خلاصه مدیریتی

شرح‌/ بیان مسئله

برقراری عدالت در حوزه آموزش و پرورش، نیازمند بسترها و زیرساخت‌هایی است که مهم‌ترین آن گردآوری متمرکز و جامع اطلاعات وضعیت مدارس کشور است. بر‌پایه این اطلاعات می‌توان به رتبه‌بندی مدارس پرداخت و به این طریق پایه‌ای اطلاعاتی در نظام آموزش و پرورش ایجاد کرد که مبنای توزیع امکانات و منابع آموزشی با رویکرد تثبیت و ارتقای مدارس با کیفیت و شناسایی مدارس لازم‌التوجه به‌منظور سوق‌دهی دقیق منابع با رویکرد عادلانه خواهد شد. نظام رتبه‌بندی مدارس که از اصلی‌ترین کارکردهای پایگاه اطلاعات جامع مدارس خواهد بود، در صورت استقرار می‌تواند همچون نظام دهک‌بندی اقتصادی خانوارها که اکنون پایه اطلاعاتی اغلب سیاست‌های اقتصادی‌- حمایتی است، پایه تحلیلی مهمی در آموزش و پرورش قرار گیرد. این مهم در در راهکار 19-3 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش نیز به صراحت مورد تأکید قرار گرفته است. در این راهکارها آموزش و پرورش مکلف شده است به: «ایجاد نظام رتبه‌بندی مدارس و مؤسسات آموزش و پرورش به‌منظور شفاف‌سازی عملکرد و ارتقای کیفیت و تقویت انگیزه‌های رقابت منطقی و علمی بین آنان».

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدارس و به‌تبع آن نظام رتبه‌بندی مدارس نتایج ارزشمندی به‌شرح ذیل خواهد داشت:

1. شکل‌گیری پایه‌ای اطلاعاتی برای تحقق و تحلیل وضعیت عدالت آموزشی و توزیع عادلانه امکانات و منابع،
2. بسترسازی برای اجرای سیاست مدرسه‌محوری،
3. شناسایی دقیق مدارس لازم‌التوجه و پرهیز از حمایت‌های سلیقه‌ای،
4. ایجاد واحدی اطلاعاتی برای بودجه‌ریزی عملیاتی و توزیع سرانه مدارس،
5. ایجاد بستری برای سنجش کادر مدرسه (اجرایی و آموزشی)،
6. ایجاد رقابت منطقی، سازنده و عالمانه بین مدارس در مسیر پیشرفت،
7. فراهم کردن امکان نسبت‌سنجی وضعیت مدارس با اهداف ترسیم‌ شده در سند تحول و زیرنظام‌های آن،
8. شفاف‌سازی عملکرد مدارس و ایجاد امکان مطالبه‌گری و مشارکت از‌سوی والدین،
9. ایجاد بستری برای تدقیق کمک‌های خیرین و نهادهای خیریه در ساخت، بازسازی و تجهیز مدارس.

علاوه‌بر تأثیرات مثبت ذکر شده، نظام رتبه‌بندی مدارس به‌دلیل برخی از ابهامات، مخالفانی دارد که نظام رتبه‌بندی را موجب افزایش تنوع مدارس و همچنین رقابت‌هایی می‌دانند که به بازاری شدن آموزش و پرورش می‌انجامد. در‌حالی‌که باید توجه داشت که نظام رتبه‌بندی نه ایجاد نوع جدیدی از مدرسه، بلکه حاصل سنجش عملکرد و پایش مدارس است که نتیجه نهایی آن شناسایی مدارس لازم‌التوجه و تلاش برای کاهش فاصله کیفی مدارس از طریق جهت‌دهی منابع و ایجاد تبعیض‌های مثبت خواهد بود.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به مطالب پیش گفته پیشنهاد می‌شود وزارت آموزش و پرورش به‌منظور ایجاد سکویی برای ارزیابی، شفاف‌سازی و پایش عملکرد مدارس و همچنین توزیع متعادل و عادلانه یارانه‌ها، خدمات و امکانات آموزشی و مالی براساس واحد عملیاتی مدرسه، با تجمیع تمامی اطلاعات و آمارهای مربوط به مدارس سراسر کشور، پایگاه جامع اطلاعات مدرسه را ایجاد کند و سپس مبتنی‌بر آن، رتبه‌بندی مدارس را با لحاظ شاخص‌های آموزشی و پرورشی (ازجمله سرانه فضای آموزشی، سرانه فضای پرورشی، وضعیت کمّی‌و‌کیفی نیروی انسانی، تجهیزات آموزشی و پرورشی و ورزشی، خروجی فرایند‌های یاددهی‌– یادگیری، وضعیت و ظرفیت‌های درآمد اختصاصی و وضعیت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی دانش‌آموزان و اولیا آنان) اعمال کند. در این مسیر ضروری است به موارد ذیل دقت شود:

