خلاصه مدیریتی

• بیان/شرح مسئله

برآوردها نشان می‌دهد که هر‌ساله 2 میلیارد تن ذرات ریز به‌وسیله باد از سطح خاک‌های خشک جابه‌جا شده که به‌صورت مستقیم بر 151 کشور تأثیر می‌گذارند. در‌مجموع ٣٢ میلیون کیلومترمربع از سطح کره زمین مستعد فرسایش بادی است. منشأ این توفان‌های گردو‌غبار در 45 کشور بوده که از این تعداد 38 کشور در آسیا و آفریقا واقع‌ شده‌اند. ایران بر روی کمربند گردو‌غبار جهان قرار داشته و منشأ گردوغبار ورودی به کشور، عمدتاً صحرای عربستان، شمال آفریقا و جنوب عراق بوده که در دوره‌های خاصی از سال بیشتر نواحی جنوب غربی و غرب کشور را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. به‌علاوه کشورمان از شرق و شمال شرق نیز تحت‌تأثیر پدیده گردوغبار با منشأهای افغانستان، پاکستان، ترکمنستان و ازبکستان قرار دارد. در سال‌های اخیر پدیده گردوغبار، ایران را با شدت بیشتری تحت‌تأثیر قرار داده به‌طوری‌که تا نواحی مرکزی و دامنه‌های جنوبی البرز گسترش یافته و پایتخت کشور را نیز با پدیده گردوغبار مواجه ساخته ‌است. به‌صورت کلان، روندهای ناشی از تغییرات اقلیمی که باعث افزایش متوسط دمای کشور و کاهش میانگین منابع آب تجدیدپذیر کشور شده، وقوع خشک‌سالی‌های اخیر، همچنین تغییرات انسان‌ساخت، از‌جمله تغییر رژیم هیدرولوژیکی حوضه‌های آبریز با احداث سدها، کانال‌های انحرافی، تعریف مصارف مختلف مازاد بر ظرفیت منابع آب، تغییر الگوی مصرف، نبود الگوی کشت مناسب، همگی بر افزایش کانون‌های گردوغبار یا تقویت کانون‌های طبیعی این پدیده اثرگذار بوده‌اند.

• نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

وجود کانون‌های مستعد تولید گردو‌غبار به وسعت 6/34 میلیون هکتار در کشور، قرار‌گیری در کمربند گردو‌غبار جهان، تغییرات اقلیمی و عوامل انسانی سبب شده ‌است تا گردو‌غبار طی روزهایی از سال مهمان ناخوانده ایرانیان در هر 31 استان کشور باشد. پیچیدگی، گستردگی، فرابخشی بودن، مشکلات اجرایی، نیاز به همکاری‌های بین‌المللی، کمبود منابع مالی باعث شده تا با اختصاص اعتباراتی به ارزش 46,088 هزار میلیارد ریال در طی یک دهه (از اوایل دهه 90 شمسی) که شامل قریب به 370 میلیون دلار در طی 4 سال بوده است و انجام اقدامات اجرایی به وسعت بیش از سه میلیون و سیصد هزار هکتار هنوز این معضل زیست‌محیطی به‌طور کامل رفع نشده و فراگیری در مقیاس ملی پیدا کند. برآورد انجام ‌شده نشان می‌دهد که میزان خسارت وارده در یک دوره 10‌ساله به 6 استان سیستان و بلوچستان، خراسان‌ جنوبی، هرمزگان، ایلام، کرمانشاه و خوزستان برابر با 580 هزار میلیارد ریال (بیش از 12 برابر بودجه تخصیص یافته برای مقابله با پدیده گردو‌غبار در کشور) بوده است.

• پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به تحلیل‌های کارشناسی صورت گرفته که پس از اخذ نظرات دستگاه‌های متولی انجام ‌گرفته، چالش‌ها و موانع چهارده‌گانه در مسیر مقابله با پدیده گردوغبار احصا شده که شامل 1. تغییرات اقلیمی و امکان تأثیر آن بر افزایش خشک‌سالی در کشور، 2. توزیع نامتوازن و ناپایداری در تأمین منابع مالی به‌واسطه عدم تطابق بودجه تخصیصی و ابلاغی، دیرکرد و پرداخت به‌صورت اسناد خزانه و همچنین عدم بهره‌گیری از کلیه ظرفیت صندوق‌های ملی محیط ‌زیست و منابع‌ طبیعی 3. کمبود زیرساخت‌های فنی لازم و مشکلات فنی و اجرایی در پیاده‌سازی طرح‌های کاهش منابع تولید گردوغبار در کشور، 4. عدم تجهیز 31 استان کشور به سامانه جامع هشدار سریع با دقت بالا، 5. نقایص موجود و عدم اجرایی شدن برخی قوانین و اسناد مرتبط بالادستی، 6. عدم توجه لازم به فرسودگی شبکه توزیع و انتقال شبکه برق کشور، 7. مدیریت ناپایدار منابع آب در مصارف صنعتی و کشاورزی، 8. عدم رعایت کامل حقابه زیست‌محیطی تالاب‌های داخلی و خارجی، 9. تعارض اقدامات پیشگیرانه، مدیریتی و مقابله‌ای برای پدیده گردوغبار با معیشت مردم و همچنین مأموریت ذاتی برخی دستگاه‌های اجرایی، 10. عدم هماهنگی دستگاه‌های عضو ستاد ملی مقابله با گردو‌غبار در سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و اجرای عملیات و در‌نتیجه کاهش اثربخشی اقدامات به‌دلیل نبود برنامه جامع مقابله با پدیده گردو‌غبار و برنامه عمل دستگاه‌های اجرایی مرتبط، 11. وجود چالش‌های فرامرزی در راستای پیشبرد برنامه‌های مشترک کنترل کانون‌های خارجی تأثیرگذار بر کشور، 12. عدم انجام مطالعات درخصوص اثربخشی اقدامات صورت‌ گرفته در کشور و مستندسازی درس‌آموخته‌ها، 13. عدم بهره‌گیری کامل از ظرفیت مراکز دانشگاهی و پژوهشی درخصوص شناسایی راهکارهای فناورانه و منطبق با شرایط بومی کشور، 14. عدم استفاده کامل از ظرفیت دستگاه‌های فرهنگی کشور و سازمان صدا و سیما درخصوص آگاهی‌بخشی عمومی درخصوص ابعاد و اثرات پدیده گردو‌غبار در کشور است.

به‌منظور فائق آمدن بر چالش‌های چهارده‌گانه فوق، راهکارهایی در زمینه‌های 1. تدوین برنامه مدیریت تغییرات اقلیمی، 2. تهیه برنامه جامع کوتاه‌مدت و میان‌مدت مقابله با پدیده گردو‌غبار، 3. تدوین سند و نقشه راه سیاست (دیپلماسی) آب در چارچوب سیاست (دیپلماسی) کلان کشور،4. پیاده‌سازی نظام مدیریت یکپارچه منابع آب و رعایت حقابه زیست‌محیطی تالاب‌ها، 5. تقویت دیپلماسی محیط زیست، 6. انجام مطالعات کارشناسی برای سنجش اثر‌بخشی اقدامات انجام‌ گرفته و استفاده از تجربه‌های موفق و درس‌آموخته‌های داخلی و بین‌المللی، 7. استفاده حداکثری از ظرفیت صندوق‌های ملی محیط زیست و منابع طبیعی و خارج کردن بودجه مربوطه از ردیف بودجه متفرقه و تخصیص عملکرد‌محور، متوازن و به‌موقع بودجه کافی، 8. منوط کردن تصمیم‌گیری درخصوص رفع ایرادات موجود و یا توقف اقدامات صورت گرفته به انجام مطالعات کارشناسی به‌منظور شناسایی ایرادات، ارائه راهکارهای اصلاحی و تأیید طرح و صرفه اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی آن توسط دستگاه‌های متولی مربوطه، 9. اهتمام دستگاه‌های فرهنگی درخصوص تنویر افکار عمومی به‌منظور ارتقای آگاهی عموم جامعه در حوزه آسیب‌ها و ابعاد پدیده گردو‌غبار در کشور و 10. توجه به فرسودگی شبکه انتقال و توزیع برق کشور در مناطق غبارخیز کشور پیشنهاد شده است.

1.مقدمه

مشکل آلودگی محیط زیستی امروز جهان، مشکل یک کشور و یا یک قلمرو خاص نیست؛ بلکه معضلی فراگیر در سراسر جهان است که مسائل مختلفی ازجمله آلودگی آب، آلودگی هوا، گرم شدن کره زمین، ایجاد سوراخ در لایه اُزن و بسیاری از مسائل دیگر را در‌برمی‌گیرد. توفان‌های گردوغبار نیز یکی از منابع آلودگی هواست که بر جوامع مختلف انسانی، جانوری و گیاهی تأثیر می‌گذارد و به‌دلیل اثرات ملموسی که بر کاهش کیفیت زیست مطلوب دارد، بالاترین بازخوردها را ایجاد کرده است. توفان‌های گردوغبار که منجر به تشدید آلودگی هوا در‌نتیجه ذرات معلق می‌شوند در بیشتر موارد ناشی از باد متلاطم و آشفته‌اند. این پدیده هوا‌‌شناختی محیطی شامل توده‌های ذرات جامد ریز غبار و گاه دود پخش شده در جو است که باعث افزایش آئروسل‌ها یا آلاینده‌ها و کاهش دید افقی می‌گردد. ذرات گردوغبار ترکیبی از مواد جامد و مایع با خصوصیاتی از قبیل توزیع اندازه ذرات گردوغبار و یا ترکیب شیمیایی متفاوت در جو است. توفان‌های گردوغبار معمولاً در اثر فرسایش بادی در سطح بیابان‌ها منتشر شده و می‌توانند در بستر جریانات جوی تا ١٠٠٠ کیلومتر منتقل شوند [1]. توفان‌های ماسه و گردو‌غبار پدیده‌های پیچیده‌ای با اثرات فرامرزی هستند که از فرسایش و جابه‌جایی رسوبات معدنی خاک ایجاد می‌شوند. اگرچه ذرات ماسه‌ای بزرگ‌تر از ذرات گردوغبار هستند اما، هر دو آنها از نواحی خشک سرچشمه گرفته و از هر نقطه خشکی که محافظت نشده باشد می‌توانند ایجاد شوند. این توفان‌ها می‌توانند مقادیر زیادی از گردوغبار را از سطح زمین بلند کرده و جابه‌جا کنند.

برآوردها نشان می‌دهد که هر‌ساله 2 میلیارد تن ذرات ریز به‌وسیله باد از سطح خاک‌های خشک جابه‌جا شده که به‌صورت مستقیم بر 151 کشور تأثیر می‌گذارند [2]. در‌مجموع ٣٢ میلیون کیلومترمربع از سطح کره زمین مستعد فرسایش بادی است که ١٧ میلیون کیلومترمربع آن دارای حساسیت بالا یا بسیار زیاد است [3]. منشأ این توفان‌های گردوغبار با حساسیت بالا در 45 کشور بوده که از این تعداد 38 کشور در آسیا و آفریقا واقع‌ شده‌اند [2]. 

از‌این‌رو، ترکیب این مواد با یکدیگر ممکن است ترکیب شیمیایی ذرات گردوغبار را به‌طور گسترده‌ای در جو تغییر دهد. ذرات گردوغبار به‌دلیل داشتن قابلیت حمل بسیاری از ویروس‌ها و باکتری‌ها می‌توانند سلامت و بهداشت انسان‌ها را تحت‌تأثیر قرار دهند. توفان‌های ماسه و گردوغبار همچنین می‌توانند با حمل و انتقال چندین هزار نوع میکروارگانیسم، گیاهان، حیوانات و سلامتی انسان‌ها را متأثر سازند. خصوصیات فیزیکی و شیمیایی ذرات گردوغبار از قبیل ترکیب شیمیایی، مورفولوژی و ... در اثر واکنش با سایر آلاینده‌ها دستخوش تغییر می‌‌شود. نهشت گردوغبارها بر روی تأسیسات و ابزارها و محصولات کشاورزی و گیاهان باعث به‌وجود آمدن برخی مشکلات در فعالیت‌های صنعتی (ازجمله استفاده از انرژی خورشیدی، حمل‌و‌نقل) و اکوسیستم‌ها شده است.

توفان‌های ماسه و گردوغبار از برهم‌کنش پیشران‌های مستقیم و غیر‌مستقیم شامل عوامل طبیعی و انسانی ایجاد می‌شوند. به‌دلیل نگرانی‌های روز‌افزون درخصوص اثرات قابل ملاحظه توفان‌های ماسه و گردوغبار بر سلامت انسان، محیط زیست و همچنین اقتصاد، در سالیان اخیر توجه به این چالش مهم زیست‌محیطی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است [3].

کشور ایران بر روی کمربند گردو‌غبار جهان قرار داشته و بخشی از توفان‌های گردوغبار در سطح کشور، دارای منشأ برون‌سرزمینی شامل صحرای عربستان، شمال آفریقا و جنوب عراق بوده که در دوره‌های خاصی از سال بیشتر نواحی جنوب غربی و غرب کشور را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. به‌علاوه کشورمان از شرق و شمال شرق نیز تحت‌تأثیر گردوغبار با منشأ کشورهای افغانستان، پاکستان، ترکمنستان و ازبکستان نیز است. در سال‌های اخیر پدیده گردوغبار، ایران را تحت‌تأثیر قرار داده که به‌دلیل ریزدانه بودن ذرات، از تداوم زمانی بیشتری برخوردار بوده و سطح گسترده‌تری از کشور را تحت‌تأثیر قرار داده است. به‌طوری که تا نواحی مرکزی و دامنه‌های جنوبی البرز گسترش یافته و پایتخت کشور را نیز تحت‌تأثیر خود قرار داد. در این راستا می‌توان گفت که با وجود آنکه ۲۳ استان کشور دارای کانون گردوغبار هستند و در این بین ۶ استان کشور شامل «خراسان جنوبی»، «کرمان»، «سیستان و بلوچستان»، «خراسان‌ رضوی»، «خوزستان» و «هرمزگان» ۸۵ درصد غبارخیزی کشور را داشته و جمعیتی قریب به 21 میلیون نفر (بر‌اساس آخرین برآورد سازمان ملی آمار در سال 1400، 25/04 درصد از کل جمعیت کشور) را در خود جای داده‌اند. این در‌حالی است که با ادامه روند موجود و اضافه شدن تالاب صالحیه در نزدیکی پایتخت به فهرست کانون‌های مستعد تولید گردوغبار، جمعیت تحت‌تأثیر توفان‌های گردو‌غبار به بیش از 35 میلیون نفر خواهد رسید. علاوه‌بر منشأ برون‌سرزمینی، کانون‌های قابل‌توجه محلی نیز منجر به توفان‌های گردوغبار شده‌اند. در کانون‌های محلی نیز خشک‌سالی سال‌های اخیر، تغییر در رژیم هیدرولوژیکی منطقه با احداث سدها، کانال‌های انحرافی، تغییر الگوی مصرف، تغییر الگوی کشت و تغییرات اقلیم، آثار سوء این پدیده را افزایش داده است. نظر به فراگیری اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی توفان‌های گردوغبار در سراسر کشور، در طی یک دهه اخیر برای مقابله با آثار سوء پدیده گردوغبار، بودجه تخصیص یافته ‌است. همچنین با توجه به مزمن بودن مسئله گردوغبار، بند «ج» ماده (22) قانون پنج‌ساله برنامه هفتم پیشرفت کشور درخصوص تدوین برنامه کوتاه‌مدت و میان‌مدت پیشگیری، سازگاری و مقابله با پدیده گردوغبار در کشور، اهداف و تکالیف قانونی مشخصی را لحاظ کرده است.

