۱. مقدمه

در گزارش حاضر اهم شاخص‌های بخش آب در سه‎ماهه نخست سال 1403 مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف، طی فصل بهار تشریح شده ‌است. در این راستا با استفاده از شاخص‌های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه فصل بهار و 9‌ماهه منتهی به خردادماه سال آبی 1403-1402 (از ابتدای مهرماه سال 1402 تا پایان خردادماه سال 1403)، وضعیت بارش، دما، خشک‌سالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده ‌است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه‌ماهه ابتدایی سالجاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه‌بر این، ضمن پرداختن به اهم وقایع بخش آب در فصل بهار سال 1403، اعتبارات این بخش براساس قانون بودجه سال 1403 ارائه و مقاصد مدنظر برای هزینه‌کردهای بودجه‌ای اشاره شده تا بتوان به اولویت‌های اعتباری- عملیاتی مدنظر سیاستگذاران کشور در بخش آب آگاهی یافت.

۲. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب

وضعیت کلی بخش آب کشور با استفاده از داده‌های آب و هواشناسی مربوط به سه‌ماهه اول سال 1403 و همچنین 9 ماهه منتهی به خردادماه سال آبی 1403-1402 در جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1. وضعیت شاخص‌های کلان بخش آب کشور در سه‌ماهه اول سال 1403 (سال آبی 1403-1402)

* آمارها تا روز 1 تیرماه است.

مآخذ: [1]، [2]، [3]، [4]، [5] و [6].

۳. تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب

در این بخش از گزارش، شاخص‌های کلان بخش آب از‌جمله شاخص‌های آب و هواشناسی، وضعیت ذخایر آبی و تولید برقابی سدها و همچنین میزان تخصیص اعتبارات تخصیص یافته طی سه‌ماهه اول سال 1403 ارائه می‌شود.

بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی کشور نشان ‌می‌دهد میانگین بارش کل کشور در سه‌ماهه بهار سال 1403 نسبت به مدت مشابه سال گذشته با افزایش بیش از 100 درصدی مواجه شده و نه‌تنها کم‌بارشی زمستان سال قبل را جبران کرده، بلکه کشور را در شرایط ترسالی قرار داده است [1 و 2]. بارش‌های مناسب بهاری شرایط ترسالی را در اکثر استان‌های کشور به دنبال داشته و توزیع رخدادهای بارش در کل فصل بهار نیز سبب بهبود شرایط برای کشت دیم شده است. همچنین پوشش گیاهی، متأثر از بارش‌های مناسب بهاری در سال 1403، نسبت به سه سال گذشته با افزایش همراه بوده که همین امر در کنار مزایای آن، ازجمله کاهش گردوخاک‌های با منشأ داخلی، ریسک وقوع آتش‌سوزی‌ها در فصل خشک را بیشتر خواهد کرد. میزان کل بارندگی کشور در 9 ماهه اول سال آبی 1403-1402، (تا 31 خردادماه سال 1403)، 242 میلی‌متر بوده که نسبت به میانگین بلندمدت 2 درصد افزایش داشته و میزان بارش‌ها در 27 استان کشور بیشتر از میانگین بلندمدت بوده است. با توجه به آمار بارش بلندمدت، به‌طور متوسط حدود یک‌چهارم از حجم بارش سال آبی نرمال در فصل بهار تأمین می‌شود، اما در سال آبی جاری، حدود 42 درصد از کل حجم بارش سال آبی در فصل بهار تأمین شده است [2].

