The necessity of monitoring and legislative action to address emerging environmental pollutants

doi:10.22034/report.2024.17072.1875

The necessity of monitoring and legislative action to address emerging environmental pollutants

https://doi.org/10.22034/report.2024.17072.1875

Abstract

Environmental pollutants can be categorized into two groups: conventional and emerging. Pollutants for which identification and monitoring guidelines exist, and permissible environmental limits have been established, are referred to as conventional pollutants.
Pollutants for which identification and monitoring guidelines exist, and permissible limits have been established, are referred to as conventional pollutants. On the other hand, the term emerging pollutants applies to any natural or anthropogenic chemical substance or microorganism that is not typically monitored in the environment but has the potential to enter ecosystems and cause known or suspected adverse effects on the environment or human health.
A review of existing national legislation reveals that, despite general references to air, water, and soil pollutants, emerging pollutants have not received adequate attention. This lack of focus in policymaking for such pollutants has led to health, environmental, and even economic consequences for the country.
Findings from the present study indicate several challenges in managing emerging pollutants, including: -insufficient laboratory infrastructure, -absence of a comprehensive strategy for screening, assessment, monitoring, prohibition, reduction, and treatment, -lack of a structured timeline for revising standards, laws, and regulations, -underutilization of research centers and expert opinions, -overreliance on translated foreign scientific texts, -absence of a centralized database on emerging pollutants, and -inadequate public awareness and communication within the country.

Subjects

خلاصه مدیریتی

بیان‌/ شرح مسئله

آلایند‌های موجود در محیط را می‌توان به دو دسته متعارف و نوظهور دسته‌بندی کرد. آلاینده‌هایی که دستورالعملی برای شناسایی و پایش آنها موجود است و میزان حدود مجاز آنها در محیط تعیین شده‌، متعارف نامیده می‌شوند. از طرف دیگر اصطلاح «آلاینده نوظهور» به هر ماده شیمیایی طبیعی و انسان‌ساخت و یا میکرو‌ارگانیسمی اطلاق می‌گردد که معمولاً در محیط زیست پایش نمی‌شود، اما پتانسیل ورود به محیط و ایجاد اثرات سوء مشخص یا مشکوک بر محیط زیست و یا سلامت انسان را دارد. در طی سالیان اخیر مطالعات گسترده‌ای در‌خصوص اثرات آلاینده‌های نوظهور بر سلامت انسان و محیط زیست انجام شده است. بر‌اساس این مطالعات مواد شیمیایی مختل‌کننده غدد درون‌ریز، باعث کاهش باروری، اثرات رشدی و سایر مشکلات تولید مثل می‌شوند. همچنین آلودگی خاک توسط مواد نفتی، داروها، محصولات مراقبت شخصی، کشاورزی، پسماندهای خانگی، صنایع تولید رنگ، محصولات صنعتی و میکروپلاستیک‌ها، می‌تواند علاوه‌بر کاهش باروری خاک و آلودگی آب‌های زیرزمینی، با جذب توسط گیاهان وارد چرخه غذایی انسان و دیگر موجودات شوند. در این راستا مطالعات انجام گرفته نشان‌ می‌دهد که قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض آلاینده‌های نوظهوری نظیر کربن سیاه، کربن آلی، آئروسل‌های غیر‌آلی ثانویه و ذرات بسیار ریز باعث خطراتی مانند مرگ‌و‌میر قبل از تولد، دیابت و بیماری‌ها قلبی می‌شود.

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

بررسی مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد که می‌توان کلیه آلاینده‌های نوظهور را در چهار دسته 1. مواد شیمیایی سنتز شده، 2. میکروپلاستیک‌ها، 3. موجودات مقاوم در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها 4. عناصر نادر خاکی طبقه‌بندی کرد. ورود این آلاینده‌ها به چرخه محیط زیست سبب ایجاد آلودگی و اثرات مخرب بر سلامت انسان و محیط زیست می‌شود. در این راستا بررسی مطالعات داخلی انجام گرفته بر روی آلاینده‌های نوظهور در کشور نشانگر آن است که در طی سال‌های بررسی غلظت این آلاینده‌ها در هوا، آب، خاک، فاضلاب و متعاقب آن بدن انسان مورد توجه قرار گرفته است. همچنین مطالعات انجام شده از وجود آلاینده‌های نوظهور نظیر میکروپلاستیک‌ها در خاک اطراف مراکز دفن و هواحکایت دارد. لذا شواهد گویای وجود آنتی‌بیوتیک‌ها در ورودی تصفیه‌خانه‌های فاضلاب کشور است. با وجود آنکه نتایج پژوهش‌های دانشگاهی از اثرات نامطلوب آلاینده‌های نوظهور بر سلامت انسان و محیط زیست خبر می‌دهد و همچنین به‌رغم وجود تکالیف قانونی در‌خصوص تدوین استانداردها و حدود مجاز آلاینده‌ها در آب، خاک و هوا توسط دستگاه‌های متولی، کشور با عدم تکافوی امکانات آزمایشگاهی، نبود راهبرد جامع غربالگری، ارزیابی، پایش، ممنوعیت، کاهش و تصفیه آلاینده‌های نوظهور، نبود زمان‌بندی مدون در بازنگری استانداردها، قوانین و مقررات مربوطه، عدم بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت مراکز پژوهشی و اخذ نظرات نخبگانی و تکیه‌بر ترجمه متون علمی خارجی، نبود بانک جامع اطلاعاتی و عدم آگاهی‌رسانی مناسب در‌خصوص آلاینده‌های نوظهور روبه‌رو است.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