1. تعیین مؤلفه‌های رتبه‌بندی مدارس از‌سوی شورای عالی آموزش و پرورش با رویکرد عدالت ‌آموزشی و توجه به ویژگی‌های مدرسه مورد انتظار سند تحول بنیادین،
2.  در نظر گرفتن وجوه مختلف کارکردی مدرسه (از سطح فضای فیزیکی تا کیفیت معلم و دانش‌آموز) برای سنجش وضعیت مدارس،

3. لزوم سنجش سامانه‌ای و برخط اطلاعات برای کاهش نفوذ شخص‌محور،
4. مراقبت از تعارض منافع در رتبه‌بندی مدارس.

با این تفاسیر پیشنهاد می‌شود که مجلس شورای اسلامی یا شورای عالی انقلاب فرهنگی ماده‌واحده‌ای را با لحاظ تمامی نگرانی‌های فوق به تصویب رساند.

1.مقدمه

تحقق عدالت آموزشی که یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های نظام حکمرانی آموزش و پرورش می‌باشد، نیازمند ملزوماتی است که یکی از مهم‌ترین آنها ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدارس است که در آن با گردآوری تمامی آمارها و اطلاعات مرتبط با مدارس (اعم از اطلاعات سازه و ساختمان، معلمان، دانش‌آموزان، امکانات آموزشی و پرورشی و ورزشی، کیفیت خروجی مدارس و ...) بر‌مبنای شاخص‌های مستنبط از دو کلان شاخص عدالت و کیفیت آموزشی، وضعیت مدارس رصد و از‌این‌حیث نسبت به یکدیگر سنجیده شوند. ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدارس با هدف «رتبه‌بندی مدارس» سبب شناخت دقیقی از مدارس سراسر کشور از نظر ضعف‌ها و قوت‌ها در دسترسی به امکانات آموزشی (اعم از منابع مالی و ساختار و تجهیزات) می‌شود. در پرتوی ایجاد چنین نظامی، سیاستگذار پایه‌ای اطلاعاتی در اختیار خواهد داشت که می‌تواند مبتنی‌بر آن تمام تصمیم‌گیری‌های خود را جهت‌دهی کند. به‌عنوان مشابه‌ای از این امر، می‌توان به نظام دهک‌بندی اقتصادی خانوارها اشاره کرد. دهک‌بندی در نظام حکمرانی با در نظر گرفتن جمیع درآمدها و هزینه‌ها و سایر اطلاعات اقتصادی یک خانوار، واحدی اطلاعاتی ایجاد کرده است که سیاستگذاران آن را پایه‌ای برای اغلب تصمیمات حمایتی و نظام توزیع منابع و امکانات قرار داده‌اند و براساس آن به سنجش وضعیت اقتصادی خانواده‌ها و اثرگذاری تصمیمات حمایتی می‌پردازند و شاخص‌های حاصل از آن، راهنمای سیاست‌های حمایتی و عدالتی است. به همین طریق، ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدارس و به‌تبع رتبه‌بندی مدارس ذیل آن را می‌توان مهم‌ترین بستر اجرای عدالت در آموزش و پرورش بیان کرد. در گزارش حاضر ضمن بررسی ضرورت ایجاد چنین پایگاهی به ضرورت‌ها و الزامات آن و همچنین ابهاماتی که موجب انحراف کارکردی این پایگاه خواهد شد، اشاره می‌شود. همچنین با مرور بر تأکیدهای اسناد بالادستی بر «رتبه‌بندی مدارس» اهدافی را که در این اسناد برای این مهم برشمرده شده است، مرور می‌شود تا از دریچه آن بتوان مهم‌ترین اهداف ایجاد پایگاه جامع اطلاعات مدارس را شناسایی کرد.

