خلاصه مدیریتی

• بیان/ شرح مسئله

نوشت‌افزار به‌عنوان یکی از زیرشاخه‌های راهبردی صنایع فرهنگی و خلاق، ارتباط تنگاتنگی با زندگی روزمره اغلب افراد و به‌ویژه کودکان و نوجوانان دارد. طبق تخمین‌های صورت گرفته، حجم گردش مالی بازار نوشت‌افزار در کشور حدود 25 تا 30 هزار میلیارد تومان برآورد شده‌ که بیش از 60 درصد از آن سهم کالاهای تولید داخل ‌است. بااین‌حال، از منظر فرهنگی و محتوایی همچنان محصولات شخصیت‌محور خارجی و معارض (عمدتاً آمریکایی) غلبه دارند. از لحاظ سابقه تقنینی، مصوبات موجود به‌‌رغم تمرکز بر ابعاد فرهنگی، سیاست‌های کلی حوزه فرهنگ را تکرار کرده و نمایان‌گر جهت راهبردی مشخصی نیستند. مصوبات قوه مجریه نیز با وجود تأکید بر تسهیل‌گری و حمایت از محصولات تولید داخل، چندان راهگشا نبوده‌اند. بررسی آرایش نهادی حوزه نوشت‌افزار نیز نشان می‌دهد با وجود ظرفیت‌های فراوان و برخی اقدامات قابل‌توجه، به‌دلایلی همچون ضعف در تعاملات میان‌دستگاهی و توان اندک اجرایی و نظارتی، نقش تنظیم‌گری و تسهیل‌گری نهادها و دستگاه‌های مسئول کم‌رنگ است.

• نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

کلیدی‌ترین مسائل و چالش‌های حوزه نوشت‌افزار از منظر سیاستی و تقنینی عبارتند از:

1. خلأ جدی در نظام آماری و گردش اطلاعات و مدیریت دانش: عمده آمار‌های موجود بر برآوردهای تخمینی مبتنی بوده و از دقت و جامعیت کافی برخوردار نیستند. گردش اطلاعات نیز اغلب به‌طور محفلی بوده و سازوکار مشخص و شفافی ندارد. همچنین با وجود اقدامات قابل‌توجه اخیر پیرامون مدیریت دانش، همچنان خلأهای بسیاری وجود دارد.
2. سیاست‌ها و تصمیم‌های ناگهانی و غیرکارشناسانه: کم‌ثباتی در سیاستگذاری‌ از عوامل اصلی نابسامانی حوزه نوشت‌افزار است. در اتخاذ تصمیم‌های حمایتی عمدتاً به پیشینه‌های سیاستی و اجرایی، فضای کارشناسی و نیازهای واقعی فعالان این حوزه کم‌توجهی می‌شود. در ادامه، با تصویب و ابلاغ ناگهانی و غیرمنتظره سیاست‌هایی که چندان با واقعیت و شرایط میدانی زیست‌بوم سازگاری ندارند، در عمل حمایت مدنظر از تولید داخلی محقق نمی‌شود.
3. نابسندگی حلقه‌های پیشینی محصولات شخصیت‌‌محور بومی: حوزه نوشت‌افزار، از حلقه‌های انتهایی زنجیره تجاری‌سازی محتوا در صنایع فرهنگی است. بنابراین پشتوانه اصلی تولید محتوا، آفرینش شخصیت و ذائقه‌سازی برای مخاطب کودک و نوجوان را باید در عرصه‌های دیگر به‌ویژه پی‌نما (کمیک)، پویانمایی و بازی‌های رقومی (دیجیتال) بازجست. از‌همین‌رو، شخصیت‌های بومی کنونی از تداوم برجسته‌سازی و جذابیت کافی برای رقابت با نمونه‌های خارجی برخوردار نیستند.
4. شکل نگرفتن زنجیره پایدار تولید و مصرف محتوا در بازارپردازی فرهنگی: نابسامانی‌ قوانین و مقررات مالکیت معنوی و ضعف در ضمانت اجرای آنها موجب شده استفاده از شخصیت‌های نوظهور بومی به‌جای شخصیت‌های تثبیت‌ شده و پرطرفدار خارجی، برای تولیدکنندگان مقرون‌به‌صرفه و ترغیب‌کننده نباشد. افزون‌بر‌این، عملکرد دستگاه‌های فرهنگی متولی تبلیغ و ترویج (به‌ویژه سازمان صدا و سیما و وزارتخانه‌های آموزش ‌و پرورش و فرهنگ و ارشاد اسلامی) قابل ‌قبول نبوده و فقدان نگاه راهبردی، اقدامات جزیره‌ای و نداشتن توان اجرایی کافی، از اصلی‌ترین ضعف‌های آنان است.
5. کاستی‌های آموزش نیروی انسانی: دوره‌های آموزش تخصصی حوزه نوشت‌افزار و استاندارد (معیار)های شغلی مربوطه در سازمان فنی‌وحرفه‌ای، به خلأ جدی دچارند. همچنین کم‌اطلاعی از شیوه‌های ارتقای کسب‌وکار و سازوکارهای قانونی موجب شده‌ ذی‌نفعان و ذی‌نقشان نتوانند به‌درستی از ظرفیت‌های سازمانی و ابزارهای تقنینی استفاده کنند. برای تأمین و توان‌افزایی نیروی انسانی نیز ارتباط میان فعالان زیست‌بوم و مراکز دانشگاهی و پژوهشی بسیار اندک است.
6. سازوکارهای نامناسب و غیرهدفمند تأمین مالی و مالیات‌ستانی: تأخیرهای طولانی‌مدت و مسدودسازی سرمایه در تخصیص ارز برای تهیه مواد اولیه، ضمن کند کردن فرایندهای تولید و عرضه، اعتبار فعالان ایرانی را نزد طرف‌های خارجی خدشه‌دار می‌کند. سامانه‌های مالیاتی نیز از جامعیت و شفافیت کافی برخوردار نیستند و فعالان داخلی را با مشکلاتی چون مالیات‌ستانی‌های غیرمنصفانه و اختلال در صدور فاکتور رسمی مواجه می‌کنند. همچنین حوزه نوشت‌افزار از معافیت‌های مالیاتی «قانون مالیات‌های مستقیم» و «قانون مالیات بر ارزش‌افزوده» (به‌استثنای کاغذ و دفتر تحریر) بی‌بهره است.
7. ممنوعیت‌های وارداتی، محدودیت‌های صادراتی و معضل قاچاق: ممنوعیت‌های وارداتی ممکن است در کوتاه‌مدت به رشد مقطعی برخی از واحدهای تولیدی منجر شوند، اما در بلندمدت با ایجاد فضاهای غیررقابتی و انحصارگرایانه، روند طبیعی رشد صنعت را مختل می‌کنند. همچنین با توجه به اینکه محصولات نوشت‌افزار وجهه آسیب‌رسانی کمتری دارند، در مواقع برخورد با آنها سخت‌گیری لازم صورت نگرفته و به بسترهای شکل‌گیری قاچاق (مانند ممنوعیت‌های ناسنجیده) نیز کم‌توجهی می‌شود. عواملی همچون تحریم‌های خارجی، مشکلات مبادلات ارزی، ضعف دستگاه‌ دیپلماسی، فاصله ‌داشتن از معیارهای کیفی جهانی، مسائل مالکیت معنوی و شناخت کم از مصرف‌کنندگان کشورهای دیگر، موجب شده‌اند سهم صادرات نیز اندک باشد.

•  پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

به‌منظور توان‌افزایی و ارتقای زیست‌بوم نوشت‌افزار کشور، راهکارهای سیاستی و تقنینی ذیل پیشنهاد می‌شوند:

1. طراحی و ایجاد نظام آماری و انتشار گزارش‌های ادواری و نیز فراهم‌ کردن سازوکارها و بسترهای تجربه‌نگاری و مشورتی با راهبری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری (ستاد توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم)،
2. بازنگری در شیوه اتخاذ سیاست‌های مداخله‌گرایانه (به‌ویژه ممنوعیت واردات) از طریق منوط کردن آنها به اخذ نظر نمایندگان زیست‌بوم (از طریق تشکیل کمیته‌ای کارشناسی ذیل وزارت امور اقتصادی و دارایی و متشکل از نمایندگان وزارتخانه‌های صنعت، معدن و تجارت و فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان و تشکل‌های صنفی نوشت‌افزار) و اطلاع‌رسانی پیشینی سیاست‌ها به فعالان جهت ایجاد آمادگی و فراهم ‌کردن امکان برنامه‌ریزی،
3. افزودن محصولات نوشت‌افزار به فهرست کالاهای فرهنگی مشمول تسهیلات مالیاتی پیش‌بینی‌ شده در «قانون مالیات‌های مستقیم» (بند «ل» ماده (139)) و «قانون مالیات بر ارزش‌افزوده» (بند «6» ماده (9))،
4. اخذ عوارض استفاده از شخصیت‌های خارجی و تسهیل اعطای حق استفاده از شخصیت‌های بومی و ایرانی- اسلامی برای تولیدکنندگان داخلی با همکاری مشترک وزارتخانه‌های امور اقتصادی و دارایی، فرهنگ و ارشاد اسلامی، صنعت، معدن و تجارت و آموزش‌ و پرورش، تشکل‌های صنفی حوزه نوشت‌افزار و دیگر دستگاه‌های مربوطه،
5. حمایت مالی، فرایندی و توسعه‌ای به‌منظور دسترسی و به‌کارگیری فناوری‌های به‌روز و پیشرفته (نظیر هوش مصنوعی، رباتیک و اینترنت اشیا) در فرایندها، زیرساخت‌ها، ابزارها و ماشین‌آلات صنعتی در بخش طراحی و تولید توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان، وزارت فناوری اطلاعات و ارتباطات و صندوق نوآوری و شکوفایی،
6. ارتقای کمّی‌و‌کیفی سطح آموزش حرفه‌ای و مهارت‌های کسب‌وکار به‌منظور تأمین و تربیت نیروی انسانی متخصص،
7. ایجاد شرکت‌های مدیریت خدمات صادرات به‌منظور ارتقای تعامل و همکاری‌ با مشتریان خارجی (با اولویت کشورهای همسایه و اسلامی) با نقش‌آفرینی وزارتخانه‌های صنعت، معدن و تجارت، امور اقتصادی و دارایی، امور خارجه و اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی.

1. مقدمه و بیان مسئله

رهبر معظم انقلاب‌ مدظله‌‌العالی همواره تأکیدات ویژه‌ای در حوزه اصلاح سبک زندگی داشته‌اند و در این راستا یکی از مهم‌ترین ارکان ترویج سبک زندگی ایرانی- اسلامی، تعلیم و تربیت نسلی آگاه و دلبسته به هویت اسلامی و ایرانی است. استفاده از نوشت‌افزار ایرانی به‌عنوان یک محصول فرهنگی هویت‌ساز می‌تواند دروازه آشنایی نسل کودک با سبک زندگی ایرانی- اسلامی باشد. نوشت‌افزار به‌عنوان یکی از زیرشاخه‌های صنایع فرهنگی و خلاق، افزون‌بر وجوه صنعتی و مصرفی از وجوه بسیار پررنگ فرهنگی و ارزشی نیز برخوردار است. ممکن است در وهله‌ اول این‌گونه به‌نظر برسد که کارکرد اصلی استفاده از این محصولات رفع بخشی از نیازهای متعارف تحصیلی، آموزشی، علمی، پژوهشی، هنری، سازمانی، ارتباطی و از این قبیل می‌باشد؛ اما پیام‌ها و ارزش‌های فرهنگی آشکار و پنهان گنجانده ‌‌شده در طراحی شکلی و بصری آنها می‌توانند تأثیری عمیق و دیرپا بر مصرف‌کنندگان و مخاطبان این محصولات و سبک زندگی آنان بگذارد.

از طرفی دیگر، بازار نوشت‌افزار بازاری قابل‌توجه و گسترده است. طبق آخرین تخمین‌های صورت گرفته حجم گردش مالی نوشت‌افزار در کشور حدود 25 تا 30 هزار میلیارد تومان برآورد شده‌ که بیش از 60 درصد از آن سهم کالاهای تولید داخل ‌است. در چنین شرایطی، حجم معتنابهی از کالاهای نوشت‌افزار از طریق واردات و حتی قاچاق تأمین می‌شود. افزون‌بر ملاحظات مربوط به ارزبری واردات و کنترل‌گریزی قاچاق، بخش قابل‌توجهی از این محصولات حاوی محتوای معارض با فرهنگ بومی و ایرانی- اسلامی‌ بوده و از نظر تربیتی آسیب‌زاست. بدین‌ترتیب، با توجه به پیوند و رابطه تعاملی میان فرهنگ و صنعت در حوزه نوشت‌افزار، در صورت ضعف آن نه‌تنها کشور از عواید اقتصادی مربوطه بهره کافی نمی‌برد، بلکه مهم‌تر از آن، راه نفوذ فرهنگ‌ بیگانه نیز هموار می‌شود. همچنین با توجه به اینکه دانش‌آموزان (کودکان و نوجوانان) مهم‌ترین و اصلی‌ترین مخاطبان و مصرف‌کنندگان این محصولاتند، جنبه‌های محتوایی آنها در هویت‌سازی فردی و اجتماعی و نیز تعمیق و ترویج ارزش‌های فرهنگی در این گروه سنی، اهمیتی انکارناپذیر داشته و نیازمند توجه فزاینده سیاستگذاران و تصمیم‌گیران است.

در این زمینه، بیان این نکته ضروری است که کودکان و نوجوانان پیش از سنین آموزش رسمی تا پایان دوره دانش‌آموزی، حداقل 15 سال از زندگی‌شان را در مرحله‌ شکل‌گیری هویت و قالب‌های نگرشی و رفتاری با محصولات نوشت‌افزار می‌گذرانند؛ به‌طوری‌که در طول شبانه‌روز به‌طور مداوم از این محصولات استفاده می‌کنند. به همین دلیل، نوشت‌افزار به‌نوعی به یک رسانه قدرتمند، اثرگذار و پراهمیت برای این دسته از مخاطبان تبدیل شده‌ است [1]. آنگاه که با الهام از شخصیت‌های کارتونی یا سینمایی و همچنین افراد مشهور، نمادی دیداری در دنیای نوشت‌افزار پدید می‌آید، چه‌بسا که به قهرمان و الگوی مصرف‌کنندگان آن‌ به‌ویژه کودکان‌ تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که کودکان و نوجوانان در بطن جهان‌ داستانی ارائه ‌شده، قرار گرفته و با شخصیت‌های آن هم‌ذات‌پنداری کنند. این‌گونه تأثیرپذیری‌های مستقیم و غیرمستقیم، به‌تدریج و در بلندمدت می‌تواند رفتارها، هنجارها و ارزش‌های مستقر در جامعه را تغییر داده و بافت فرهنگی آن را در سطوح خرد و کلان دگرگون سازد [2].

اولین حلقه در زنجیره محصولات فرهنگی کودکان و نوجوانان و فراصنعت بازارپردازی، تولید یک محصول هنری-رسانه‌ای شامل کتاب، پی‌نما (کمیک)، پویانمایی یا بازی است که شخصیت‌های الگوآفرین را به مخاطبان معرفی می‌کند. در ادامه، براساس شخصیت‌های موفق و محبوب در میان مخاطب کودک و نوجوان، برخی شرکت‌ها و بنگاه‌های شخصیت‌پردازی به‌عنوان «بازارساز فرهنگی» با تولیدکنندگان حوزه‌های گوناگون مربوطه مانند اسباب‌بازی، نوشت‌افزار، شهربازی‌ها، پارک‌های موضوعی و ... وارد مذاکره شده و بابت استفاده از حق امتیاز شخصیت، یک بازار مالی برای خود و خالق شخصیت ایجاد می‌کنند. پس از عرضه محصول به این شکل، دیگر انتخاب کالا صرفاً براساس ویژگی‌های کارکردی آن نبوده و بیشتر به‌‌دلیل طرح و محتوای روی آن خریداری می‌شود [3].

