهای
جدول 2. اعتبارات دستگاههای اجرایی ذیل دستگاه سیاستگذار در جدول (7) قانون بودجه سال 1403 (میلیون ریال)
|
شماره طبقهبندی |
عنوان دستگاه اصلی / اجرایی |
قانون 1403 |
تخصیص تا 1403/07/01 |
درصد |
|
283500 |
سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران |
221.505.628 |
103.826.466 |
46.8 |
|
114046 |
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی - حمایت از نشر، کتاب و مطبوعات (مؤسسه اطلاعات–مؤسسه مطبوعاتی کیهان و مؤسسه فرهنگی هنری خراسان)–هریک 100 میلیارد ریال* |
5.892.418 |
2.400.000 |
40.7 |
|
۲۸۲۵۰۰ |
سازمان خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) |
3.734.744 |
1.843.642 |
49.3 |
|
113624 |
خبرگزاری ایسنا |
818.031 |
421.982 |
51.5 |
|
113623 |
جهاد دانشگاهی-خبرگزاری قرآنی ایران- ایکنا |
200.000 |
70.884 |
35.4 |
|
۱۰۱۰۵۰ |
شورای نظارت بر صدا و سیما |
220.155 |
106.126 |
48.2 |
مأخذ: پاسخ دستگاههای اصلی / اجرایی به شماره نامههای 8100، 8101، 8102، 8104، 8105، 8111 مورخ 1403/07/22.
*در این ردیف تصریح شده که از مجموع اعتبارات مربوط به حمایت از نشر، کتاب و مطبوعات، مبلغ 100 میلیارد ریال به هریک از مؤسسات اطلاعات، کیهان و خراسان تخصیص داده شود.
جدول 3. اعتبارات ردیفهای متفرقه انتقال یافته به جدول 7 قانون بودجه 1403 (میلیون ریال)
|
شماره جدول |
شماره طبقهبندی |
عنوان دستگاه اصلی / اجرایی |
قانون 1403 |
تخصیص تا 1403/07/01 |
درصد |
|
7-1 |
106-750000 |
سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران |
47.760.000 |
27.342.858 |
57.2 |
|
7-1 |
165-730000 |
حق بیمه شخص ثالث شرکتهای بیمهای بابت هزینه در امور منجر به کاهش تصادفات |
200.000 |
0 |
- |
مأخذ: پاسخ سازمان صدا و سیما به نامه شماره 8101، مورخ 1403/7/22.
جدول 4. اعتبارات ردیفهای متفرقه در جدول شماره 9 قانون بودجه سال 1403 (میلیون ریال)
|
شماره طبقهبندی |
عنوان دستگاه اصلی / اجرایی |
قانون 1403 |
تخصیص تا 1403/07/01 |
درصد |
|
17 |
وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات- تأدیه بدهی سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران و نیروهای مسلح به شرکت ارتباطات زیرساخت |
176.000 |
111.429 |
63.3 |
مأخذ: همان.
میزان اعتبارات مصوب و تخصیصیافته دستگاههای اصلی / اجرایی ذیل دستگاه سیاستگذار در جداول شماره (7)، (7-1)، (9) و (12) قانون بودجه سال 1403 کل کشور (مجموع اعتبارات هزینهای و تملکداراییهای سرمایهای) در 6 ماهه ابتدایی، در این بخش مورد واکاوی و ارزیابی قرار گرفته است. براساس اطلاعات تفصیلی مندرج در جداول (2) و (3) گزارش، اکثر قریب به اتفاق دستگاههای اجرایی حوزه ارتباطات و رسانه بهجز معاونت امور رسانهای و تبلیغات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که حدود 40 درصد و خبرگزاری خبرگزاری قرآنی (ایکنا) که حدود 35 درصد تخصیصیافته، الباقی حدود 50 درصد اعتبارات خود را در 6 ماهه ابتدایی سال 1403 دریافت کردهاند و از این حیث چالش خاصی متوجه آنها نبوده است. میزان تخصیص ردیفهای مرتبط مذکور در سه جدول مذکور بهطور میانگین حدود 45 درصد بوده و مطلوب ارزیابی میشود.
جدول 5. برآورد منابع حاصل از بند «ب» تبصره «13» در جدول شماره 12 قانون بودجه سال 1403 (میلیون ریال)
|
شماره طبقهبندی دستگاه اجرایی |
عنوان دستگاه / برنامه |
قانون 1403 |
تخصیص تا 1403/07/01 |
درصد |
|
ذیل 114000 |
افزایش کمّیوکیفی محتواهای سالم در رسانههای نوین اجتماعی و سکوهای نشر محتوا در فضای مجازی و تقویت سواد رسانهای- خبرگزاری ایرنا (200)، خبرگزاری ایسنا (300)، خبرگزاری برنا (100)، ایکنا (100)، ایسنا (100) * |
3.300.000 |
0** |
- |
|
283500 |
کمک به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران |
20.000.000 |
2.000.000*** |
10 |
* در این ردیف تصریح شده که از مجموع اعتبارات مربوط به برنامه افزایش کمّیوکیفی محتواهای سالم در رسانههای نوین اجتماعی و سکوهای نشر محتوا در فضای مجازی و تقویت سواد رسانهای، مبلغ 200 میلیارد ریال به خبرگزاری ایرنا، 300 میلیارد ریال به خبرگزاری ایسنا، 100 میلیارد ریال به خبرگزاری برنا، 100 میلیارد ریال به خبرگزاری ایکنا، 100 میلیارد ریال به مرکز افکارسنجی ایسپا تخصیص داده شود.
**این عدد صرفاً مربوط به میزان تخصیص به خبرگزاریهای ایسنا و ایرنا است.
*** این رقم براساس نامه سازمان برنامه و بودجه کشور به شماره 393099 مورخ 1403/08/07 ذکر شده؛ اما سازمان صدا و سیما بهعنوان دستگاه اصلی، میزان اعتبار تخصیصیافته این بخش را در پاسخ به نامه شماره 8101 مورخ 1403/07/22، صفر ریال اعلام کرده است.
مطابق آنچه که در جدول (5) گزارش ذکر شده، بهرغم ذکر جدول تفصیلی بند «ب» تبصره «13» با موضوع هزینهکرد یکدرصد از هزینههای شرکتهای دولتی موضوع ماده (5) قانون مدیریت خدمات کشوری در بخش دوم قانون بودجه سال 1403، این حکم تخصیص اندکی در ردیفهای مختص دستگاههای رسانهای – که در جدول شماره 5 این گزارش ذکر شدهاند – داشته است.
4. جمعبندی