با توجه به سوابق مقابله با پدیده گردوغبار و نیز هدف‌گذاری صورت گرفته در برنامه هفتم پیشرفت در همین خصوص، گزارش حاضر به بررسی پدیده گردوغبار در منطقه «منا» با تمرکز بر ایران، اثرات آن بر سلامت، محیط زیست و اقتصاد، بودجه تخصیص‌یافته به مبارزه با این پدیده در کشور، بررسی و ارزیابی اثربخشی اقدامات صورت گرفته در طی سالیان اخیر و همچنین ارائه راهکارهای پیشنهادی پرداخته است.

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

در طی سالیان اخیر موضوع آلودگی هوا همواره در دستور کار مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی قرار داشته و این چالش ملی در ابعاد نظارتی، راهبردی و تقنین مورد واکاوی قرار گرفته است. در این راستا، ابعادی نظیر چالش‌های قانون هوای پاک، پویایی‌شناسی آلودگی هوا، معضل بوی نامطبوع، تأثیرات آلودگی هوا بر سلامت و سایر موضوعاتی از این دست در این مرکز مورد بررسی قرار گرفته است. در پنج گزارش تخصصی حدفاصل سال‌های 1396 تا 1401 به‌صورت ویژه به چالش مربوط به موضوع گردوغبار پرداخته شده است. در گزارشی با عنوان«اهمیت تخصیص اعتبار برای مقابله با گردوغبار با وجود بارندگی‌ها در سال 1398» با شماره مسلسل 16437 به‌ضرورت امتداد تخصیص بودجه مبارزه با توفان‌های گردو‌غبار به‌رغم بارش‌های بسیار مناسب در سال 1398 مورد بررسی قرار گرفته است. در آخرین گزارش با عنوان «بررسی رخداد گردوغبار فروردین‌ماه 1401 در ایران» به بررسی رخداد و منشأ‌یابی گردوغبار فروردین ماه ۱۴۰۱ پرداخت شده است. بررسی شاخص NDVI در حاشیه دجله و فرات نشان می‌دهد، کاهش پوشش گیاهی و همچنین کاهش نزولات جوی در ایجاد گردوغبار در کشور مؤثر بوده است. براساس منشأیابی، گردوغبار وارد شده به ایران نیز حاکی از آن است که عمدتاً با منشأ کشور عراق بوده که با توجه به جهت وزش بادهای غالب در سایر نقاط کشور پراکنده شده است. اما شاید بتوان مهم‌ترین گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در زمینه گردوغبار را گزارش‌های سه‌گانه گروه آب این مرکز دانست. این سری گزارش‌ها که در سال 1396 با توفان‌های گردوغبار غرب و جنوب غرب کشور علل، منشأ، کانون‌ها و پیش‌بینی وضعیت آینده شروع و با گزارش سیاستگذاری و قانونگذاری مرتبط با طوفان‌های گردوغبار در کشور در سال 1399 خاتمه یافت به بررسی ابعاد مختلف این چالش و معضل محیط زیستی در کشور پرداخته و راهکارهایی را نیز جهت رفع آن ارائه کرده ‌است. در گزارش نخست از این مجموعه گزارش‌های سه‌گانه که با اهدافی نظیر 1. تعیین علل اصلی توفان‌های گردوغبار در غرب و جنوب غرب کشور، 2. تفکیک عوامل طبیعی و انسان‌ساخت در شکل‌گیری توفان‌های گردوغبار در غرب و جنوب غرب کشور، 3. بررسی رابطه بین روندهای حاکم بر منابع آب منطقه و توفان‌های گردوغبار در غرب و جنوب غرب کشور، 4. تعیین کانون‌های خارجی و داخلی منشأ توفان‌های گردوغبار در غرب و جنوب غرب کشور و 5. پیش‌بینی افق آینده پدیده توفان‌های گردوغبار در منطقه غرب و جنوب غرب کشور تهیه و تدوین شد از موارد نام برده در شکل 1 به‌عنوان عوامل علّی و معلولی ایجاد این توفان‌ها در کشور نام برده ‌است.

شکل 1. نمودار علّی و معلولی ایجاد طوفان‌های گردو‌غبار در غرب و جنوب غرب کشور

در ادامه این گزارش نیز با مطالعه سیر تغییرات اقلیمی به ارائه سه سناریوی خوش‌بینانه، واقع‌بینانه و بدبینانه درخصوص روند تغییرات اقلیمی در آینده پرداخته شده است که بر‌اساس آنها با افزایش دما در آینده حجم تبخیر، امکان بروز خشک‌سالی‌ها و سیلاب‌های شدید افزایش، میزان تغذیه منابع آب زیرزمینی، نزولات جوی به‌صورت برف و همچنین تغییرات رواناب حوضه‌های آبریز کشور کاهش یافته که همین امر احتمال وقوع توفان‌های گردوغبار در سالیان آتی را افزایش خواهد داد.

در دومین گزارش این مجموعه در سال 1398 عوامل، آثار و کانون‌های توفان‌های گردوغبار در کشور مورد بررسی قرار گرفت. خلاصه‌ای از گزارش به شماره مسلسل 16803 به‌شرح ذیل است. براساس تعریف سازمان جهانی هواشناسی، توفان گردوغبار عبارت است از برخاستن مقادیر انبوهی از گردوغبار توسط باد که در‌نتیجه آن دید افقی در تراز چشم (1/8 متر) به کمتر از 1000 متر تقلیل یابد. در ایجاد توفان‌های گردوغبار در زیست‌بوم‌های طبیعی و انسانی عوامل مستقیم و غیر‌مستقیم مختلفی دخالت دارند. براساس این طبقه‌بندی «باد» عامل اصلی توفان‌های گردوغبار در تمام زیست‌بوم‌هاست. طبقه‌بندی مذکور همچنین نشان می‌دهد که عوامل چهارگانه اقلیمی، خاک، پوشش گیاهی و فرم بستر و همچنین عواملی نظیر افزایش جمعیت، استفاده منابع طبیعی و سرمایه‌گذاری در مورد آنها، مدیریت نامطلوب منابع آب، تغییرات اقلیم، انرژی، نابودی زیست‌بوم‌ها و مهاجرت و همچنین جهانی‌سازی به‌ترتیب در زمره عوامل مستقیم و غیر‌مستقیم در زیست‌بوم‌های طبیعی به‌شمار می‌روند. از طرفی دیگر اقداماتی نظیر 1. مدیریت نامطلوب منظر و منابع آب، 2. جنگل‌زدایی و تخریب جنگل‌ها به‌خصوص در مناطق خشک، 3. تخریب مراتع، چرای بی‌رویه دام، 4. تخریب منابع پوشش گیاهی صحراها، 5. کارکرد ماشین‌آلات مختلف در بیابان‌ها، 6. آتش‌سوزی‌های مهیب، ۷. از بین بردن باد‌شکن‌های طبیعی‌، 8. شخم نامناسب خاک‌های فرسایش‌پذیر، 9. اقدامات کشاورزی نامناسب و کاهش مواد آلی خاک و 10. اقدامات آبیاری نامناسب و شوری خاک و همچنین استخراج معادن در کنار افزایش جمعیت و تقاضای بیشتر برای منابع، اتخاذ سیاست‌های نامناسب و شکست سیاست‌های مناسب، تغییر کاربری اراضی به کاربری‌های ناپایدار، تغییرات اقلیم، تبدیل اراضی کشاورزی به اراضی شهری و در‌نتیجه فشار به اراضی حاشیه‌ای، فقر، عدم توسعه روستایی، مهاجرت، جنگ و متغیرهای سیاسی به‌ترتیب ازجمله اقدامات انسانی مرتبط با کاربری اراضی تشدیدکننده فرسایش بادی و همچنین عوامل غیر‌مستقیم اثرگذار بر توفان‌های گردوغبار در زیست‌بوم‌های انسانی محسوب می‌شوند. در ادامه این گزارش، به بررسی اثرات توفان‌های گردوغبار بر سلامت انسان‌ها، اقتصاد، محیط زیست، اجتماع، امنیت، کشاورزی و انرژی و صنعت پرداخته شده که در جدول 1 خلاصه آن قابل مشاهده‌ است.

جدول 1. اثرات و ابعاد مختلف توفان‌های گردو‌غبار

مأخذ: نگارندگان.

در ادامه گزارش 16803 به بررسی کانون‌های داخلی و خارجی گردوغبار در کشور پرداخته شده است. براساس این گزارش 10 ناحیه کانونی تولید گردو‌غبار در عراق به‌ترتیب اهمیت شامل مناطقی در استان‌های 1. الانبار، بابل، 2. صلاح‌الدین، الانبار، 3. کربلا، نجف، 4. قادسیه، مثنی، ذیقار، 5. میسان، 6. نینوا، صلاح‌الدین، 7. الانبار، دیاله، 8. نجف، قادسیه، مثنی، 9. مثنی، ذیقار و بصره و 10. مثنی هستند که 16 درصد مساحت کشور عراق را شامل می‌شود. در سوریه نیز کانون‌های اصلی در جنوب شرق این کشور در مرز با عراق با مساحتی بالغ‌بر 36,583 کیلومترمربع قرار دارد. در این راستا، کانون‌هایی در عربستان و افغانستان وجود دارد که بر توفان‌های گردوغبار در جنوب، غرب و شرق کشور تأثیرگذار است. علاوه‌بر‌این، طبق نتایج این گزارش منابع داخلی تولید گردوغبار در کشور مطابق با جدول 2 است.

جدول 2. کانون‌های مستعد تولید گردوغبار در کشور

مأخذ: گزارش سازمان هواشناسی، 1396.

در آخرین گزارش از این مجموعه گزارش‌ها که در سال 1399 انتشار یافت به بررسی سیاستگذاری و قانونگذاری مرتبط با توفان‌های گردوغبار پرداخته شده است. آسیب‌شناسی قوانین مرتبط با توفان‌های گردوغبار نشان می‌دهد که:

1. قوانین موجود عمدتاً از جامعیت کافی برخوردار نبوده و در موارد متعددی با موضوع توفان‌های گردوغبار به‌صورت جزئی و موردی برخورد می‌کنند.
2. ضمانت اجرایی و استحکام کافی در مقررات مربوطه وجود ندارد، آیین‌نامه‌های مصوب هیئت‌وزیران در طول دولت‌های مختلف قابل‌تغییر و نسخ بوده و لذا در بلندمدت قابل پیگیری نیست.
3. راهکارهای ارائه شده در قوانین مربوطه که اکثراً بر‌مبنای بیابان‌زدایی و احیای پهنه‌های آبی هستند، خود نیازمند منابع آب جدید بوده که این موضوع سبب می‌شود که این راهکار حتی در صورت تأمین نیاز آبی مربوطه، در بلندمدت رافع معضل نباشد و حتی ممکن است که باعث تشدید بحران شود.
4. در بسیاری از موارد قوانین موضوعه، تکالیف مشخص شده به عهده دولت گذاشته شده است، در‌حالی‌که با مشخص شدن متولی امر به‌صورت یک وزارتخانه، سازمان یا دستگاه خاص به‌طور مستقیم از طرف قانون، روندهای اجرا، پیگیری و نظارت به‌صورت متمرکز قابل انجام بوده و اثربخشی آن نیز مؤثرتر خواهد بود.
5. در قوانین موجود راهکارهای ارائه شده در راستای یک برنامه بلندمدت مدون عمل نمی‌کنند و ارتباط مشخصی بین آنها وجود ندارد.

در ادامه این گزارش به‌واسطه شناسایی خلأ‌های قانونی موجود مشتمل‌بر 1. عدم جامعیت و استحکام قوانین موجود، 2. فقدان برنامه بلندمدت مدون، 3. عدم وجود متولی خاص و مشخص تعیین شده از‌سوی قانون، 4. نبود قانونی متناسب با شرایط انواع توفان‌های گردوغبار، 5. ضعف قوانین برنامه توسعه پنج‌ساله، 6. عدم لحاظ توسعه پایدار در قوانین موضوعه و 7. فراهم نبودن برخی پیش‌نیازهای فنی مورد نیاز، پیش‌نویس «قانون جامع پیشگیری، سازگاری و مقابله با پدیده توفان‌های گردوخاک» در 24 ماده و 6 فصل تهیه و تدوین شد.

جمع‌بندی گزارش‌های تهیه شده در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نشان می‌دهد که در حال حاضر بررسی میزان بودجه تخصیص یافته در کشور برای رفع معضل گردوغبار و سهم هر‌یک از دستگاه‌های متولی، اقدامات انجام‌ گرفته توسط هر‌یک از دستگاه‌های متولی و اثربخشی این اقدامات، روند بین‌المللی صورت‌گرفته درخصوص رفع معضل گردوغبار در سایر کشورها، نمونه‌هایی از تأثیرات گردو‌غبار بر سلامت، محیط زیست و اقتصاد کشور، اولویت‌بندی مناطق مستعد تولید گردوغبار در کشور از نکات مغفول مطالعات پیشین در این زمینه است.

2-2. سوابق تقنینی

1. آیین‌نامه اجرایی آمادگی مقابله با پدیده گردو‌غبار: سازمان حفاظت محیط زیست طی نامه‌ای به معاون اول رئیس‌جمهور وقت خواستار طرح و بررسی موضوع پدیده گردو‌غبار در کمیسیون امور زیربنایی، صنعت و محیط زیست شد. موضوع در جلسه مورخ 1387/06/03 کمیسیون تخصصی امور زیربنایی، صنعت و محیط زیست هیئت‌دولت مطرح و مقرر گردید کارگروهی با مسئولیت سازمان حفاظت محیط زیست و عضویت وزارتخانه‌های نفت، جهاد کشاورزی، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، کشور و نیرو تشکیل گردد و طرح جامعی در این خصوص تهیه و ظرف مدت یک ماه برای سیر مراحل قانونی تصویب و به دفتر این کمیسیون ارائه شود. پس از آن هیئت‌وزیران در اجرای تصمیمات جلسه مذکور، طرح مقابله با پدیده گردوغبار در استان‌های جنوب و غرب کشور را بنا به پیشنهاد سازمان حفاظت محیط زیست تصویب کرد و در‌نهایت آیین‌نامه آمادگی و مقابله با آثار زیان‌بار پدیده گرد‌و‌غبار در تاریخ 1388/04/21 به دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط ابلاغ شد. متعاقب آن و با توجه به ‌ضرورت حضور دستگاه‌های اجرایی بیشتر در مدیریت و مقابله با پدیده گردوغبار این آیین‌نامه اصلاح و دولت با پیشنهاد سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت جهاد‌ کشاورزی نسبت به ابلاغ آن در تاریخ 1395/04/26 اقدام کرد.
2. مواد (23) الی (28) قانون هوای پاک مصوب سال 1396: در قانون هوای پاک در ارتباط با مقابله با توفان‌های گردوغبار موارد زیر مورد تأکید قرار گرفته است:

-‌ همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی جهت جلوگیری از ایجاد رخداد گردوغبار،

- اقدامات بیولوژیک بیابان‌زدایی مقرر، جهت مهار کانون‌های مستعد بیابان‌زایی و تولید گردوغبار در داخل کشور،

- تعیین نیاز آبی زیست‌محیطی رودخانه‌ها، تالاب‌ها، خورها، دریاچه‌ها و زیست‌بوم‌ها،

- شبکه ملی هشدار و پیش‌آگاهی رخدادهای سیل، توفان و گردوغبار،

- حریم سبز بزرگراه‌ها و کمربند سبز شهرها و روستاهای تحت‌تأثیر رخدادهای گردوغبار،

- فرهنگ‌سازی، ظرفیت‌سازی، آموزش و اطلاع‌رسانی درخصوص آگاهی و مقابله با پدیده آلودگی هوا، رخدادهای گردوغبار.