در راستای رفع موانع و فائق آمدن بر چالش‌های انتشار آلاینده‌های نوظهور در محیط زیست کشور پیشنهادهای زیر ارائه می‌شود:

1. تشکیل کارگروهی به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست و با عضویت نمایندگان وزارتخانه‌های بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، نفت، نیرو، جهاد کشاورزی، سازمان ملی استاندارد، سازمان غذا و دارو، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، اساتید صاحب‌نظر دانشگاه، مراکز پژوهشی و سایر دستگاه‌های مربوطه به‌منظور تدوین برنامه جامع راهبردی غربالگری، ارزیابی، پایش، ممنوعیت، کاهش و تصفیه آلاینده‌های نوظهور و تصویب آن در هیئت‌وزیران،

2. تهیه و ابلاغ فلو‌دیاگرام حذف و اضافه کردن نام آلاینده‌های نوظهور با بهره‌گیری از نظرات خبرگان، مراکز پژوهشی داخلی و ترجمه متون علمی معتبر در استانداردهای ملی ایران در بازه‌های زمانی پنج‌ساله توسط سازمان ملی استاندارد ایران،

3. استفاده از ظرفیت‌های شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان در زمینه تجهیز آزمایشگاه‌های معتمد محیط زیست و آزمایشگاه‌های مرجع استاندارد توسط معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری.

1.مقدمه

محیط زیست سالم اساسی‌ترین عامل برای حفظ سلامتی انسان و سایر موجودات زنده می‌باشد. همچنین اهمیت حفاظت از محیط زیست در اصل (50) قانون اساسی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. «در جمهوری اسلامی‌، حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسل‌های بعد باید در آن حیات اجتماعی روند رو به رشدی داشته ‌باشند، وظیفه عمومی تلقی می‌شود. از‌این‌رو، فعالیت‌های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است‌». با‌این‌حال، با توسعه شهرنشینی و صنعتی‌ شدن و تغییر الگوی مصرف، علاوه‌بر تولید آلاینده‌های متعارف قبلی، آلاینده‌های نوظهور تولید شده است که بر سلامت و کیفیت آب، خاک و هوا تأثیرات مستقیمی دارند.

آلاینده‌های موجود در محیط را می‌توان به دو دسته متعارف و نوظهور دسته‌بندی کرد. آلاینده‌هایی که دستورالعملی برای شناسایی و پایش آنها موجود است و میزان حدود مجاز آنها در محیط تعیین شده‌، متعارف نامیده می‌شوند؛ که از‌جمله این آلاینده‌ها می‌توان به سرب و جیوه اشاره کرد.

از طرف دیگر اصطلاح «آلاینده نوظهور» به هر ماده شیمیایی طبیعی و انسان‌ساخت و یا میکرو‌ارگانیسمی اطلاق می‌گردد که معمولاً در محیط زیست پایش نمی‌شود، اما پتانسیل ورود به محیط و ایجاد اثرات سوء مشخص یا مشکوک بر محیط زیست و یا سلامت انسان را دارد. در حال حاضر، این آلاینده‌ها در برنامه‌های پایش روتین بین‌المللی و ملی قرار ندارند؛ سرنوشت، رفتار و اثرات سمی آنها بر محیط زیست اغلب به‌خوبی درک نشده است؛ تحت پوشش قوانین موجود محیط زیستی به‌خصوص قوانین کیفیت آب نیستند و تاکنون استانداردهای مرتبط با سلامت انسان برای اکثر آنها وضع نشده است. اصطلاح آلاینده‌های نوظهور صرفاً معادل آلاینده‌های جدید نمی‌باشد؛ چراکه بسیاری از این مواد در چندین دهه گذشته هم‌زمان با استفاده آنها توسط انسان به محیط وارد شده‌اند، اما اثرات سوء آنها تاکنون ناشناخته باقی مانده و در حال حاضر صرفاً با کمک تکنیک‌های آنالیزی مدرن و حساس حضور آنها در بخش‌های مختلف محیط زیست تأیید شده است [1].

بر‌اساس تعریف ارائه شده آلاینده‌های نوظهور به سه بخش اصلی اطلاق می‌شوند 1. آلاینده‌های نوظهوری که به ‌تازگی شناسایی ‌شده‌اند و تا پیش از آن نامی از آنها به‌عنوان آلاینده در متون علمی وجود نداشته ‌است، 2. آلاینده‌هایی که وجود داشته‌اند، اما به تازگی توجهات ویژه‌ای معطوف آنها شده است و 3. اطلاعات جدیدی از یک آلاینده به‌دست آمده که پیشتر از آن در‌خصوص آن ماده مدنظر نبوده است [2]. در متون علمی مختلف، دسته‌بندی‌های گوناگونی برای آلاینده‌های نوظهور ارائه شده است. به‌عنوان مثال آلاینده‌هایی شامل مواد دارویی، محصولات محافظت شخصی، حشره‌کش‌ها، مواد ضد‌احتراق، آفت‌کش‌ها، افزودنی‌های صنعتی، سورفکتانت‌ها، پلاستیک‌سازها، مواد نانو [3]، فتالات استر‌ها، ترکیبات پرفلورینه [4]، عناصر نادر خاکی، میکروپلاستیک‌ها [1]، مختل‌کننده‌های غدد درون‌ریز [5]، ضدعفونی‌کننده‌ها و گندزداها [6] در دسته آلاینده‌های نوظهور طبقه‌بندی می‌شوند. مطالعه پژوهش‌های پیشین نشان ‌می‌دهد که می‌توان کلیه آلاینده‌های نوظهور را در چهار دسته 1. موجودات مقاوم در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها 2. مواد شیمیایی سنتز شده، 3. میکروپلاستیک‌ها، 4. عناصر نادر خاکی طبقه‌بندی کرد. ورود این آلاینده‌ها به چرخه محیط زیست سبب ایجاد آلودگی و اثرات مخرب بر سلامت انسان و محیط زیست می‌شود (شکل 1).