شخصیت‌ها و پیام‌های گنجانده‌‌ شده در محصولات نوشت‌افزار، برای کودکان فراتر و معنادارتر از یک طرح ساده بوده و در تخیل آنها نقش یک دوست یا قهرمان را دارند. بااین‌حال، شخصیت‌هایی که بازار نوشت‌افزار ایران را تسخیر کرده‌اند، اغلب ارزش‌های فرهنگی معارضی از قبیل مصرف‌گرایی، حیازدایی، برهنگی، خودنمایی، روابط ناسالم و رفتارهای خشونت‌آمیز را دربردارند. رصد بازار نوشت‌افزار در ایران، غلبه آشکار و فراگیر شخصیت‌ها و نمادهای فرهنگی غربی را بر گستره وسیعی از محصولات نوشت‌افزار نشان‌ می‌دهد که از‌جمله پرطرفدارترین آنها می‌توان این موارد را نام برد: باب‌اسفنجی، کیتی، مینیون‌ها، مرد عنکبوتی، فروزن (السا و آنا)، دختر کفشدوزکی، گیسوکمند، بن‌تن، باربی، هری پاتر، سوپرمن، پرنسس‌های زیبایی، دختر توت‌فرنگی، پونی، سفیدبرفی، پرندگان خشمگین (انگری ‌بردز)، میکی‌ماوس، پاندای کونگ‌فوکار و ... . شخصیت‌هایی که هریک حاوی شبکه‌ای آشکار و پنهان از مفاهیم و پیام‌هایی‌اند که با فرهنگ ملی و بومی کودکان و نوجوانان ایرانی ناسازگار بوده و می‌توانند به ابعاد نگرشی، شخصیتی و هویتی آنان آسیب وارد ‌کنند [1].

در این راستا، حوزه پویانمایی می‌تواند پشتوانه محتوایی صنایع فرهنگی دیگر از‌جمله نوشت‌افزار باشد. استفاده از شخصیت‌های آثار پویانمایی علاوه‌بر آنکه به محصول جذابیت بصری می‌بخشد و نظر مخاطبان کم‌ سن‌وسال را جلب می‌کند، حسی نوستالژیک (خاطره‌انگیز) را در مشتریان بزرگ‌سال نیز برمی‌انگیزد. این رابطه عاطفی و آشنایی دیرین افراد با شخصیت‌ها، برای محصول هم‌جوار آن نیز اعتمادسازی می‌کند. ازآنجا‌‌که پویانمایی ایران یک صنعت نوپا محسوب می‌شود و به‌طور‌کلی در کشور، ساخت و پرداخت شخصیت‌های گیرا و ماندگار دچار ضعف است، تولیدکنندگان ایرانی طی سال‌های متمادی ناچار به استفاده از شخصیت‌های خارجی بودند. البته در سال‌های اخیر برخی تولیدکنندگان نوشت‌افزار با استفاده از شخصیت‌های ایرانی مانند کلاه‌قرمزی، جناب‌خان، فیلشاه، پسر دلفینی، بچه‌زرنگ و شخصیت‌های پویانمایی‌های شکرستان و دیرین‌دیرین، محصولاتی را تولید و عرضه کرده‌اند. بااین‌حال، همچنان میزان استفاده از شخصیت‌های ایرانی استفاده ‌شده در محصولات داخلی در مقایسه با شخصیت‌های خارجی بسیار محدود است [۴].

در سال‌های گذشته و به‌ویژه در یک دهه اخیر، زیست‌بوم نوشت‌افزار جایگاه متفاوتی نسبت به پیش از آن یافته ‌است؛ تولیدکنندگان زیادی سربرآوردند، واردکنندگان پیشین به تولید روی آوردند، محتوای ایرانی- اسلامی و بومی به محصولات نوشت‌افزار راه یافت، تشکل‌های صنفی بیش‌از‌پیش تثبیت شدند، رویدادها و نمایشگاه‌های پراستقبال و متداومی در بخش‌های مختلف زنجیره ارزش نوشت‌افزار برگزار شد و در ساختار وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز «دفتر صنایع سلولزی، چاپ و نوشت‌افزار» متمرکز بر این حوزه ایجاد شد. به‌طور‌کلی سه مشخصه اساسی نوشت‌افزار کشور را می‌توان بدین‌گونه برشمرد: 1. تثبیت به‌عنوان کالای فرهنگی، 2. جلب توجه سیاستگذار و 3. ترویج مصرف کالای ایرانی [۲].

همان‌طور که در ابتدا اشاره شد، حوزه نوشت‌افزار و مسائل آن طی سال‌های اخیر، به‌طور خاص مورد توجه مقام معظم رهبری مدظله‌العالی نیز بوده ‌است. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت‌دولت در تاریخ 1397/6/7، بر لزوم حمایت و مانع‌زدایی از تولیدکنندگان داخلی نوشت‌افزار (به‌عنوان نمونه‌ای از فعالان اقتصادی) تأکید داشتند: «چند جوان باهمت پیدا شده‌اند و نوشت‌افزار داخلی دارند تولید می‌کنند؛ نوشت‌افزار یک رقم مهمی است؛ شما ببینید مصرف نوشت‌افزار- مداد و کاغذ و دفتر و بقیه‌ وسایل- چه حجم عظیمی دارد که ما در بسیاری از اینها داریم از واردات استفاده می‌کنیم که هم بار فرهنگی دارد، هم بار اقتصادی دارد. یک مشت جوان پیدا شده‌اند که از دو سه سال قبل از این، از چند وقت قبل- حالا من دقیقاً الان یادم نیست- همت گماشتند برای اینکه نوشت‌افزار داخلی [تولید کنند]؛ خب اینها احتیاج به کمک دارند؛ باید به اینها کمک بشود؛ [امّا] کمک نمی‌شود؛ حتی در مقابل حرکت اینها، احیاناً سنگ‌اندازی هم انجام می‌گیرد. لازم نیست سنگ‌اندازی را مسئول دولتی یا وزیر دولتی انجام بدهد؛ نه، ممکن است وزیر دولتی اصلاً خبر هم نداشته باشد؛ امّا دیگرانی هستند که سنگ‌اندازی می‌کنند؛ باید جلوی این گرفته بشود» [۵]. افزون‌بر‌این، ایشان در پیامی به آیین پاسداشت نوشت‌افزار ایرانی- اسلامی که در تاریخ 1400/11/24 منتشر شد، با ابراز خرسندی از اقدام افتخارآفرین تولیدکنندگان نوشت‌افزار ایرانی، تولید باکیفیت این محصول را برای هر کشوری مایه افتخار دانستند: «بسم الله الرّحمن الرّحیم. نوشت‌افزار، در شمار کالاهای حیاتی برای امروز و فردای هر کشور است. تولید باکیفیت آن نیز برای کشور تولیدکننده، مایه‌ی افتخار است. از اینکه مجموعه‌هایی در کشور ما بر این اقدام افتخارآفرین همت گماشته و گام‌های موفقیت‌آمیز برداشته‌اند، خرسندم و پایداری آنان در این راه را از خداوند متعال مسألت میکنم. توفیقاتتان مستدام باد ان‌شاءالله» [۶]. همچنین جمعی از تولیدکنندگان نوشت‌افزار ایرانی در نامه خود، گزارشی از دستاوردهای جدید و موفقیت‌های کسب ‌شده سال گذشته در این عرصه را به رهبر معظم انقلاب ارائه کرده‌ بودند. ایشان نیز در پاسخ به نامه تولیدکنندگان نوشت‌افزار ایرانی (انتشار یافته در تاریخ 1402/4/1؛ هم‌زمان با نخستین گردهمایی فعالان صنعت نوشت‌افزار ایران (هم‌نوشت))، با قدردانی از تلاش و همت آنان، خواستار ادامه این مسیر شدند: «بسمه‌تعالی. با سلام. ره‌آورد تلاش و همت شما در تهیه‌ی نوشت‌افزار ایرانی، بار دیگر موجب خرسندی و سپاس از دست‌اندرکاران شد. راه مبارکی است، با قوت ادامه دهید، با توفیق الهی (1401/8/12)» [۷].

با توجه به آنچه بیان شد، در این گزارش ابتدا وضعیت صنعت نوشت‌افزار از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفته، سپس جایگاه حوزه نوشت‌افزار در سطوح کلان و خرد اسناد و مصوبات قانونی مرور شده و زنجیره ارزش و نگاشت نهادی آن نیز ترسیم شده ‌است. در ادامه، ضمن مرور چالش‌ها و مسائل گوناگون موجود در حوزه نوشت‌افزار، با برگزاری نشست‌های تخصصی با فعالان، کارشناسان و مسئولان این حوزه، اصلی‌ترین و کلیدی‌ترین مسائل احصا شده‌اند. در پایان نیز راهکارهایی سیاستی و تقنینی به‌منظور بهبود و توان‌افزایی حوزه نوشت‌افزار در کشور پیشنهاد شده ‌است.

2. مروری بر وضعیت زیست‌بوم نوشت‌افزار در ایران و جهان

مراجعه به آمارهای موجود پیرامون حوزه نوشت‌افزار برای وضعیت‌شناسی و روندیابی جایگاه‌ این حوزه در ایران و جهان، می‌تواند درک مناسبی از اهمیت و گستره آن فراهم کند. درکی که می‌تواند برای سیاستگذاران و تصمیم‌گیران کلان و اجرایی این حوزه یاری‌گر و راهگشا باشد. به همین منظور، در این بخش آمارهای موجود داخلی و بین‌المللی مربوط به صنعت نوشت‌افزار در ابعاد مختلف «مخاطب و مصرف‌کننده»، «حجم بازار و گردش مالی»، «محتوا و ارزش‌های فرهنگی» و «صنف و کسب‌وکار» مرور و بررسی شده‌اند. البته لازم به ذکر است در سطح داخلی اطلاعات آماری دقیق و جامعی از وضعیت حوزه نوشت‌افزار وجود ندارد. فعالان این حوزه با خلأها و ضعف‌هایی جدی در این زمینه دست به گریبان‌ بوده و اعداد و ارقام موجود نیز اغلب حاصل برآوردهای حدودی‌اند. باوجود‌این‌، در ادامه برخی از تخمین‌های موجود، آمارهای اعلامی و پیمایش‌های صورت‌گرفته در‌خصوص وضعیت نوشت‌افزار در کشور ارائه می‌شوند.

2-1. وضعیت مخاطب و مصرف‌کننده

پیش‌تر گمان می‌رفت با گسترش ابزارهای رقومی (دیجیتال)، از تقاضا برای ابزارهای سنتی نوشت‌افزار کاسته شود؛ اما برخلاف انتظار، صنعت نوشت‌افزار رشد تصاعدی خود را حفظ کرده ‌است. در این زمینه یکی از مهم‌ترین‌ فرصت‌ها، طیف وسیع مشتریان بالقوه است که به هیچ سن، جنسیت، گونه شخصیتی، قشر فرهنگی و موقعیت جغرافیایی خاصی محدود نمی‌شود. به‌طوری‌که محصولات نوشت‌افزار برای بخش قابل‌توجهی از مردم یک نیاز اساسی به‌شمار می‌آیند [4].

در سطح بین‌المللی و جهانی به‌‌دلایلی همچون افزایش جمعیت جهان و نیز ارتقای کمّی‌و‌کیفی وضعیت آموزش عمومی و سطح سواد، تعداد مصرف‌کنندگان نوشت‌افزار با افزایش روبه‌رو بوده ‌است[2]. در شکل زیر، تعداد مصرف‌کنندگان محصولات نوشت‌افزار در جهان طی سال‌های اخیر قابل مشاهده است.

شکل 1. نمودار تعداد کاربران محصولات نوشت‌افزار در جهان

مآخذ: [8] [2].

در سطح داخلی، عمده نوشت‌افزار کشور از‌سوی دانش‌آموزان مقاطع ابتدایی و متوسطه دوره اول مصرف می‌شود. براساس آخرین آمارهای احصا شده در‌خصوص سال تحصیلی 1404-1403، تعداد دانش‌آموزان دوره ابتدایی 9,207,970 نفر، دوره متوسط اول 3,770,104 نفر و دوره متوسط دوم 2,916,011 نفر است. بدین‌ترتیب، در سال تحصیلی جاری 15,894,085 دانش‌آموز عادی در سراسر کشور تحصیل می‌کنند. درصورتی‌که دانش‌آموزان بزرگ‌سال و استثنایی هم به این تعداد افزوده شود، مجموع کل حدود 17 میلیون دانش‌آموز به دست می‌آید. تعداد دانشجویان در سال تحصیلی 1402-1401 و در مقاطع مختلف نیز 3,249,601 نفر اعلام شده است [9]. افزون‌بر جمعیت بیش از 20 میلیونی محصلان در کشور، افراد و گروه‌های دیگری مانند کارکنان ادارات و شرکت‌ها یا طراحان و آفرینش‌گران هنری و مهندسی نیز از مصرف‌کنندگان ثابت محصولات نوشت‌افزارند. بنابراین، در حوزه نوشت‌افزار بازار مصرف پرتقاضا و عظیمی در داخل کشور وجود دارد. همچنین بنابر برآوردی دیگر، دانش‌آموزان 87 درصد، کارمندان ادارات و سازمان‌ها 10 درصد و دانشجویان 3 درصد از مصرف نوشت‌افزار کشور را تشکیل می‌دهند [8].

شکل ۲. سهم مصرف‌کنندگان نوشت‌افزار در ایران

مأخذ: [8].

تغییر شرایط اقتصادی موجب شده ‌است که سهم بازار محصولات خارجی در حوزه نوشت‌افزار کاهش یابد. آمارهای یک پژوهش میدانی نشان می‌دهند خرید محصولات خارجی نوشت‌افزار با دهک‌های جامعه نسبت مستقیم دارد؛ یعنی هرچه به سمت دهک‌های پایین جامعه حرکت کنیم، احتمال خرید برند (ویژند)های خارجی نوشت‌افزار پایین‌تر می‌آید. به‌طوری‌که چهار دهک پایین جامعه حدود 4 درصد بیش از میانگین جامعه، نوشت‌افزار ایرانی خریداری می‌کنند [10].

شکل 3. نمودار روند استفاده از برند (ویژند)های داخلی و خارجی نوشت‌افزار

مأخذ: [10].

شکل 4. نمودار نفوذ خرید نوشت‌افزار با برند (ویژند) خارجی و ایرانی به تفکیک دهک‌های جامعه

مأخذ: همان.

جدای از پژوهش یاد شده، آخرین آمارهای موجود درباره مصرف فرهنگی خانوارهای ایرانی حاکی از این است که حوزه نوشت‌افزار با اینکه سهم چشمگیری از مجموع هزینه‌کرد فرهنگی خانوار ندارد، طی سال‌های اخیر همواره از جایگاه به‌نسبت ثابتی برخوردار بوده که بر این اساس می‌توان گفت محصولات نوشت‌افزار جزو اولویت‌های مصرف فرهنگی خانوار ایرانی ‌است [11].

شکل 5. نمودار سهم هزینه‌کرد فرهنگی خانوار در سال‌های 1396 تا 1401 در حوزه نوشت‌افزار (درصد از کل هزینه‌ها)

مأخذ: [11].