3.  آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار: چالش‌ها و مشکلاتی از حیث سیاستگذاری، اولویت‌بندی اقدامات و گزارش‌گیری از دستگاه‌های عضو ستاد، لزوم تغییر رویکرد در اقدامات که هم‌راستا با سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی باشد را غیر‌قابل‌انکار کرد. لذا پس از طرح مسئله با نمایندگان دستگاه‌های عضو ستاد ملی مقابله با پدیده گردوغبار و پس از برگزاری جلسات مشترک متعدد دو و چندجانبه فی‌مابین نمایندگان دستگاه‌های اجرایی عضو با مدیریت ستاد ملی، اعضا به اتفاق آرا با اصلاح آیین‌نامه اجرایی موافقت کرده و در‌نهایت آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار در تاریخ 1400/3/12 به تصویب هیئت‌وزیران رسید و به دستگاه‌های اجرایی مرتبط ابلاغ شد که ملاک پیگیری‌های آتی ستاد ملی و مجموعه‌های تابعه و همچنین دستگاه‌های اجرایی عضو است.
4.  بند «ج» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور ابلاغی سال 1403: سازمان حفاظت محیط زیست مکلف است به‌منظور تثبیت کانون‌های تولید گردو‌غبار، برنامه‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدت پیشگیری، سازگاری و مقابله با پدیده گردو‌غبار در کشور را در قالب برنامه جامع مقابله با پدیده گردو‌غبار و برنامه عمل دستگاه‌های اجرایی مرتبط، تهیه نماید و به تصویب هیئت‌وزیران برساند و گزارش عملکرد این بند را هر 6 ماه یک‌بار به کمیسیون کشاورزی، آب، محیط زیست و منابع طبیعی مجلس ارسال کند.

3. توفان‌های گردو‌غبار در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا (منا)

منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (منا) به‌واسطه واقع شدن در کمربند خشک جهان و مجاورت با صحرای بزرگ آفریقا، پرگردوغبارترین منطقه در دنیا شناخته می‌شود. مناطق 9‌گانه تولید گردوغبار در مقیاس جهانی شامل، شمال آفریقا (صحرای بزرگ آفریقا)، جنوب آفریقا، شبه‌جزیره عربستان، آسیای مرکزی، غرب چین، شرق چین، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی و استرالیا هستند. منطقه «منا»، جنوب غرب و شمال شرق آسیا به‌واسطه قرارگیری بر روی کمربند گردوغبار دنیا بالاترین تواتر ایجاد توفان‌های ماسه و گردو‌غبار را دارا هستند (اشکال 2 و 3). کشورهای غرب آسیا تواتر مختلفی از توفان‌های ماسه و گردو‌غبار را در طی مقاطع مختلف سال تجربه می‌کنند. کشورهای این منطقه به‌ویژه در فصل تابستان از منابع قابل‌توجه تولید گردوغبار در سطح دنیا به‌شمار می‌روند؛ چراکه در این برهه از سال این منطقه تحت‌تأثیر بادهای شمالی قرار می‌گیرد. بر این اساس، در فصول گرم سال به‌خصوص تابستان کشورهای ایران، عراق، سوریه، کشورهای حوزه خلیج فارس و جنوب شبه‌جزیره عربستان تجربه بیشترین توفان‌های ماسه و گردوغبار را دارا هستند. این در‌حالی است که در مناطق غربی عراق، سوریه، اردن، لبنان، شمال فلسطین اشغالی، شمال شبه‌جزیره عربستان و جنوب مصر توفان‌ها اغلب در بهار و در جنوب فلسطین و بخش‌های مدیترانه‌ای مصر این توفان‌ها در فصول بهار و زمستان به‌وقوع می‌پیوندند.

سامانه‌های آب‌وهوایی مختلفی وجود دارند که توزیع پدیده‌های توفان ماسه و گردوغبار را در منطقه «منا» از آنها نشئت می‌گیرد که شامل سامانه‌های آب‌و‌هوایی، سیبری، قطبی و چرخنده‌های موسمی یا اقلیم حاره‌ای در ماه‌های غیر‌تابستانی هستند. در منطقه «منا» اغلب طوفان‌ها تحت سامانه‌های شمالی در فصل تابستان و توفان‌های گردوغبار فرونتال طبقه‌بندی می‌‌شوند. توفان‌های گردوغبار تحت سامانه شمالی اغلب در عراق، کویت، غرب جلگه خوزستان و بخش‌هایی از شبه‌جزیره عربستان روی می‌دهد؛ این در‌حالی است که توفان‌های فرونتال اغلب در اردن، فلسطین و شمال شبه‌جزیره عربستان به‌وقوع می‌پیوندند.

شکل 2. کمربند گردوغبار در جهان

مأخذ: [4].

 شکل 3. پراکنش توفان‌های ماسه و گردوغبار در کمربند گردو‌غبار

مأخذ: [5].

جمهوری اسلامی ایران در محدوده کمربند گردوغبار واقع شده است. همان‌گونه که در شکل 2 قابل مشاهده‌ است نقاط قرمز مرزبندی کمربند گردوغبار را که از سواحل شمال غرب آفریقا تا چین گسترده شده، نشان می‌دهد. در شکل 3 نیز تواتر توفان‌های گردوغبار را در کل جهان به‌ویژه در مناطق واقع در کمربند گردوغبار کره زمین، نشان می‌دهد. براساس این نقشه، کشور ایران در زمره یکی از بیشترین توالی وقوع توفان‌های ماسه و گردو‌غبار در جهان قرار دارد.

3-1. تأثیر توفان‌های گردو‌غبار بر سلامت انسان

توفان‌های گردوغبار نه‌تنها بر سلامت و زندگی انسان در مناطق خشک بلکه در کلیه مسیر حرکت بادهای غالب تأثیر می‌گذارد. به‌عنوان نمونه گردوغبار نشئت گرفته از شمال آفریقا تأثیرات منفی خود را بر سلامت ساکنان سایر مناطق آفریقا، غرب آسیا، اروپا و حتی آمریکا و حوزه کارائیب می‌گذارد. به‌واسطه قرارگیری در کمربند توفان‌های گردوغبار، منطقه منا از کیفیت هوای مطلوبی برخوردار نیست. در‌حالی‌که میزان قابل قبول میانگین سالیانه غلظت گردوغبار در هوا برای مواجهه با ذرات PM_2.5 و PM₁₀ به‌ترتیب، 15  m^-3 gµ و                50 m^-3 gµ در سال و همچنین بیشینه مقدار مواجهه در طی یک شبانه‌روز برابر با 65 m^-3 gµ و 150 m^-3 gµ است، بررسی‌ها از تجاوز غلظت آلاینده‌های مذکور در منطقه منا خبر می‌دهد [5].

3-2. اثرات توفان‌های گردوغبار بر محیط زیست

در کنار کلیه اثرات منفی توفان‌های گردوغبار بر محیط زیست، این توفان‌ها سبب افزایش باروری اقیانوس‌ها و جنگل‌ها می‌شوند. به‌واسطه ماهیت فرامرزی توفان‌های گردوغبار این توفان‌ها دارای اهمیت ویژه‌ای برای چرخه بیوشیمیایی اقلیم و خشکی‌ها هستند. به‌عنوان مثال، گردوغبار در شرایطی خاص سبب پایداری و باروری جنگل‌ها و اقیانوس‌ها شده و نقش ویژه‌ای را در چرخه بیوشیمیایی ایفا می‌کند. در‌حالی‌که، گردوغبار بهره‌وری اولیه اقیانوس‌ها را افزایش می‌دهد، و می‌تواند اثرات مخربی بر صخره‌های مرجانی داشته ‌باشد. گردوغبار مواد مغذی را برای سطح و بستر اقیانوس‌ها فراهم می‌کند و باروری رشد فیتوپلانکتون‌ها را افزایش می‌دهد. تغییرات در میزان غبار ورودی به اقیانوس‌ها تغییر ظرفیت بیوژئوشیمی اقیانوس را در پی دارد. تحقیقات نشان داده که روند رسوب گردوغبار باروری اقیانوس‌ها را حدود 6 درصد افزایش داده است. با‌این‌حال، این احتمال نیز وجود دارد که میکروارگانیسم‌ها، مواد مغذی، فلزات کمیاب، و آلاینده‌های آلی گردوغبار ترسیب شده بر روی خشکی و اقیانوس‌ها در تغییرات احتمالی پیچیده‌ای که در صخره‌های مرجانی در سراسر جهان رخ می‌دهد، نقش داشته ‌باشند. گردوغبار همچنین با ایجاد و یا تشدید رویدادهای اقلیمی نظیر توفان، خشک‌سالی و آب شدن یخچال‌های طبیعی همراه بوده است. گردوغبار می‌تواند از طریق تأثیر بر چرخه‌های بیو‌ژئوشیمیایی، به‌ویژه از طریق تأثیر بر دما و باروری اقیانوس از طریق مکانیسم‌های غیرمستقیم از واکنش شیمیایی غبارها بر رویدادهای اقلیمی مؤثر باشد. بنابراین، رویدادهای شدید مانند سیل و خشک‌سالی می‌توانند تحت‌تأثیر گردوغبار قرار گیرند. گردوغبار همچنین می‌تواند به‌عنوان یکی از عوامل تشدیدکننده خشک‌سالی قلمداد شود، زیرا گردو‌غبار بر جذب و پراکندگی تابش خورشیدی تأثیر می‌گذارد و می‌تواند تعادل تابشی زمین را تغییر دهد. همچنین، گردوغبار می‌تواند به‌طور غیرمستقیم و از طریق تأثیر بر فعالیت همرفتی به‌دلیل تغییر گرادیان دما، نیز بر بارش تأثیر بگذارد، ذوب یخ‌ها نیز با گردوغبار مرتبط است، زیرا رسوب گردوغبار معدنی بر روی یخچال‌ها می‌تواند باعث پایین آمدن سطح سپیدایی و تسریع ذوب آنها شود. رسوب گردوغبار و توفان هر دو از عوامل و نشانه‌های تخریب زمین هستند. از‌سویی دیگر، مواد فرسایش‌یافته ممکن است به‌دلیل سایش و دفن پوشش گیاهی و جوانه گیاهان در زیر شن و ماسه به محصولات و پوشش گیاهی آسیب برساند [5].

3-3. اثرات اقتصادی توفان‌های گردو‌غبار

آلودگی گردوغبار اثرات کوتاه‌مدت و بلند‌مدت بی‌شماری دارد. دامنه آثار آن از تأثیرات منفی بر سلامتی تا کاهش بازده محصولات کشاورزی، کاهش ارزش املاک و مستغلات و ترغیب نیروی کار متخصص و کارآمد به مهاجرت از مکان‌های تحت‌تأثیر گسترش می‌یابد. همان‌طور که به‌ آن اشاره شد، گردوغبار بر محصولات کشاورزی و خاک تأثیر منفی می‌گذارد. دفن دانه‌ها و نهال‌ها در زیر تَلی از ماسه و گردوغبار به‌عنوان اثرات فوری این توفان‌ها بر تولید محصولات کشاورزی و از دست دادن خاک سطحی غنی از مواد مغذی و کاهش بهره‌وری خاک در درازمدت از اثرات این توفان‌ها به‌شمار می‌روند. در زمان وقوع توفان‌های گردوغبار، بهره‌وری نیروی کار و درآمد خانوارها به‌شدت کاهش می‌یابد. همچنین به‌دلیل تعطیلی کارخانه‌ها و ادارات، افراد زیادی امکان کار در بیرون از منزل را ندارند. علاوه‌بر‌این، تداوم وقوع توفان‌های گردوغبار نیز می‌تواند سبب افزایش نرخ مهاجرت شود. بررسی‌های متعددی در سراسر جهان بر روی تأثیرات و خسارات ناشی اقتصادی و مالی از توفان‌های ماسه و گردوغبار انجام‌ گرفته است. به‌عنوان مثال بررسی انجام‌ گرفته نشان می‌دهد که خسارات اقتصادی ناشی از توفان گردوغبار در ماه مه سال 1993 به 550 میلیون یوان چین (76/6 میلیون دلار) رسیده است. در نمونه‌ای دیگر برآورد شده است که توفان گردوغبار در کره جنوبی خسارتی بالغ‌بر 4/6 میلیارد دلار معادل 0/8 درصد از تولید ناخالص ملی این کشور را به اقتصاد آن تحمیل کرده ‌است. علاوه‌بر‌این، توفان گردوغبار (Red Dawn) که ساحل شرقی استرالیا را در 23 سپتامبر 2009 در‌نوردید؛ به‌صورت متوسط 299 میلیون دلار هزینه به‌جا گذاشته‌ است. منطقه منا نیز از آسیب‌های اقتصادی توفان‌های گردوغبار مصون نمانده ‌است. برآوردهای انجام‌ شده در سال 2013 نشان می‌دهد که گردوغبار و توفان‌های ناشی از آن بیش از 150 میلیارد دلار در هر سال (معادل با 2/5 درصد از تولید ناخالص ملی اغلب کشورهای منطقه) خسارت ایجاد کرده ‌است که از این میزان 141 میلیارد دلار سهم رفاه از دست رفته در منطقه منا و 13 میلیارد دلار باقی مانده مربوط به خسارات ایجاد شده به‌واسطه توفان‌های این منطقه است. در این میان، بیشترین آسیب اقتصادی را مصر، جمهوری اسلامی ایران، پاکستان و همچنین عربستان سعودی متحمل شده‌اند.

کاهش درآمد، از بین رفتن محصولات کشاورزی، مشکلات در حمل‌و‌نقل و ... همگی در زمره رفاه از دست رفته ساکنان محل‌های درگیر با پدیده گردو‌غبار طبقه‌بندی می‌شوند. بر این اساس، بانک جهانی در گزارش خود در سال 2013 به برآورد مالی از دست رفتن رفاه و نقش آن در کاهش قدرت خرید مردم پرداخته که در جدول 3 قابل مشاهده ‌است.

جدول 3. رفاه از دست رفته در نواحی در معرض ذرات کوچک‌تر از 2/5 میکرون (میلیون دلار) [5].

همان‌طور که در جدول 3 اشاره شده است، آسیب به محصولات کشاورزی و همچنین کاهش درآمد خانوار از اثرات بلند‌مدت توفان‌های ماسه و گردوغبار به‌شمار می‌رود. بر این اساس، توفان‌های ماسه و گردو‌غبار علاوه‌بر تهدید امنیت غذایی، می‌تواند از طریق اخلال در زنجیره ارزش مواد غذایی به‌ویژه در جوامعی که کشاورزی و تولید مواد غذایی به‌عنوان سهم اصلی درآمد، اشتغال و امنیت غذایی به‌شمار می‌رود، سبب ایجاد چالش شود. در بررسی انجام ‌گرفته در مغولستان مشخص شد که شواهد قانع‌کننده‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد که توفان‌های ماسه و گردوغبار تأثیر قابل‌توجهی بر بهره‌وری محصولات کشاورزی و تولید دام دارد و همچنین براساس نتایج این بررسی درآمد ناشی از تولید محصولات کشاورزی تا 3 درصد کاهش و بازده محصول را بسته به نوع محصول 1/5 تا 24 درصد تقلیل می‌دهد. همچنین، با فرض کاهش درآمد 2/7 درصدی در زیربخش‌های کشاورزی در مغولستان، در هر توفان گردوغبار در این کشور خسارتی بالغ‌بر 37/8 میلیون دلار به این کشور تحمیل می‌گردد که برابر با 0/27 درصد از درآمد ناخالص ملی این کشور محسوب‌ می‌شود [2].