در فصل بهار سال جاری میانگین دمای کشور به میزان 0/2 درجه سلسیوس بیشتر از میانگین دمای بلندمدت فصل بهار بوده است. افزایش میانگین دمای فصل بهار نسبت به بلندمدت اگرچه به‌شدت افزایش میانگین دما در دو فصل قبل از آن نبود، اما همچنان نشان‌دهنده روند افزایشی دما در سطح کشور است. به‌جز استان کرمان با شرایط نرمال و استان فارس که با کاهش جزئی دما نسبت به میانگین بلندمدت بهار مواجه شده‌اند، سایر استان‌ها افزایش دمای 0/1 تا 1/5 درجه سلسیوس نسبت به میانگین بلندمدت فصل بهار را تجربه کرده‌اند. افزایش دما در مناطق شمال غرب، غرب و نوار ساحلی شمال کشور بیشتر از سایر مناطق بوده است و در این میان استان گیلان با افزایش 1/5 درجه سلسیوس نسبت به میانگین، در صدر قرار دارد [2]. با توجه به اینکه پاییز سال گذشته گرم‌ترین فصل پاییز ثبت شده بوده و میانگین دمای فصل زمستان سال گذشته هم نسبت به بلندمدت بیشتر بود، سال آبی جاری را می‌توان یکی از سال‌های آبی گرم محسوب کرد. با توجه به پیش‌بینی‌های صورت گرفته توسط سازمان جهانی هواشناسی، این روند در چهار سال پیش‌رو همچنان پابرجا خواهد بود [7] و لذا تجربه دمای فصلی بالاتر از میانگین در فصول آتی نیز مورد انتظار است.

با توجه به اینکه برای سنجش صحیح خشک‌سالی، بررسی دو پارامتر بارش و دما معیار بهتری از وضعیت خشک‌سالی به‌دست خواهند داد، از پارامتر SPEI استفاده شده است. براساس این پارامتر، کشور بعد از سه سال، در سال 1403 از خشک‌سالی خارج شده و شرایط ترسالی متوسط را تجربه کرده است. در فصل بهار سالجاری، در بیشتر مناطق کشور به‌ویژه استان‌ها و مناطق واقع در امتداد زاگرس ازجمله جنوب آذربایجان غربی، کردستان، همدان، کرمانشاه تا استان فارس و غرب هرمزگان، شرایط نرمال تا ترسالی متوسط برقرار بوده است. همچنین شمال‌شرق کشور و عمده مناطق استان‌های مازندران، کرمان، خراسان جنوبی، سیستان‌وبلوچستان، اصفهان و یزد نیز وضعیت نرمال و ترسالی داشته‌اند. مناطق با وسعت کمتر، اما با پراکنش بالا در سطح کشور ازجمله قسمت‌هایی از استان‌های شمال غرب کشور، گیلان، دامنه‌های جنوبی البرز، مناطق مجاور مرز در استان‌های کرمانشاه، ایلام و خوزستان و مناطق واقع در غرب استان سیستان‌وبلوچستان و شرق کرمان نیز دچار خشک‌سالی خفیف تا متوسط شده‌اند [2].

در سطح کشورهای منطقه، میانگین دمای فصل بهار در افغانستان نسبت به بلندمدت کاهش یافته و خنک‌تر بوده، همچنین در عمده مناطق پاکستان نیز شرایط دمایی نرمال و در شمال این کشور، بهار به نسبت خنک‌تری حادث شده است. در ایران نیز به‌جز مناطق واقع در شمال غرب، سواحل شمالی و نقاطی پراکنده در مرکز کشور که با افزایش دما روبه‌رو شده‌اند، در سایر مناطق، شرایط دمایی نزدیک به نرمال برقرار بوده است. در فصل بهار سالجاری، منطقه خلیج‌فارس و دریای عمان نیز با تغییرات دمایی قابل‌توجهی نسبت به میانگین دمایی بلندمدت فصل بهار مواجه نشده‌اند. به‌جز این مناطق، سایر مناطق غرب آسیا و شمال شرق آفریقا با افزایش دما نسبت به میانگین بلندمدت در فصل بهار مواجه شده‌اند. همچنین در غرب آسیا، متأثر از بارش‌های سنگین اواخر اردیبهشت‌ماه، سواحل خلیج‌فارس و دریای عمان، نیمه جنوبی ایران، مرکز و جنوب عراق، قسمت‌های گسترده‌ای از شبه‌جزیره عربستان، مناطق مرکزی و جنوبی افغانستان و نیمه غربی پاکستان با رواناب‌های قابل‌توجه مواجه شده‌اند و در این مناطق متوسط بارش فصل بهار، بعضاً بیش از 100 درصد نسبت به بارش بلندمدت فصلی افزایش یافته است [3]. با لحاظ هر دو پارامتر بارش و دما و در نظر گرفتن شاخص خشک‌سالی، وضعیت افغانستان مطلوب ارزیابی شده و این کشور در شرایط ترسالی و نرمال قرار دارد. در حوضه‌های آبریز مرزی غرب کشور نیز با توجه به شرایط عمدتاً نرمال در عراق و شرق ترکیه، رودخانه‌های دجله و فرات در شرایط مطلوبی از منظر آبدهی قرار دارند. متأثر از وضعیت مناسب بارش و ترسالی در سرچشمه رودخانه‌های دجله و فرات و با توجه به شرایط نرمال در عمده مناطق عراق و خشک‌سالی خفیف در غرب این کشور و خشک‌سالی متوسط در شرق سوریه، می‌توان کاهش نسبی گردوخاک ورودی به کشور از مرزهای غربی و جنوب‌غربی را انتظار داشت. در شمال غرب کشور نیز حوضه آبریز رودخانه ارس شرایط نرمال و ترسالی خفیف را تجربه کرده که این وضعیت سهم بسزایی در تأمین آبدهی نرمال و مطلوب رودخانه ارس خواهد داشت.