همچنین دیگر برآورد صورت‌گرفته از آمارهای مصرف فرهنگی خانوارهای ایرانی نشان می‌دهد که در سال 1401، مجموع هزینه‌کرد مصرف‌کنندگان در حوزه نوشت‌افزار 7/8 هزار میلیارد تومان بوده که در مقایسه با سال 1400، تقریباً دو برابر افزایش داشته ‌است. لازم به ذکر است که این داده‌ها برمبنای تحلیل ثانویه داده‌های خام مرکز آمار ایران پیرامون تراکنش نهایی مصرف‌کننده و هزینه‌کرد مخاطب برای استفاده از محصولات نوشت‌افزار احصا شده‌اند [12]. در شکل زیر، روند سالیانه مجموع هزینه‌کرد فرهنگی برای محصولات نوشت‌افزار مشاهده می‌شود.

شکل 6. نمودار مجموع هزینه‌کرد فرهنگی خانوار برای محصولات نوشت‌افزار در سال‌های 1396 تا 1401 (برحسب هزار میلیارد تومان)

مأخذ: [12].

افزون‌بر این موارد، پیمایش انجام‌ شده در جریان برگزاری «نمایشگاه ایران‌نوشت» در سال 1402، داده‌های قابل‌توجهی را درباره وضعیت مخاطب و مصرف‌کننده داخلی نوشت‌افزار در اختیار قرار می‌دهد؛ حدود 70 درصد از شرکت‌کنندگان نمایشگاه معتقد بودند که در همه یا بیشتر خریدهایشان از ایرانی یا خارجی بودن محصول نوشت‌افزاری که می‌خرند، مطلعند [13].

شکل 7. نمودار اطلاع از ایرانی یا خارجی بودن محصولات در حین خرید

مأخذ: [13].

با توجه به اینکه عمده شرکت‌کنندگان از ایرانی یا خارجی بودن نوشت‌افزاری که می‌خرند اطلاع دارند، 59 درصد از آنها بیشتر نوشت‌افزار ایرانی می‌خرند و تنها 9 درصد بیشتر نوشت‌افزار خارجی تهیه می‌کنند. 27 درصد نیز به‌طور برابر ایرانی و خارجی می‌خرند (5 درصد نیز در‌این‌باره پاسخی نداده‌اند). چنین نتیجه‌ای با اینکه پاسخ‌گویان، شرکت‌کنندگان یک نمایشگاه محصولات ایرانی بوده‌اند، تناسب دارد. همچنین رضایت کلی شرکت‌کنندگان نمایشگاه ایران‌نوشت از محصولات نوشت‌افزار ایرانی، بدین‌صورت ابراز شده ‌است: 50 درصد زیاد، 39 درصد متوسط، 5 درصد کم، 3 درصد خیلی کم و 3 درصد بی‌پاسخ [13]. چنین نتایجی تا حد زیادی بیانگر اهمیت ارزش ویژه برند (ویژند) و کاستی‌های تولیدکنندگان داخلی در این زمینه است. با توجه به این‌که کارکرد اصلی برند (ویژند)، کمک به مصرف‌کننده برای اطمینان از کیفیت محصول هنگام خرید است، وجود درصد قابل‌توجهی از خریداران مردد و کم‌اطلاع نسبت به نوشت‌افزار ایرانی، حاکی از ضعف آفرینش برند (ویژند) در محصولات داخلی و لزوم تقویت تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان در این حوزه است.

در‌خصوص میزان اهمیت معیارهای انتخاب و خرید محصول (با نمره‌دهی از 1 تا 3)، «کیفیت محصولات» از منظر مصرف‌کننده حاضر در نمایشگاه، از بیشترین میزان اهمیت برای انتخاب محصول برخوردار بوده و «خارجی ‌بودن» آن با اختلاف 1/27 نسبت به کیفیت محصول، در پایین‌ترین رده اهمیتی قرار داشته‌ است. این موضوع نشان می‌دهد که مصرف‌کننده بیش از هر عامل دیگری به کیفیت نوشت‌افزار بها می‌دهد. پس از معیار کیفیت، معیارهای دیگر به‌ترتیب اهمیت عبارتند از: قیمت، ظاهر و بسته‌بندی، ایرانی بودن، آشنایی با برند (ویژند) و خارجی‌ بودن [13].

شکل 8‌. نمودار میزان اهمیت معیارهای انتخاب و خرید محصول

مأخذ: ‌همان.

با وجود رشد دسترسی به وب‌گاه‌ها و سکوهای برخط برای خرید کالاهای مختلف از‌جمله نوشت‌افزار، 72 درصد پاسخ‌گویان ترجیح می‌دهند از مراکز حضوری خرید کنند. برای خرید از نمایشگاه 38 درصد، برای فروشگاه‌‌های اینترنتی 8 درصد و برای وب‌گاه‌های رسمی فروش 6 درصد (مجموع خرید اینترنتی: 14 درصد) برآورد شده ‌است. اختلاف 58 درصدی ترجیح خرید از مراکز حضوری نسبت به پایگاه‌های اینترنتی فروش، نشان از تمایل فزاینده مصرف‌کننده نسبت به حضور در فروشگاه‌ها و مشاهده نزدیک کالا برای خرید دارد. همچنین بیشترین هزینه‌ای که بازدیدکنندگان نمایشگاه صرف اقلام نوشت‌افزار کرده‌اند، مربوط به محصولات کاغذی به میزان 59 درصد است. مداد، خودکار و پاک‌کن با اختلاف بسیار اندک یک درصدی در رتبه بعدی قرار دارند. کمترین هزینه نیز به‌طور برابر برای خط‌کش و اقلام صحافی به میزان 4 درصد صرف شده ‌است [13].

شکل 9. نمودار بیشترین هزینه برای خرید محصول در سال گذشته (برحسب نوع محصول)

مأخذ: همان.

توصیف رفتار خرید بازدیدکنندگان نشان می‌دهد تصمیم‌گیری در مورد خرید محصولات در همان زمان خرید، نسبت به تحقیق و جستجو پیش از خرید دارای ارجحیت است. به‌طوری‌که 52 درصد آنها در مورد خرید محصولات در همان زمان خرید تصمیم‌ می‌گیرند و 48 درصد قبل از خرید درباره محصولات تحقیق می‌کنند [13].

همچنین از منظر مصرف‌کنندگان، مهم‌ترین مسائل موجود در‌خصوص محصولات نوشت‌افزار به‌ترتیب میزان اهمیت عبارتند از: گران ‌بودن محصولات و قدرت خرید پایین (43 درصد)، تبلیغات و اطلاع‌رسانی ضعیف توسط رسانه‌ها (36 درصد)، کم‌توجهی تولیدکنندگان به نیاز و ذائقه مصرف‌کننده ایرانی در طراحی و تولید محصولات (33 درصد)، پایین ‌بودن دوام، کیفیت و تنوع محصولات و فقدان استاندارد (معیار)های لازم در این زمینه (29 درصد)، آگاهی ناکافی خانوار ایرانی در انتخاب محصول مناسب برای کودکان و نوجوانان (29 درصد)، نبود تمایل به استفاده از محصولات داخلی در انتخاب محصول مناسب برای کودکان و نوجوانان (18 درصد)، استفاده بی‌رویه از محتوای خارجی و غیربومی در محصولات توسط تولیدکنندگان (11 درصد) و سنتی ‌بودن روش‌های خرید محصولات نوشت‌افزار و ضعیف ‌بودن سازوکارهای خرید اینترنتی در مقایسه با محصولات دیگر (6 درصد) [13].

2-2. حجم بازار و گردش مالی

بنابر آخرین داده‌ها و ارزیابی‌های مرکز تحلیل بازار «ریسرچ اند مارکتس»، اندازه بازار جهانی صنعت نوشت‌افزار در سال 2023، 26/2 میلیارد دلار تخمین زده‌ شده‌ است و پیش‌بینی می‌شود این عدد در سال 2030 به رقم 34/7 میلیارد دلار برسد. بدین‌ترتیب، نرخ رشد مرکب سالیانه این بازار در بازه زمانی مذکور، 4/1 درصد خواهد بود. همچنین بازار محصولات نوشت‌افزار در ایالات متحده در سال 2023، 7 میلیارد دلار برآورد شده ‌است. پیش‌بینی می‌شود چین نیز با رشد قابل‌توجه 6/2 درصدی تا سال 2030 به بازار 7/2 میلیاردی دست یابد. از دیگر بازارهای قابل‌توجه نیز می‌توان از ژاپن، کانادا و آلمان نام برد [14].

در بعد داخلی، بنابر آخرین اظهارات مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی- اسلامی، گردش مالی بازار نوشت‌افزار در ایران در سال 1403 حدود 25 تا 30 هزار میلیارد تومان برآورد شده ‌است [15]. لازم به ذکر است که آمارهای مربوط به تولید داخل از شفافیت و دقت کافی برخوردار نیستند. در‌واقع، رقم مذکور حاصلی تقریبی از ضرب تعداد مصرف‌کنندگان (عمدتاً دانش‌آموزان) در میانگین مصرف آنها و نیز برآوردهای میدانی از وضعیت تولید در کشور است. بنابراین، در این برآورد مصارف دیگر موجود در بازار مانند اقلام اداری لحاظ نشده‌اند [16]. البته پیش‌ از این مجمع نوشت‌افزار ایرانی-اسلامی روند رشد حجم مالی بازار نوشت‌افزار در ایران از سال 1388 تا 1401 را به‌صورت زیر تخمین زده بود.

شکل 10. نمودار حجم مالی بازار نوشت‌افزار در ایران در سال‌های گذشته (برحسب میلیارد تومان)

مأخذ: [2].

علاوه‌بر‌این، بنابر آمار درج‌ شده در «سند راهبردی صنعت نوشت‌افزار (1405-1402)» (رونمایی و انتشار در تیرماه 1402) [17]، سهم محصولات تولید داخل حدود 55 درصد اعلام شده ‌است [18]. همچنین طبق اظهارات مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی- اسلامی در شهریورماه 1402، حدود 60 درصد از اقلام نوشت‌افزار دانش‌آموزی، تولید داخل است [16]. در تازه‌ترین اظهارات در شهریورماه 1403 نیز سهم کالاهای ایرانی در بازار نوشت‌افزار حداقل ۶۰ درصد و حداکثر 75 درصد تخمین زده شده ‌است [15] [19]. بر این اساس، می‌توان گفت در حال حاضر سهم محصولات تولید داخل از بازار نوشت‌افزار کشور، بیش از 60 درصد بوده و روندی افزایشی را طی می‌کند. این در‌حالی است که سهم محصولات تولید داخل در ابتدای دهه 1390، حدود 15 درصد تخمین زده می‌شد [20].

در‌خصوص قاچاق نیز در سال‌های گذشته که نرخ دلار کمتر بوده و تخصیص ارز به شیوه کنونی وجود نداشت، بازار نوشت‌افزار واردات‌محور بود. به‌گونه‌ای که حدود 85 درصد از بازار داخلی نوشت‌افزار را محصولات وارداتی تشکیل می‌دادند. به‌مرور با برخی محدودیت‌ها (مانند ناپایداری‌های ارزی و ممنوعیت‌های ناسنجیده وارداتی) سهم قاچاق افزایش یافت. به‌طوری‌که طبق تخمین‌های صورت گرفته در حال حاضر حدود 20 درصد بازار نوشت‌افزار کشور را محصولات قاچاق تشکیل می‌دهند. محصولاتی که عمدتاً اقلام حرفه‌ای، خاص یا تزئینی را شامل می‌شوند که تولیدکنندگان داخلی به آنها نمی‌پردازند. درمجموع، قاچاق ضمن اینکه از نظر قیمتی به ضرر مصرف‌کننده است (به‌دلیل ایجاد بازار انحصاری)، فرصت‌های تولید را نیز از بین می‌برد [3].

2-3. محتوا و ارزش‌های فرهنگی

در اوایل دهه 1390 استفاده از محتوای بومی و ملی چندان مورد توجه تولیدکنندگان داخلی نوشت‌افزار نبود. به‌طوری‌که در آن برهه، حدود 85 درصد از محصولات تولیدی با استفاده از محتوای غیرمتعارف و غیربومی و حدود 15 درصد با محتوای خنثی به بازار عرضه می‌شد و محتوای ایرانی- اسلامی سهم قابل‌توجهی در سبد مصرف‌کنندگان نداشت. اما طبق آخرین برآوردهای اعلامی اکنون حدود 40 درصد از محتوای مورد استفاده بر روی محصولات، ناسالم و معارض، حدود 50 درصد خنثی و نزدیک به10 درصد محتوای بومی و ایرانی- اسلامی است [15] [20].

بنابر پیمایشی در‌خصوص شیوه استفاده خانواده‌های دارای فرزندان زیر 18 سال از محصولات مبتنی‌بر شخصیت، تاحدودی می‌توان به وضعیت ذائقه و رژیم مصرف مخاطبان محصولات نوشت‌افزار پی برد. در این پیمایش که در سال 1394 در شهر تهران انجام شده‌ است، در میان محبوب‌ترین و پرطرفدارترین شخصیت‌های کودکان دختر و پسر، پرتکرارترین نام‌ها بدین‌ترتیب بوده‌اند: باب‌اسفنجی، سیندرلا، بن‌تن، مرد عنکبوتی، تام‌و‌جری، باربی، کیتی، بره ناقلا، پلنگ صورتی، فوتبالیست‌ها و شرک. به‌طور دقیق‌تر، «محبوب‌ترین شخصیت» از نظر کودکان به‌ترتیب باب‌اسفنجی (24 درصد)، بن‌تن (9 درصد)، سیندرلا (8 درصد)، مرد عنکبوتی (7 درصد) و باربی (6 درصد) بوده‌اند [۲۱].

شکل 11. نمودار محبوب‌ترین شخصیت از نظر کودکان (براساس پیمایش سال 1394 در شهر تهران)

مأخذ: [21].

همچنین در پاسخ به پرسش از «پنج شخصیت محبوب»، شخصیت باب‌اسفنجی در میان 58 درصد از کودکان جزو پنج شخصیت محبوب و پرطرفدار بوده ‌است. در رتبه‌های بعدی تام‌و‌جری با 23 درصد، سیندرلا با 20 درصد، بن‌تن با 18 درصد و مرد عنکبوتی با 17 درصد قرار داشته‌اند [۲۱].

شکل 12‌. نمودار پنج شخصیت پرطرفدار در میان کودکان (براساس پیمایش سال 1394 در شهر تهران)

مأخذ: همان.

همان‌طور که در دو شکل بالا مشخص است، هیچ شخصیت ایرانی‌ای در رتبه‌های یک تا پنج شخصیت‌های محبوب کودکان شهر تهران قرار نداشته ‌است. در همین پیمایش، وضعیت محبوبیت شخصیت‌های ایرانی از نظر کودکان بدین‌صورت بوده ‌است: کلاه‌قرمزی و شکرستان با 7 درصددر جایگاه سیزدهم، جناب‌خان و شهرموش‌ها با 3 درصد در جایگاه بیست‌وچهارم و عموپورنگ با یک درصد در جایگاه چهل‌وهشتم [۲۱].