4.توفان‌های گردوغبار در ایران

مهم‌ترین کانون‌های محلی گردوغبار در داخل کشور که جمعیت قابل‌توجهی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند، عمدتاً در جنوب غرب کشور و به‌طور خاص، در استان خوزستان واقع ‌شده‌اند. در بسیاری از منابع علمی نیز جنوب شرق ایران به‌عنوان یکی از مناطق اصلی گردوغبار در جهان شناخته و معرفی شده است. در حال حاضر، متأثر از عدم رهاسازی حقابه محیط زیستی تالاب هامون از‌سوی افغانستان، تغییر کاربری اراضی و خشک شدن سطح این تالاب وسیع کشور، باعث افزایش فراوانی و شدت توفان‌های گردوغبار شده است. همچنین پهنه‌های نمکی بزرگ مانند ساحل جنوبی دریاچه ارومیه، دشت کویر و کویر هامون از کانون‌های عمده گردوغبار در ایران هستند. دشت‌های بین دریای خزر و دریاچه خوارزم (آرال) عمدتاً برای کشاورزی آبیاری می‌شوند و منابع فعال گردوغبار انسانی را فراهم می‌کنند. دلتای رودخانه اترک و دشت توران نیز از کانون‌های مهم هستند [3]. دلایل اصلی ایجاد توفان‌های گردوغبار در کشور شامل دو منشأ داخلی و خارجی است که در ادامه به آن پرداخته می‌شود.

کانون‌های با منشأ داخلی: عوامل متعدد طبیعی و انسانی، زمینه‌ساز بروز پدیده گردوغبار می‌شوند. مهم‌ترین عوامل طبیعی عبارتند از: الف) واقع شدن ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک جهان و وجود بیابان‌های عظیم، ب) قرار گرفتن در کمربند گردوغبار جهانی، د) تغییرات اقلیمی و تشدید خشک‌سالی و ج) متأثر شدن از دوره‌های خشک‌سالی. در کنار عوامل طبیعی اقداماتی نظیر بهره‌برداری نامناسب از مراتع با افزایش دام، توسعه بیش از توان اکولوژیک کشاورزی و مدیریت نادرست منابع آب که منجر به رها شدن اراضی کشاورزی به‌دلیل ناتوانی در تأمین آب آنها و خشک شدن تالاب‌ها به‌دلیل عدم رعایت حقابه‌های محیط زیستی، شد، ازجمله عوامل انسانی داخلی در بروز توفان‌های گردوغبار در کشور هستند.

کانون‌های با منشأ خارجی: کم‌بارشی شدید و رخداد خشک‌سالی‌های متوالی با شدت و وسعت بالا در کشور عراق، پایداری جوی در صحراهای عراق، عربستان، کویت و سوریه، تخریب مناطق جنگلی و مراتع در منطقه، تغییرات فشار هوا و وزش باد شدید از سمت بیابان‌های کشور عراق و عربستان، خشک شدن تالاب‌های عراق در زمان جنگ تحمیلی، امتداد خشک شدن تالاب‌ها به‌دلیل عدم تأمین حقابه‌های زیست‌محیطی به‌ویژه در تالاب هور‌الهویزه، تغییر کاربری اراضی، رهاسازی اراضی کشاورزی در کشورهای عراق، سوریه، اردن، و ... مدیریت غیر‌اصولی منابع آب سطحی و زیرزمینی، ناهماهنگی بین‌بخشی به‌منظور اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی، بروز جنگ و ناامنی در کشورهای منطقه، احداث سد در بالادست رودخانه‌های دجله و فرات و کاهش میزان آب ورودی به عراق از دلایل مهم خارجی بروز توفان‌های گردو‌غبار در کشور هستند [5].

4-1. کانون‌ها و پهنه‌های مستعد توفان‌های گردو‌غبار و استان‌های درگیر با این پدیده در کشور

استعلام انجام‌ گرفته از ستاد ملی مقابله با گردو‌غبار سازمان حفاظت محیط زیست نشان می‌دهد که نزدیک به یک‌پنجم کل مساحت ایران (حدود 34/6 میلیون هکتار) را کانون‌های گردوغبار تشکیل می‌دهد که شدت و درجه فعالیت آنها در هر منطقه و بسته به فصول سال متفاوت است. در این میان، 16 درصد از کانون‌های اشاره شده از نظر طبقه‌بندی در طبقه شدید قرار دارند. به‌عبارت دیگر، 5/6 میلیون هکتار از مساحت کشور کانون بحرانی گسیل گردوغبار است. اگرچه این کانون‌ها در 23 استان کشور پراکنده شده‌اند، اما بیش از 80 درصد آنها در 9 استان کرمان، خراسان‌ جنوبی، سیستان و بلوچستان، یزد، سمنان، اصفهان، خراسان‌ رضوی، خوزستان و هرمزگان پراکنده شده‌اند. این کانون‌ها همه استان‌های کشور را درگیر پدیده گردوغبار کرده ‌است. براساس گزارش‌های تهیه شده توسط سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی طبقه‌بندی کانون‌های مستعد تولید توفان‌های گردو‌غبار شامل 7 دسته مجزا مشتمل‌بر اراضی کشاورزی آبی، اراضی کشاورزی دیم، مراتع ضعیف، اراضی فاقد پوشش، پلایا، پهنه گلی نمکی و مسیل‌ها هستند که سهم هر‌یک از این دسته‌بندی‌ها در پهنه‌های مستعد تولید گردو‌غبار در کشور در شکل ۴ قابل مشاهده‌ است [3].

شکل ۴. نمودار طبقه‌بندی پهنه‌های مستعد تولید گردو‌غبار در کشور

مأخذ: [3]

همان‌گونه که در شکل فوق قابل مشاهده ‌است، اراضی فاقد پوشش، پهنه‌های گلی نمکی و همچنین مراتع ضعیف بالاترین سهم را در مناطق مستعد تولید گردو‌غبار در کشور به خود اختصاص داده‌اند. این مهم ضرورت ارتقای پوشش گیاهی در کاهش توفان‌های گردو‌غبار را در کشور به‌خوبی نشان می‌دهد. در ادامه به بررسی توزیع پهنه‌های مستعد تولید گردو‌غبار در سطح کشور پرداخته شده است.

شکل ۵. پهنه‌های مستعد تولید گردو‌غبار در کشور

مأخذ: همان.

4-2. شاخص انباشت ژئوشیمیایی (I_geo) نمونه‌های نهشت اتمسفری

با استفاده از زمینه ژئوشیمیایی عناصر در پهنه‌های مستعد تولید گردوغبار در زیرحوضه‌های آبریز ایران درجه آلودگی نمونه‌های نهشت اتمسفری تعیین و درصد فراوانی شاخص انباشت ژئوشیمیایی (I_geo) به تفکیک عناصر برای نمونه‌های نهشت اتمسفری در جدول 4 ارائه ‌شده است

جدول 4. درصد فراوانی شاخص انباشت ژئوشیمیایی (I_geo) به تفکیک عناصر برای نمونه‌های نهشت اتمسفری [3]

با توجه به جدول فوق بالاترین میزان زمین انباشتگی مربوط به عنصر روی است که غلظت 4% از نمونه‌های این عنصر دارای سطح آلودگی بسیار شدید و 5% آلودگی شدید تا بسیار شدید هستند. سطح آلودگی بسیار شدید از نظر غلظت بالای فلز روی در نمونه‌های موجود در زیرحوضه‌های آبخیز گاوخونی، دریاچه نمک، دشت لوت شرقی، کُل و مهران و هامون هیرمند مشاهده شده است. براساس شاخص I_geo، بعد از عنصر روی، بالاترین میزان آلودگی مربوط به فلزات کادمیم و سرب بوده که با توجه به اثرات سرطان‌زایی مواجهه با دو فلز کادمیم و سرب، علت‌یابی و توجه ویژه به غلظت بالای این دو فلز در نهشت‌های اتمسفری حائز اهمیت فراوان است. 

4-3. تأثیرات پدیده گردو‌غبار بر سلامت در ایران

پژوهش انجام ‌گرفته بر روی مرگ‌و‌میر و عوارض ناشی از قرار گرفتن در معرض هوای حاوی ذرات کوچک‌تر از 10 میکرون زاهدان نشان می‌دهد که میانگین و بالاترین غلظت ذرات کوچک‌تر از 10 میکرون در این شهر در سال 1397 برابر با 110 و 1447 میکروگرم بر مترمکعب بوده که به‌ترتیب این میزان 7/3 و 32/2 برابر حد مجاز آنها، مطابق با استاندارد سازمان بهداشت جهانی (WHO) است. با توجه به اینکه به‌ازای هر 10 میکروگرم بر مترمکعب افزایش غلظت ذرات با قطر کمتر از 10 میکرون خطر ناشی از ابتلا به عوارض ناشی از بیماری‌های قلبی و ریوی به‌ترتیب 8/0 و 7/2 درصد افزایش می‌یابد، این حجم از آلودگی هوا در این شهر، سبب افزایش موارد ابتلا به عوارض ناشی از بیماری‌های قلبی و ریوی به 210 و 544 نفر شده است. از‌سوی دیگر، با توجه به افزایش ریسک مرگ‌و‌میر ناشی از استنشاق هوای حاوی غلظت‌های بالای ذرات با قطر کمتر از 10 میکرون بر اثر بیماری‌های قلبی- عروقی به میزان 8/0% و بیماری‌های ریوی به میزان 11/2%، احتمال افزایش موارد مرگ‌و‌میر به‌واسطه بیماری‌های قلبی در این شهر به 111 مورد و همچنین فوت به‌دلیل مشکلات ریوی به تعداد 33 نفر محتمل است [6].

4-4. تأثیرات پدیده گردو‌غبار بر اقتصاد کشاورزی در ایران

اثرات گردو‌غبار در کشورهای واقع بر روی کمربند گردو‌غبار نظیر جمهوری اسلامی ایران، عراق و سوریه که در حال توسعه اقتصاد روستایی هستند، رنگ جدی‌تری به خود می‌گیرد. به‌عنوان نمونه، در مطالعات صورت گرفته در استان خوزستان، که در دو دهه اخیر به‌شدت متأثر از پیامدهای گردو‌غبار بوده و از طرفی سهم قابل‌توجهی در بخش کشاورزی و تولید غلات کشور ایفا می‌کند، بیانگر اثرات منفی گردو‌غبار بوده است. براساس نتایج مطالعات صورت گرفته در همین خصوص، درآمد کشاورزان در حدفاصل سال‌های 2016-2000 میلادی در خوزستان کاهش چشمگیری داشته به‌طوری که با افزایش مدت زمان توفان‌های گردو‌غبار به‌ازای هر‌یک ساعت، درآمد کشاورزان دارای کشت‌های آبی و دیم به‌ترتیب 0/36 و 0/08 دلار در هر هکتار از درآمد کشاورزان کاسته می‌شود [7].

4-5. تأثیرات توفان‌های گردو‌غبار بر تأسیسات صنعت برق کشور

مطالعات کارشناسی نشان می‌دهد که توفان‌های گردوغبار، پست‌های برق را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. به‌طوری که تعداد حوادث در طی سالیان اخیر فزونی یافته و این پدیده شبکه‌های توزیع برق را دچار مشکلات جدی کرده و قطعی‌ها و خاموشی‌های زیادی را به‌وجود آورده است [8]. نتایج گزارش‌های اخذ شده از شرکت توانیر نشانگر آن است که اهم تأثیرات گردوغبار در تأسیسات صنعت برق شامل موارد ذیل است:

1. افزایش شدید هزینه‌های تعمیر و نگهداری و شستشوی تجهیزات،
2. افزایش میزان انرژی توزیع نشده در شبکه انتقال و فوق توزیع،
3. شکست عایقی تجهیزات فشار قوی ناشی از آلودگی ریزگردها به‌خصوص در شرایط رطوبت،
4. بروز اشکال در سیستم‌های حفاظت و کنترل، مدارات الکترونیکی و سیستم‌های مخابراتی،
5. کاهش ترانزیت و درآمدهای خدمات انتقال ناشی از بروز حوادث و خروج‌های تحمیلی تجهیزات شبکه،
6. کاهش قابلیت خنک‌کنندگی ترانسفورماتورها و ظرفیت عملی بهره‌برداری [9].

براساس استعلام انجام‌ گرفته از شرکت توانیر نشان می‌دهد که آسیب‌های وارده به‌واسطه بروز توفان‌های ماسه و گردوغبار باعث شده تا از سال 1399 تا پایان سال 1402، قریب به 470 ساعت در مقاطع زمانی مختلف (معادل 19 روز) استان خوزستان با قطع برق مواجه بوده است. این آمار درخصوص استان سیستان و بلوچستان به 245 ساعت (قریب به 10 روز) رسیده که خسارتی بالغ‌بر 303,500,000,000 ریال را به‌همراه داشته است [10].

4-6. برآورد خسارت اقتصادی توفان‌های گردو‌غبار بر اقتصاد کشور

متأسفانه در حال حاضر برآورد دقیق و به‌روزرسانی شده‌ای از مجموع خسارت اقتصادی وارد بر کشور به‌واسطه توفان‌های ماسه و گردو‌غبار وجود ندارد. در این میان آخرین برآورد انجام ‌شده مربوط به سال 1397 بوده و نتایج مطالعه‌ای که به برآورد خسارت پدیده گردو‌غبار به منابع زیستی و اقتصادی در 6 استان شاخص خوزستان، ایلام، کرمانشاه، سیستان و بلوچستان، خراسان‌ جنوبی و هرمزگان پرداخته است نشان می‌دهد که براساس قیمت‌های پایه سال 1397، این پدیده در حدود 580 هزار میلیارد ریال خسارت در دوره 10‌ساله به منابع زیستی و اقتصادی این 6 استان وارد کرده است [11].

5.واکاوی اقدامات سیاستی، پژوهشی و اجرایی انجام‌ گرفته درخصوص مدیریت توفان‌های گردو‌غبار در کشور

در این بخش از گزارش به بررسی اقدامات انجام‌ گرفته در حوزه سیاستگذاری، پژوهشی و اجرای طرح‌های مقابله‌ای و یا سازگاری با توفان‌های ماسه و گردوغبار پرداخته شده است. اقدامات سیاستگذاری در دو بخش ملی و فراملی، اقدامات پژوهشی اغلب در زمینه شناسایی کانون‌های دارای اولویت در کشور و اقدامات اجرایی نیز در دو حوزه مقابله و سازگاری با توفان‌های گردوغبار قابل طبقه‌بندی است که در ادامه به توضیح درخصوص هر‌یک از آنها پرداخته می‌شود.

5-1. سیاستگذاری در زمینه مدیریت توفان‌های ماسه و گردوغبار

مطالعه اسناد ملی، بین‌المللی و نمونه‌های موفق نشانگر آن است که با توجه به اثرات ملی و فرامرزی توفان‌های ماسه و گردوغبار سیاستگذاری‌ها و به‌تبع آن اقدامات باید در زمینه سازگاری و کاهش کانون و اثرات توفان‌های ماسه و گردو‌غبار در سطوح محلی، ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی صورت پذیرد.

براساس آنچه به آن اشاره شد، چارچوب سیاستی برای مقابله با توفان‌های ماسه و گردوغبار در هر سطحی باید سازگاری و کاهش را تحت پوشش قرار دهد که شامل موارد ذیل است:

1. مشخص کردن نقاط اساسی آسیب‌پذیر و ارتقای تاب‌آوری به موازات پیش‌بینی و هشدار اولیه برای کاهش اثرات،
2. کاهش منابع مستعد تولید گردوغبار.