شکل 1. نمای شماتیک تأثیر آلاینده‌های نوظهور بر سلامت انسان و محیط زیست

مأخذ: [6].

با توجه به ناشناخته بودن این دسته از آلاینده‌ها و اثرات احتمالی آنها در پژوهش حاضر به تاریخچه، دسته‌بندی‌ها، منابع تولید، اثرات آنها بر سلامت انسان و محیط زیست، نحوه قانونگذاری آنها در نمونه‌های موفق بین‌المللی و همچنین وضعیت موجود آنها در کشور پرداخته شده و راهکارهای تقنینی لازم ارائه می‌شود.

2. پیشینه

2-1. سوابق مطالعاتی در مرکز

اگرچه در طی سالیان گذشته مطالعه‌ای با موضوع آلاینده‌های نوظهور انجام نشده است، اما در گزارشی به شماره مسلسل 19004 با عنوان «جزء ویژه پسماند عادی (خانگی) بخش مغفول مدیریت پسماندهای عادی در کشور» به بررسی آلاینده‌های موجود در ترکیب پسماندهای خطرناک تولیدی توسط مشترکان خانگی پرداخته شده است. در این گزارش به بخشی از پسماندهای خانگی نظیر شوینده‌ها، آفت‌کش‌ها، محافظت‌کننده‌های چوب، رنگ‌ها و چسب‌ها، براق‌کننده‌های ناخن، ضدعفونی‌کننده‌ها و رزین‌ها، لوازم آرایشی بهداشتی و ... به‌عنوان یکی از منابع تولید و انتشار آلاینده‌هایی نظیر هیدروکربن‌های آروماتیک، هیدروکربن‌های هالوژنه و همچنین مواد دارویی اشاره شده است.

2-2. سوابق تقنینی به‌همراه آسیب‌شناسی

ماده (46) قانون توزیع عادلانه آب: آلوده ساختن آب ممنوع است، مسئولیت پیشگیری، ممانعت و جلوگیری از آلودگی منابع آب به سازمان حفاظت محیط زیست محول‌ می‌شود. سازمان مذکور موظف است پس از کسب نظر سایر مقامات ذی‌ربط کلیه تعاریف ضوابط، مقررات و آیین‌نامه‌های مربوط به جلوگیری از آلودگی آب را‌ تهیه و به تصویب هیئت‌وزیران برساند و پس از تصویب لازم‌الاجرا خواهد بود.

ماده (4) و تبصره قانون هوای پاک: تولید انواع وسایل‌نقلیه موتوری و واردات آنها مستلزم رعایت حدود مجاز انتشار آلاینده‌های موضوع این قانون، اعلامی از‌سوی سازمان (حفاظت محیط زیست) است.

تبصره سازمان (حفاظت محیط زیست) مکلف است با همکاری سازمان ملی استاندارد ایران طی مدت اجرای قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، حدود مجاز انتشار آلاینده‌ها را به استاندارد روز دنیا ارتقا دهد.

ماده (4) آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی: به‌منظور کاهش تولید و انتشار ریز (میکرو) پلاستیک‌ها در طبیعت، تولید انواع کیسه‌های پلاستیکی حاوی افزودنی جهت شکستن زنجیره‌های پلیمری و تبدیل آن به ریز (میکرو) پلیمرها که نفوذپذیری بالایی به محیط زیست و به‌ویژه آب‌های زیرزمینی دارند، ممنوع است.

ماده (11) قانون حفاظت از خاک: سازمان (حفاظت محیط زیست) مکلف به پایش خاک‌های آلوده، شناسایی مواد آلاینده خاک و اشخاص آلوده‌کننده آن و اعلام وقوع وضعیت اضطراری بر‌اساس حدود مجاز آلودگی خاک و آلاینده‌های ورودی به آن برای کاربری‌های مختلف خاک است.

‌ماده (5) آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب: استانداردهای مربوط به آلودگی آب با ذکر روش‌های سنجش و سایر مقررات مربوط توسط سازمان (حفاظت محیط زیست) و با همکاری وزارتخانه‌ها و مؤسسات مذکور در تبصره «۱» ماده (۴) این آیین‌نامه (‌وزارتخانه‌های کشور، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، کشاورزی، نیرو، صنعت، معدن، تجارت و بر‌حسب مورد سایر مؤسسات ذی‌ربط‌) تهیه و به مورد اجرا گذارده می‌شود.

3. آلاینده‌های نوظهور

3-1. تاریخچه

شاید بتوان پیدایش آگاهی از آلاینده‌های نوظهور را مدیون کتاب «بهار ساکت» راشل کارسون دانست که در سال 1962 منتشر شد. علت انتخاب این عنوان برای کتاب او این بود که او به‌طرز قانع‌کننده‌ای نشان داد که مصرف گسترده DDT‌ها برای از بین بردن حشرات و آفات می‌تواند سبب از بین رفتن پرندگان شده و بهاری را خالی از سروصدای پرندگان ایجاد کند. اگرچه او با چالش کشیدن کلیه مزایای استفاده از آفت‌کش‌های DDT در آن زمان به‌شدت مورد انتقاد قرار گرفت، اما تاریخ اثبات کرد که حق با او بود. این نحوه نگرش باعث شد تا مفهومی به نام آلاینده‌های نوظهور توسعه یابد. چرا‌که این امکان وجود دارد ماده‌ای که تا سال‌ها بدون هیچ مشکلی مورد استفاده قرار می‌گرفته است از یک زمان به‌عنوان یک آلاینده مورد توجه قرار گیرد [2].