همچنین بررسی نحوه آشنایی افراد با شخصیت‌های مورد علاقه‌شان نشان می‌دهد که اکثر پاسخ‌دهندگان (91 درصد) از طریق تماشای پویانمایی با این شخصیت‌ها آشنا شده‌اند و سهم دیگر خاستگاه‌‌های آشنایی با شخصیت‌ها ناچیز بوده ‌است (مطالعه کتاب 4 درصد، بازی‌ رایانه‌ای، موبایل و دوستان هرکدام 2 درصد، فیلم و بازدید صفر درصد). بنابر این یافته‌ها، آثار پویانمایی، تأثیری شگرف بر ذائقه‌سازی برای کودکان و نوجوانان و هدایت خرید محصولات فرهنگی توسط خانواده‌ها دارند[۲۱].

شکل 13. نمودار نحوه آشنایی با شخصیت‌ها (براساس پیمایش سال 1394 در شهر تهران)

مأخذ: همان.

در همین راستا، تقاطع وضعیت شخصیت‌های محبوب و پرطرفدار با الگوی رفتار خرید و تقاضای محصولات نوشت‌افزار، نتایج قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. بنابر پیمایش مذکور، از میان انواع نوشت‌افزار موجود در بازار، دفتر، جامدادی، مدادرنگی، تراش و پاک‌کن و کیف، برجسته‌ترین محصولات‌ شخصیت‌محوری هستند که کودکان تمایل دارند از شخصیت‌های فرهنگی در آنها استفاده شده‌ باشد. در این میان، دفترهای طرح‌دار بیشترین تمایل به خرید را داشته‌اند. به‌گونه‌ای که کودکان در 71 درصد موارد، از والدین خود خواسته‌اند که برای آنها دفترهایی با طرح شخصیت‌ها بخرند [۲۱].

شکل 14. نمودار وضعیت تقاضای نوشت‌افزار مبتنی‌بر شخصیت (براساس پیمایش سال 1394 در شهر تهران)

مأخذ: همان.

در این پیمایش افزون‌بر شناسایی شخصیت‌های پرمصرف در فضای کلی محصولات فرهنگی، شخصیت‌های پرتقاضای خاص محصولات نوشت‌افزار نیز بررسی شده‌اند. از میان انواع شخصیت‌های موجود در بازار نوشت‌افزارهای مبتنی‌بر شخصیت، باب‌اسفنجی، بن‌تن، مرد عنکبوتی، سیندرلا و باربی، بیشترین طرفدار را داشته‌اند. به‌طوری‌‌که باب‌اسفنجی شخصیت محبوب 27 درصد از کودکان بوده ‌است [۲۱].

شکل 15‌. نمودار پرتقاضاترین شخصیت‌ها در بازار نوشت‌افزار (براساس پیمایش سال 1394 در شهر تهران)

مأخذ: همان.

در رصد دیگری که توسط «گروه پژوهشی اقتصاد فرهنگ» در تابستان 1398 انجام شده ‌است، شخصیت‌ها و جهان‌های داستانی پرمصرف در بازار محصولات فرهنگی کودکان و نوجوانان ایران معرفی شده‌اند که نتایج آن با تفاوت‌هایی جزئی، وضعیت کلی رصد سال 1394 را تأیید می‌کنند. همان‌طور که در شکل زیر مشخص است، همچنان پرطرفدارترین و محبوب‌ترین شخصیت‌ها به پویانمایی‌های عمدتاً آمریکایی تعلق دارند و حضور شخصیت‌های بومی کم‌رنگ است [۲۲].

شکل 16. نمودار شخصیت‌های پرمصرف در بازار ایران (رصد سال 1398)

مأخذ: [۲۲].

افزون‌بر‌این، در این رصد پنج شخصیت محبوب و پرطرفدار مخاطبان به تفکیک جنسیت نیز گزارش شده‌ که در شکل زیر آمده است. همان‌طور که مشاهده می‌شود شخصیت‌های بومی (ببعی و ببعو) تنها در میان مخاطبان دختر محبوبیت داشته و محبوب‌ترین شخصیت‌های مخاطبان پسر همگی آمریکایی‌اند [22].

شکل 17. نمودار پنج شخصیت محبوب در میان مخاطبان کودک و نوجوان به تفکیک جنسیت (رصد سال 1398)

مأخذ:‌ همان.

در‌مجموع می‌توان گفت محتوای محصولات نوشت‌افزار عرضه ‌شده در کشور در سیطره شخصیت‌ها و جهان‌های داستانی خارجی (عمدتاً آمریکایی) است و سهم شخصیت‌های بومی و ایرانی‌- اسلامی در این میان بسیار اندک است. از‌سوی دیگر، در پیمایشی که در جریان برگزاری «هشتمین نمایشگاه بین‌المللی ایران‌پنکس» در سال 1402 صورت گرفت، به وضعیت‌شناسی حوزه نوشت‌افزار در کشور از منظر تولیدکنندگان پرداخته شده ‌است. یافته‌های این پیمایش نشان می‌دهند که 52 درصد از تولیدکنندگان نوشت‌افزار ایرانی علت اصلی تداوم استفاده از شخصیت‌های خارجی را ضعف در طراحی شخصیت بومی و بی‌توجهی به ذائقه مخاطب می‌دانند. 18 درصد از تولیدکنندگان نیز بر مشکلات ترویجی و تبلیغاتی، 13 درصد بر ضعف مالکیت معنوی، 9 درصد بر فقدان ساختار مدیریت و کنترل نوشت‌افزار و 5 درصد بر شکل نگرفتن زنجیره‌ محصولات فرهنگی داخلی تأکید داشته‌اند (به‌علاوه 3 درصد بی‌پاسخ) [4].

همچنین در‌خصوص استفاده از محتوا و شخصیت ایرانی، 29 درصد از تولیدکنندگان صنعت نوشت‌افزار اعلام کرده‌اند که اگر محتوا و شخصیت ایرانی با ظرفیت و تعداد مناسبی در اختیار مجموعه تولیدی‌شان قرار بگیرد، از آن استفاده و طرح‌های غیربومی را حذف می‌کنند. تعداد مجموعه‌هایی که گفته‌اند تحت شرایط خاصی معطوف بر تسهیلات و بسته به کشش بازار، به‌صورت محدود از محتوا و شخصیت ایرانی استفاده می‌کنند نیز 29 درصد و برابر با مورد اول است. میزان مجموعه‌هایی که اظهار داشته‌اند ضمن حفظ طرح‌های خارجی از محتوا و شخصیت ایرانی استفاده می‌کنند، 27 درصد و تنها با دو درصد فاصله از دو مورد مذکور است. در این میان 7 درصد تحت هیچ شرایطی مایل به استفاده از محتوای ایرانی نیستند که تمامی آنها بیش از 15 سال سابقه دارند. حدود 8 درصد نیز به این پرسش پاسخی نداده‌اند. در همین راستا، از میان شرکت‌های دارای بیش از 15 سال سابقه، تنها 31 درصد اعلام کرده‌اند که حاضر به حذف طرح‌های خارجی در قبال استفاده از طرح‌های ایرانی هستند. در شرکت‌های دارای 5 تا 15 سال سابقه نیز این رقم 25 درصد است. درحالی‌که 50 درصد از شرکت‌های دارای سابقه کمتر از 5 سال، گفته‌اند حاضر به حذف طرح‌های خارجی هستند. گویا شناخته‌ شدن شرکت‌های نوشت‌افزار با طراحی‌های خاص، مخاطره استفاده از طراحی‌های جدید را بالا می‌برد. حال‌آنکه این مخاطره برای شرکت‌های تازه‌‌تأسیس و ناشناخته کمتر است [4].

در‌خصوص میزان اهمیت و تأثیر ایرانی بودن محصول نوشت‌افزار در انتخاب و خرید مصرف‌کننده و مخاطب داخلی، 5 درصد از تولیدکنندگان نوشت‌افزار معتقدند ایرانی بودن محصول برای مخاطب ایرانی به‌میزان خیلی زیادی مهم است و 20 درصد هم این میزان را زیاد می‌دانند. 41 درصد متوسط، 13 درصد کم و 21 درصد خیلی کم، ارزیابی دیگر تولیدکنندگان است. بر این اساس، بیشتر مجموعه‌های تولیدی بر این باورند که ایرانی بودن محصول نوشت‌افزار برای مصرف‌کننده‌های ایرانی به میزان متوسطی مهم است [۴].

شکل 18. نمودار میزان اهمیت ایرانی بودن محصول نوشت‌افزار برای مصرف‌کننده

مأخذ:‌ [4].

نوع نگاه تولیدکننده به محصولی که تولید می‌کند، در طراحی محتوایی آن اثرگذار است. 38 درصد از تولیدکنندگان نوشت‌افزار به میزان خیلی زیاد و 30 درصد به میزان زیادی محصول نوشت‌افزار را کالای فرهنگی می‌دانند. 21 درصد به میزان متوسط، 7 درصد به میزان خیلی کم و 4 درصد به میزان کمی نگاه فرهنگی به محصول نوشت‌افزار دارند. بر این اساس، حداقل 68 درصد تولیدکنندگان ایرانی، نوشت‌افزار را کالای فرهنگی می‌دانند [4].

شکل 19. نمودار نگرش نسبت به فرهنگی بودن محصول نوشت‌افزار

مأخذ: همان.

بنابراین، می‌توان گفت محتوای فرهنگی و ایرانی بودن محصول نوشت‌افزار برای تولیدکننده ایرانی مهم‌تر از مصرف‌کننده ایرانی است. به‌طوری‌که 85 درصد تولیدکنندگان حاضر به استفاده از محتوای ایرانی هستند و از این میان، 67 درصد به محصول نوشت‌افزار نگاه فرهنگی دارند. درحالی‌که ایرانی بودن محصول نوشت‌افزار برای اغلب مصرف‌کنندگان ایرانی به میزان متوسطی اهمیت دارد [4]. در چنین وضعیتی، اتخاذ رویکرد «بازاریابی اجتماعی» به‌عنوان رویکردی چندجانبه‌نگر و متعامل می‌تواند ذهنیت و ظرفیت تولیدکنندگان و نهادهای مسئول را نسبت به فرهنگی بودن محصولات نوشت‌افزار و اهمیت آن در سبک زندگی جامعه بهبود بخشد. همچنین به‌کارگیری روش‌های ترویجی مبتنی‌بر میدان و ویژگی‌های منحصربه‌فرد زیست‌بوم به‌منظور تغییر باورها و نگرش مصرف‌کنندگان نسبت به ماهیت فرهنگی محصولات نوشت‌افزار و در ادامه، تأثیرگذاری بر رفتار خرید آنان، از دیگر نتایج در پیش گرفتن چنین رویکردی است.

ازآنجا‌که اغلب مردم در خرید دچار خطای تعمیم ناروا می‌شوند، تجربه مثبت یا منفی آنها در استفاده از محصولات ایرانی در یک صنعت می‌تواند بر پیش‌فرض آنها از برندهای (ویژندها) ایرانی در صنایع دیگر نیز تأثیرگذار باشد. در‌خصوص این گزاره که «صنعت نوشت‌افزار ایران طی یک دهه اخیر، نقش مثبتی در اشاعه فرهنگ خرید کالای ایرانی و ساخت ایران ایفا کرده ‌است»، 34 درصد از تولیدکنندگان کاملاً موافق و 27 درصد موافق‌، 16 درصد مخالف و 9 درصد کاملاً مخالف‌ بوده‌اند. 14 درصد نیز به این پرسش پاسخی نداده‌اند [4].

شکل 20‌. نمودار نگرش نسبت به نقش صنعت نوشت‌افزار در اشاعه فرهنگ خرید کالای ایرانی

مأخذ: همان.

پیرامون مسئله مالکیت معنوی نیز 67 درصد از تولیدکنندگان نوشت‌افزار اظهار داشته‌اند اگر در مجموعه آنها تصمیم بر استفاده از محتوای ایرانی باشد، هزینه‌های مرتبط با مالکیت معنوی محتوا را می‌پردازند. 29 درصد نیز گفته‌اند حاضر به پرداخت این هزینه نیستند. 4 درصد نیز پاسخی نداده‌اند. مجموع اظهارات تولیدکنندگان درباره استفاده از محتوای ایرانی نشان‌دهنده تمایل زیاد آنها به استفاده از محتوای ایرانی است و درصورتی‌که این محتوا با کیفیت و کمّیت مناسبی در اختیارشان قرار بگیرد، از آن استفاده می‌کنند؛ حتی اگر نیاز به تقبل هزینه باشد. آمادگی 67 درصدی تولیدکنندگان برای پرداخت هزینه در ازای استفاده از محتوای ایرانی مؤید اظهارات پیشین آنها مبنی‌بر داشتن نگاه فرهنگی به محصولات نوشت‌افزار است [4].

2-4. صنف و کسب‌وکار

با توجه به شکل زنجیره ارزش در صنعت نوشت‌افزار و حضور بازیگران پرشمار (از کارخانه‌دار و بنک‌دار گرفته تا طراح و مغازه‌دار و نیز بازاریاب و مصرف‌کننده)، ظرفیت اشتغال‌زایی قابل‌توجهی از این حوزه متصور است. بااین‌حال، به‌دلیل پراکندگی بخش‌های مختلف نوشت‌افزار، فقدان شفافیت و همچنین فعالیت زیرزمینی بسیاری از واحدهای تولیدی، فراهم‌ کردن آمار دقیقی از اشتغال‌زایی آن را در ایران دشوار می‌کند. افزون‌بر‌این، به‌گفته‌ مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی- اسلامی، فعالیت بخشی از حوزه نوشت‌افزار به‌صورت غیررسمی بوده و تعداد شرکت‌های ثبت ‌شده در این حوزه تمام واقعیت آن نیستند. طبق برآوردهای این مجمع، تقریباً 15 هزار نفر به‌طور مستقیم در این صنعت اشتغال دارند و حدود 30 هزار نفر در صنعت توزیع فعالند. حدود 15 هزار نفر هم به‌صورت اشتغال غیرمستقیم وجود دارد که در‌مجموع، به‌صورت تقریبی رقم حدود 60 هزار نفر اشتغال در این حوزه را تشکیل می‌دهند [۲]. همچنین اکنون حدود هزار تولیدکننده رسمی و غیررسمی در حیطه نوشت‌افزار در ایران فعالیت می‌کنند، اما همچنان میزان صاد‌رات آن کمتر از 3 میلیون دلار است [۲۳].

ساختار صنعت نوشت‌افزار از منظر حجم تولید محصولات را می‌توان برحسب نوع مجوزهای فعالیت صنعتی و صنفی نیز مورد بررسی قرار داد. براساس اعلام مدیریت مرکز اصناف کشور و آخرین برآوردهای صورت‌گرفته توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت (گزارش‌‌شده در سند راهبردی صنعت نوشت‌افزار (1405-1402))، تعداد 19647 واحد صنفی در زمینه تولید، عمده‌فروشی و خرده‌فروشی نوشت‌افزار فعال بوده که تفکیک آنها بدین‌صورت است: 90 واحد صنعتی تولید انواع نوشت‌افزار، 32 واحد صنفی- تولیدی و 19525 واحد صنفی عمده‌فروشی، خرده‌فروشی و نمایندگان فروش نوشت‌افزار. البته لازم به‌ ذکر است که این آمارها صرفاً به واحدهای دارای پروانه و مجوز یا مواردی مربوط می‌شود که اطلاعاتشان را در سامانه جامع تجارت ثبت کرده‌اند و واحدهای غیررسمی، بدون‌مجوز و زیرپله‌ای را شامل نمی‌شوند [18]. از‌سوی دیگر، براساس آمار سامانه هماهنگ وزارت صنعت، معدن و تجارت، تعداد پروانه بهره‌برداری صادرشده و طرح‌های با پیشرفت فیزیکی بالای 60 درصد و میزان ظرفیت اسمی تولید صنعت نوشت‌افزار به‌شرح جدول زیر است [18]:

جدول 1. تعداد واحدها و طرح‌ها و میزان ظرفیت اسمی تولید نوشت‌افزار در کشور

مأخذ: [18].