در سطوح گسترده‌تر نیز، مناطق جنوب غربی آسیا عمدتاً وضعیت ترسالی را در فصل بهار سال 1403 تجربه کرده‌اند. متأثر از بارش‌های چشمگیر در این فصل، عمده مناطقی مانند جنوب ایران، افغانستان، شمال قزاقستان، جنوب روسیه و جنوب غربی چین، یک فصل مرطوب و شرایط ترسالی را تجربه کرده‌اند. بااین‌حال، خشک‌سالی عمدتاً متوسط تا شدید در جنوب شرقی و شرق اروپا، شمال شرق آفریقا، شمال غرب چین و جنوب هند ادامه یافته است [3].

در‌خصوص وضعیت سدهای کشور، طی 9 ماهه منتهی به خردادماه سال 1403، حجم آب موجود در مخازن حدود 34 میلیارد مترمکعب (65 درصد پرشدگی) بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 9 درصد افزایش داشته است. بیشترین درصد اختلاف ذخیره (مثبت) نسبت به مدت مشابه سال گذشته مربوط به سدهای استان گلستان بوده به‌نحوی‌که این سدها از شرایط تقریباً خشک خارج شده و پرشدگی آنها به بیش از 60 درصد رسیده است. مجموعه سدهای واقع در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، سدهای تهران و سدهای زنجیره کارون نیز با افزایش درصد پرشدگی نسبت به سال قبل مواجه شده یا در شرایط مطلوبی قرار دارند. به همین سبب انتظار می‌رود امکان تخلیه آب به‌منظور تأمین حقابه دریاچه ارومیه تسهیل شده و در استان تهران نیز سهم منابع آب سطحی در تأمین نیازهای شرب کلان‌شهر تهران افزایش یابد. همچنین در زنجیره کارون، می‌توان نقش‌آفرینی تولید برقابی، بدون ایجاد مشکلات خاص برای تأمین نیازهای آبی در فصل‌های آینده را انتظار داشت. همچنین متأثر از بارش‌های قابل‌توجه بهار سال 1403 در افغانستان، شرایط سد دوستی بر روی رودخانه هریرود و چاه‌نیمه‌های واقع در انتهای حوضه رودخانه مشترک و مرزی هیرمند، نسبت به چند سال گذشته بهبود یافته است. متأثر از آب‌گیری چاه‌نیمه‌های سیستان (اگرچه همچنان ایران حتی نصف حقابه خود، براساس معاهده هیرمند را دریافت نکرده)، می‌توان وقوع تنش آب شرب در شمال استان سیستان‌وبلوچستان را تا پایان سالجاری منتفی دانست. با وجود این، سدهای تنگوئیه سیرجان و نسا در استان کرمان، ساوه و کمال‌صالح در استان مرکزی و استقلال در استان هرمزگان، با افت حجم آب و کاهش درصد پرشدگی نسبت به مدت مشابه سال قبل مواجه شده‌اند.