3-2. تعاریف

در مطالعات پیشین تعاریف متنوع و گسترده‌ای در‌خصوص آلاینده‌های نوظهور ارائه شده است. به‌عنوان مثال فنگ و همکاران در سال 2023، آلاینده‌های نوظهور را به این صورت تعریف کرده‌اند: «آلاینده‌های نوظهور به گروهی از آلاینده‌ها اطلاق می‌شود که در طی سالیان اخیر نگرانی‌ها در‌خصوص پتانسیل آنها در خطر‌زایی برای سلامت انسان افزایش یافته ‌است» [3].

در تعریف ارائه شده در کتاب «آلاینده‌های نوظهور در زنجیره خشکی- آبی- اتمسفر» در سال 2022، «آلاینده‌های نوظهور طیف وسیعی از آلاینده‌های شامل مواد شیمیایی آلی ساختگی و ریز‌آلاینده‌ها هستند که به‌صورت گسترده در صنعت و محصولات مصرفی مورد استفاده قرار می‌گیرند» [1].

در مطالعه‌ای دیگر در سال 2020، آلاینده‌های نوظهور به «آلاینده‌هایی اطلاق شده است که در حال حاضر جزء برنامه‌های متداول پایش نبوده، اما ممکن است در آینده به‌واسطه سمیت، پتانسیل آنها با اثرگذاری بر سلامت انسان و اطلاعات به‌دست آمده از داده‌های پایش در قوانین و مقررات وارد شوند» [7].

3-3. طبقه‌بندی

3-3-1.میکروپلاستیک‌ها

در مقیاس جهانی تولید صنایع و کاربرد پلاستیک‌ها تا سطح هشدار بالا رفته ‌است. برآوردها نشان‌ می‌دهد که تنها در سال 2018 میلادی، 360 میلیون تن پلاستیک تولید شده است. پلاستیک‌ها به‌راحتی تولید شده و به‌واسطه دوام و تطبیق‌پذیری بالا و همچنین ارزان بودن در صنایع بسته‌بندی، تولید و محصولات حفاظت فردی به‌وفور مورد استفاده قرار می‌گیرند. به‌واسطه مصرف گسترده پلاستیک‌ها، حجم عظیمی از پسماندهای پلاستیکی به محیط زیست وارد می‌شوند. به‌عنوان نمونه سالیانه نزدیک به 8 میلیون تن پلاستیک به محیط زیست ساحلی وارد می‌شود. هنگامی‌که پلاستیک‌ها در محیط قرار می‌گیرند، دچار ساییدگی مکانیکی، قرارگیری در معرض اکسیژن، دمای بالا و یا اشعه فرابنفش، فرایندهای بیولوژیکی شده و میکروپلاستیک‌ها (کوچک‌تر از 5 میلی‌متر) و نانو پلاستیک‌ها (کوچک‌تر از 0/1 میکرومتر) را تشکیل دهند. علاوه‌بر‌این، میکروپلاستیک‌ها می‌توانند از ذرات ریز ساییده شده در مواد آرایشی، شست‌وشوی الیاف پارچه‌ای و شوینده‌ها نشئت گرفته باشند. ریز‌پلاستیک‌ها می‌توانند از طریق حرکت میکروارگانیسم‌ها و یا فعالیت‌های انسانی در محیط زیست جابه‌جا گردند و سبب انتقال آلودگی از محیطی به محیط دیگر شوند. میزان تخریب پلاستیک‌ها در محیط به عواملی نظیر نوع پلیمر و سن آن، شرایط محیطی نظیر میزان اسیدی یا بازی بودن، دما و همچنین فعالیت میکروبی و فرایند هوازدگی بستگی دارد [1].

3-3-2.مواد شیمیایی سنتز شده

مواد شیمیایی سنتز شده گروه متنوعی از آلاینده‌های نوظهور هستند که خطرات بالقوه‌ای را برای محیط زیست و سلامت انسان‌ها در پی دارند. این مواد شامل داروها، محصولات مراقبت شخصی، جلوگیری‌ کننده‌های ایجاد آتش، حلال‌ها، نرم‌کننده‌ها، مختل‌کننده‌های غدد درون‌ریز، سورفکتانت‌ها، مواد شیمیایی کشاورزی نظیر آفت‌کش‌ها می‌باشند. این مواد کاربردهای زیادی برای سلامت انسان‌ها و حیوانات، دام‌پروری، پرورش محصولات زراعی، فرایندهای تولیدات صنعتی، لوازم آرایشی- بهداشتی، لوازم مراقبت شخصی، افزودنی‌های سوخت و داروها دارند. برای مثال داروهایی مانند ضد‌ویروس‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها، هورمون‌ها و همچنین محصولات مراقبت شخصی مانند عطر‌ها، صابون‌ها، کرم‌های پوستی، خمیردندان، شامپوها از‌جمله نمونه‌های مواد شیمیایی سنتز شده هستند. کاربردهای مختلف این مواد و محصولات باعث انتشار آلاینده‌ها از طریق پسماندهای جامد و پساب‌ها شده و می‌تواند باعث تبدیل شدن محل‌های دفن و تصفیه‌خانه‌های آب و فاضلاب به مرکز تجمع این آلاینده‌ها شود. در این راستا، با تولید و مصرف مواد شیمیایی سنتز شده آلاینده‌هایی در گروه‌های مختلف نظیر مختل‌کننده‌های غدد درون‌ریز (EDC)، ترکیبات فعال دارویی (PACs)، محصولات محافظت شخصی (PCPs) و همچنین آلاینده‌های آلی پایدار(POPs) در محیط زیست آزاد می‌شوند [1].