افزون‌بر‌این موارد، طی سال‌های گذشته، تولید و تأمین اقلام اساسی صنعت نوشت‌افزار از‌جمله مداد، خودکار، پاک‌کن، کاغذ و دفتر، مدنظر تولیدکنندگان و نهادهای فعال در صنعت بوده ‌است. در شکل زیر نشان داده شده‌ که این مهم چگونه طی یک دهه گذشته در تولید خودکار ایرانی خود را نشان می‌دهد، به‌طوری‌که در سال 1399 حدود 90 درصد از بازار مصرف داخلی به خودکار ایرانی اختصاص داشته است [2].

شکل 21. نمودار سهم خودکار ایرانی از بازار مصرف داخلی در دهه 1390

مأخذ: [2].

همان‌طورکه پیش‌تر نیز اشاره شد، سهم محصولات تولید داخل حدود 60 درصد (تا 75 درصد نیز برآورد شده) از بازار نوشت‌افزار برآورد شده ‌است. این در‌حالی است که بخش مهمی از توزیع محصولات نوشت‌افزار کشور مربوط به واحدهایی صنفی است که در بهترین شرایط 60 درصد دارای مجوزند. چنین وضعیتی می‌تواند زمینه‌ساز توزیع کالای قاچاق و تأثیر بر دیگر واحدهای تولیدی باشد [18].

همچنین براساس پیمایش صورت گرفته در نمایشگاه ایران‌پنکس 1402، 84 درصد از تولیدکنندگان نوشت‌افزار معتقدند اگر در شرایط مساوی با تولیدکنندگان خارجی رقابت کنند، در زمینه کیفیت، قیمت و کمّیت امکان پیشی‌‌گرفتن از آنها را دارند. 54 درصد از این میزان، کاملاً موافق و 30 درصد موافقند. 9 درصد مخالف و 4 درصد نیز با این فرض کاملاً مخالفند (به‌علاوه 3 درصد بی‌پاسخ). میزان بالای موافقت تولیدکنندگان، نشان از موانع متعددی دارد که شرکت‌های تولید نوشت‌افزار در ایران با آنها درگیرند [4].

از طرفی، 46 درصد از تولیدکنندگان، رونق‌ گرفتن بخش تولید در قیاس با واردات را مهم‌ترین اتفاق یک دهه گذشته صنعت نوشت‌افزار می‌دانند. همان‌طورکه اشاره شد، از ابتدای دهه 1390، تمرکز بر تولید نوشت‌افزارهای ایرانی به‌ویژه با محتوای ایرانی- اسلامی قوت گرفت. تلاش‌ها در این زمینه در‌حالی آغاز شد که سهم نوشت‌افزارهای ایرانی از بازار فقط 15 درصد بود و هیچ نشانی از محتوای ایرانی- اسلامی وجود نداشت. 21 درصد از تولیدکنندگان نیز اقبال ذائقه مردم به نوشت‌افزار ایرانی را مهم‌ترین اتفاق یک دهه اخیر می‌دانند. با رشد دو شاخص کیفیت و تنوع در محصولات نوشت‌افزار، اقبال مردم نیز نسبت به این محصولات افزایش یافته‌ است. 14 درصد از تولیدکنندگان نیز بر تشکل‌های صنفی متعدد نوشت‌افزار، 9 درصد بر گردهمایی‌های پیوسته فعالان زنجیره ارزش صنعت و هم‌افزایی بیشتر تأکید داشته‌اند. در این میان، تنها 2 درصد به راه‌اندازی دفتر صنایع سلولزی، چاپ و نوشت‌افزار در وزارت صنعت، معدن و تجارت به‌عنوان مهم‌ترین اتفاق یک دهه گذشته صنعت نوشت‌افزار اشاره داشته‌اند (به‌علاوه 7 درصد بی‌پاسخ). لذا از منظر تولیدکنندگان، برخی اقدامات سیاستگذارانه این‌چنینی تحول چندانی در صنعت ایجاد نمی‌کند [4].

در حوزه صادرات، در سال 2021 کشور چین با ارزش صادراتی بیش از 4 میلیارد دلار بزرگ‌ترین صادرکننده محصولات نوشت‌افزار بود. بعد از آن آلمان با 2/9 میلیارد دلار در رتبه دوم قرار داشت. با اینکه برخی محصولات نوشت‌افزار ایرانی نیز مانند مداد، پاک‌کن و دفتر به کشورهای همسایه و حتی اروپا صادر می‌شود، اما مقدار آن نسبت به کشورهای مذکور و دیگر کشورها بسیار ناچیز است. اکنون ظرفیت تولید کشور در این اقلام دو برابر بیشتر از میزان مصرف داخل برآورد می‌شود. این در‌حالی است که برخی مجموعه‌ها با نصف یا حتی یک‌سوم ظرفیت خود فعالیت می‌کنند. این مسئله، ضرورت افزایش تولید نوشت‌افزار کشور و پیشروی به سمت صادرات را نشان می‌دهد. در همین زمینه، 32 درصد از تولیدکنندگان، رفع تحریم‌های اقتصادی و 18 درصد ارائه مشوق‌ها و معافیت‌های صادراتی را مهم‌ترین راه تقویت صادرات محصولات نوشت‌افزار می‌دانند. 16 درصد بر تقویت دستگاه دیپلماسی فرهنگی و اقتصادی، 13 درصد بر تخصیص بهینه ارز و تأمین نقدینگی و 11 درصد بر تسهیل دسترسی کسب‌وکارها به فناوری‌های نوین تأکید داشته‌اند (به‌علاوه 11 درصد بی‌پاسخ). همچنین شرکت‌هایی که از پیشینه بین 5 تا 15 سال و 15 سال به بالا برخوردارند، بیشتر بر رفع تحریم‌های اقتصادی به‌عنوان مهم‌ترین راهکار بهبود صادرات تأکید دارند؛ حال‌آنکه شرکت‌های نوپا با پیشینه کمتر از 5 سال، بیشتر نظر به ارائه مشوق‌ها و معافیت‌های مالیاتی دارند [4].

افزون‌بر‌این، 29 درصد از تولیدکنندگان نوشت‌افزار معتقدند فقدان توانمندی مالی و نقدینگی مهم‌ترین علت عدم اهتمام‌ به صادرات در این صنعت است. 25 درصد بر عدم تولید محصول دارای مزیت کیفیت، 23 درصد بر نبود دانش و امکانات صادراتی و 9 درصد بر عدم تولید محصول دارای مزیت قیمتی تأکید داشته‌اند. همچنین موانع سرسخت دولتی، مدیریت ضعیف، گستردگی بازار داخلی، عدم تبلیغ محصول ایرانی، تحریم، کمبود و ناپایدار بودن بازار تأمین مواد اولیه و ارتباطات ضعیف، در‌مجموع رأی 14 درصد از تولیدکنندگان را به خود اختصاص داده‌اند [4].

3. جایگاه نوشت‌افزار در اسناد و مصوبات قانونی

بررسی عنوان نوشت‌افزار و لوازم‌التحریر در قوانین و مقررات و اسناد سیاستی مختلف، تاحدی تطور رویکردهای تصمیم‌گیری در این حوزه را آشکار می‌کند. در دهه‌های پیشین، نوشت‌افزار به‌عنوان یک مقوله خرد و صرفاً در حد یک کالای مصرفی مورد توجه قرار می‌گرفت و نگاه سیاستگذارانه مستقلی پیرامون آن وجود نداشت؛ اما به‌تدریج از ابتدای دهه 1390، رویکرد سیاستی مشخصی نسبت به حوزه‌ نوشت‌افزار و ابعاد فرهنگی و صنعتی آن قوت گرفت. به‌گونه‌ای که اینک می‌توان ردپای سیاستگذاری در این حوزه را در مصوبات کلان و خرد موجود پیگیری کرد. به همین منظور، در ادامه جایگاه نوشت‌افزار در مهم‌ترین اسناد و مصوبات قانونی مربوطه با جزئیات بیشتری بررسی شده ‌است.

جدول 2. جایگاه نوشت‌افزار در مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی

اگرچه شورای عالی انقلاب فرهنگی سندی اختصاصی برای حوزه نوشت‌افزار به تصویب نرسانده، آنچه از مجموع مصوبات این شورا در‌خصوص نوشت‌افزار قابل دریافت است، ما را به این دو رویکرد یا مضمون اصلی رهنمون می‌کند: 1. ترویج فرهنگ و سبک ‌زندگی اسلامی- ایرانی و 2. مقابله با تهاجم فرهنگ بیگانه. افزون‌بر‌این، در مواردی بر لزوم رعایت حقوق مؤلف و مالکیت معنوی آفرینش‌گران، تولیدکنندگان و فعالان داخلی این عرصه نیز تأکید شده ‌است. همان‌طور که از وظایف و مأموریت‌های شورای عالی انقلاب فرهنگی انتظار می‌رود، مصوبات این شورا پیرامون نوشت‌افزار تمرکزی قابل‌توجه بر ابعاد فرهنگی و محتوایی دارند؛ اما همچنان به تکرار سیاست‌های کلی حوزه فرهنگ محدود شده و جهت راهبردی مشخصی را نمایان نمی‌کنند. در «سند ملی توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم» نیز که به بازار نوشت‌افزار توجه شده ‌است، صرفاً «افزایش سهم تولید لوازم‌التحریر بومی» به‌عنوان هدف کمّی این حوزه تا پایان سال 1404 ذکر شده‌ که هدفی کلی، خنثی و از منظر برنامه‌ریزی سنجش‌ناپذیر است؛ زیرا کمترین افزایشی در این زمینه می‌تواند به‌عنوان تحقق هدف یادشده تلقی شود.

در کنار این موارد، در «قانون برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران» (ابلاغ‌ شده در تاریخ 1403/4/4) نیز حوزه نوشت‌افزار دو مرتبه مورد اشاره قرار گرفته است؛ در بند «د» ماده (75)، در راستای مردمی‌سازی فرهنگ تکالیفی برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزه‌های مختلف تعیین شده که یکی از آنها، حوزه نوشت‌افزار است:

همچنین در بند «ب» ماده (90)، ذیل عنوان «بازماندگان از تحصیل»، نوشت‌افزار به‌عنوان یکی از اقلام بسته‌های حمایتی برای جذب این دسته از دانش‌آموزان لحاظ شده ‌است:

افزون‌بر‌این موارد، مصوبات گوناگون قوه مجریه نیز سطح دیگری از سیاستگذاری در قبال حوزه نوشت‌افزار را بیانگرند. در جدول 3، جایگاه نوشت‌افزار و لوازم‌التحریر در مرتبط‌ترین مصوبات دولتی مرور شده ‌است.

جدول 3‌. جایگاه نوشت‌افزار در مصوبات قوه مجریه

ماخذ: نگارنده.

از دقت در مصوبات بالا می‌توان دریافت که در رویکرد سیاستی اصلی بخش‌های دولتی در حوزه نوشت‌افزار، بر تسهیل‌گری و حمایت از محصولات تولید داخل تأکید شده‌ است. در این رویکرد حمایتی که در سال‌های اخیر قوت یافته، تلاش شده با تعیین چارچوب‌ها و ضوابطی یاری‌گر، زمینه‌های رشد و شکوفایی صنعت داخلی و بومی نوشت‌افزار فراهم شده و سهم آن از بازار فزونی یابد.

گذشته از این موارد، همان‌طور که در بخش پیشین در بررسی وضعیت آماری حوزه نوشت‌افزار اشاره شد، در سال 1402 سندی با عنوان «سند راهبردی صنعت نوشت‌افزار (1405-1402)» توسط «دفتر صنایع سلولزی، چاپ و نوشت‌افزار» وزارت صنعت، معدن و تجارت با همکاری فعالان و ذی‌نفعان این حوزه تدوین و رونمایی شد [17]. این سند شامل محورهای «کلیات برنامه» (چشم‌انداز و زمان‌بندی اجرا)، «بیان وضع موجود» (تحلیل وضعیت صنعت نوشت‌افزار در ایران و سطح بین‌المللی)، «مسائل راهبردی»، «ترسیم وضع مطلوب»، «راهبردها»، «اهداف» (کمّی‌و‌کیفی)، «برنامه‌های عملیاتی»، «سازوکارها»، «طرح‌ها» و «الزامات» است. در این سند راهبردی تلاش شده ‌است تا ضمن ترسیم تصویری همه‌جانبه از ابعاد و جنبه‌های مختلف وضعیت کنونی صنعت نوشت‌افزار کشور، نقشه راه مشخص و دسته‌بندی‌ شده‌ای به‌منظور ارتقا و رشد این حوزه ارائه شود. می‌توان گفت این سند یک برنامه راهبردی میان‌مدت است که به‌دلیل مصوبه نبودن آن و نیز ابلاغ نشدن از جانب مراجع قانونی (مانند شورای عالی انقلاب فرهنگی، هیئت‌وزیران یا وزیر صنعت، معدن و تجارت)، از لحاظ قانونی برای نهادها و دستگاه‌های مربوطه تکلیف‌آور نیست. بااین‌حال، سند مذکور به‌عنوان یک سند راهنما و یک برنامه‌ راهبردی و عملیاتی می‌تواند پایه و زمینه‌ای برای اتخاذ سیاست‌های رسمی و وضع قوانین و مقررات اختصاصی در حوزه نوشت‌افزار باشد. افزون‌بر‌این، در صورت تحقق بخش قابل‌توجهی از اهداف و برنامه‌های عملیاتی این سند تا پایان سال 1405، می‌توان از آن به‌عنوان الگویی برای تدوین مصوبه جامعی برای حوزه نوشت‌افزار و نیز تدوین اسناد و برنامه‌های مشابه برای دیگر زیرشاخه‌های صنایع فرهنگی و خلاق بهره گرفت.

4. زنجیره ارزش و نگاشت نهادی حوزه نوشت‌افزار

زنجیره ارزش مجموعه‌ای از فعالیت‌ها برای برآوردن نیاز کسب‌وکار به‌وسیله اضافه‌ کردن ارزش (یا قیمت) در هر مرحله از فرایند است که همه اقدامات لازم برای آوردن محصولی از مفهوم به بازار را شامل می‌شود. به‌طور‌کلی، در زنجیره ارزش به همه فعالیت‌های مرتبط با جریان محصول و تبدیل مواد (از پژوهش و تهیه ماده اولیه گرفته تا مرحله تحویل به مصرف‌کننده) پرداخته می‌شود [۲۴]. در همین راستا، مراحل زنجیره ارزش نوشت‌افزار را می‌توان شامل «پژوهش»، «تأمین»، «ایده»، «تولید»، «تبلیغ و ترویج»، «توزیع»، «فروش» و «خرید و مصرف» در نظر گرفت. در جدول 4، عناصر کلیدی هر‌یک از این مراحل ذکر شده‌اند.

جدول 4. مراحل زنجیره ارزش صنعت نوشت‌افزار و عناصر کلیدی آن

مأخذ: [۲].