2. «رتبه‌بندی مدارس» در اسناد بالادستی

رتبه‌بندی مدارس که از اصلی‌ترین کارکردهای ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدارس است، یکی از راهکارهای مندرج در سند تحول بنیادین آموزش و پرورش می‌باشد که در زیرنظام‌های این سند نیز مورد تأکید قرار گرفته است. در این موارد اهدافی برای رتبه‌بندی مدارس ذکر شده که توجه به آنها روشن‌کننده راه اجرایی این امر و رویکردهای عملیاتی رتبه‌بندی مدارس است. در جدول ذیل موارد مذکور برشمرده شده و سپس به بررسی هر‌یک پرداخته شده است:

جدول ۱. تأکیدات اسناد بالادستی بر رتبه‌بندی مدارس

در‌مجموع اسناد بالادستی اهداف ذیل را برای رتبه‌بندی مدارس در نظر گرفته‌اند:

- شفاف‌سازی عملکرد مدارس،

- ارتقای کیفیت مدارس،

- ارزشیابی و پایش مستمر عملکرد مدارس، مدیران و معلمان براساس استانداردهای آموزشی،

- تقویت انگیزه‌های رقابت منطقی و علمی بین مدارس،

- بستری برای پیش‌بینی و توزیع عادلانه و متوازن منابع و امکانات،

- بستری برای استقرار نظام مالی و بودجه‌ریزی عملیاتی و نتیجه‌محور براساس واحد عملیاتی مدرسه،

- بستری برای شناسایی و برنامه‌ریزی حمایتی از مدارس مناطق محروم و لازم‌التوجه.

علاوه‌بر اهداف فوق که در اسناد بالادستی تصریح شده است، رتبه‌بندی مدارس می‌تواند ساختار و بستری مناسب برای تحقق بسیاری از اهداف اسناد بالادستی و راهکارهای مندرج در سند تحول بنیادین قرار گیرد که در ادامه به توضیح این موارد پرداخته خواهد شد.

3.نتایج حاصل از ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدارس کشور و رتبه‌بندی مدارس براساس آن

رتبه‌بندی مدارس مبتنی‌بر پایگاه اطلاعات جامع مدارس کشور می‌تواند در‌مجموع نتایج مهمی همچون آنچه که در ادامه شمرده شده است، در پی داشته باشد:

3-1. شکل‌گیری پایه‌ای اطلاعاتی برای تحقق عدالت آموزشی و توزیع عادلانه امکانات

تحقق آرمان عدالت آموزشی و توزیع عادلانه امکانات در مدارس سراسر کشور پیش‌نیازهایی دارد که از مهم‌ترین آنها گردآوری جامع اطلاعات و سپس رتبه‌بندی مدارس براساس شاخص‌هایی است که به‌صورت نظام‌مند میزان دسترسی یا عدم دسترسی مدارس را به امکانات و کیفیت آموزشی مناسب، مشخص می‌کند. در این صورت است که سیاستگذار و برنامه‌ریز آموزشی با در اختیار داشتن پایه‌ای از اطلاعات و آمار، می‌تواند سیاست‌ها و برنامه‌‌ریزی‌های خود را در راستای کاهش شکاف‌ها و بی‌عدالتی‌ها جهت‌دهی کند تا با توزیع متوازن و عادلانه امکانات مدارس به سطح مطلوبی از کیفیت و عدالت دست یابد.

3-2. بسترسازی برای اجرای سیاست مدرسه‌محوری

الگوی «مدرسه‌محوری»، الگویی است که از سال‌های پیش مورد توجه کارشناسان حوزه آموزش و پرورش بوده و در سند تحول و زیرنظام‌های آن نیز مستقیم و غیرمستقیم بر ضرورت تحقق آن، تأکید شده است. تحقق این هدف مستلزم زیرساخت‌هایی است که از مهم‌ترین آنها امکان رصد جامع و دقیق مدارس سطح کشور است که ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدارس این مهم را محقق خواهد کرد. ایده اصلی الگوی مدرسه‌محوری نیز در راستای سیاست کاهش تمرکزگرایی در ستاد آموزش و پرورش، مبتنی‌بر کاهش مسئولیت‌های ستاد و سپردن آنها به صف (مدرسه) است؛ اگر مدارس صرفاً اجراکننده قوانین و بخشنامه‌های ستادی باشند و در یک رویکرد تمرکزگرا نتوانند هیچ اعمال نظر یا خلاقیتی از خود داشته باشند، ارزیابی و رتبه‌بندی آنها بی‌فایده و اساساً بی‌معناست. هنگامی رتبه‌بندی و رقابت حاصل از آن منجر به تحرک و پیشرفت می‌شود که سطحی از اختیار به مدارس داده شود تا در چارچوب قوانین و ضوابط و در راستای تحقق اهداف آنها از خلاقیت‌های خود استفاده کنند.