در این راستا، نمونه‌ای از چارچوب سیاستی تعیین شده به‌عنوان توصیه‌هایی برای اقدام، مستخرج از سیزدهمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون سازمان ملل متحد به‌منظور مبارزه با بیابان‌زایی، در اردوی چین، در سال 2017 در جدول 5 ارائه شده است:

جدول 5. نمونه‌ای از چارچوب سیاستی تعیین شده برای مبارزه با بیابان‌زایی[5]

همان‌گونه که در جدول فوق قابل مشاهده ‌است، نمونه‌ای از چارچوب سیاستی تعیین شده برای مبارزه با بیابان‌زایی در راستای سازگاری و مقابله با توفان‌های گردوغبار ارائه شده است. بررسی آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار مصوب سال 1400 و همچنین مواد مرتبط قانون هوای پاک مصوب سال 1396 نشان می‌دهد که:

5-1-1. سازگاری با توفان‌های گردو‌غبار در قوانین و اسناد بالادستی داخلی

الف) مطابق با ماده (26) قانون هوای پاک و همچنین مواد (5) و (12) آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار برای وزارت راه و شهرسازی (سازمان هواشناسی کشور)، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت امور خارجه درخصوص راه‌اندازی سامانه هشدار و پیش‌آگاهی وقوع پدیده گردو‌غبار و اطلاع‌رسانی عمومی، وظیفه تعیین شده است. 

ب) براساس مواد (6)، (9) و (10) آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار بر حفاظت و بهره‌برداری پایدار از اراضی کشاورزی، ملاحظات محیط زیستی توسعه و بهره‌برداری از معادن کشور از حیث میزان آلایندگی و حساسیت مناطق نسبت به پدیده گردوغبار و همچنین مدیریت، حفاظت و بهره‌برداری پایدار از مناطق چهار‌گانه حفاظت شده تأکید شده است.

ج) در ماده (17) آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار، به تهیه برنامه اقدامات پیشگیرانه و مقابله‌ای در جهت پیشگیری از آسیب‌های گردوغبار بر سلامت، سازگاری و حفظ سلامت مردم در مناطق تحت‌تأثیر اشاره شده است.

د) تدوین شیوه‌نامه اجرایی مدیریت شرایط اضطرار وقوع پدیده گردوغبار ازجمله مواردی است که در ماده (8) آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار به آن اشاره شده است.

5-1-2. کاهش منابع مستعد گردوغبار در قوانین و اسناد بالادستی داخلی

الف) در مواد (4)، (12) و (14) آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار، به نظارت و پایش مستمر روند گسترش یا کاهش وسعت کانون‌های غبارخیز، شناسایی منابع خارجی و همچنین تهیه گزارش وضعیت طرح‌های توسعه منابع آب کشورهای همسایه از جهت میزان تأثیرگذاری این طرح‌ها بر کانون‌های خارجی و داخلی اشاره شده است.

ب) در مواد متعددی از آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار، به موضوع تهیه برنامه‌های اجرایی و اقدامات لازم جهت کاهش منابع مستعد تولید گردوغبار اشاره شده است. اما به‌رغم سپردن وظیفه نظارت بر اقدامات اجرایی دستگاه‌های اجرایی بر‌عهده ستاد ملی سیاستگذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گردوغبار، هیچ اشاره‌ای به لزوم انجام مطالعات اثربخشی اقدامات انجام‌ گرفته نشده است.

ج) با وجود اشاره به بهره‌برداری پایدار از اراضی کشاورزی در آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار و همچنین مدیریت جامع منابع آب در قوانین مربوطه، اما در قوانین و اسناد بالادستی مقابله و کاهش اثرات اقلیمی به‌عنوان یکی از پیشران‌های اصلی ایجاد پدیده گردو‌غبار اشاره نشده است.

بررسی و مطالعه تطبیقی انجام‌ گرفته در این بخش نشان می‌دهد که چارچوب سیاستی اشاره شده در بخش سازگاری و کاهش پدیده گردو‌غبار در جدول 5 با قوانین و اسناد بالادستی داخلی در تطابق مناسبی قرار دارد. اما نکات ذیل در مورد اسناد بالادستی موجود قابل‌توجه است:

1. عدم توجه کافی به نقش مطالعات در شناسایی و انتخاب نمونه‌های موفق در مدیریت پدیده گردوغبار،
2. عدم در نظر گرفتن اثربخشی اقدامات انجام‌ شده،
3. عدم چاره‌اندیشی درخصوص تغییرات اقلیمی و نقش آن بر ایجاد پدیده گردوغبار،
4. ضمانت اجرایی پایین آیین‌نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت گردوغبار.

خوشبختانه با توجه به حکم بند «ج» ماده (22) قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور و الزام سازمان حفاظت محیط زیست درخصوص تهیه برنامه‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدت پیشگیری، سازگاری و مقابله با پدیده گردوغبار در کشور امکان رفع نواقص موجود و همچنین ارتقای ضمانت اجرایی آیین‌نامه مذکور به‌واسطه حکم قانونی برنامه هفتم وجود دارد.

5-1-3. ضرورت اقدام و سیاستگذاری فراملی

منشأ و همچنین اثرات توفان‌های گردوغبار نه‌تنها فرامرزی بلکه سطح وسیع جغرافیایی را نیز دربر‌می‌گیرد. بنابراین، مدیریت کاهش ریسک توفان‌های ماسه و گردو‌غبار همچنان چالش‌برانگیز باقی مانده ‌است. شکاف بحرانی باقی مانده در مسیر حل این چالش دسترسی به اطلاعات، همکاری‌ها و مشارکت بین‌الدولی و استفاده بهینه از ظرفیت‌های سازمانی است. لذا ضرورت اقدام و سیاستگذاری فراملی در مسیر حل چالش مذکور غیرقابل‌انکار است [5]. البته با توجه به وضعیت حوضه‌های آبریز مشترک بین کشورهای منطقه و شرایط بالادستی کشور واقع در سراب نسبت به مناطق باتلاقی و مستعد تولید گردوغبار، که در پایاب حوضه واقع شده‌اند، رسیدن به یک تعامل مثبت و سازنده در راستای کاهش کانون‌های گردوغبار سهل‌الوصول نخواهد بود. هرگونه موفقیت در این راستا، نیازمند اتخاذ یک دیپلماسی جامع بوده که شرایط محیط زیستی منطقه با عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی آن در نظر گرفته شود. برای این منظور پیمان‌های منطقه‌ای و توافق‌های بین‌الدولی بین ذی‌نفعان منطقه‌ای می‌تواند به احقاق اهداف مدنظر در جهت کاهش توفان‌های گردوغبار کمک قابل‌توجهی کند. در این راستا، جمهوری اسلامی ایران نیز دست به اقدامات فراملی در حوزه مقابله و سازگاری با توفان‌های ماسه و گردوغبار زده که در جدول 6 به اهم آن اشاره شده است.

جدول 6. اقدامات فراملی انجام ‌شده در زمینه مقابله و سازگاری با توفان‌های ماسه و گردوغبار در کشور [12]

5-1-4. بررسی نتایج اجلاس تهران 2023 در راستای سیاستگذاری و اقدام بین‌المللی برای مقابله با توفان‌های ماسه و گردو‌غبار

در روزهای 18ام و 19ام شهریور ماه سال 1402، اجلاسی به میزبانی جمهوری اسلامی ایران با حضور وزرا و نمایندگان عالی رتبه کشورهای متأثر از توفان‌های ماسه و گردوغبار و همچنین کشورهای حمایت‌کننده به‌منظور تقویت همکاری‌های جهانی و منطقه‌ای مقابله با توفان‌های ماسه و گردوغبار به‌عنوان یک موضوع نگران‌کننده بین‌المللی، برگزار شد. بیانیه نهایی وزیران در پایان این نشست پایه‌گذار اقدامات و سیاستگذاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی در زمینه مقابله با توفان‌های ماسه و گردوغبار بود که اهم موضوعات آن شامل موارد ذیل است:

1. تقویت نگاه فراملّی به موضوع توفان‌های گردوغبار،
2. تبادل اطلاعات، تجربیات، دانش و فناوری در حوزه مدیریت توفان‌های گردوغبار،
3. شناسایی تغییرات اقلیمی به‌عنوان یکی از پیشران‌های اصلی در زمینه ایجاد توفان‌های گردوغبار،
4. تقویت بسترهای ملی قانونی و چارچوب‌های سازمانی در داخل کشورها و ایجاد ساختار‌های منطقه‌ای و بین‌المللی در زمینه مدیریت توفان‌های گردوغبار،
5. یافتن راهکارهای اجرایی و ایجاد سازوکار‌های لازم جهت تأمین مالی طرح‌های سازگاری و مقابله با توفان‌های گردو‌غبار،
6. ارتقای سطح آگاهی عمومی در زمینه اثرات منفی توفان‌های گردو‌غبار.

همان‌گونه که در رئوس بیانیه بیست‌گانه تهران قابل مشاهده‌ است در صورت اجرایی شدن بندهای بیست‌گانه این بیانیه شکاف موجود بین اقدامات و سیاستگذاری‌های ملی و فراملی برطرف می‌‌شود. چراکه در بیانیه مذکور به موارد مهمی نظیر تقویت همکاری‌ها، به اشتراک‌گذاری اطلاعات، ارتقای فعالیت‌های علمی- پژوهشی، انجام اقدامات پیشگیرانه، مقابله با تغییرات اقلیمی، ایجاد چارچوب‌های قانونی مناسب، ارتقای آگاهی‌بخشی و بهره‌مندی از ظرفیت مشارکت کلیه ذی‌نفعان، مدیریت منابع طبیعی، تأمین پروژه‌ها و ایجاد کنوانسیون سازگاری، مدیریت و مقابله با توفان‌های گردوغبار در مقیاس زیر‌منطقه‌ای، منطقه‌ای و بین‌المللی مورد تأکید قرار گرفته است. حال به تحلیل اهم موضوعات اشاره شده در بیانیه تهران پرداخته می‌شود.

الف) نگاه فراملی به موضوع توفان‌های گردو‌غبار

همان‌گونه که پیشتر نیز به‌ آن اشاره شد موضوع توفان‌های گردوغبار و آثار آن محدود به مرز‌های جغرافیایی نبوده و تبعات عدم مدیریت کانون‌های مستعد تولید گردوغبار در یک کشور تا هزاران کیلومتر خارج از مرزهای آن کشور می‌تواند فراتر رود. بنابراین اقداماتی نظیر تشدید و ادامه مهار آب رودخانه‌های مرزی در کشورهای همسایه و عدم رعایت حقابه زیست‌محیطی تالاب‌ها در کشورهای پایین‌دست موجبات تشدید بحران گردوغبار را در منطقه فراهم می‌آورد. با توجه به آنچه به آن اشاره شد، در صورت ایجاد نگاه فراملی در ایران و سایر کشورهای منطقه و به‌ویژه همسایگان به معضل گردوغبار می‌توان از اثرات سوء آن بر منطقه و جهان کاست.

ب) تبادل اطلاعات، تجربیات، دانش و فناوری در حوزه مدیریت توفان‌های گردوغبار

همان‌طور که در جدول 5 نیز به آن اشاره شد، شناسایی و اجرایی‌سازی بهترین روش‌های کاهش منابع تولید و همچنین شناسایی برترین راهبردهای کمینه‌سازی اثرات منفی توفان‌های ماسه و گردوغبار ازجمله سیاست‌هایی است که باید در بخش سیاستگذاری داخلی مدنظر قرار گیرد. در این راستا، انجام مطالعات پژوهشی در زمینه شناسایی، آسیب‌شناسی، سنجش میزان اثربخشی اقدامات و همچنین ثبت، مستندسازی و به اشتراک‌گذاری یافته‌ها اقداماتی است که باید در سالیان آتی بیشتر مورد توجه مدیران کشور قرار گیرد. از‌سویی دیگر، با پیگیری اجرایی‌سازی مواد بیانیه اجلاس تهران نسبت به تبادل اطلاعات، تجربیات، دانش و فناوری سایر کشورها در حوزه مدیریت توفان‌های گردو‌غبار اقدام شود. بر این اساس، یکی از منابع اطلاعاتی که می‌تواند مورد توجه خبرگان، پژوهشگران و همچنین تصمیم‌گیران حوزه مدیریت گردوغبار در کشور قرار گیرد، گزارش‌های تهیه شده توسط سازمان‌های بین‌المللی است. به‌عنوان نمونه‌ای از این قبیل گزارش‌ها، سازمان خوار‌و‌بار و کشاورزی ملل متحد در گزارشی با عنوان «توفان‌های ماسه و گردوغبار؛ راهنمایی برای اقدامات سازگاری، کاهش، سیاستگذاری و مدیریت ریسک در کشاورزی» نسبت به معرفی 150 روش پایدار و غیر‌پایدار مدیریت زمین در سال 2023 اقدام کرده ‌است [13]. براساس گزارش مذکور از میان روش‌های نام برده در بالا، دو روش استحصال مکانیزه محلی آب (MWH) و همچنین کاشت هوایی درختان تاغ در دسته روش‌هایی قرار می‌گیرند که تطابق‌پذیری مناسبی جهت به‌کارگیری در برخی از کانون‌های مستعد تولید گردوغبار در کمربند توفان‌های گردوغبار دارند.

در شکل 6 نحوه ایجاد محل‌های استحصال مکانیزه محلی آب و در شکل ۷ مناطق قابل کاربرد روش فوق قابل مشاهده ‌است.

شکل 6. ایجاد محل‌های استحصال مکانیزه محلی آب در بادیه اردن

ماخذ:[13].

برآمدگی‌های ایجاد شده در اطراف این محل‌ها به‌عنوان بادشکن عمل کرده و با جمع‌آوری آب در این محل‌ها در صورت بارندگی پوشش گیاهی افزایش خواهد یافت؛ که از این طریق می‌توان در بهترین حالت به بازده 80% در کنترل و کاهش گردوغبار در منطقه دست ‌یافت.

 شکل 7. مناطق مستعد استفاده از روش ایجاد محل‌های استحصال مکانیزه محلی آب در کمربند گردوغبار

مأخذ: همان.

یکی دیگر از روش‌های پیشنهادی در این گزارش که حوزه تأثیرگذاری آن برخی از منابع مستعد گردوغبار کشور را نیز دربرمی‌گیرد، کاشت درختان تاغ بوده که اکنون نیز در کشور در حال انجام است که اشکال 8 و 9 به کاشت این درختان و همچنین مناطق مستعد استفاده از این روش در کشور اختصاص دارد.

 شکل 8. کاشت درختان تاغ در استان سمنان

ماخذ: همان.

شکل 9. مناطق مستعد استفاده از روش کاشت درختان تاغ در کمربند گردو‌غبار

مأخذ: همان.

همان‌گونه که در نقشه‌های مندرج در اشکال 7 و 9 قابل مشاهده ‌است، بازده و قابلیت به‌کارگیری هر‌یک از روش‌ها بسته به موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی می‌تواند متفاوت باشد. بنابراین لازم است به‌کارگیری روش‌های مندرج در گزارش‌ها و یا استفاده از تجربیات سایر کشورها با انجام مطالعات امکان‌سنجی و بررسی پژوهشی در داخل کشور بومی‌سازی شده و در صورت تأیید مورد استفاده قرار گیرد تا از هدر‌رفت منابع طبیعی و همچنین صرف هزینه‌های گزاف اجتناب شود.

ج) تغییرات اقلیمی یکی از پیشران‌های اصلی در زمینه ایجاد توفان‌های گردو‌غبار

همان‌طور که در بند «۵» بیانیه اجلاس تهران نیز به آن اشاره شده، مقابله با توفان‌های گردوغبار بخش جدایی‌ناپذیر از اقدامات تغییرات اقلیمی است. بنابراین دستیابی به کلیه اهداف مقابله و سازگاری با توفان‌های گردوغبار با کمک‌های مالی و فناوری و همچنین اتخاذ راهبرد‌های مقابله و سازگاری با تغییرات اقلیمی مقدور به‌نظر می‌رسد. در راستای تأیید رابطه بین تغییرات اقلیمی و ایجاد توفان‌های ماسه و گردوغبار در این بخش از گزارش به تشریح کلان روندهای هواشناسی در سطح کشور و تأثیر آن بر ایجاد پدیده گردوغبار پرداخته شده است.