3-3-3.موجودات مقاوم در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها

مقاومت ضدمیکروبی تهدید جدیدی برای سلامت عمومی بوده که توجهات زیادی را متوجه خود کرده ‌است. مقاومت ضد‌میکروبی زمانی رخ می‌دهد که ارگانیسم‌های بیماری‌زا مانند باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها، تک‌یاخته‌ها و کرم‌ها توان مقاومت یا تحمل عوامل ضدمیکروبی در برابر عوامل درمانگر عفونت‌ها و بیماری‌های انسان و حیوان را پیدا می‌کنند. مقاومت ضد‌میکروبی می‌تواند به‌واسطه فعل‌و‌انفعالات طبیعی ایجاد شده در ژنتیک میکروارگانیسم‌ها و یا به‌واسطه تأثیرات مواد شیمیایی ایجاد شود. مطالعات انجام گرفته در زمینه مقاومت ضدمیکروبی، اغلب معطوف به باکتری‌ها گردیده و در پژوهش‌های اندکی به سایر میکروارگانیسم‌ها نظیر ویروس‌ها، قارچ‌ها، تک‌یاخته‌ها پرداخته شده است. سازوکارهای مقاومت ضد‌میکروبی شامل 1. جلوگیری از رسیدن دوز کافی آنتی‌بیوتیک به هدف مورد نظر و 2. اصلاح و گذر بدون مواجهه آنتی‌بیوتیک با هدف مورد نظر است. بر این اساس، منابع و عوامل افزایش مقاومت ضد‌میکروبی شامل صنایع دارویی، اماکن درمانی، سیستم‌های تصفیه فاضلاب، خروجی فاضلاب دام‌داری‌ها و کشتارگاه‌ها، سیستم‌های کشاورزی و حوضچه‌های بهداشتی در محل است.

3-3-4. عناصر نادر خاکی

در طی سالیان اخیر شاهد ارتقای تولید و استفاده از صنایع نیازمند فناوری‌های نوین و رشد مصرف بوده‌ایم. این محصولات شامل فناوری‌های انرژی سبز، تلفن‌های همراه و سامانه‌های ماهواره‌ای، مهمات پیشرفته و سایر مواردی از این دست است. در این راستا، بهره‌گیری از عناصر نادر خاکی (REEs) جزء لاینفک صنایع فناوری به‌شمار می‌رود. در جدول 1 فهرست عناصر نادر خاکی که در دسته آلاینده‌های نوظهور طبقه‌بندی می‌شوند، ارائه شده است.

جدول 1. فهرست عناصر نادر خاکی [1]

حروف اختصاری عنصر شیمیایی	عنصر شیمیایی	نام عنصر نادر خاکی
La	Lanthanum	لانتانیم	1
Ce	Cerium	سریم	2
Pr	Praseodymium	پرازئودیمیم	3
Nd	Neodymium	نئودیمیم	4
Pm	Promethium	پرومتیم	5
Sm	Samarium	ساماریم	6
Eu	Europium	یوروپیوم	7
Gd	Gadolinium	گادولینیم	8
Tb	Terbium	تربیوم	9
Dy	Dysprosium	دیسپروزیم	10
Ho	Holmium	هولمیوم	11
Er	Erbium	اربیوم	12
Tm	Thulium	تولیوم	13
Yb	Ytterbium	ایتربیوم	14
Lu	Lutetium	لوتتیوم	15
Y	Yttrium	ایتریوم	16
Sc	Scandium	اسکاندیم	17

عناصر نادر خاکی دارای کاربردهای روزافزون در صنعت هستند که در ادامه به برخی از این کاربردها اشاره شده است:

صنعت متالورژی و آلیاژها،
کاتالیست‌ها در صنعت پتروشیمی،
سلاح‌های پیشرفته،
فناوری انرژی سبز مانند سلول‌های فتوولتائیک،
محصولات الکترونیکی مصرفی (صفحه‌های نمایشگر تخت)،
کودهای غنی شده با عناصر نادر خاکی برای مصارف کشاورزی و غذاهای دام،
دستگاه‌ها و تست‌های تشخیص پزشکی (دستگاه‌های تصویربرداری)،
سیستم‌های ارتباطی( ماهواره‌ها، فیبرهای نوری)،
آهن‌رباهای قوی و سبک،
سیستم‌های روشنایی،
صنعت خودروسازی،
صنعت نساجی.

مکان‌های تولید یا تجمع آلاینده‌ها شامل سدهای باطله‌های معدنی، محل‌های دفن پسماند، تصفیه‌خانه‌های فاضلاب، زمین‌های کشاورزی، رودخانه‌ها، رسوبات رودخانه‌ها، دریاها و اقیانوس‌هاست [1].