3-3. شناسایی دقیق مدارس لازم‌التوجه و پرهیز از حمایت‌های سلیقه‌ای

هنگامی‌که سیاستگذاران آموزشی و تخصیص‌دهندگان بودجه آموزش و پرورش تصویر واضح و متقنی از مدارس نقاط مختلف کشور و کاستی‌های آنها نداشته باشند؛ اساساً نمی‌توانند نظام سیاست‌ها و تخصیص بودجه خود را در راستای توجه بیشتر به مدارس لازم‌التوجه ساماندهی کنند و شرایطی به‌وجود خواهد آمد که بودجه تخصیص‌یافته در حالتی غیربهینه و گاهی با تصمیمات سلیقه‌ای ناشی از عدم اشراف دقیق به وضعیت موجود به‌گونه‌ای توزیع می‌شود که نه‌تنها منجر به بهبود وضعیت مدارس محروم و لازم‌التوجه نمی‌شود؛ بلکه باعث بغرنج‌تر شدن وضع مدارس محروم و لازم‌التوجه و تعمیق شکاف بی‌عدالتی خواهد شد. تحقق پایگاه اطلاعات جامع مدارس و رتبه‌بندی مدارس بر‌مبنای شاخص‌های کیفیت و عدالت آموزشی، منجر به شناسایی دقیق مدارسی که نیازمند حمایت‌ها و توجهات بیشتری هستند، می‌شود و از حمایت‌های سلیقه‌ای جلوگیری می‌کند.

3-4. ایجاد واحدی اطلاعاتی برای بودجه‌ریزی عملیاتی و توزیع سرانه مدارس

بودجه‌ریزی عملیاتی یک فرایند مدیریتی است که در آن هزینه‌های مربوط به فعالیت‌های عملیاتی یک سازمان برای یک دوره زمانی مشخص‌- معمولاً یک‌ساله‌- برنامه‌ریزی، تعیین و کنترل می‌شود. بودجه‌ریزی عملیاتی با مجهز کردن تصمیم‌گیران به اطلاعات بهتر دربـاره نتـایج هـر برنامه و کل برنامه‌هایی که برای نیل به اهداف مشترکی به‌کار می‌روند، توانایی تصـمیم‌گیـران را در ارزیابی درخواست‌های بودجه‌ای دستگاه‌های اجرایی افزایش می‌دهد [4]. هدف اصلی این نوع بودجه‌‌ریزی، بهبود مدیریت مالی و اقتصادی سازمان است تا از منابع مالی خود بهینه‌تر استفاده کند و به بهره‌وری بیشتری دست یابد. در این شیوه، عملیات روزمره سازمان ازجمله هزینه‌های نیروی انسانی، مواد و تجهیزات، اجاره و اجناس، اداره‌ کلی، تولید و توزیع و... بررسی می‌شود و هدف آن نوعی تخصیص بودجه است که بیشترین کارایی را در سازمان مدنظر ایجاد کند. از بسترهای اولیه و مهم امکان تحقق چنین فرایند بودجه‌ریزی، وجود نظام اطلاعاتی جامعی از واحدهای سازمانی است که بناست به آنها بودجه تخصیص یابد. پایگاه اطلاعات جامع مدارس، با ایجاد چنین نظام اطلاعاتی از مدارس تحت مدیریت وزارت آموزش و پرورش، بستر اولیه مورد نیاز را برای بودجه‌ریزی عملیاتی محقق می‌سازد.

3-5. ایجاد بستری برای سنجش کارکنان مدرسه (اجرایی و آموزشی)

در ماده (۳) آیین‌نامه انتخاب و انتصاب مدیران مدارس مصوب شورای عالی آموزش و پرورش[5]، شرایط و صلاحیت‌های مدیر مدرسه درج شده است. طبیعتاً مجموع این شایستگی‌ها، بایستی خود را در واحد تحت مدیریت، که همان مدرسه است، نشان دهد. از این رو گردآوری اطلاعات جامع مدرسه و رتبه‌بندی مدارس براساس آنها در‌واقع به‌نوعی کیفیت‌سنجی و رتبه‌بندی مدیریت و کادر اجرایی و آموزشی مدارس بر اساس واقعیات و امکانات مدارس نیز است. مدیر، معلمان و معاونانی که از شایستگی‌ها و توانایی‌های بالاتری برخوردار باشند، تبعاً مدرسه‌شان نیز در جایگاه بهتری قرار خواهد گرفت. لذا می‌توان رتبه مدرسه را به‌عنوان معیاری مهم برای سنجش کیفیت مدیریت مدرسه و کارکنان و کارمندان آموزشی و اجرایی آن نیز قرار داد. به‌ویژه از آنجا که تمامی امکانات مدارس نیز در این پایگاه موجود است، مدیریت مدرسه به شکل عادلانه و با توجه به جوانب مختلف امکانات و شرایط دانش‌آموزی آن، سنجیده خواهد شد.