از‌آنجا‌که میزان بارش و متوسط دما، پارامترهای اصلی هواشناسی دخیل در میزان رطوبت خاک و وضعیت پوشش گیاهی در سطح زمین هستند، بررسی وضعیت این پارامترها و شرایط خشک‌سالی می‌تواند روند کلی و ظرفیت‌های بالقوه برای تشکیل و تشدید کانون‌های محلی گردوغبار را مشخص کند. بر همین اساس، با توجه به بررسی تغییرات متوسط بارش طی دوره زمانی 1402-1337 سطح کشور طی پنج دهه گذشته نشان می‌دهد که عمده مناطق واقع در نوار شمالی کشور، دامنه‌های جنوبی البزر، غرب، جنوب غرب تا جنوب شرق کشور، تمامی استان‌های واقع در نوار شرقی ایران، با کاهش بارندگی مواجه شده‌اند. در دهه‌های اخیر، روند کاهش میانگین بارش کشور نیز شدت یافته، به‌طوری که در سه دهه‌ منتهی به سال 1402، میزان بارش در سطح کشور سالیانه به‌طور متوسط 1/1 میلی‌متر کاهش یافته ‌است. از‌سوی دیگر، میانگین دمای کشور نیز طی سال‌های گذشته با روند افزایشی مواجه شده، به‌طوری که طی 30 سال منتهی به سال 1402، متوسط دمای کشور در هر 10 سال به میزان 0/44 درجه سلسیوس افزایش پیدا کرده است. شدت افزایش متوسط دمای کشور در سال‌های اخیر نیز بیشتر شده به‌طوری که سال‌های 1402-1400 رکوردار بالاترین متوسط دمای ثبت شده بوده‌اند [14]. در سطح حوضه‌های آبریز درجه 1 کشور نیز، بررسی‌های صورت گرفته براساس آمار 4‌دهه منتهی به سال آبی 1393-1392 نشانگر آن است که حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان، بیشترین کاهش نزولات آسمانی را تجربه کرده‌اند. همچنین بررسی تغییرات متوسط بارش در حوضه‌های آبریز درجه 2 مهم استان خوزستان طی دوره مورد مطالعه نشان داده، حوضه آبریز رودخانه کارون نسبت به حوضه آبریز رودخانه کرخه با افت بارش شدیدتری مواجه بوده است [15].

کاهش بارش و به‌طور هم‌زمان افزایش متوسط دمای کشور، میزان تبخیر و تعرق پتانسیل را افزایش داده که این وضعیت ضمن کاستن از رطوبت سطح خاک، به تضعیف پوشش گیاهی در سطح زمین منجر می‌شود. در بین مناطق مختلف کشور، مناطق مرزی و جنوبی ایلام، قسمت‌های وسیعی از استان خوزستان، سواحل جنوبی کشور، استان سیستان و بلوچستان و غرب استان کرمان، دارای بالاترین تبخیر و تعرق پتانسیل در سطح کشور هستند. بررسی تبخیر و تعرق پتانسیل در سطح کشور نیز نشان می‌دهد این پارامتر طی ۵۰ سال گذشته دارای روندی افزایشی بوده و سالیانه 5/4 میلی‌متر بیشتر شده و در سال 1402 به بالاترین میزان ثبت شده رسیده است. روند تغییرات شاخص استاندارد شده بارش و تبخیر- تعرق (SPEI) در دوره‌های ۱۰‌ساله نشان می‌دهد خشک‌سالی از خفیف در سال 1384 تا وضعیت شدید در سال 1402 تشدید شده است [14]. لذا به‌طور متوسط انتظار می‌رود نیاز آبی گیاهان در سطح کشور افزایش یافته و سطح قابل‌توجهی از تنوع گیاهی با خطر نابودی روبه‌رو شود، معضلی که به رشد کانون‌های محلی گردوغبار خواهد انجامید. حال با آگاهی از روند تغییرات کلان روندهای هواشناسی در سطح کشور به بررسی روند بروز پدیده گردوغبار در کشور پرداخته می‌شود.

بررسی وضعیت بارش‌ها و شرایط خشک‌سالی تا انتهای بهار سال 1402 بیانگر این است که استان‌های واقع در جنوب غرب کشور با شرایط ترسالی مواجه بوده‌اند. همچنین در مرکز و جنوب عراق نیز شرایط ترسالی و در شمال این کشور وضعیت عمدتاً شرایط نرمال حاکم بوده است [15]. به تبعیت از وضعیت بارش در مناطق مذکور، بررسی اختلاف تعداد روزهای مشاهده گردوغبار در سطح کشور طی بهار و تابستان سال 1402 با مدت مشابه در بلند‌مدت نشان می‌دهد مناطق مرزی غرب و جنوب غرب کشور، شرایط بسیار مساعدی، حتی بهتر از مناطق مرکزی کشور تجربه کرده‌اند. به‌رغم روال سال‌های قبل از آن، در این مناطق تعداد روزهای مشاهده پدیده گردوغبار همراه با ذرات معلق با دید افقی کمتر از 1000 متر، سیر نزولی داشته است [16]. این وضعیت نشان می‌دهد که عمده گردوغبار مناطق مرزی غرب و جنوب غرب کشور، متأثر از شرایط اقلیمی مناطق جنوب و مرکز عراق بوده و متأثر از شدت خشک‌سالی در این مناطق، تعداد روزهای وقوع پدیده گردوغبار نیز با افزایش روبه‌رو خواهد بود (شکل 10).

 شکل 10. اختلاف تعداد روزهای مشاهده پدیده گردو‌غبار با دید افقی زیر 1000 متر در بهار و تابستان 1402 نسبت به‌مدت مشابه در بلند‌مدت

مأخذ: [16].

تشدید توفان‌های گردوغبار به‌عنوان یکی از اثرات سوء تغییرات اقلیمی، لزوم اتخاذ اقدامات ملی و بین‌المللی درخصوص مقابله و سازگاری با تغییرات اقلیمی را بیشتر کرده است. در این راستا، بهره‌گیری از ظرفیت‌های منطقه‌ای و پیمان‌های بین‌المللی نظیر سازمان همکاری‌های شانگهای و کشورهای عضو بریکس به‌واسطه هم‌راستایی با جمهوری اسلامی ایران و همچنین حضور در کانون‌های گردوغبار می‌تواند موجبات انتفاع کشور در زمینه‌های تأمین مالی و تبادل دانش و فناوری را در عرصه مدیریت تغییرات اقلیمی را فراهم آورد.

د) تقویت بسترهای ملی قانونی و چارچوب‌های سازمانی در داخل کشورها و ایجاد ساختار‌های منطقه‌ای و بین‌المللی در زمینه مدیریت توفان‌های گردوغبار

سیاستگذاری، پژوهش و اجرای طرح‌های مدیریت توفان‌های گردوغبار نیازمند بسترهای قانونی و ساختار سازمانی در سطوح ملی و بین‌المللی است. بنابراین ضمن رفع نواقص و ایرادات بسترهای قانونی در داخل کشور باید تأسیس مرکز منطقه‌ای‌/ کمیته‌/ کارگروه‌های فنی به‌منظور اجرای برنامه عمل زیر‌منطقه‌ای در کشورهای مربوطه و همچنین ایجاد یک کنوانسیون جهت سازگاری، مدیریت و مقابله با توفان‌های گردوغبار با همکاری کشورهای تحت‌تأثیر و دیگر کشورها در سطوح بین‌المللی پیگیری شود.

هـ) یافتن راهکارهای اجرایی و ایجاد سازوکار‌های لازم جهت تأمین مالی طرح‌های سازگاری و مقابله با توفان‌های گردو‌غبار

شاید بتوان تأمین مالی طرح‌های سازگاری و مقابله با توفان‌های گردوغبار را کلید اصلی حل معضل گردوغبار در جهان نامید. اجرایی شدن کلیه طرح‌های ملی و منطقه‌ای و بین‌المللی نیازمند تأمین مالی کافی در بازه زمانی مناسب است. در این راستا، در بند «۱۲» بیانیه اجلاس تهران از پیشنهاد ایجاد صندوق مالی منطقه‌ای برای منطقه غرب آسیا جهت مقابله با توفان‌های گردوغبار حمایت شده است. به‌علاوه در بند «13» این بیانیه حمایت‌های مالی چندجانبه تحت توافق‌نامه‌های محیط زیستی، صندوق ویژه تغییرات اقلیمی، صندوق تخریب سرزمین و بانک‌های توسعه چندجانبه برای کمک به کشورهای در حال توسعه مورد تأکید قرار گرفته است. بر این اساس ضروری است با پیگیری‌های دستگاه دیپلماسی کشور و با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست، صندوق مذکور ایجاد و دسترسی جمهوری اسلامی ایران به منابع و حمایت‌های مالی بین‌المللی تسهیل شود.

و) ارتقای سطح آگاهی عمومی در زمینه اثرات منفی توفان‌های گردو‌غبار

به‌نظر می‌رسد که اگر اجرای طرح‌های مقابله و یا سازگاری با پدیده گردوغبار بدون مشارکت مردمی غیرممکن نباشد، انجام آن نیز بسیار دشوار خواهد بود. اقداماتی نظیر نهال‌کاری، بوته‌کاری، مراقبت، آبیاری سنواتی در کانون‌های غبارخیز، عملیات حفاظت، قرق و مدیریت چرا در مراتع با پتانسیل غبار‌خیزی و کشاورزی حفاظتی بدون مشارکت مردم غیرقابل انجام است. حتی رعایت حقابه زیست‌محیطی تالاب‌ها با برداشت غیرمجاز آب در مسیر انتقال به تالاب ازجمله چالش‌هایی است که در صورت عدم همکاری کلیه اقشار جامعه میسر نخواهد شد. بنابراین در بندهای «7 و 16» بیانیه تهران به موضوع آگاهی‌افزایی عمومی به‌عنوان یکی از پیش‌شرط‌های اولیه ایجاد مشارکت عمومی تأکید شده است. در این راستا، ضرورت دارد تا از روش‌های مختلف و متناسب با شرایط کشور به آگاهی افزایی عمومی در زمینه اثرات منفی توفان‌های گردوغبار بر سلامت انسان، فعالیت‌های کشاورزی، امنیت غذایی، زیرساخت‌ها، جنگل‌ها، آموزش، حمل‌و‌نقل، انرژی، بخش‌های اجتماعی- اقتصادی، محیط زیست اقدام کرد.

5-2. بودجه و اعتبارات تخصیص‌یافته برای حل معضل گردوغبار در کشور

با تشدید معضل توفان‌های ماسه و گردو‌غبار در کشور و به‌منظور حل چالش‌های مرتبط با این موضوع، تخصیص بودجه و اعتبارات از سال 1393 در بودجه سنواتی کشور در دستور کار قرار گرفت که در جدول ۷ به تفکیک، اعتبارات تخصیص‌یافته ارائه شده است.

جدول 7. اعتبارات تخصیص‌یافته (هزینه‌ای و تملک‌دارایی‌های سرمایه) از سال 1393 تا سال 1402 به‌منظور مقابله با توفان‌های گردو‌غبار (میلیارد ریال) [18]

با توجه به همه‌گیری این چالش در مقیاس ملی با موافقت مقام معظم رهبری، بخشی از اعتبار 4/6 هزار میلیارد تومانی تخصیص‌یافته برای مقابله با توفان‌های گردو‌غبار و تأثیرات مرتبط با آن از محل منابع صندوق توسعه ملی در طی 4 سال (قریب به 370 میلیون دلار) پرداخت شده است. از حیث تقسیم استانی اعتبارات، استان‌های خراسان‌ جنوبی، سیستان و بلوچستان، کرمان، سمنان، اصفهان، خوزستان و یزد درمجموع 73 درصد از اعتبارات را به خود اختصاص داده‌اند که در صورت مقایسه این تخصیص اعتبار با سهم 82 درصدی استان‌های یاد شده از غبارخیزی کشور می‌توان دریافت که تخصیص اعتبار به استان‌های غبارخیز کشور با دقت 89 درصدی همراه بوده است. ذکر این نکته ضرورت دارد که با توجه به تشکیل ستاد ملی مقابله با پدیده گردوغبار در سال 1396، بخشی از اعتبارات پیش از تشکیل این ستاد اختصاص یافته است.

نظر به نقش دستگاه‌های متولی مختلف برای مقابله با توفان‌های گردوغبار، منابع تخصیص‌یافته به هر‌یک از این دستگاه‌ها متفاوت بوده که در ادامه و در شکل 11 سهم هر‌یک از آنها ارائه شده است. سازمان جنگل‌های، مراتع و آبخیزداری کشور با 61 درصد در دریافت منابع پیشتاز بوده و به‌دنبال آن شرکت توانیر با 17 درصد قرار دارد.

شکل 11. نمودار سهم دستگاه‌های متولی از مجموع اعتبارات تخصیص‌یافته

مأخذ: [12].

بررسی و قیاس بودجه تخصیص‌یافته در کشور و کشورهای همسایه نشان می‌دهد که براساس برنامه اسکان بشر ملل متحد             (UN-Habitat) در سال 2023 به‌واسطه ضرر 190 میلیون دلاری توفان‌های گردو‌غبار بر اقتصاد کویت در هر سال، این کشور قصد دارد مبلغ 4 میلیون دینار کویت (معادل با 13/0 میلیون دلار) را در پروژه‌ای با عنوان «ارتقای تابآوری در مقابل توفان‌های فرامرزی در کویت و جنوب عراق» در مدت 4 سال هزینه کند [19]. علاوه‌بر‌این، براساس اطلاعات منتشر شده، دولت کویت هر‌ساله مبلغ 100 هزار دلار را به‌عنوان پروژه‌های تحقیق و توسعه در حوزه مقابله با گردو‌غبار هزینه می‌کند [20].

5-3. اقدامات پژوهشی و مطالعاتی انجام گرفته در جهت مقابله با پدیده گردوغبار در کشور

الف) شناسایی کانون‌های دارای اولویت مستعد تولید گردو‌غبار در کشور

در گزارش تحلیلی طرح ملی شناسایی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی ذرات گردوغبار کشور که توسط سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور انجام پذیرفت، دو پهنه هر‌یک به وسعت 350 هزار هکتار (2 درصد از پهنه غبارخیز کشور) به‌عنوان کانون‌های دارای اولویت کشور شناسایی شد. البته ذکر این نکته حائز اهمیت است که اگرچه کانون‌های مستعد تولید گردوغبار در مجاورت پایتخت وضعیتی مشابه دو کانون دارای اولویت شناسایی شده در گزارش مذکور را ندارد، اما به‌واسطه شرایط امنیتی و وجهه ملی پایتخت و مواجهه میلیون‌ها نفر در استان تهران و سایر استان‌های مجاور با تبعات عدم مدیریت بهینه این کانون‌ها، باید کانون‌های مجاور پایتخت را نیز به‌عنوان سومین منطقه اولویت‌دار در نظر گرفت. در شکل 12 مناطق مستعد دارای اولویت تولید گردوغبار در کشور قابل مشاهده ‌است.

شکل 12. مناطق دارای اولویت ایجاد گردو‌غبار در کشور

مأخذ: [3].

ب) تعیین سهم منابع داخلی و خارجی در توفان‌های گردو‌غبار در کشور

موضوع سهم منابع داخلی و خارجی در ایجاد توفان‌های ماسه و گردو‌غبار در کشور ازجمله موضوعات چالش‌برانگیز و البته مهم در حوزه مطالعات مرتبط با توفان‌های گردوغبار به‌شمار می‌رود. در این راستا، در گزارش تهیه شده توسط مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی با استناد به گزارش سال 1396 سازمان هواشناسی کشور سهم منابع داخلی 60 و سهم منابع خارجی در ایجاد توفان‌های گردوغبار 40 درصد عنوان شده است [21]. این در‌حالی است که گزارش تهیه شده در سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور که مورد تأیید ستاد ملی مقابله با گردوغبار نیز قرار گرفته است حکایت از آن دارد که سهم منابع داخلی و خارجی در ایجاد توفان‌های گردوغبار در کشور تقریباً برابر (سهم منابع داخلی 49/85 و سهم منابع خارجی 50/15 درصد) هستند [3].