متناظر و هم‌راستا با چارچوب بیان ‌شده، می‌توان نقشه تقسیم نهادی ذی‌نفعان و ذی‌نقشان صنعت نوشت‌افزار را ترسیم کرد که حاصل آن در بخش پیوست گزارش (جدول 1 پیوست) قابل مشاهده است. در این نگاشت نهادی تلاش شده‌ است مهم‌ترین و کلیدی‌ترین نهادها و دستگاه‌هایی که در این زمینه‌- به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم- مسئولیت یا نقش دارند، جایابی شوند. در تحلیل نقش و جایگاه کنشگران نهادی موجود، مبتنی‌بر ارزیابی نسبت اقدامات و عملکردها با وظایف تعیین ‌شده یا مورد ‌انتظار، می‌توان نکات و ملاحظات زیر را پیرامون وضعیت نگاشت نهادی و نقش‌آفرینان مختلف زنجیره ارزش حوزه نوشت‌افزار طرح کرد [25] [2]:

1. در میان شاخه‌های مختلف صنایع فرهنگی و خلاق، نوشت‌افزار از جنبه‌های ملموس‌تری برخوردار است؛ به‌طوری‌که ویژگی‌های فیزیکی آن برجسته‌تر بوده و بُعد صنعتی آن بیشتر از دیگر محصولات فرهنگی و خلاق مورد توجه قرار می‌گیرد. به همین دلیل، در کنار نهادهای فرهنگی، نقش نهادهایی همچون وزارت صنعت، معدن و تجارت و کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی نیز پررنگ بوده و سیاست‌های مربوط به توسعه صنعتی، بخشی از سیاستگذاری در حوزه نوشت‌افزار را تشکیل می‌دهند. در این زمینه، عوامل اقتصادی از قبیل تورم، نرخ ارز، تعرفه‌های واردات و مقررات مالیات‌ستانی، بسیار محوری و کلیدی تلقی می‌شوند. در چنین شرایطی لازم است در وضع و اجرای سیاست‌ها، تعادل و تناسب در میان ابعاد فرهنگی و صنعتی این حوزه حفظ شود. به‌گونه‌ای که به تحقق هدف افزایش تولید داخلی نوشت‌افزار بسنده نشده و تحقق تولید و عرضه نوشت‌افزار داخلی با محتوای بومی و ایرانی- اسلامی نیز در محوریت تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات قرار گیرد.
2. در عرصه ترویج و تبلیغ حوزه نوشت‌افزار، وزارتخانه‌های آموزش و پرورش و فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین سازمان صدا و سیما، از نقشی بسیار کلیدی برخوردارند. با توجه به جمعیت بیش از 17 میلیونی دانش‌آموزان، وزارت آموزش‌ و پرورش با جامعه مخاطبان گسترده‌ای روبه‌رو است که می‌تواند در تعامل و هم‌افزایی با نهادهای فرهنگی و نیز فعالان صنعت، در ارتقای محتوایی و نیز بهبود ذائقه مصرف‌کنندگان بسیار مؤثر باشد. افزون‌بر‌این، جایگاه نامشخص صنایع فرهنگی و خلاق (از‌جمله نوشت‌افزار) در ساختار سازمانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی موجب شده ‌است که اقدامات هدفمند و پایداری در‌این‌باره (به‌ویژه در عرصه فرهنگ عمومی) صورت نگیرد. سازمان صدا و سیما نیز به‌همراه دیگر نهادها و مجموعه‌های هنری و رسانه‌ای می‌تواند در زمینه شخصیت‌سازی و نیز تبلیغ و ترویج گسترده محصولات ایرانی- اسلامی تولید داخل‌‌ به‌ویژه برای مخاطب کودک و نوجوان‌ نقشی جدی ایفا کنند.
3. سازمان صدا و سیما با وجود برخورداری از بسترهای تخصصی تولید و پخش محتوای کودک و نوجوان (شبکه‌های پویا، نهال و امید)، سهم اندکی از آثار و شخصیت‌های بومی در سبد مصرف فرهنگی مخاطب کودک و نوجوان دارد. از‌سوی دیگر، به‌‌دلایلی همچون غلبه نگاه تجاری، ضعف نگاه راهبردی نسبت به موضوع بازارپردازی فرهنگی و نیز نبود سازوکارهای مشخص حقوقی برای استفاده از حق امتیاز شخصیت‌های متعلق به این سازمان، تولیدکنندگان نتوانسته‌اند از ظرفیت شخصیت‌های صدا و سیما برای بازارسازی و عرضه محصولات شخصیت‌محور بومی، به‌طور پایدار و بلندمدتی بهره ببرند و لاجرم به استفاده از شخصیت‌های کم‌هزینه و پرفروش خارجی سوق یافته‌اند. حضور گذرا و موقت شخصیت‌های آثاری همچون کلاه‌قرمزی، شکرستان، پهلوانان، جناب‌خان و ... در تولیدات داخلی نوشت‌افزار، مؤید این امر است.
4. نهادها و تشکل‌های نظارتی متعددی مرتبط با صنعت نوشت‌افزار وجود دارند که از قابلیت اعمال سازوکارهای نظارتی در ابعاد مختلف برخوردارند (مانند سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، سازمان ملی استاندارد ایران، مرکز مالکیت معنوی، ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق ارز و کالا، سازمان تعزیرات حکومتی و ...). گذشته از لزوم هماهنگی بیشتر این دسته از بازیگران، با توجه به امتداد چالش‌هایی همچون قاچاق یا وجود کالاهای کم‌کیفیت در بازار، ضروری است در شیوه نقش‌آفرینی این ناظران تأمل و بازنگری جدی صورت گیرد.
5. در حوزه نوشت‌افزار تشکل‌های صنفی توانمندی در بخش‌های مختلف تولید، ایده‌پردازی و محتوا، توزیع و فروش، واردات، شبکه‌سازی و ... فعالند (مانند انجمن صنفی کارفرمایی تولیدکنندگان نوشت‌افزار، اتحادیه صنف فروشندگان نوشت‌افزار و لوازم مهندسی تهران، مجمع نوشت‌افزار ایرانی- اسلامی، کمیسیون نوشت‌افزار مجمع عالی واردات و ...). چنین ظرفیتی می‌تواند برای سیاستگذاران و تصمیم‌گیران حوزه نوشت‌افزار و حتی دیگر حوزه‌های صنایع فرهنگی و خلاق، از نظر کارشناسی و مشورتی بسیار قابل‌ استفاده و یاری‌بخش باشد.
6. پیوند صنعت با دانشگاه در حوزه نوشت‌افزار نیز دچار ضعف است. به‌طوری‌که زیرساخت‌های آموزشی، پژوهشی و فناورانه موجود در نسبت با آنچه برای شکوفایی و جهش این حوزه نیاز است، بسیار اندک‌ هستند. کم‌توجهی به پژوهش و کاربست فناوری‌های نوین، به‌عنوان نخستین مرحله زنجیره ارزش و نیز مؤثر بر دیگر مراحل، موجب می‌شود پایه‌های زیست‌بوم نوشت‌افزار استواری و پایداری کافی را نیافته و در بلندمدت و در سازگاری با تحولات روز دچار چالش شوند. به همین جهت مقتضی است در روندی تدریجی، زیرساخت‌ها و قالب‌های سنتی تولید و عرضه متناسب با نیاز بازار و ذائقه مصرف‌کننده به زیرساخت‌ها و قالب‌های بهره‌مند از فناوری‌های نوین تبدیل شوند. در این زمینه افزایش و تقویت نهادها و ذی‌نفعانی با ماهیت فناورانه در حوزه نوشت‌افزار با محوریت همکاری و هم‌افزایی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان و وزارتخانه‌های صنعت، معدن و تجارت و فناوری اطلاعات و ارتباطات، امری ضروری است.
7. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در گذشته یکی از بازیگران برجسته در تولید و توزیع نوشت‌افزار کشور بود. در گذر زمان، حضور و فعالیت این نهاد در بازار نوشت‌افزار کم‌رنگ شده‌ و در حال حاضر نقش آن به برخی اقدامات ترویجی (مانند نمایشگاه نوشت‌افزار «زنگ مهر») و امکانات زیرساختی محدود شده ‌است. درحالی‌که با توجه به ظرفیت بالای این نهاد در تولید و ترویج محتوای فرهنگی و هویت‌ساز برای مخاطب کودک و نوجوان، لازم است که نقش و جایگاه آن در زیست‌بوم نوشت‌افزار کشور بازتعریف شود.
8. حضور قابل‌توجه نهادها و مجموعه‌های حاکمیتی در کنار سازمان‌های مردم‌نهاد خیریه‌ای در زمینه توزیع نیک‌بنیان محصولات نوشت‌افزاری داخلی و بومی (نظیر جشن عاطفه‌ها و مشق احسان)، ضمن اینکه در محرومیت‌زدایی از دانش‌آموزان کم‌برخوردار تأثیر بسزایی دارد، می‌تواند در اشاعه جریان بومی تولید نوشت‌افزار در کشور (با تأکید بر محتوای ایرانی- اسلامی) نیز ثمربخش باشد. البته نیاز است در این زمینه به ظرفیت مشارکت‌های مستقیم مردمی توجه بیشتری شود تا هم گستره این‌ نوع کنشگری افزایش یابد و هم جنبه‌های هویت‌سازی و مسئولانه آن تعمیق شود.
9. عواملی همچون تعدد تولیدکنندگان داخلی، حجم و مقیاس به‌نسبت کوچک صنعت و نیز بازار محدود و خرد داخلی، منجر به این شده ‌است‌ که بخش قابل‌توجهی از فعالان صنعت نوشت‌افزار در کشور با ظرفیتی پایین‌تر از توان اسمی و واقعی خود فعالیت کنند. در چنین وضعیتی، ضرورت تسهیل و تقویت صادرات در صنعت نوشت‌افزار بیشتر نمایان می‌شود. ازاین‌رو، لازم است نهادها و دستگاه‌های کلیدی این عرصه نظیر وزارتخانه‌های امور خارجه، صنعت، معدن و تجارت، امور اقتصادی و دارایی و فرهنگ و ارشاد اسلامی به‌همراه سازمان‌های زیرمجموعه و وابسته‌شان، با هماهنگی و هم‌افزایی ظرفیت‌ها و فرصت‌های موجود، تمهیدات گسترش بازار محصولات نوشت‌افزارهای ایرانی را در سطح بین‌المللی و در مقیاسی متناسب، رقم بزنند.

5. مسائل و چالش‌های حوزه نوشت‌افزار

در بخش پیش رو، ابتدا مسائل و چالش‌های احصا شده در ابعاد مختلف حوزه نوشت‌افزار، به‌طور مختصر و اجمالی مرور می‌شوند. پس از آن، با تمرکز بر موارد پراولویت، اصلی‌ترین مسائل و چالش‌های این حوزه با جزئیات بیشتری مورد بررسی قرار می‌گیرند. البته لازم به ذکر است که برخی از مسائل و چالش‌های این حوزه (به‌ویژه در بُعد صنعتی)، از سنخ مسائل عمومی اقتصاد و صنعت کشور بوده و به حوزه نوشت‌افزار اختصاص ندارند.

جدول ۵. مجموعه مسائل و چالش‌های حوزه نوشت‌افزار

مآخذ: [2] [4] [18].

پس از احصا و شناسایی مسائل و چالش‌های مختلف حوزه نوشت‌افزار در ابعاد و جنبه‌های گوناگون، با مرور منابع کتابخانه‌ای، گزارش‌های آماری و تحلیلی موجود و نیز برگزاری نشست‌های تخصصی و جلسات مصاحبه با خبرگان صاحب‌نظر، فعالان شاخص بازار و مسئولان دولتی و غیردولتی مرتبط، مسائل احصا شده اولویت‌بندی شدند. سپس، پراولویت‌ترین و برجسته‌ترین موارد از حیث کلان و مبنایی بودن، تأثیرگذاری مستقیم و گسترده بر حوزه نوشت‌افزار و نیز برخورداری از جنبه‌های تقنینی شناسایی شدند که در ادامه، با جزئیات بیشتری به آنها پرداخته می‌شود. همچنین لازم به ذکر است که برخی از این مسائل در بخش تحلیل نگاشت نهادی نیز مورد اشاره قرار گرفته‌اند.

5-1. خلأ جدی در نظام آماری و گردش اطلاعات و مدیریت دانش

همان‌طور که پیش‌تر بیان شد، داده‌ها و آمارهایی که در حال‌ حاضر در زیست‌بوم نوشت‌افزار مطرح می‌شوند، از دقت و جامعیت کافی بی‌بهره‌اند. عمده وضعیت‌شناسی‌های موجود بر برآوردهای تخمینی و حدودی ابتنا دارند و چندان قابل اتکا نیستند. این در‌حالی است که دسترسی به اطلاعات توصیفی و تحلیلی دقیق، روش‌مند و دسته‌بندی‌ شده از بخش‌ها و ابعاد مختلف زنجیره ارزش حوزه نوشت‌افزار، یکی از لوازم سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری کارآمد و نتیجه‌بخش در این زمینه است. از‌سوی دیگر، گردش اطلاعات در حوزه نوشت‌افزار اغلب به‌طور محفلی بوده و سازوکار مشخص و شفافی برای آن وجود ندارد. در‌خصوص مدیریت دانش این حوزه نیز اگرچه طی سال‌های اخیر اقدامات قابل‌توجهی توسط فعالان صورت گرفته ‌است، اما همچنان خلأهای بسیاری وجود دارد. بنابراین، در شرایطی که اطلاعات به‌روز و دقیقی از نیاز بازار، ذائقه مصرف‌کننده، وضعیت جاری واحدهای صنفی، میزان فروش، قیمت تولید و عرضه، ظرفیت بازارهای بین‌المللی، روندهای پی‌آیند محتوایی و کاربری و موارد دیگری از این قبیل موجود و در دسترس نباشد، سیاستگذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌ها همچنان دچار خطا بوده و فعالان نیز در فضایی ابهام‌آلود به فعالیت خود ادامه خواهند داد.

5-2. سیاست‌ها و تصمیم‌های ناگهانی و غیرکارشناسانه

کم‌ثباتی در سیاستگذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌هایی که اغلب در قالب آیین‌نامه‌ها و بخش‌نامه‌ها اعمال می‌شوند، به اذعان عمده فعالان و ذی‌نفعان یکی از عوامل اصلی نابسامانی حوزه نوشت‌افزار است [26]. این سیاست‌ها و تصمیم‌های یک‌طرفه عمدتاً به پیشینه سیاستی و اجرایی موجود کم‌توجه بوده و از فضای کارشناسی و تخصصی و نیازهای واقعی فعالان صنعت (به‌ویژه تولیدکنندگان)، به‌دورند. با اینکه عمده این سیاست‌ها با هدف حمایت از تولید داخلی اتخاذ می‌شوند، اما اغلب آسان‌ترین و ساده‌ترین شیوه‌ها، به‌طور مثال ایجاد ممنوعیت و محدودیت در واردات یا تغییر در تعرفه‌های مالیاتی و گمرکی، در پیش گرفته می‌شوند.

افزون‌بر‌این، در اکثر موارد نظرات و شرایط میدانی فعالان حوزه نوشت‌افزار لحاظ نشده و پیش از تصمیم‌گیری و انتخاب سیاست، با نمایندگان تشکل‌های صنفی و بازیگران کلیدی صنعت (تأثیرپذیران اصلی و مستقیم این سیاست‌ها) مذاکره و مشورت لازم صورت نمی‌گیرد. در ادامه، با تصویب و ابلاغ ناگهانی و غیرمنتظره سیاست‌هایی که چندان با واقعیت زیست‌بوم و شرایط میدانی حوزه نوشت‌افزار سازگاری ندارند، موانع و نابسامانی‌های متعددی پدید می‌آیند که در عمل به نقض غرض حمایت از تولید داخلی می‌انجامند. گذشته از این، به‌دلیل تطابق نداشتن با اقتضائات بازار و صنعت یا فقدان توان اجرایی لازم، برخی از این آیین‌نامه‌ها و بخش‌نامه‌ها در عمل به اجرا نرسیده و در حد مصوبه باقی می‌مانند.