3-4. اثرات بر سلامت انسان و محیط زیست

تکامل عمدتاً تمدن شهری، فعالیت‌های انسانی، رشد اقتصادی، شهرنشینی، صنعتی ‌شدن و بهره‌برداری از منابع طبیعی را افزایش داده و منجر به مدیریت پسماند در مقیاس کلان، مشکلات دفع و ظهور آلاینده‌های مختلف شده است. انتظار می‌رود تا پایان قرن بیست‌و‌یکم، جمعیت جهان به اوج خود یعنی حدود 11 میلیارد نفر برسد. از‌آنجا‌‌که آلودگی یک مفهوم چند‌وجهی است، لذا وقتی با جهانی شدن، از دست دادن تنوع زیستی و سایر مسائل جهانی همراه شود، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. غذا، هوا، محصولات مراقبت شخصی، آب و فاضلاب، خاک، پوشش گیاهی و کشاورزی، از‌جمله مواردی می‌باشند که تحت‌ تأثیر افزایش تعداد آلاینده‌های نوظهور و محصولات مرتبط هستند. سمیت آلاینده‌های نوظهور به‌دلیل مقاومت بالای آنها در برابر تخریب و ویژگی‌هایی که به ساختار پیچیده آن و سایر عوامل نسبت داده‌ می‌شود، یک نگرانی جدی است. همان‌گونه که پیشتر به آلاینده‌های قرار گرفته در فهرست آلاینده‌های نوظهور اشاره شد، مواد شیمیایی نظیر مختل‌کننده‌های غدد درون‌ریز، میکروپلاستیک‌ها، مواد آرایش بهداشتی، آنتی‌بیوتیک‌ها، مواد آلی پایدار، مواد نانو و ... به‌عنوان آلاینده‌های نوظهور محسوب می‌شوند. این دسته از آلاینده‌ها از صنایع، تصفیه‌خانه‌های فاضلاب، مراکز بهداشتی و درمانی، شیرابه پسماندهای تولیدی، مواد و محصولات کشاورزی و دام‌پروری تولید و انتشار‌یافته و باعث آلودگی خاک، هوا و آب می‌شوند. آلاینده‌های مذکور از روش‌های مختلفی نظیر بلع، استنشاق و یا جذب پوستی به‌صورت مستقیم و یا با مصرف محصولات به بدن انسان راه‌یافته و موجب اثرات منفی بر سلامت انسان می‌شود (شکل 2) که در ادامه به توضیح در‌خصوص آنها پرداخته می‌شود.

شکل ۲. چرخه آلاینده‌های نوظهور در محیط زیست

مأخذ: [7]

در طی سالیان اخیر مطالعات گسترده‌ای در‌خصوص اثرات آلاینده‌های نوظهور بر سلامت انسان و محیط زیست انجام شده است. بر‌اساس این مطالعات مواد شیمیایی مختل‌کننده غدد درون‌ریز باعث کاهش باروری، اثرات رشدی و سایر مشکلات تولید مثل می‌شوند. در مثالی دیگر، ناکارآمدی سیستم‌های تصفیه فاضلاب سبب انتشار مواد شیمیایی مختل‌کننده غدد درون‌ریز، مواد و محصولات مراقبت فردی و دارویی و آنتی‌بیوتیک‌ها سبب آلودگی زیست‌بوم آبی می‌شود. انتشار آلاینده‌های نوظهور تنها به آب محدود نشده و به خاک و هوا نیز راه‌یافته‌اند. به‌عنوان مثال آلودگی خاک به‌وسیله مواد نفتی، داروها، محصولات مراقبت شخصی، کشاورزی، پسماندهای خانگی، صنایع تولید رنگ، محصولات صنعتی و میکروپلاستیک‌ها، می‌تواند علاوه‌بر کاهش باروری خاک و آلودگی آب‌های زیرزمینی، با جذب توسط گیاهان وارد چرخه غذایی انسان و دیگر موجودات شوند. در این راستا، مطالعات انجام گرفته نشان ‌می‌دهد که قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض آلاینده‌های نوظهوری نظیر کربن سیاه، کربن آلی، آئروسل‌های غیر‌آلی ثانویه و ذرات بسیار ریز باعث خطراتی مانند مرگ‌و‌میر قبل از تولد، دیابت و بیماری‌ها قلبی می‌شود. در جداول 2 و 3 به بررسی اثرات برخی از آلاینده‌های نوظهور بر سلامت انسان و محیط زیست پرداخته شده است.

جدول 2. تأثیرات آلاینده‌های نوظهور بر محیط زیست [7]

نام آلاینده	استفاده	تأثیرات منفی
روکسیترومایسین، کلاریترومایسین، تیلوسین	آنتی‌بیوتیک‌ها	جلوگیری از رشد جلبک‌ها
بیسفنول₳ ،2-OH- بنزوتایزول و والزارتان	پلاستیک، مواد دارویی	اثرات استروژن یک تأیید شده بر روی موش‌ها
آل‌کیل- هیدروکسی بنزوات- تنظیم‌کننده چربی، پارابن‌ها	محافظت‌کننده‌های ضد‌میکرو‌بیولوژیکی در مواد آرایشی، لوازم بهداشتی، مواد غذایی، فاضلاب‌های خانگی، حشره‌کش‌ها و آفت‌کش‌ها، مواد ضد‌آتش و مایکوتوکسین‌ها	اثرات استروژن یک خفیف
تریکلوزان و کاربامازپین	ضد‌عفونی‌کننده‌ها مورد استفاده در خمیر‌ دندان، صابون دست، کرم آکنه	اثرات استروژن یک تأیید شده بر روی موش‌ها
سدیم پرفلوروهگزان سولفونات (PFHxS) و پرفلوروکتانوئیک اسید (PFOA) پرفلوروکتان سولفونیک اسید (PFOS)	مواد افزودنی ضد‌حریق، کف‌زدایی، لوازم آرایشی و بهداشتی و مواد شیمیایی رنگ‌ها، تجهیزات الکترونیکی و ...	به‌عنوان یک عامل سمی در محیط زیست آبی عمل می‌کند.