بر این اساس می‌توان گفت؛ اولویت‌گذاری در جهت سیاستگذاری و اقدامات اجرایی لازم جهت سازگاری و مقابله با توفان‌های گردوغبار باید بر منابع درون کشور متمرکز بوده و به موازات آن دیپلماسی بین‌المللی به‌منظور ساماندهی منابع خارجی نیز تقویت شود.

گفتنی است که به‌واسطه ذات پویا و لزوم ایجاد بانک اطلاعاتی حوزه توفان‌های گردوغبار، ضرورت استمرار تعریف پژوهش‌های مطالعاتی و همچنین به‌روزرسانی داده‌های موجود در کشور احساس می‌‌شود که این امر اختصاص بودجه لازم جهت تعریف و انجام این پروژه‌های تحقیقاتی را طلب می‌کند.

5-4. اقدمات اجرایی انجام گرفته در جهت مقابله با گردوغبار در کشور

الف) عمده اقدامات انجام‌ شده طی سالیان اخیر درخصوص مقابله با توفان‌های ماسه و گردوغبار

دستگاه‌های متولی با توجه به وظایف ذاتی و همچنین اعتبارات تخصیص‌یافته به آنها اقدام به انجام برخی اقدامات در حوزه‌های مختلف کرده‌اند که در جدول 8 به آن پرداخته شده است.

جدول 8. عمده اقدامات انجام‌ شده طی یک دهه اخیر درخصوص مقابله با توفان‌های ماسه و گردو‌غبار [12]

در سالیان گذشته اجرای بیش از سه میلیون و سیصد هزار هکتار عملیات اجرایی در قالب آنچه در جدول 8 به آن اشاره شد، در دستور کار قرار گرفته است. در کنار پایش کمّی عملیات اجرایی در کشور، لزوم پایش کیفی این اقدامات به‌منظور سنجش اثربخشی، شناسایی اقدامات موفق و منطبق با شرایط کشور و همچنین درس‌آموخته‌های اقدامات ناموفق غیرقابل‌انکار است. بر این اساس، در طی دو سال گذشته مطالعاتی توسط دستگاه‌های نظارتی و همچنین ستاد ملی مقابله با گردو‌غبار در زمینه پایش کیفی و صحت‌سنجی میزان کمّی عملیات انجام‌ شده توسط دستگاه‌های متولی انجام ‌شده که در ادامه به گزیده‌ای از مطالعات ستاد ملی مقابله با گردوغبار و استعلامات صورت گرفته از دستگاه‌های متولی اشاره شده است.

1. احداث کانال اصلی آبرسانی به کانون جنوب شرق اهواز (موسوم به کانال شهید پورشریفی)

طرح احداث کانال شهید پورشریفی به‌منظور انتقال آب از حوضه آبریز درجه 2 کارون بزرگ به حوضه آبریز درجه 2 مارون- جراحی و محدوده تالاب شادگان مطرح شد. براساس استعلام به عمل آمده از سازمان آب و برق خوزستان، به‌دلیل مشکلات موجود در طراحی و اجرا، امکان آبگیری از رودخانه کارون براساس اهداف اولیه طرح میسر نشد و در حال حاضر کانال احداث شده نیز فاقد ظرفیت انتقال لازم است [22]. بنابراین مشکلات موجود در این طرح، تحقق اهداف اجرایی را عملاً منتفی کرده و حتی هزینه‌های مالی و اجتماعی متعددی را به‌دنبال داشته است. در‌واقع در این طرح، تأمین حقابه تالاب شادگان از رودخانه مارون- جراحی با اقدامات موقت و چالش‌زا نظیر انتقال بین‌حوضه‌ای چاره‌جویی شده و علاج‌بخشی ریشه‌ای مسئله که نیازمند مدیریت مصرف و تعدیل و تنظیم طرح‌های توسعه منابع آب و کشاورزی در سطح حوضه مارون- جراحی می‌باشد، مورد غفلت واقع شده است.

2. تأمین حقابه تالاب‌ها و رودخانه‌های داخلی و اخذ حقابه‌های بین‌المللی

دفتر حفاظت و احیای تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو و وزارت امور خارجه از دستگاه متولی در زمینه تأمین حقابه تالاب‌ها و رودخانه‌های داخلی و اخذ حقابه‌های بین‌المللی هستند. پس از انجام مطالعات به‌منظور تعیین نیاز آبی تالاب‌های داخلی توسط دفتر حفاظت و احیای تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، براساس ماده (4) آیین‌نامه جلوگیری از تخریب و آلودگی غیرقابل جبران تالاب‌ها و همچنین در اجرای ماده (2) قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور، وزارت نیرو موظف به تأمین حقابه زیست‌محیطی تالاب‌های در خطر زیست‌محیطی با در اولویت قرار دادن تأمین آب شرب است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که به‌طور کلی عوامل متعددی از قبیل کاهش حجم آب در اثر عوامل طبیعی و انسانی برای تأمین آب شرب و به‌دنبال آن حقابه زیست‌محیطی تالاب‌ها، برداشت‌های غیرمجاز حقابه زیست‌محیطی در مسیر حرکت به‌سمت تالاب‌ها و همچنین مشکلات تأمین حقابه تالاب‌ها در فصل کشاورزی را می‌توان به‌عنوان موانع اصلی عدم تأمین حقابه تالاب‌ها در کشور برشمرد. به‌عنوان نمونه‌ای در این زمینه هم‌پوشانی محل قرارگیری برخی تالاب‌ها با مراکز مستعد تولید گردوغبار در کشور نظیر تالاب صالحیه در استان البرز که ازجمله کانون‌های تأثیرگذار بر ایجاد طوفان‌های گردو‌غبار در پایتخت، البرز و قزوین به‌شمار می‌رود؛ می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از عدم تأمین کامل (100 درصدی) حقابه این تالاب تلقی شود. در سوی مقابل تأمین حقابه‌های بین‌المللی براساس توافق‌های بین‌المللی و با پیگیری وزارت امور خارجه صورت می‌پذیرد. در این راستا، معاهده راجع به آب رود هیرمند که در سال 1351 مابین دولت وقت ایران و افغانستان منعقد شده، معیار تعیین حقابه ایران از آب رود هیرمند است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که براساس ماده (2) این سند، افغانستان مکلف به تحویل ۸۲۰ میلیون مترمکعب آب به ایران در سال‌های نرمال و فوق نرمال است. این کشور در ماده (5) این معاهده متعهد شده مرتکب اقدامی نشودکه ایران را بعضاً یا کلاً از حقابه هیرمند محروم سازد. همچنین در ماده (6) معاهده مذکور تصریح شده؛ دولت افغانستان اقدامی نخواهد کرد که حقابه ایران برای زراعت به‌طور کلی نامناسب شود، یا به مواد شیمیایی حاصله از فاضلاب صنایع به‌حدی آلوده شود که با آخرین روش‌های فنی و معمول قابل تصفیه نبوده و استعمال آب برای ضروریات معدنی ناممکن و مضر شود. با‌این‌وجود، اقدام افغانستان در احداث سد کمال‌خان و انسداد و انحراف جریان رودخانه هیرمند به شوره‌زار گود زره، در‌صورتی‌که مانع از دریافت حقابه مقرر شده برای ایران شود، نقض مواد (2) و (5) آن معاهده است. همچنین عدم همکاری افغانستان در احداث ابنیه فنی لازم مشترک، مغایر با تعهدات مندرج در ماده (7) این معاهده محسوب ‌می‌شود. گفتنی است در سالیان اخیر انحراف جریان آب به‌سمت شوره‌زار گود زره مانع جریان طبیعی رودخانه به‌سمت تالاب هامون و منجر به وقوع خساراتی ازجمله خسارات زیست‌محیطی شده ‌است. از‌آنجاکه حیات تالاب‌های هامون به جریان رود هیرمند وابسته است و این تالاب‌ها به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره در یونسکو به ثبت رسیده‌اند، خشک شدن این تالاب علاوه‌بر تأثیر مستقیم بر تشدید توفان‌های گردوغبار در شرق کشور، زیستگاه پرندگان آبزی ثبت شده و زیستگاه جانوران و گیاهان متعددی را با مخاطره روبه‌رو می‌سازد. در کنار اثرات سوء زیست‌محیطی، عدم تحقق حقابه ایران از رود هیرمند می‌تواند زمینه را برای تأثیرات منفی بر معیشت مردم منطقه و افزایش مهاجرت را فراهم کند. بررسی‌ها نشان می‌دهد به‌‌رغم تلاش‌های بی‌وقفه وزارت امور خارجه تا زمان تنظیم این گزارش، تنها بخشی از حقابه ایران از رود هیرمند تأمین شده است.

3. نهال‌کاری، آبیاری و مراقبت

نهال‌کاری، آبیاری و مراقبت را می‌توان پرتکرارترین و پرهزینه‌ترین اقدام در مجموعه اقدامات مقابله‌ای به‌شمار آورد؛ چراکه به‌تنهایی قریب به 40 درصد از اعتبارات تخصیص‌یافته به اقدامات مقابله با گردوغبار از سال 1401-1396 را به خود اختصاص داده است. در طی سال‌های 1396 تا 1401 سطحی معادل 81000 هکتار در 21 استان تحت عملیات اجرایی این اقدام قرار گرفته است. به‌منظور ارزیابی اثربخشی این اقدام ملاک‌های دوگانه 1. انجام عملیات در کانون‌های بحرانی و 2. درصد سبزینگی عرصه مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج حاصله حاکی از آن است که این اقدامات دارای سطح اثربخشی 60-40 درصد بوده است. در کنار عواملی نظیر انتخاب عرصه و گونه نامناسب، انتخاب روش‌های نامتناسب و مشکلات در تأمین آب و آبیاری و حمله آفات؛ عدم تداوم تخصیص اعتبارات و در‌نتیجه وارد آمدن شوک به نهال‌های کشت شده، نوپا بودن عملیات نسبت به تثبیت ماسه و وارد شدن ریسک‌های فنی حین عملیات و بروز سیلاب در برخی استان‌ها می‌تواند به‌عنوان عوامل تأثیرگذار بر عدم دستیابی به سطح اثربخشی بالاتر در نهال‌کاری، آبیاری و مراقبت تلقی شوند.

4. مدیریت رواناب

دومین اقدام عمده در عملیات مقابله با پدیده گردوغبار مدیریت رواناب بوده است که طیف وسیعی از اقدامات ازجمله احداث گوراب‌ها، پیتینگ‌ها و هلالی‌های آبگیر را شامل می‌شود. بررسی‌های انجام‌ شده نشان می‌دهد که در طی سال‌های 1396 تا 1401 سطحی معادل 171000 هکتار در 17 استان تحت عملیات اجرایی این اقدام قرار گرفته است. درخصوص ارزیابی اثربخشی این اقدام باید اشاره داشت که طبیعت این نوع اقدام وابسته به میزان بارندگی‌ها و جاری شدن رواناب در عرصه، جهت فعال‌سازی فاز کنترل رسوب در سازه‌های ذیل این اقدام و نیز جوانه‌زنی بذرهای کشت شده در آنهاست. آنچه از مجموع بررسی‌ها بر عملکرد سازه‌های اجرایی مدیریت رواناب در استان‌های منتخب برمی‌آید این است که اجرای این عملیات دارای عملکرد بین 55 تا 84 درصد بوده است.

5. قرق و مدیریت چرایی

طی سال‌های 1396 تا 1401 مجموعاً در 2128000 هکتار از عرصه‌های مستعد گسیل گردوغبار در 21 استان عملیات حفاظت و قرق توسط دو سازمان منابع طبیعی و حفاظت محیط زیست (در مناطق تحت مدیریت) و 895000 هکتار عملیات مدیریت چرا در 19 استان توسط سازمان منابع طبیعی اجرایی شده و درمجموع مبلغ 910 میلیارد ریال اعتبار به انجام دو پروژه مذکور طی سال‌هایی که در بالا اشاره شد، اختصاص یافته ‌است. براساس تحقیقات به عمل آمده، اثربخشی اقدامات قرق و چرا بسیار کمتر از حد انتظار برآورد شده ‌است. کمبود نیروی انسانی و اعتبارات از یک‌سو و مهم‌تر از آن بروز خشک‌سالی متعدد در مناطق هدف طی سال‌های 1401-1396 و کاهش ذخایر مرتعی نیز، اعمال محدودیت مضاعف بر دامداران، به‌واسطه تأثیر مستقیم بر معشیت مردم منطقه نه‌تنها امکان بهره‌گیری از ظرفیت مشارکت مردمی را به حداقل خواهد رساند، بلکه سبب ایجاد مخالفت‌های مردمی با طرح قرق و مدیریت چرا نیز خواهد شد. 

ب) اقدام در زمینه سازگاری با توفان‌های گردو‌غبار

1.سامانه‌های هشدار هواشناسی

سامانه‌های هشدار سریع می‌تواند از بسیاری از هزینه‌های غیرمنتظره ناشی از توفان‌های ماسه و گردوغبار بکاهد. این سامانه‌ها در مقیاس ملی و محلی می‌توانند با اعلام آماده‌باش به مردم از هزینه‌های توفان‌های گردوغبار کم کند. این آماده‌باش‌ها می‌توانند به ساکنان محل‌های بروز توفان‌های گردوغبار این فرصت را بدهد تا نسبت به عایق‌بندی، بستن درب‌ها و خالی کردن خیابان‌ها اقدام کنند تا از تصادفات رانندگی جلوگیری شود. از‌سویی دیگر می‌توان در صورت اطلاع از توفان‌های گردوغبار نسبت به تغییر برنامه پروازها و اطلاع به مسافران پیش از عزیمت به فرودگاه اقدام کرد. سامانه‌های هشدار سریع همچنین به کشاورزان این فرصت را می‌دهد تا دام و تجهیزات را به مکانی امن برده و در صورت لزوم بیشتر محصول خود را برداشت کنند. توفان‌های ماسه و گردوغبار می‌تواند از طریق فناوری‌های زمینی، فضایی و یا ترکیبی از هر دوی آنها پیش‌بینی شوند. مشاهدات زمینی را می‌توان از طریق برج‌های مراقبت، نظارت تصویری و اطلاعات حسگرهای جمع‌آوری شده توسط رادارها، لیدارها، شبکه‌های حسگر بی‌سیم (WSN) و ... انجام داد. مشاهدات فضایی معمولاً از طریق تصویربرداری ماهواره‌ای و برخی اوقات از طریق پهپاد و ... به‌دست می‌آیند. با‌این‌حال، رویکردهای ترکیبی از هر دو نوع مشاهدات برای عملکرد بهتر استفاده می‌کنند. در شکل 13 به بررسی مشاهدات فضایی، زمینی و ترکیبی از هر دو مشاهدات زمینی و فضایی به نمایش در‌آمده است.

شکل 13. نمودار روش‌های پایش طوفان‌های ماسه و گردوغبار

مأخذ: [5].

علاوه‌بر پایش‌های توفان‌های گردوغبار، سامانه‌های هشدار سریع باید از طریق رسانه‌ها، تارنماها و همچنین پیامک با مردم در ارتباط باشد تا بتوان با استفاده از اطلاع‌رسانی سریع از افزایش هزینه‌ها کاست.