5-3. نابسندگی حلقه‌های پیشینی محصولات شخصیت‌‌محور بومی

با توجه به اینکه حوزه نوشت‌افزار، از حلقه‌های انتهایی زنجیره تجاری‌سازی محتوا در صنایع و محصولات فرهنگی به‌شمار می‌رود، پشتوانه اصلی تولید محتوا و آفرینش شخصیت را باید در هنر- صنعت‌های دیگر (حلقه‌های پیشین زنجیره) بازجست. در این میان، پی‌نما (کمیک)، پویانمایی (انیمیشن) و بازی‌های رقومی (دیجیتال)، اصلی‌ترین عرصه‌هایی‌اند که می‌توانند با ساخت جهان‌های داستانی و پرداخت شخصیت‌های پرکشش و الگوآفرین، ذائقه و علاقه مخاطبان به‌ویژه کودکان و نوجوانان را تحت ‌تأثیر قرار داده و ترجیحات آنان در مصرف نوشت‌افزار را هدایت کنند. در‌این‌باره، باید توجه داشت که طراحی یک شخصیت بومی و ایرانی- اسلامی و محبوبیت بخشیدن به آن، تا جایی که هزینه استفاده از آن پایین بیاید و بتواند با شخصیت‌های خارجی رقابت کند، نیازمند یک برنامه چندوجهی و بلندمدت است. برای نمونه، شخصیت باب‌اسفنجی که اکنون یکی از پرطرفدارترین شخصیت‌های خارجی در میان کودکان ایرانی است و محصولات نوشت‌افزار آن همچنان فروش بالایی دارد، بیش از 25 سال از عمرش می‌گذرد. پویانمایی باب‌اسفنجی با تکیه بر یک جهان داستانی پرمایه و جذاب، طی بیش از دو دهه در قالب حدود 300 قسمت مجموعه و تعدادی فیلم بلند عرضه شده و به این شکل حیات خود را در میان مخاطبان حفظ کرده ‌است. ازاین‌رو، شخصیت‌های بومی برگرفته از پویانمایی‌های تک‌قسمتی و مقطعی، توان کافی برای رقابت با چنین شخصیت‌های ریشه‌داری را ندارند [۴]. از‌سوی دیگر، عمده شخصیت‌های متعلق به آثار تولیدی صدا و سیما نیز به‌‌دلیل مسائل حقوقی (اعطای حق استفاده) یا ناآگاهی مدیران و تصمیم‌گیران از ظرفیت‌های بازارپردازی فرهنگی، در این عرصه غایب بوده یا حضوری کم‌فروغ و کوتاه داشته‌اند.

5-4. شکل نگرفتن زنجیره پایدار تولید و مصرف محتوا در بازارپردازی فرهنگی

یکی از مهم‌ترین عوامل چیرگی محتواهای خارجی معارض در محصولات نوشت‌افزار، موانعی است که در برابر شکل‌گیری زنجیره پایدار تولید و مصرف محتوای بومی و ایرانی- اسلامی در شیوه‌ها و قالب‌های گوناگون بازارپردازی فرهنگی وجود دارند. در این زمینه، نابسامانی‌های مربوط به مالکیت معنوی نقشی اساسی دارند. در غیاب قوانین و مقررات اختصاصی و به‌روز و نیز ضعف نظارت و ضمانت اجرای چارچوب‌های قانونی کنونی مالکیت معنوی و حقوق مؤلف، محتواهای مربوط به شخصیت‌ها و آثار فرهنگی غربی (عمدتاً آمریکایی) به‌طور بی‌رویه‌‌ای در محصولات نوشت‌افزار تولید داخل استفاده می‌شوند؛ زیرا در شرایط کنونی می‌توان بدون پرداخت هیچ هزینه‌ای، از طرح‌ها و تصویرسازی‌های شخصیت‌های خارجی و بیگانه در تولید محصول استفاده کرد. شخصیت‌هایی که بیشترین اقبال و محبوبیت را در میان مصرف‌کنندگان داشته و محصولات مربوط به آنها‌ به‌اصطلاح‌ فروش‌شان تضمین ‌شده است. در مقابل، برای استفاده از شخصیت‌های داخلی و بومی از یک‌سو باید مبلغ قابل‌توجهی به مالک شخصیت و اثر پرداخت شود (هزینه‌ای که عمده تولیدکنندگان کوچک‌مقیاس از عهده آن برنمی‌آیند) و از‌سوی دیگر، اغلب این شخصیت‌ها در مقایسه با شخصیت‌های محبوب خارجی، فروش چشمگیری ندارند. بدین‌ترتیب، اگر نگرش فرهنگی و راهبردی به نوشت‌افزار کم‌رنگ بوده و شخصیت‌های موجود بومی نیز از کیفیت و جذابیت کافی برخوردار نباشند، استفاده از شخصیت‌های نوظهور و کم‌اقبال داخلی به‌جای شخصیت‌های تثبیت ‌شده و پرطرفدار خارجی، برای تولیدکنندگان توجیه‌پذیر و ترغیب‌کننده نیست.

افزون‌بر‌این، عملکرد دستگاه‌های فرهنگی متولی امر تبلیغ و ترویج و نهادینه‌سازی ارزشی که در رأس آنها سازمان صدا و سیما و وزارتخانه‌های آموزش و پرورش و فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار دارند، چندان قابل‌قبول نیست. سازمان صدا و سیما هم در خلق و برجسته‌سازی شخصیت‌های بومی و هم در ترویج و تبلیغ محصولات نوشت‌افزار داخلی می‌تواند نقشی بی‌بدیل ایفا کند. بااین‌حال، اکثر شخصیت‌های مربوط به آثار و برنامه‌های تولیدی این سازمان به‌اندازه کافی تداوم نمی‌یابند و پس از مدتی، ردی از آنان در جدول پخش برنامه‌ها یافت نمی‌شود. در‌خصوص حق استفاده از شخصیت‌های موجود نیز به‌‌دلیل هزینه‌های قابل‌توجه و نبود سازوکارهای مشخص، اغلب تولیدکنندگان استفاده از شخصیت‌های خارجی را ترجیح می‌دهند یا حداکثر، به‌صورت مقطعی و در کنار موارد خارجی از شخصیت‌های بومی استفاده می‌کنند. در زمینه تبلیغات نیز به‌دلیل بالا بودن تعرفه‌های صدا و سیما و غلبه رویکرد درآمدزایی در این زمینه، تولیدکنندگان نوشت‌افزار -که در مقایسه با صنایع کلان، دارای درآمد و گردش مالی قابل ‌ملاحظه‌ای نیستند- در عمل قابلیت بهره‌گیری از این امکان را ندارند. وزارت آموزش ‌و پرورش نیز بااینکه بازویی همچون کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را در اختیار داشته و به‌طور مستقیم با مصرف‌کنندگان اصلی محصولات نوشت‌افزاری (دانش‌آموزان) در ارتباط است، اقدام قابل‌توجه و مداومی در زمینه ترویج محصولات و شخصیت‌های بومی و کمک به تأمین بازار مصرف کالاهای نوشت‌افزار تولید داخل، انجام نداده ‌است. در‌مجموع، نداشتن توان اجرایی کافی، اقدامات جزیره‌ای و فقدان نگاه راهبردی به حوزه نوشت‌افزار، از اصلی‌ترین ضعف‌های دستگاه‌ها و نهادهای مسئول در این زمینه است؛ ضعف‌هایی که بر شکل نگرفتن زنجیره پایدار تولید و مصرف محتوا در بازارپردازی فرهنگی تأثیر مستقیم دارند.

5-5. کاستی‌های مربوط به آموزش و به‌کارگیری نیروی انسانی

ضعف در نیروی انسانی، از عوامل بنیادینی است که رشد و شکوفایی حوزه نوشت‌افزار را با کندی روبه‌رو کرده‌ است. جدای از جایگاه نامشخص این حوزه در مراکز دانشگاهی و نظام آموزشی (به‌ویژه فقدان رشته‌ها، گرایش‌ها و دوره‌های آموزش تخصصی و نیز نبود استاندارد (معیار)های شغلی مربوطه در سازمان فنی و حرفه‌ای)، بخشی از فعالان کنونی زیست‌بوم نوشت‌افزار نیز از دانش و مهارت کافی برخوردار نیستند. این کاستی را می‌توان در لایه‌ها و ابعاد مختلفی مشاهده کرد؛ در لایه مدیریت و توسعه کسب‌وکار، عمده فعالان از سازوکارها و شیوه‌های ارتقای سطح کسب‌وکار خود (از فعالیت خانگی به کارگاه‌های رسمی و غیررسمی و سپس کارخانه‌های حرفه‌ای) اطلاع کافی ندارند. افراد و مجموعه‌هایی هم که در این زمینه به توفیقاتی دست یافته‌اند، عمدتاً با اتکا بر خلاقیت‌های فردی و آزمون ‌و خطاهای مکرر پیش رفته‌اند، نه بهره‌مندی از آموزش‌های تخصصی. همچنین کم‌اطلاعی از چارچوب‌ها و سازوکارهای قانونی موجب شده‌ باورهای نادرستی پیرامون قوانین و مقررات موجود شکل بگیرد و فعالان نتوانند به‌درستی از ظرفیت‌ها و ابزارهای تقنینی استفاده کنند. در بعد طراحی گرافیکی و تصویرسازی نیز همچنان ضعف وجود داشته و عمده محصولات داخلی از جذابیت ظاهری و کیفی قابل رقابت با نمونه‌های خارجی، برخوردار نیستند. افزون‌بر‌این موارد، کارشناسان حرفه‌ای بازاریابی و فروش نیز به‌‌دلیل گردش مالی پایین و مقیاس محدود نوشت‌افزار، حاضر به ورود به این حوزه نیستند. این قبیل کاستی‌ها در کنار ارتباط بسیار اندک فعالان کنونی با مراکز دانشگاهی و پژوهشی برای تأمین و توان‌افزایی نیروی انسانی، از موانع پایه‌ای پیشرفت زیست‌بوم نوشت‌افزار قلمداد می‌شوند.

5-6. سازوکارهای نامناسب و غیرهدفمند تأمین مالی و مالیات‌ستانی

یکی از مسائل مهم در بعد تأمین مالی در صنعت نوشت‌افزار، تخصیص ارز برای تهیه مواد اولیه تولید یا دیگر محصولات مورد نیاز است. سازوکارهای کنونی تخصیص ارز بدین‌گونه است که در ابتدا تولیدکننده باید بخش قابل‌توجهی از ارزش کالای مورد تقاضای خود را به‌عنوان ضمانت در بانک مسدود نماید و سپس در یک فرایند زمان‌بر چندماهه ارز مورد نیاز خود را دریافت کند. در چنین سازوکاری، ضمن کند شدن فرایندهای تولید و عرضه، به‌‌دلیل تأخیرهای به‌وجود آمده اعتبار فعالان ایرانی نزد شرکت‌ها و بازیگران بین‌المللی خدشه‌دار می‌شود. این در‌حالی است که میزان ارز مورد نیاز برای صنعت نوشت‌افزار در مقایسه با دیگر صنایع کلان، رقم کمتری است (حدود 15 میلیارد دلار) [26].

گذشته از این، چارچوب‌های کنونی مالیاتی نیز کارآمدی لازم را ندارند. سامانه‌های ثبت و اظهار مالیاتی در حوزه صنایع خلاق از‌جمله نوشت‌افزار از جامعیت و شفافیت کافی برخوردار نیستند و فعالان داخلی را با مشکلاتی همچون مالیات‌ستانی‌های چندباره یا غیرمنصفانه و اختلال در صدور فاکتور رسمی مواجه می‌کنند. به‌گونه‌ای که در این زمینه، فعالان غیررسمی و غیرقانونی در مقایسه با شرکت‌ها و واحدهای رسمی، ثبت‌ شده و مجوزدار دشواری‌های کمتری دارند. همچنین به‌دلیل فقدان صندوق‌های خودکار و سامانه‌های پرداخت یکپارچه و به‌دنبال آن نبود شفافیت و نظارت کافی، در چرخه کنونی مالیات بر ارزش افزوده عمده بنکداران و خرده‌فروشان حذف شده و تمرکز مالیات‌ستانی بر تولیدکنندگان رسمی و مجوزدار است.در‌این‌باره، توجه به تجربه‌های حاصل از طرح شبنم (شبکه بازرسی و نظارت مردمی)، سامانه مؤدیان مالیاتی و پایانه‌های فروشگاهی و بازنگری در رویه‌های موجود، حائز اهمیت است.

در‌خصوص تسهیلات مالیاتی موجود نیز براساس بند «ل» ماده (139) «قانون مالیات‌های مستقیم» (اصلاحیه مصوب 1394/4/۳۱)، «فعالیت‌های انتشاراتی و مطبوعاتی و قرآنی (دارای مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دستگاه‌های ذی‌ربط)، فرهنگی و هنری که به‌موجب مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انجام می‌شوند، از پرداخت مالیات معاف است». باوجوداین‌، در «دستورالعمل اصلاحی موضوع ماده (12) آیین‌نامه اجرایی تبصره «3» ماده (139) اصلاحی قانون مالیات‌های مستقیم» که در تاریخ ۱۳۹۳/12/۲۵ از‌سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان امور مالیاتی کشور ابلاغ شده، فهرست مصادیق فعالیت‌های موضوع این حکم آمده ‌است که نوشت‌افزار در آن جایی ندارد. از طرف دیگر، بنابر ماده (9) «قانون مالیات بر ارزش افزوده» (مصوب ۱۴۰۰/3/2) برخی کالاها و خدمات فرهنگی از پرداخت این مالیات معاف شده‌اند که بند «6» آن به حوزه نوشت‌افزار مربوط شده و این موارد را شامل می‌شود: «1. خمیر کاغذ و کاغذ باطله، 2. دفتر تحریر و 3. کاغذ چاپ، تحریر و روزنامه». بدین‌ترتیب، در حوزه نوشت‌افزار فقط کاغذ و دفتر از معافیت‌های مالیاتی برخوردارند. با توجه به اینکه محصولات نوشت‌افزار به‌همراه هم خریداری و مصرف می‌شوند، این قبیل معافیت‌های ناقص و تک‌بعدی از رشد متوازن زیست‌بوم نوشت‌افزار ممانعت می‌کنند. بنابراین، در چارچوب کنونی مقتضی است اقلام پرمصرف دیگر حوزه نوشت‌افزار (به‌ویژه خودکار، مداد، مدادتراش و پاک‌کن) نیز به موارد موجود در قانون اضافه شوند.

5-7. ممنوعیت‌های وارداتی، محدودیت‌های صادراتی و معضل قاچاق

همان‌طورکه در مورد «2-5» هم اشاره شد، سیاست‌های حمایتی ممنوعیت در واردات که اغلب نیز بدون اطلاع قبلی فعالان زیست‌بوم تصویب و ابلاغ می‌شوند، نه‌تنها یاری‌بخش نیستند، بلکه در اکثر موارد، اختلال و نابسامانی در فضای کسب‌وکار نوشت‌افزار را در پی دارند. ممنوعیت‌های وارداتی ممکن است در کوتاه‌مدت به رشد مقطعی برخی از واحدهای تولیدی منجر شوند، اما در بلندمدت با ایجاد فضاهای غیررقابتی و انحصارگرایانه، روند طبیعی رشد صنعت را مختل می‌کنند. برای مثال، طی سال‌های اخیر با وجود ممنوعیت واردات کالای مداد، انواع گوناگون مدادهای خارجی در فروشگاه‌های سطح کشور و نیز فروشگاه‌های اینترنتی به‌وفور یافت می‌شود که عمدتاً از طریق قاچاق وارد بازار شده‌اند. بدین‌‎ترتیب، در غیاب واردکنندگان رسمی و قانونی و به‌دلیل تنوع ناکافی مدادهای تولید داخل یا نبود امکان تولید برخی انواع خاص مداد مورد تقاضا (مانند مدادهای تخصصی طراحی یا مداد کنته)، مجاری ورود غیرقانونی و قاچاق برای پاسخ‌گویی به نیاز مصرف‌کنندگان فعال شده‌اند.