جدول 3. تأثیرات آلاینده‌های نوظهور بر سلامت انسان [7]

مسیر اصلی انتقال	آلاینده رایج	خطرات ایجاد شده بر سلامت انسان
مواد و محصولات دارویی	آنتی‌بیوتیک‌ها	اختلال زندگی آبزیان و شیوع مقاومت آنتی‌بیوتیکی
موادغذایی و آب آلوده؛ ذرات گرد‌و‌غبار داخل و خارج از خانه، محصولات مصرفی	پرفلوروآلکیل کربوکسیلیک اسیدها؛ پرفلوروآلکان سولفونیک اسیدها	آسیب به سلول‌های کبدی
سوزاندن چوب در داخل منزل و یا آتش‌سوزی جنگل‌ها	هیدروکربن‌های آروماتیک چند‌حلقه‌ای	سمی، سرطان‌زا، جهش‌زا و تراتوژن بوده و برای انسان خطراتی در زمینه سلامتی ایجاد می‌کند.
PCPها و شیرابه مراکز دفن پسماند	بیسفنول‌های TCS	اختلال عملکرد سیستم ایمنی، مشکلات رفتاری
کشاورزی	آفت‌کش‌های ارگانوفسفره	ایجاد مسمومیت در سیستم ایمنی، سرطان‌زایی
کشاورزی	پایرتروئیدها (آفت‌کش)	جهش‌زایی، تراتوژنیسیته
صنایع رنگ و منسوجات	رنگ‌های آزو	سمیت ژنی، سرطان‌زا، جهش‌زا
	رنگ‌های آکریدین	سرطان‌زا، جهش‌زا
	رنگ‌های نیترو	جهش‌زا

3-5. هزینه‌های اقتصادی ناشی از آلاینده‌های نوظهور

با توجه به جدید بودن موضوع آلاینده‌های نوظهور در سطح جهانی مطالعات انجام شده در این بخش نیز محدود است. در یکی از معدود مطالعات انجام شده در این بخش پرایس و همکاران در سال 2022 به مقایسه هزینه چرخه حیات روش‌های تصفیه آلاینده‌های نوظهور از فاضلاب شهری پرداخته‌اند. براساس نتایج به‌دست آمده در بین روش‌های جاذب‌های گرافنی متخلخل (PGa) و جاذب فوم اکسید گرافنی (GOFa)، روش GOFa با حداقل 1/73 دلار به‌ازای هر مترمکعب پایین‌ترین میزان هزینه چرخه عمر حذف آلاینده‌های نوظهور را به خود اختصاص داده است [8].

3-6. آلاینده‌های نوظهور در قوانین و مقررات

اگرچه بسیاری از صاحب نظران و محققان بر این باورند که دخالت حاکمیت می‌تواند گره گشای معضلات مرتبط با انتشار آلاینده‌های نوظهور باشد، اما تاکنون این دسته از آلاینده‌ها دارای قوانین و مقررات ویژه‌ای به‌صورت فراگیر در سطح دنیا نیستند. با‌این‌وجود، ذکر این نکته ضرورت دارد که تلاش‌هایی در اروپا و آمریکای شمالی در‌خصوص تهیه فهرستی از آلاینده‌های دارای اولویت و چگونگی کاهش انتشار این آلاینده‌ها به محیط زیست انجام شده است. به‌عنوان مثال در کانادا، ایالات متحده آمریکا و سوئیس چندین پروژه برای تدوین راهبردهای کاهش انتشار آلاینده‌های نوظهور به منایع آب و فاضلاب اجرایی شده است [9]. نمونه عدم وجود قوانین و مقررات مربوط به کاهش انتشار آلاینده‌های نوظهور را می‌توان در میزان انتشار این آلاینده‌ها در کشورهای در حال توسعه مشاهده کرد. به‌عنوان مثال بررسی‌های نشان‌ می‌دهد که با توجه به آنکه هند یکی از بزرگ‌ترین تأمین‌کننده‌های مواد دارویی در سراسر دنیا بوده و نزدیک به 20 درصد از صادرات جهانی این دسته از مواد را به‌خود اختصاص داده است، به‌دلیل نداشتن راهبردهای مناسب در قوانین و مقررات خود با غلظت بالغ‌بر 40 برابر آلاینده‌های دارویی در تصفیه‌خانه‌های فاضلاب خود نسبت به کشورهای اروپایی، استرالیا و شمال آمریکا روبه‌رو است [3].