3-6. ایجاد رقابت منطقی و عالمانه بین مدارس در مسیر پیشرفت

رتبه‌بندی مدارس براساس شاخص‌های دقیق و قابل اندازه‌گیری انجام می‌شود و معیاری برای تمام تصمیم‌گیری‌ها به‌ویژه تخصیص بودجه در جهت تحقق عدالت آموزشی و نظام پاداش در قبال پیشرفت مدرسه به‌عنوان محرک انگیزه کادر مدرسه، در آموزش و پرورش است. مدارس مختلف تلاش‌ می‌کنند تا با نزدیک کردن خود به شاخص‌های رتبه‌بندی مدارس در جایگاه بهتری در این نظام رتبه‌بندی قرار بگیرند تا بتوانند از مشوق‌ها و امتیازاتی که برای مدارس پیشرو در نظر گرفته شده، استفاده کنند. به‌این‌ترتیب نوعی رقابت منطقی و عالمانه بین مدارس به‌وجود می‌آید که در یک فرایند خودتنظیمی مثبت، لحظه‌به‌لحظه در جهت ارتقای خود و پیشی گرفتن از دیگر مدارس تلاش کنند.

3-7. فراهم کردن امکان نسبت‌سنجی وضعیت مدارس با اهداف ترسیم‌ شده در سند تحول و زیرنظام‌های آن

تحقق اهداف نظام آموزش و پرورش نیازمند تعریف شاخص‌های عملیاتی در ذیل اهداف ترسیم شده و پایش مستمر مدارس از جهت میزان تحقق این شاخص‌هاست. پایگاه اطلاعات جامع مدارس و سپس رتبه‌بندی مدارس براساس شاخص‌های مستخرج از سند تحول و زیرنظام‌های آن، می‌تواند در یک فرایند سنجش مستمر و منظم، مدارس را در نسبت با اهداف مذکور رتبه‌بندی کرده و امکان نظارت و ارزیابی را برای مسئولان فراهم سازد.

3-8. شفاف‌سازی عملکرد مدارس و ایجاد امکان مطالبه‌گری و مشارکت از‌سوی والدین

ایجاد امکان دسترسی عمومی همه ذی‌نفعان مدرسه‌- والدین، کادر آموزشی و اداری و ...،‌ به پایگاهی که در آن همه مدارس براساس شاخص‌های کمّی‌و‌کیفی مبتنی‌بر سند تحول، رتبه‌بندی شده‌اند می‌تواند منجر به این امر شود که مختصات و اطلاعات مدارس (به‌جزء اطلاعات محرمانه و آنچه که حریم شخصی معلمان و مدیران به‌حساب می‌آید) در یک فرایند شفاف و بدون ابهام، در دسترس عموم قرار گیرد. در این‌ صورت است که والدین و دانش‌آموزان نیز می‌توانند تصویر دقیق و واضحی از وضعیت آموزشی و پرورشی مدارس داشته باشند تا براساس آن بتوانند ضمن نظارت مردمی بر عملکرد مدرسه و مطالبه ارتقای آن از مسئولان و کادر مدیریتی آن، بتوانند مدرسه مطلوب فرزند خود را انتخاب کنند و مدرسه را در جهت نزدیک‌تر شدن به شاخص‌ها و ارتقا در نظام رتبه‌بندی یاری دهند.

3-9. ایجاد بستری برای تدقیق کمک‌های خیرین و نهادهای خیریه در ساخت، بازسازی و تجهیز مدارس

استفاده درست و هدفمند از کمک‌های خیرین در ساخت، بازسازی و تجهیز مدارس، نیازمند داشتن اطلاعاتی دقیق و منسجم از امکانات و تجهیزات مدارس مختلف است که در پایگاه اطلاعات جامع مدارس جلوه خواهد کرد. از‌سویی با رتبه‌بندی مدارس می‌توان به‌صورت دقیق، مدارسی را که نیاز بیشتری به کمک‌های خیریه دارند، مشخص کرد و با ساماندهی این کمک‌ها از اتلاف و استفاده بدون اولویت از منابع مالی موجود که منجر به توسعه نامتوازن و وجود بیش از حد امکانات آموزشی در مناطقی خاص در‌عین کمبود شدید این امکانات در مناطقی دیگر می‌شود، جلوگیری کرد.