در فصل بهار، مجموع تولید برقابی کشور معادل 7068 هزار مگاوات- ساعت و سهم تولید برقابی از کل تولید برق کشور به‌طور متوسط 7/1 درصد بوده است. در ماه‌های فصل بهار میزان تولید برقابی روندی رو به رشد داشته، به‌طوری‌که از 1511 هزار مگاوات- ساعت در فروردین‌ماه به 3293 هزار مگاوات- ساعت در خردادماه افزایش یافته است. روند افزایشی میزان تولید و سهم برقابی از کل تولید برق کشور، متأثر از روند افزایشی دما در ماه‌های بهار و رشد تقاضا از یک‌سو، شرایط به نسبت مطلوب حجم مخازن سدهای کشور (نسبت به مشابه سال گذشته) ازسوی‌دیگر است. با وجود این، با توجه به روند افزایشی مصرف برق شبکه سراسری، تداوم روند افزایشی سهم برقابی از کل تولید برق کشور در ماه‌های فصل تابستان مورد انتظار نخواهد بود.

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک‌دارایی‌های سرمایه‌ای در سال 1403 بالغ‌بر 480 هزار میلیون ریال بوده و در بخش ردیف‌های متفرقه برای برخی از برنامه‌ها و طرح‌های بخش آب اعتباری بالغ بر 160 هزار میلیون ریال لحاظ شده است. عمده این اعتبارات همانند سال‌های گذشته مربوط به برنامه‌هایی مانند آبرسانی، سدسازی، ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی، انتقال آب، سامان‌دهی رودخانه‌ها، ساخت تونل، ایجاد تأسیسات فاضلاب و مجتمع‌های آبرسانی روستایی است. در فصل بهار هیچ‌گونه تخصیصی برای اعتبارات بخش آب صورت نگرفته است.

۴. وقایع مهم بخش آب

وقایع مختلف رخ‌ داده در بخش آب، بسته به میزان اهمیت آنها، وضعیت این بخش را در موضوعات مختلف سازه‌ای، مدیریتی، تنش‌های آبی، سرمایه‌گذاری و ... نمایان‌تر کرده و اطلاع از آنها به شناخت بهتر وضعیت این بخش کمک می‌کند. در همین راستا، برخی وقایع مهم بخش آب در فصل بهار سال 1403 را می‌توان به‌شرح ذیل اشاره کرد:

• راه‌اندازی مرکز کنترل و پایش فاضلاب تهران (اسکادا) و افتتاح طرح‌های آبفای تهران [6]،
• وقوع بارش‌های شدید در مناطق زاگرس مرکزی، فارس و اصفهان (اوایل فروردین‌ماه) و آب‌گرفتگی گسترده مناطق جنوب و جنوب شرق کشور در اواخر فروردین‌ماه،
• آغاز عملیات تکمیلی ساخت سد پاشدان ازسوی افغانستان بر روی رودخانه مشترک و مرزی هریرود،
• نخستین عرضه پساب در بورس انرژی،
• انعقاد تفاهم‌نامه تأمین مالی اجرای طرح‌های کلان شیرین‌سازی و انتقال آب خلیج‌فارس و دریای عمان به فلات مرکزی توسط صندوق توسعه ملی به ارزش 1/8 میلیارد دلار [8]،
• افتتاح سد قیزقلعه‌سی با حضور مشترک رؤسای جمهور ایران و جمهوری آذربایجان.
• رخداد سیلاب‌های شهری و وقوع خسارات جانی و مالی در مشهد و فریمان (اواخر اردیبهشت‌ماه)،
• برگزاری دهمین مجمع جهانی آب در بالی اندونزی،
• افتتاح بزرگ‌ترین آب‌شیرین‌کن درون‌سرزمینی دور از ساحل غرب آسیا، در منطقه سیستان‌وبلوچستان، با برداشت از منابع آب زیرزمینی،
• وقوع بارش‌های رگباری، رخداد سیلاب برون‌شهری و بروز خسارات مالی، جانی و زیرساختی ناشی از جریان‌های واریزه‌ای در شهرهای استان مازندران (اواخر خردادماه).