در حال حاضر سازمان حفاظت محیط زیست با تأمین و تجهیز و راهبری 268 ایستگاه‌های گردوغبار در سطح کشور و سازمان هواشناسی کشور، اقدام به تأمین تجهیزات هواشناسی و تدقیق پیش‌بینی توفان‌های گردوغبار با اولویت استان خوزستان، به‌منظور تجهیز و به‌روزآوری سامانه راداری مربوط از یک کانال و به دو کاناله در تکمیل فرایندهای پایش ورود گردوغبارها و توفان‌های تندری استوایی، خرید دستگاه‌های شیدسنج خورشیدی، لیدار و انجام مطالعات طراحی، راه‌اندازی و توسعه سامانه پایش، پیش‌بینی و هشدار توفان‌های گردوغبار کرده ‌است. این درحالی است که مصاحبه با خبرگان و مسئولین مرکز ملی پیش‌بینی هوا از نیاز به گسترش امکانات در سراسر کشور و حتی ایجاد شبکه‌های پایش منطقه و فراملی خبر می‌دهد.

2. سازگاری شبکه برق کشور در زمینه مقابله گردو‌غبار

مقره‌ها علاوه‌بر عایق کردن هادی نسبت به پایه و همچنین نسبت به زمین ارتباط مکانیکی هادی و زمین را نیز تشکیل می‌دهد که برحسب ولتاژ مورد استفاده و شرایط محیطی از نظر آلودگی و رطوبت، شکل خاصی به خود می‌گیرند. وجود آلودگی شدید و گردوغبار بر روی مقره‌ها باعث بروز اتصالی (اتصال کوتاه) در شبکه شده که موجب آسیب جدی به مقره و سایر تجهیزات انتقال برق می‌شود. از‌این‌رو، برای رفع این مشکل حتماً باید مقره‌ها و قسمت‌های عایقی شبکه مورد شست‌و‌شو قرار بگیرند یا اینکه از مقره‌های خاص نظیر مقره‌های سیلیکون استفاده شود.

در راستای مقاوم‌سازی و نوسازی شبکه انتقال و توزیع و به‌منظور مقابله با پدیده گردو‌غبار و سایر پدیده‌های اقلیمی و محیطی، عملیات اجرایی ازجمله شست‌وشوی مقره‌های آلوده، مسقف کردن پست‌های انتقال و فوق ‌توزیع، انجام پوشش عایقی RTV در پست‌ها، جایگزینی مقره‌های سرامیکی و شیشه‌ای موجود با مقره‌های سیلیکونی در خطوط، استفاده ‌از ‌پست‌های ‌GIS در ‌مناطق‌ دارای ‌آلودگی ‌شدید و ... به‌صورت سالیانه توسط شرکت‌های برق منطقه‌ای درگیر با پدیده گردوغبار و ریزگردها انجام می‌شود، در جدول ذیل، آمار اقدامات انجام ‌شده در شرکت‌های برق منطقه‌ای خوزستان، غرب و سیستان و بلوچستان ارائه شده است.

جدول 9. اقدامات مقاوم‌سازی ‌شبکه‌ انتقال‌و فوق توزیع ‌برق‌ کشور در‌ برابر ‌پدیده گرد‌و‌غبار [9]

با گذشت زمان و احتمال افزایش فرسودگی شبکه برق کشور در سالیان آتی و همچنین اضافه شدن کانون‌های جدید تولید توفان‌های گردوغبار به‌خصوص در جوار پایتخت، اتمام طرح‌های مقاوم‌سازی شبکه انتقال ‌و فوق توزیع ‌برق‌ کشور در ‌برابر ‌پدیده گرد‌و‌غبار ضروری به‌نظر می‌رسد. استماع خبرگان انجام‌ گرفته در این مرکز نشان می‌دهد که تأمین منابع مالی لازم جهت اتمام پروژه‌هایی که در بالا اشاره شد؛ یکی از اصلی‌ترین چالش‌های موجود در مسیر مقاوم‌سازی شبکه انتقال ‌و فوق توزیع ‌برق‌ کشور در ‌برابر ‌پدیده گرد‌و‌غبار است که باید در سالیان آتی مدنظر قرار گیرد.

6.عدم تکافوی اقدامات انجام گرفته در زمینه مقابله با پدیده گردو‌غبار در کشور

6-1. اثبات عدم تکافوی اقدامات انجام گرفته در زمینه مقابله با پدیده گردو‌غبار در کشور

اگرچه اقدامات انجام‌ گرفته در کنار ترسالی در سال 1402، کاهش تعداد روزهای گردوغبار با دید افقی کمتر از هزار متر نسبت به‌مدت مشابه در بلند‌مدت را در پی داشته است؛ اما بررسی تعداد روزهای مشاهده پدیده گردوغبار همراه با توفان یا ذرات معلق در هوا در سطح استان‌های کشور با دید افقی زیر هزار متر برای فصول بهار و تابستان در بلندمدت در سال 1402 نشان می‌دهد؛ بحرانی‌ترین مناطق متأثر، در جنوب غرب، غرب و شمال سیستان واقع‌ شده‌اند. در جنوب غرب کشور، استان خوزستان در تمام مناطق استان، به‌ویژه مناطق نزدیک به مرز، دارای مشکل پدیده گردوغبار بوده که گاهی تعداد روزهای توفانی با دید افقی زیر هزار متر، بیش از 9 روز است. در مناطق کوهستانی شرق و شمال این استان تعداد روزهای وقوع پدیده گردوغبار، نسبت به مناطق غربی و جنوبی استان، گاهی به نصف کاهش می‌یابد.

با توجه به بررسی آمار بلندمدت، در نوار غربی کشور، استان‌های کردستان، کرمانشاه و ایلام نیز از پدیده گردوغبار با دید افقی زیر هزار متر متأثر هستند و بدترین وضعیت را استان کرمانشاه متحمل شده، به‌نحوی که در مناطق مرزی این استان، تعداد روزهای وقوع گردوغبار با دید افقی زیر هزار متر در بلندمدت فصول بهار و تابستان بیش از 9 روز است. در جنوب شرق کشور نیز منطقه سیستان یکی از پرشمارترین روزهای وقوع گردوغبار را نسبت به سایر مراکز جمعیتی واقع در نوار مرزی شرق کشور تجربه می‌کند. اگرچه مناطق مرکزی و جنوبی استان سیستان ‌و بلوچستان نیز براساس آمار بلندمدت، گاهی 3 تا 5 روز از پدیده گردوغبار شدید متأثر شده‌اند، اما افزایش روزهای وقوع این پدیده در شمال استان، متأثر از خشک شدن بستر تالاب هامون و تبدیل آن به یکی از کانون‌های محلی تولید گردوغبار در کشور است. طی دو سال گذشته، بررسی تعداد روزهای وقوع گردو‌غبار در کشور نشان‌دهنده رشد این پدیده در مناطق مرکز کشور، نسبت به‌مدت مشابه بلندمدت است. بررسی شاخص‌های خشک‌سالی تا اواخر خردادماه 1402 نشان‌دهنده وقوع خشک‌سالی در مناطق مرکزی و شرقی کشور بوده و در این مناطق به‌طور هم‌زمان، تعداد روزهای وقوع پدیده گردوغبار نسبت به بلندمدت افزایش یافته‌ است. به‌طوری که در مناطق مرکزی کشور نیز، وقوع توفان‌های گردوغبار با دید افقی زیر هزار متر، گزارش شده است. با توجه به کانون‌های شکل‌گیری گردوغبار محلی، مراکز جمعیتی ازجمله شهرهای اصفهان، قم و اراک تحت‌تأثیر قرار گرفته‌اند. وقوع توفان‌های شدید گردوغبار در شمال قم و جنوب غرب استان تهران، می‌تواند کلان‌شهرهای تهران و البرز را نیز در آینده تحت‌تأثیر قرار دهد [16]. در شکل 14 تعداد روزهای ایجاد پدیده گردو‌غبار کشور در بهار و تابستان سال 1402 به نمایش درآمده ‌است.

شکل 14. تعداد روزهای مشاهده پدیده گردوغبار در سطح استان‌های کشور با دید افقی زیر هزار متر در فصل بهار و تابستان سال 1402 در بلند‌مدت

مأخذ: [16].

6-2. دلایل و آسیب‌شناسی عدم تکافوی اقدامات انجام گرفته در زمینه مقابله با پدیده گردو‌غبار در کشور

بررسی انجام‌ گرفته و استعلام صورت گرفته از ستاد ملی مقابله با گردو‌غبار [12] در کشور نشان می‌دهد که عوامل ذیل ازجمله دلایل عدم تکافوی اقدامات انجام‌ شده در جهت حل معضل توفان‌های گردو‌غبار در کشور به‌شمار می‌روند:

1. تغییرات اقلیمی و امکان تأثیر آن بر افزایش خشک‌سالی در کشور،
2. توزیع نامتوازن و ناپایداری در تأمین منابع مالی به‌واسطه عدم تطابق بودجه تخصیصی و ابلاغی، دیرکرد و پرداخت به‌صورت اسناد خزانه و همچنین عدم بهره‌گیری از کلیه ظرفیت صندوق‌های ملی محیط زیست و منابع طبیعی،
3. کمبود زیرساخت‌های فنی لازم و مشکلات فنی و اجرایی در پیاده‌سازی طرح‌های کاهش منابع تولید گردوغبار در کشور،
4. عدم تجهیز 31 استان کشور به سامانه جامع هشدار سریع با دقت بالا،
5. نقایص موجود و عدم اجرایی شدن برخی قوانین و اسناد مرتبط بالادستی،
6. عدم توجه لازم به فرسودگی شبکه توزیع و انتقال شبکه برق کشور،
7. مدیریت ناپایدار منابع آب در مصارف صنعتی و کشاورزی،
8. عدم رعایت کامل حقابه زیست‌محیطی تالاب‌ها داخلی و خارجی،
9. تعارض اقدامات پیشگیرانه، مدیریتی و مقابله‌ای برای پدیده گردوغبار با معیشت مردم و همچنین مأموریت ذاتی برخی دستگاه‌های اجرایی،
10. عدم هماهنگی دستگاه‌های عضو ستاد ملی مقابله با گردو‌غبار در سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و اجرای عملیات و در‌نتیجه کاهش اثربخشی اقدامات به‌دلیل نبود برنامه جامع مقابله با پدیده گردوغبار و برنامه عمل دستگاه‌های اجرایی مرتبط،
11. وجود چالش‌های فرامرزی در راستای پیشبرد برنامه‌های مشترک کنترل کانون‌های خارجی تأثیرگذار بر کشور،
12. عدم انجام مطالعات درخصوص اثربخشی اقدامات صورت گرفته در کشور و مستندسازی درس‌آموخته‌ها،
13. عدم بهره‌گیری کامل از ظرفیت مراکز دانشگاهی و پژوهشی درخصوص شناسایی راهکارهای فناورانه و منطبق با شرایط بومی کشور،
14. عدم استفاده کامل از ظرفیت دستگاه‌های فرهنگی کشور و سازمان صدا و سیما درخصوص آگاهی‌بخشی عمومی درخصوص ابعاد و اثرات پدیده گردو‌غبار در کشور.

۷. جمع‌بندی و پیشنهادها

وجود کانون‌های مستعد تولید گردو‌غبار به وسعت 34/6 میلیون هکتار در کشور، قرار‌گیری در کمربند گردو‌غبار جهان، تغییرات اقلیمی و عوامل انسانی سبب شده است تا گردوغبار طی روزهایی از سال مهمان ناخوانده ایرانیان در 31 استان کشور باشد. پیچیدگی، گستردگی، فرابخشی بودن، مشکلات اجرایی، نیاز به همکاری‌های بین‌المللی و کمبود منابع مالی باعث شده تا با اختصاص اعتباراتی به ارزش 46,088 میلیارد ریال در طی یک دهه (حدفاصل سال‌های 1402-1393) که شامل قریب به 370 میلیون دلار در طی 4 سال و انجام سه میلیون و سیصد هزار هکتار کار اجرایی در کشور هنوز این معضل زیست‌محیطی به‌طور کامل رفع نشده و فراگیری در مقیاس ملی پیدا کند. نظر به تأثیرات گستره توفان‌های گردوغبار بر سلامت عمومی، محیط زیست و اقتصاد کشور، براساس ارزیابی اثربخشی اقدامات انجام ‌شده، آسیب‌شناسی و شناسایی دلایل عدم تکافوی اقدامات انجام‌ شده در کشور و با توجه به نمونه‌های موفق بین‌المللی پیشنهادهای ذیل برای عبور از شرایط کنونی پیشنهاد می‌شود:

1. تدوین برنامه مدیریت تغییرات اقلیمی توسط سازمان حفاظت محیط زیست و دستگاه‌های ذی‌ربط،
2. احصای نواقص و ضعف‌های موجود در اسناد بالادستی و رفع آن با تهیه برنامه جامع کوتاه‌مدت و میان‌مدت مقابله با پدیده گردوغبار و تدوین برنامه عمل دستگاه‌های اجرایی مرتبط توسط سازمان حفاظت محیط زیست به‌منظور تثبیت کانون‌های تولید گردوغبار و رفع تعارض مأموریت ذاتی برخی دستگاه‌های اجرایی در زمینه پیشگیری، سازگاری و مقابله با پدیده گردوغبار در کشور،
3. پیاده‌سازی نظام مدیریت یکپارچه منابع آب و رعایت حقابه زیست‌محیطی تالاب‌ها توسط وزارت نیرو،
4. تدوین سند و نقشه راه سیاست (دیپلماسی) آب در چارچوب سیاست (دیپلماسی) کلان کشور توسط وزارت امور خارجه با همکاری وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط زیست و با هماهنگی شورای عالی امنیت‌ ملی،
5. تقویت دیپلماسی محیط زیست با تلاش برای اجرایی‌سازی مفاد بیانیه تهران 2023 و بهره‌گیری از ظرفیت‌های پیمان‌های بین‌المللی با عضویت جمهوری اسلامی تهران در زمینه مقابله با تغییرات اقلیمی و طوفان‌های ماسه و گردوغبار،
6. انجام مطالعات کارشناسی برای سنجش اثر‌بخشی اقدامات انجام‌ گرفته و استفاده از تجربه‌های موفق و درس‌آموخته‌های داخلی و بین‌المللی و بهره‌گیری از توان مراکز پژوهشی و دانش‌بنیان درخصوص رفع مشکلات اجرایی طرح‌های حاضر و برنامه‌ریزی برای طرح‌های آتی توسط معاونت علمی، فناوری و دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و ستاد ملی مقابله با گردوغبار،
7. منوط کردن تصمیم‌گیری درخصوص رفع ایرادات موجود و یا توقف اقدامات صورت گرفته به انجام مطالعات کارشناسی به‌منظور شناسایی ایرادات، ارائه راهکارهای اصلاحی و تأیید طرح و صرفه اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی آن توسط دستگاه‌های متولی مربوطه،
8. خارج کردن بودجه مربوطه از ردیف بودجه متفرقه و تخصیص عملکرد‌محور، متوازن و به‌موقع بودجه کافی با اولویت دو استان وضعیت بحرانی در حوزه توفان‌های ماسه و گردو‌غبار (سیستان و بلوچستان و خوزستان) و اولویت‌بخشی به ساماندهی مناطق مستعد تولید گردو‌غبار اطراف پایتخت توسط سازمان برنامه و بودجه و ستاد ملی مقابله با گردوغبار،
9. اهتمام دستگاه‌های فرهنگی به‌ویژه سازمان صدا و سیما درخصوص تنویر افکار عمومی درخصوص ارتقای آگاهی عموم جامعه در حوزه آسیب‌ها و ابعاد پدیده گردو‌غبار در کشور،
10. توجه به فرسودگی شبکه انتقال و توزیع برق کشور در مناطق غبارخیز کشور و برنامه‌ریزی و تأمین بودجه لازم جهت مقاوم‌سازی شبکه ‌انتقال ‌و فوق توزیع ‌برق‌ کشور در ‌برابر ‌پدیده گرد‌و‌غبار.