4.ابهامات پایگاه اطلاعات جامع مدارس و رتبه‌بندی مدارس براساس آن

منتقدان رتبه‌بندی مدارس که از اصلی‌ترین کارکردهای ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدارس می‌باشد، دلایلی را برای مخالفت خود با این طرح بیان می‌کنند که به‌نظر می‌رسد بیشتر ناشی از کژفهمی مسئله یا نگاه از دریچه‌ای خاص به آن است. در‌عین‌حال، برخی انتقادات مطرح شده، نگرانی‌هایی به‌جا بوده که نیازمند ایجاد سازوکارهایی برای جلوگیری از آسیب‌های مطروحه است. در ادامه تلاش می‌شود برخی از ابهامات مذکور شفاف گردد و جدی‌ترین انتقادات در این خصوص مرور شود تا از گذرگاه آن ضروریات اجرای طرح عیان شود.

4-1. رتبه‌بندی عامل تنوع مدارس

برخی از منتقدان بر این باور هستند که رتبه‌بندی مدارس در‌نهایت به ایجاد تنوع بیشتر در مدل‌های مدارس، براساس رتبه‌ای که هر مدرسه در آن قرار می‌گیرد، می‌شود. در‌حالی‌که در رتبه‌بندی، قرار به ایجاد گونه جدیدی از مدارس نیست؛ بلکه ناظر به سنجش وضع فعلی کیفیت مدارس و میزان دسترسی آنان به ملزومات آموزش با کیفیت است و حاصل نهایی آن نیز افزایش کیفیت، ارتقای سطح و کاهش فاصله مدارس می‌باشد. با منطق این منتقدان اساساً هر‌گونه سنجش و پایش از‌آنجا‌که موجب تمایز مدارس از حیث کیفی و عملکردی می‌شود، باید منتفی شود که عملاً پذیرفته نیست.

4-2. رتبه‌بندی عامل رقابت‌های مخرب و نابه‌جا

نگاهی دیگر به رتبه‌بندی، آن را عاملی می‌داند که موجب رقابت‌های مخرب و نابه‌جا در آموزش و پرورش خواهد شد و به بازاری شدن بیش‌از‌پیش آموزش و پرورش بینجامد. این نگاه، نگاهی بدبینانه به اساس رقابت است. در‌حالی‌که رقابت می‌تواند سازنده و پیش‌برنده باشد و انگیزه‌های لازم در مدارس و مدیران و کارکنان آن را فراهم کند و از‌این‌حیث بستری برای سرعت بخشیدن به شاخص‌های عملکردی باشد. به‌ویژه آنکه رتبه‌بندی با معین کردن امکانات هر مدرسه، بستری برای رقابت عادلانه نیز مهیا خواهد کرد.

4-3. رتبه‌بندی بستر تعمیق ناعدالتی و بودجه‌ریزی ناعادلانه

گروهی از منتقدان مدعی آن هستند که رتبه‌بندی مدارس اگر مبنای توزیع منابع قرار گیرد، مدارس دارای رتبه‌های بالا به‌واسطه عملکرد بهتر در شاخص‌های مدنظر سیاستگذار، منابع بیشتری را هم جذب می‌کنند، که این منجر به افزایش ناعدالتی و توزیع ناعادلانه‌تر منابع خواهد شد. این نگرانی ازجمله ضروریات و الزاماتی است که باید مد‌نظر مجریان طرح و سیاستگذاران قرار گیرد. به‌عبارت ‌دیگر، رتبه‌بندی مدارس دو رو دارد که یک روی آن می‌تواند موجب کاهش بی‌عدالتی و روی دیگر آن می‌تواند موجب افزایش بی‌عدالتی شود و این نیازمند مراقبت ویژه است. بر این اساس سیاستگذار، ناظر و مجری باید در خط‌‌مشی‌گذاری، اجرا و سپس نظارت به‌گونه‌ای عمل کنند که پایگاه اطلاعات جامع مدارس و نظام رتبه‌بندی، عاملی برای دقت در جهت‌دهی منابع و امکانات به‌سمت مدارس لازم‌التوجه قرار گیرد و از اتلاف منابع در مدارس و اعمال سلیقه در سرانه‌های آموزشی جلوگیری شود. از‌سوی دیگر باید امتیازات ویژه و تبعیض‌های مثبتی به‌نفع مدارس سطح پایین‌تر در نظر گرفت که این مدارس بتوانند خود را از تمامی وجوه ارتقا دهند تا به تدریج شکاف بین مدارس با رتبه بالا و رتبه پایین کاهش یابد.