۵. جمع‌بندی و تحلیل

شاخص‌های مهم آب و هواشناسی حاکی از آن است که در فصل بهار سال 1403، میانگین بارش کل کشور نسبت به سال قبل از آن 106 درصد و نسبت به میانگین بارش بلندمدت فصول بهار 67 درصد افزایش داشته است. متأثر از بارش‌های مناسب بهاری حدود 42 درصد از حجم بارش سال نرمال آبی، طی همین فصل رخ داده که این میزان براساس آمار بلندمدت بارش فصل بهار، یک‌چهارم است. همچنین در 9 ماهه اول سال آبی 1403-1402 (اول مهرماه سال 1402 تا پایان خردادماه سال 1403) میانگین بارش در کشور 242 میلی‌متر بوده که نسبت به میانگین بلندمدت، 2 درصد رشد داشته است. درواقع، کشور در فصل بهار با بارش‌های قابل‌توجه در اکثر مناطق مواجه بوده و به‌جز مناطقی از شمال‌غرب و نواحی پراکنده واقع در دامنه جنوبی البرز، سایر مناطق با شرایط عمدتاً نرمال و ترسالی مواجه شده‌اند. در این فصل، میانگین دمای هوای کشور همچنان افزایشی بوده، اما میزان افزایش نسبت به دو فصل قبل از آن، چشمگیر نیست. متأثر از بارش‌های مناسب در سه‌ماه نخست سالجاری، بهار سبز و با پوشش گیاهی خوب به‌وجود آمده که برای جلوگیری از تابستان سیاه، باید تا حد ممکن حوادث منجر به آتش‌سوزی در مراتع و جنگل‌ها را در ماه‌های آتی کنترل کرد.

با وقوع بارش‌های مطلوب بهاری، درصد پرشدگی سدهای کشور با افزایش 9 درصدی نسبت به مدت مشابه سال آبی قبل از آن همراه بوده و حجم ذخایر سدهای کشور تا پایان بهار به حدود 34 میلیارد مترمکعب رسیده است. تولید برقابی نیز در سه‌ماهه نخست بهار روندی افزایشی داشته و به‌طور متوسط 7/1 درصد از سهم کل تولید برق کشور را شامل شده است. همچنین وضعیت عمده سدهای کشور در شرایط مطلوبی قرار گرفته و با توجه به افزایش درصد پرشدگی سد دوستی و چاه‌نیمه‌های سیستان، می‌توان سالی فارغ از تنش آبی در شمال استان سیستان‌وبلوچستان را صرفاً با اتکا به منابع آب چاه‌نیمه‌ها انتظار داشت. همچنین سد دوستی نیز طی سالجاری می‌تواند سهم خوبی در تأمین آب شرب کلان‌شهر مشهد داشته باشد.

علاوه‌بر حاکم بودن شرایط ترسالی در اکثر نقاط ایران، در سراسر کشور افغانستان شرایط ترسالی و نرمال حاکم بوده و این کشور براساس پارامترهای آب و هوایی، در شرایط مطلوبی قرار گرفته است. همچنین در حوضه آبریز ارس در شمال‌غرب کشور نیز شرایط نرمال و ترسالی خفیف حاکم بوده که نقش مهمی در تداوم جریان نرمال این رودخانه دارد. متأثر از شرایط عمدتاً نرمال در سطح کشور عراق و شرق ترکیه، نه‌تنها ظرفیت آبدهی رودخانه‌های دجله و فرات در وضعیت مطلوب قرار گرفته، بلکه احتمال رخداد توفان‌های گردوخاک با منشأ خارجی در مناطق غرب و جنوب غربی ایران نیز نسبت به چند سال گذشته کاهش خواهد یافت.

مجموع اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای بخش آب براساس قانون بودجه سال 1403 بیش از 480 هزار میلیارد ریال بوده که طی فصل بهار، تخصیص اعتباری برای این بخش صورت نگرفته است.