همچنین با توجه به اینکه محصولات نوشت‌افزار در میان انواع کالاهای قاچاق موجود در کشور وجهه آسیب‌رسانی کمتری دارند (برای مثال در مقایسه با مواد مخدر، خوراکی‌ها، آرایشی و بهداشتی، لوازم خانگی و ...)، در مواقع برخورد با آنها سخت‌گیری لازم صورت نمی‌گیرد. عمده دستگاه‌های مربوطه (مانند ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز) نیز از توان اجرایی و نظارتی کافی برای رسیدگی به این حوزه برخوردار نیستند. به‌طوری‌که محصولات قاچاق (با واردات غیرقانونی) در وبگاه‌های رسمی فروش برخط و نیز بازارهای خرده‌فروشی به‌ آسانی توزیع شده و به فروش می‌رسند. این در حالی است که می‌توان فروشگاه‌های برخط را ازسوی مراجع نظارتی مربوطه به‌طور کامل پایش و رصد کرد و بر خرده‌فروشی‌های رسمی نیز از طریق انجمن‌های صنفی، نظارت‌های لازم را به عمل آورد. گذشته از اینها، کم‌توجهی به زمینه‌ها و بسترهای شکل‌گیری قاچاق (مانند ممنوعیت‌های ناسنجیده وارداتی یا ضعف دستگاه‌های فرهنگی و ترویجی در ذائقه‌سازی) در‌این‌باره بسیار تأثیرگذار است.

در زمینه صادرات نیز عواملی همچون تحریم‌های خارجی در‌خصوص مبادلات مالی بین‌المللی، مشکلات ارزی، ضعف دستگاه‌های دیپلماسی فرهنگی و اقتصادی در شناسایی و ظرفیت‌سازی در بازارهای منطقه‌ای و جهانی، فاصله ‌داشتن کیفیت و تنوع برخی از محصولات داخلی با معیارهای جهانی، تعارض‌ها و خلأهای موجود پیرامون مالکیت معنوی و شناخت اندک از نیاز و سلیقه مصرف‌کنندگان کشورهای دیگر، موجب شده‌اند به‌رغم وجود ظرفیت‌های فراوان بالقوه و بالفعل، سهم نوشت‌افزار کشور از بازارهای صادراتی بسیار ناچیز باشد.

6. راهکارهای پیشنهادی

تا بدین‌جا محورهای مختلفی شامل تعیین جایگاه و قلمروی مسئله، وضعیت‌ مستقر در زیست‌بوم، چارچوب تقنینی موجود، آرایش نهادی و نیز اولویت‌یابی مسائل و چالش‌ها، مورد بحث و بررسی قرار گرفتند. در بخش پایانی گزارش، مبتنی‌بر موارد پیش‌گفته و با تمرکز بر مسائل و چالش‌های اساسی و اولویت‌دار، راهکارهایی سیاستی و تقنینی برای توان‌افزایی و ارتقای زیست‌بوم نوشت‌افزار کشور پیشنهاد می‌شوند.

6-1. ایجاد نظام آماری و بسترهای اطلاع‌رسانی و دانش‌افزایی

در راستای ارتقا و تدقیق وضعیت‌شناسی حوزه نوشت‌افزار و جبران خلأهای آماری و اطلاعاتی، حکم قانونی زیر پیشنهاد می‌شود:

افزون‌بر‌این، می‌توان با طراحی سازوکارها و بسترهای تجربه‌نگاری و مشورتی، زمینه جمع‌آوری، ساماندهی و هم‌رسانی اندوخته‌های دانشی و تجربی غیرمکتوب فعالان این حوزه را فراهم کرد. چنین اقدامی می‌تواند با راهبری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری (ستاد توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم) و همکاری وزارت صنعت، معدن و تجارت (دفتر صنایع سلولزی، چاپ و نوشت‌افزار)، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و تشکل‌های صنفی حوزه نوشت‌افزار صورت پذیرد.

6-2. بازنگری در شیوه اتخاذ سیاست‌های مداخله‌گرایانه‌ (به‌ویژه ممنوعیت واردات)

دو مشکل اساسی سیاست‌های مداخله‌گرایانه موجود، یکی فاصله‌ داشتن تصمیمات از فضای کارشناسی و اقتضائات اجرایی زیست‌بوم نوشت‌افزار و دیگری، تصویب و ابلاغ ناگهانی و دفعی آنها به ذی‌نفعان است. به‌منظور بهبود سازوکارهای جاری، لازم است تصویب و ابلاغ هرگونه سیاستی در این زمینه منوط به اخذ نظر نمایندگان بخش‌های مختلف زیست‌بوم نوشت‌افزار باشد. همچنین با توجه به اینکه اغلب این سیاست‌ها به‌طور جدی و مستقیم بر فرایندها و ظرفیت‌های تولید، به‌کارگیری نیروی انسانی، برنامه‌های بازاریابی و حجم عرضه و تقاضا در بازار تأثیر می‌گذارند، باید پیش از ابلاغ و اجرا (از ۶ ‌ماه تا دو سال قبل، بسته به نوع سیاست و گستره تأثیر آن) به اطلاع ذی‌نفعان رسانده شود تا بتوانند در فرایندی منطقی و با آرامش خاطر، تغییرات مقتضی را در کسب‌وکار خود ایجاد کنند. در همین راستا، پیشنهاد می‌شود دستگاه‌های مربوطه (به‌ویژه وزارت امور اقتصادی و دارایی و گمرک)، کمیته تخصصی از ذی‌نفعان حوزه نوشت‌افزار و مسئولان مرتبط تشکیل دهند. این کمیته می‌تواند متشکل از نمایندگان وزارت صنعت، معدن و تجارت (دفتر صنایع سلولزی، چاپ و نوشت‌افزار)، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری (ستاد توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم)، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (معاونت امور فرهنگی)، انجمن صنفی کارفرمایی تولیدکنندگان نوشت‌افزار کشور، اتحادیه صنف فروشندگان نوشت‌افزار و لوازم مهندسی تهران، مجمع ‌عالی واردات (کمیسیون نوشت‌افزار)، مجمع نوشت‌افزار ایرانی- اسلامی، اتحادیه صنف چاپخانه‌داران و دیگر نهادها و مجموعه‌های مربوطه (مانند مراکز پژوهشی و رصدی) باشد.

 6-3. افزودن محصولات نوشت‌افزار به فهرست کالاهای فرهنگی مشمول تسهیلات مالیاتی

به‌منظور پیشرفت متوازن و همه‌جانبه زیست‌بوم نوشت‌افزار و حمایت از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان داخلی این حوزه، احکام زیر برای اصلاح دستورالعمل مربوطه «قانون مالیات‌های مستقیم» و «قانون مالیات بر ارزش افزوده» پیشنهاد می‌شوند:

6-4. ساماندهی مقررات داخلی مالکیت معنوی (کپی‌رایت) نسبت به استفاده از حق تألیف محتوای خارجی

همان‌طور که مطرح شد، یکی از عوامل اساسی تمایل تولیدکنندگان به استفاده از شخصیت‌های خارجی، نابسامانی قوانین و مقررات مالکیت معنوی و در‌نتیجه مقرون‌به‌صرفه بودن استفاده از محتواهای بیگانه و معارض در مقایسه با شخصیت‌ها و محتواهای بومی است. ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود آیین‌نامه‌ای تدوین شود که به‌موجب آن از تولیدکنندگان داخلی استفاده‌کننده از شخصیت‌های خارجی و بیگانه، عوارض اخذ شود. سپس در فرایندی شفاف، عوارض جمع‌آوری ‌شده به آفرینش‌گران شخصیت‌های جذاب و پرمخاطب بومی و ایرانی- اسلامی (مانند تولیدکنندگان پویانمایی و بازی‌های رقومی) پرداخت شود تا در‌عوض حق استفاده از شخصیت‌ها و عناصر بصری اختصاصی خود را به‌صورت رایگان یا با تخفیف زیاد به تولیدکنندگان داخلی نوشت‌افزار اعطا کنند. این آیین‌نامه می‌تواند توسط وزارت امور اقتصادی و دارایی (سازمان امور مالیاتی) با همکاری و هماهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (معاونت امور فرهنگی، سازمان امور سینمایی و سمعی- بصری، بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای و بنیاد ملی پویانمایی ایران)، وزارت صنعت، معدن و تجارت (دفتر صنایع سلولزی، چاپ و نوشت‌افزار)، وزارت آموزش‌ و پرورش (کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان)، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری (ستاد توسعه فناوری‌های فرهنگی و نرم)، سازمان صدا و سیما، سازمان ثبت اسناد و املاک کشور (مرکز مالکیت معنوی)، تشکل‌های صنفی حوزه نوشت‌افزار (انجمن صنفی کارفرمایی تولیدکنندگان نوشت‌افزار کشور و مجمع نوشت‌افزار ایرانی- اسلامی) و دیگر نهادها و دستگاه‌های مربوطه، تدوین شود. در همین راستا، حکم قانونی زیر پیشنهاد می‌شود:

6-5. تسهیل دسترسی و به‌کارگیری فناوری‌های به‌روز و پیشرفته در تولید

توسعه زیرساخت‌های فناورانه در بخش تولید صنعت نوشت‌افزار، یکی از مهم‌ترین راهبردهایی است که می‌تواند با افزایش توان رقابت‌پذیری ذی‌نفعان و سازگاری با معیارهای کیفی جهانی، به شکوفایی و رونق تولید در این حوزه بینجامد. از‌این‌رو، تسهیل دسترسی به فناوری‌های نوپدید از لوازم پشتیبانی بنیادین و دیرپا از مجموعه‌ها و واحدهای تولیدی نوشت‌افزار است. استفاده از فناوری‌های پیشرفته و هوشمندی نظیر هوش مصنوعی، رباتیک و اینترنت اشیا در مراحل مختلف زنجیره ارزش (به‌ویژه طراحی و تولید) به افزایش کارایی و بهبود کیفیت تولیدات نوشت‌افزار و کاهش هزینه‌ها در درازمدت منجر می‌شود. بنابراین، مقتضی است وزارت صنعت، معدن و تجارت با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان، وزارت فناوری اطلاعات و ارتباطات، صندوق نوآوری و شکوفایی و دیگر نهادها و دستگاه‌های مربوطه، اقدامات لازم از قبیل اعطای تسهیلات مالی و اعتباری، تسهیل صدور انواع ضمانت‌نامه، مشارکت در سرمایه‌گذاری، حمایت از تأمین مالی جمعی، توانمندسازی از طریق مشاوره و توسعه بازار و ... را در زمینه آفرینش و یا ورود فناوری‌های مورد نیاز و به‌کارگیری آنها در فرایندها، زیرساخت‌ها، ابزارها و ماشین‌آلات صنعتی، به عمل آورد [۲]. همچنین در این زمینه حکم قانونی زیر پیشنهاد می‌شود:

6-6. ارتقای کمّی‌و‌کیفی سطح آموزش حرفه‌ای و مهارت‌های کسب‌وکار

به سبب اینکه بخش‌هایی از زنجیره تأمین در زیست‌بوم نوشت‌افزار کارگاهی بوده و چرخ صنعت با مجموعه‌های خرد تولیدی به گردش درمی‌آید، تربیت نیروی کار ماهر و اهتمام به اشتغال‌آفرینی در سطح خرد، بخش مهمی از نیاز صنعت را تأمین می‌کند. نیروی انسانی فعال و کاردان در حوزه نوشت‌افزار فارغ از میزان برخورداری از تحصیلات عمومی و دانشگاهی، به برنامه‌های آموزشی منسجم در قالب آموزش‌های فنی‌و‌حرفه‌ای و مهارت‌افزایی نیازمند است تا با اتکا به مهارت‌های کسب‌ شده، ضمن بهبود جایگاه حرفه‌ای خود، زمینه‌ساز رشد کمّی‌و‌کیفی این زیست‌بوم شود. در همین راستا، نهادهای متولی ازجمله وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (دانشگاه جامع علمی کاربردی) و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (سازمان آموزش فنی‌وحرفه‌ای کشور) می‌توانند در فضایی تعاملی از طریق برجسته‌سازی اهمیت مراکز فنی‌وحرفه‌ای و حمایت از این مراکز، به‌صورت بنیادین نیاز زیست‌بوم نوشت‌افزار به نیروی انسانی زبده را تأمین ‌کنند [۲]. بدین‌منظور حکم قانونی زیر پیشنهاد می‌شود:

6-7. ایجاد شرکت‌های مدیریت خدمات صادرات

مسئله صادرات ناچیز نوشت‌افزار، تهدیدهای پیشاروی و احتمالی اشباع بازار و نیاز کشور به ارزآوری، لزوم جدیت در تسهیل و تقویت این امر مهم به‌ویژه از طریق همکاری با کشورهای همسایه و اسلامی را پیش می‌کشد. ایجاد زمینه رقابت‌پذیری محصولات نوشت‌افزار در بازارهای بین‌المللی و فرامرزی وابسته به توان‌افزایی در بخش صادرات است. ازاین‌رو، ضمن بررسی وضعیت و امکان‌سنجی بازار کشورهای هدف، تأسیس شرکت‌های مدیریت خدمات صادرات می‌تواند به تقویت صدور محصولات نوشت‌افزار ایرانی کمک کند. شرکت مدیریت صادرات در‌واقع یک نوع واسطه صادراتی است که به بنگاه‌های اقتصادی کمک می‌کند تا وارد بازارهای جهانی شوند. این شرکت‌ها با یافتن مشتریان در کشورهای هدف، خریدار را به تولیدکننده وصل کرده و بین آنها قرارداد منعقد می‌کنند. همچنین با بررسی دقیق قوانین و مقررات مربوط به تجارت بین‌المللی، از انعقاد قرارداد با شرکت مدیریت صادرات جهت سوق ‌دادن محصولات ایرانی به بازارهای خارجی بهره می‌گیرند. در این زمینه، وزارت صنعت، معدن و تجارت (سازمان توسعه تجارت و صندوق ضمانت صادرات)، وزارت امور اقتصادی و دارایی (گمرک)، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی، بانک توسعه صادرات، وزارت امور خارجه (معاونت دیپلماسی اقتصادی) و نیز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی)، می‌توانند نقش‌آفرینی پررنگی در تسهیل‌گری و پشتیبانی این حوزه داشته باشند [۲]. افزون‌بر‌این، انعقاد تفاهم‌نامه‌ها یا ایجاد نهادهای همکاری میان کشورهای اسلامی در کنار استفاده از ظرفیت‌های نهادی و ارتباطی موجود با دیگر کشورهای اسلامی، می‌تواند در زمینه ارتقای توان صادراتی کشور در حوزه صنایع فرهنگی و خلاق ازجمله نوشت‌افزار‌ بسیار راهگشا باشد.

7. پیوست

جدول 1. پیوست. نگاشت نهادی ذی‌نقشان و ذی‌نفعان صنعت نوشت‌افزار

مأخذ: [2] [25].