4-4. شکلی (صوری) شدن عملکرد مدیران و کارکنان مدارس

از دیگر نگرانی‌های به‌جا در نظام رتبه‌بندی که باید مدنظر سیاستگذاران قرار گیرد، شکلی شدن عملکرد مدیران براساس شاخص‌های نظام رتبه‌بندی مدارس است. گروهی بر این باورند که ایجاد رقابت بر سر شاخص‌های کلی موجب آن خواهد شد که مدیرانی صرفاً به فکر تأمین شاخص‌ها از طریق کارهای شکلی و نمایشی برای اخذ امتیاز بالاتر شوند و از کیفیت‌بخشیهای عمیق به فرآیندهای یاددهی- یادگیری غفلت کنند. این نگرانی، نگرانی مهمی است که باید در حین شاخص‌گذاری‌های سنجش عملکرد مد‌نظر قرار گیرد.

5.الزامات و ضروریات سیاستی «رتبه‌بندی مدارس»

ایجاد پایگاه اطلاعات جامع مدرسه با هدف تحقق نظام رتبه‌بندی مدارس، دارای لوازمی است که بدون در نظر گرفتن و تأمین آنها، تحقق مطلوب، ممکن نخواهد بود و چه‌بسا اثراتی سوء در راستای تعمیق نابرابری‌های آموزشی به‌همراه داشته باشد. به این جهت در ادامه به ذکر مهم‌ترین الزامات این مسئله پرداخته می‌شود:

5-1. تعیین مؤلفه‌های رتبه‌بندی مدارس از‌سوی شورای عالی آموزش و پرورش با رویکرد عدالت‌آموزشی و توجه به ویژگی‌های مدرسه مورد انتظار سند تحول بنیادین

رتبه‌بندی مدارس در مرحله نخست نیازمند تعریف شاخص‌هایی برای سنجش وضعیت مدارس است. این شاخص‌ها باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که گویا و بیان‌گر میزان عدالت آموزشی و دسترسی به امکانات آموزشی با‌کیفیت باشد. همچنین این شاخص‌ها باید کاملاً کمّی، قابل سنجش به‌شکلی ملموس و همراه با تعیین استانداردهای دقیق باشد تا امکان هر‌گونه تفسیر شخصی در آنها و مداخله سلیقه‌ای و همچنین سندسازی برای کار نمایشی مسدود شود.

از‌سوی دیگر، از‌آنجا‌که این شاخص‌ها ملاک ارزیابی مدیران و مدارس خواهد بود و به‌صورت ناخودآگاه تمامی برنامه‌ریزی‌های یک مدرسه را جهت‌دهی می‌کند، باید همسو و هم‌جهت با ویژگی‌های مدرسه مورد انتظار سند تحول بنیادین تعریف شود تا در بلندمدت تمامی برنامه‌های مدیران و مدارس در مسیر تحقق سند تحول بنیادین قرار گیرد.

5-2. در نظر گرفتن وجوه مختلف کارکردی مدرسه (از سطح فضای فیزیکی تا کیفیت معلم و دانش‌آموز) برای سنجش وضعیت مدارس

شاخص‌های تعریف شده باید وجوه مختلف کارکردی مدرسه را دربرگیرد. به‌عنوان نمونه انتظار می‌رود شاخص‌های تعریف شده وجوه ذیل را شامل شود:

- امکانات فیزیکی و تجهیزات مدارس (عرصه و اعیان مدارس، سرانه آموزشی، پرورشی و ورزشی مدرسه، امکانات و تجهیزات آموزشی و کمک‌آموزشی، میزان دسترسی مدرسه به اینترنت و سایر فناوری‌ها و تکنولوژی‌های آموزشی، تجهیزات سرمایشی و گرمایشی، تجهیزات آزمایشگاهی لازم، وضعیت کتابخانه مدرسه، وضعیت سرویس‌های بهداشتی و ...)،

- کمّیت و کیفیت نیروی انسانی (نسبت تعداد دانش‌آموز به معلم در مدرسه، تعداد کادر اجرایی مدرسه، نسبت تعداد دانش‌آموز به مربی پرورشی، نسبت تعداد دانش‌آموز به مربی تربیت‌بدنی، نسبت تعداد دانش‌آموز به مراقب بهداشت، میانگین سنی معلمان، نحوه و قالب استخدامی معلمان، میانگین رتبه‌ معلمان و ...)،

- تحقق فرایند یاددهی‌- یادگیری (میانگین نمرات دانش‌آموزان مدرسه، میزان قبولی‌ها و مردودی‌ها در هر پایه، میانگین گذر تحصیلی، میزان قبولی دانش‌آموزان در مدارس خاص همچون سمپاد و نمونه دولتی، میزان تحقق ساعات آموزشی و اهداف برنامه درسی مصوب در سند برنامه‌ ملی درسی و ...)،

- شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی دانش‌آموزان و خانواده‌ها (دهک‌های اقتصادی خانواده‌های دانش‌آموزان، میزان شاخص‌های سلامت دانش‌آموزان، میزان تحصیلات اولیای دانش‌آموزان، میزان دسترسی دانش‌آموزان به منابع یادگیری در منزل، میزان احساس گرسنگی و خستگی دانش‌آموزان در بدو ورود به مدرسه، انگیزه دانش‌آموزان و ...).

5-3. لزوم سنجش سامانه‌ای و برخط اطلاعات برای کاهش نفوذ شخص‌محور

هر آنچه که بتوان با سامانه‌ای کردن فرایند‌های رتبه‌بندی مدارس از مداخله‌های انسانی که شائبه‌برانگیز خواهد بود، کاست، می‌توان مدعی بود که رتبه‌بندی مدارس به واقعیت میدان نزدیک‌تر است. همچنین لازم است که سامانه در نظر گرفته ‌شده برای این امر به‌صورت برخط و متصل به سایر سامانه‌های داده‌ای آموزش و پرورش باشد تا به‌محض تغییر در معلمان، دانش‌آموزان یا امکانات یک مدرسه، وضعیت رتبه مدرسه را به‌روزرسانی و رصد لحظه‌ای کرد.

5-4. مراقبت از تعارض منافع در رتبه‌بندی مدارس

از‌آنجا‌که رتبه‌بندی مدارس در‌نهایت موجب ارزیابی عملکرد مدیران در سطوح مختلف آموزش و پرورش خواهد شد، به‌منظور جلوگیری از تعارض منافع و کاهش تمرکزگرایی در وزارت آموزش و پرورش، توصیه می‌شود این وظیفه به نهادی خارج از آموزش و پرورش یا ذیل شورای عالی آموزش و پرورش سپرده شود و امکان دسترسی دستگاه‌های ناظر بیرونی همچون کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس شورای اسلامی، سازمان برنامه‌ و بودجه و سازمان اداری و استخدامی به سطوح مختلف این سامانه فراهم آید.

6.جمع‌بندی و ارائه پیش‌نویس طرح تقنینی

نظر به تأکید اسناد بالادستی نظام آموزش و پرورش و فواید متعدد مترتب بر تحقق نظام «رتبه‌بندی مدارس»، پیشنهاد می‌شود ماده‌واحده ذیل به تصویب مجلس شورای اسلامی یا شورای عالی انقلاب فرهنگی برسد:

ماده‌واحده‌- در راستای راهکار 19-3 سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، ‌آموزش و پرورش موظف است به‌منظور ایجاد سکویی برای ارزیابی، شفاف‌سازی و پایش عملکرد مدارس و همچنین توزیع متعادل و عادلانه یارانه‌ها، خدمات و امکانات آموزشی و مالی براساس واحد عملیاتی مدرسه با رویکرد ارتقای مدارس مناطق محروم و کاهش شکاف‌های عدالتی، با تجمیع تمامی اطلاعات و آمارهای مربوط به مدارس سراسر کشور، پایگاه جامع اطلاعات مدرسه را با نظارت شورای عالی آموزش و پرورش ایجاد کند و سپس مبتنی‌بر آن، رتبه‌بندی مدارس را با لحاظ شاخص‌های آموزشی و پرورشی (ازجمله سرانه فضای آموزشی، سرانه فضای پرورشی، وضعیت کمّی‌و‌کیفی نیروی انسانی، تجهیزات آموزشی و پرورشی و ورزشی، خروجی فرایند‌های یاددهی‌– یادگیری، وضعیت و ظرفیت‌های درآمد اختصاصی و وضعیت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی دانش‌آموزان و اولیای آنان) اعمال کند. وزارت متبوع مکلف است، آیین‌نامه رتبه‌بندی مدارس را سه ماه پس از تصویب این قانون تدوین و در مراجع ذی‌صلاح به تصویب رساند.

تبصره «۱»- پایگاه اطلاعات جامع مدارس که مبنای رتبه‌بندی مدارس است، در ابتدای تابستان هر سال و پیش از آغاز ثبت نام مدارس به‌روزرسانی می‌شود و تنها رتبه احراز شده هر مدرسه به اطلاع عموم می‌رسد.

تبصره «۲»- به‌منظور نظارت‌های پسینی و مقابله با تعارض منافع پس از استقرار پایگاه اطلاعات جامع مدارس و نظام رتبه‌بندی مدارس، آموزش و پرورش مکلف است دسترسی کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس شورای اسلامی، سازمان برنامه و بودجه و سازمان اداری و استخدامی را به سطوح مختلف این پایگاه فراهم آورد.