3-7. آلاینده‌های نوظهور در ایران

3-7-1.پژوهش‌های مرتبط

بررسی مطالعات داخلی انجام گرفته بر روی آلاینده‌های نوظهور در کشور نشانگر آن است که توجهات به این موضوع در طی سالیان اخیر بیشتر شده است و پژوهش‌های بیشتری نسبت به گذشته به موضوع اندازه‌گیری و تعیین اثرات این دسته از آلاینده‌ها بر سلامت انسان پرداخته‌اند. در بین دسته‌های مختلف آلاینده‌های نوظهور که پیشتر به آن اشاره شد مواد شیمیایی سنتز شده و میکروپلاستیک‌ها توجه بیشتری را معطوف خود کرده ‌است. در طی این سال‌ها بررسی غلظت آلاینده‌های نوظهور در هوا، آب، خاک، فاضلاب و متعاقب آن بدن انسان مورد بررسی قرار گرفته است. در این راستا، مطالعه انجام شده در سال 2023 نشان‌ می‌دهد که در خاک اطراف مرکز دفن پسماند تهران میکروپلاستیک مشاهده شده است. به‌طوری‌که با افزایش عمق خاک نمونه‌برداری شده میزان غلظت میکروپلاستیک کاهش می‌یابد. در عمق کم این میزان برابر با 681±863 دانه در هر کیلوگرم خاک بوده، اما با افزایش عمق این میزان به 138± 225 ذره در هر کیلوگرم کاهش می‌یابد. علاوه‌بر‌این، جنس بیش از 90% میکرو‌پلاستیک‌های یافت شده از جنس پلی‌اتیلن با چگالی پایین، پلی‌پروپیلن و پلی‌استایرن است [10]. در مطالعه‌ای دیگر دهقانی و پرداختی در سال 2023 به بررسی رنگ، شکل، تعداد، اندازه و نوع میکروپلاستیک‌های موجود در هوای تهران در دو فصل تابستان و پاییز پرداخته‌اند. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که رنگ 38-45% این ذرات سیاه، اندازه آنها بین 4 تا 3094 میکرومتر، شکل آنها اغلب رشته‌ای و الیاف‌گونه و تعداد میانگین جمع‌آوری شده آنها با دو روش نمونه‌برداری به‌ترتیب 147/64± 5/1006 و147/64 ± 1165 بوده است. علاوه‌بر‌این، نتایج این پژوهش گویای آن است که در فصل پاییز عمده میکروپلاستیک‌ها از جنس پلی‌استایرن بوده و در فصل تابستان بخش اعظم میکروپلاستیک‌ها از جنس پلی‌پروپیلن بوده است [11]. نتایج پژوهش منتشر شده در سال 2019 که به بررسی غلظت برخی داروها در ورودی دو تصفیه‌خانه فاضلاب در تهران پرداخته ‌است، نشان‌ می‌دهد که غلظت آنتی‌بیوتیک‌ها در تصفیه‌خانه‌ها کمتر از حد تشخیصی تا 209/51 میلی‌گرم به‌ازای هر هزار ساکن در هر روز می‌تواند متفاوت باشد [12].

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری مطالعات پیشین

نبود راهبرد مدیریتی و فهرست آلاینده‌های نوظهور دارای اولویت در کشور،
دشواری و هزینه‌بر بودن پژوهش‌ها به‌دلیل محدود بودن امکانات آزمایشگاهی لازم در کشور،
نبود بانک اطلاعاتی مناسب در‌خصوص آلاینده‌های نوظهور در سراسر کشور،
نیاز به قوانین و مقررات مربوط به شناسایی، حدود مجاز و کاهش انتشار آلاینده‌های نوظهور،
فقدان آگاهی عمومی لازم در‌خصوص ماهیت و اثرات آلاینده‌های نوظهور در کشور.

3-7-2. قوانین

بررسی قوانین و آیین‌نامه‌های اجرایی مرتبط با آلودگی آب، خاک و هوا نشانگر آن است که بسته به نوع محیط پذیرنده، مراجعی موظف به تهیه استاندارد و حدود مجاز آلاینده‌های مربوطه هستند. در این میان، سازمان حفاظت محیط زیست نقش اساسی ایفا کرده و موظف است با همکاری و بهره‌مندی از نظر سایر ذی‌نفعان اقدام به تهیه و انتشار حدود مجاز آلاینده‌های منتشره به آب، خاک و هوا کند. همان‌گونه که در بخش سوابق تقنینی قابل مشاهده است؛ قوانین و مقررات کشور در بخش آلاینده‌ها صرفاً به تعیین آلاینده‌های متداول محدود شده و اشاره‌ای به موضوع مهم آلاینده‌های نوظهور در متن قوانین موجود به‌چشم نمی‌خورد. با توجه به قانون‌های موجود، دستگاه‌های متولی نیز به‌جز در نمونه‌های موردی محدود اقدام جدی و رویه مدونی برای مواجهه با چالش آلاینده‌های نوظهور در پی نگرفته‌اند. به‌رغم تهیه و ابلاغ بسیاری از استانداردهای مربوطه در طی سالیان گذشته در میان این استانداردها نامی از آلاینده‌های نوظهور به‌چشم نمی‌خورد؛ به‌عنوان مثال در استاندارد حدود مجاز آلاینده‌های آب، جدول 4 معیار عمل تشخیص و پایش آلودگی‌های موجود در خروجی فاضلاب‌ها قرار دارد.

جدول 4. استانداردهای خروجی فاضلاب (به‌استناد ماده (۵) آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی آب )(1373/9/5) [13]

ردیف	مواد آلوده‌کننده		تخلیه آب‌های سطحی (میلی گرم در لیتر)	تخلیه به چاه جاذب (میلی گرم در لیتر)	مصارف کشاورزی و آبیاری (میلی گرم در لیتر)
1	نقره	Ag	1	0/1	0/1
2	آلومینیم	Al	5	5	5
3	آرسنیک	As	0/1	0/1	0/1
4	بر	B	2	1	1
5	باریم	Ba	5	1	1
6	بریلیوم	Be	0/1	1	0/5
7	کلسیم	Ca	75	-	-
8	کادمیم	cd	0/1	0/1	0/05
9	کلر آزاد	Cl	1	1	0/2
10	کلراید	cl-	600 (تبصره «۱»)	600 (تبصره «۲»)	600
11	فرم آلدئید	CH₂O	1	1	1
12	فنل	C₆H₅OH	1	ناچیز	1
13	سیانور	CN	0/5	0/1	0/1
14	کبالت	Co	1	1	5%
15	کرم	Cr⁺⁶	0/5	1	1
16	کرم	Cr⁺³	2	2	2
17	مس	Cu	1	1	0/2
18	فلوراید	F	2/5	2	2
19	آهن	Fe	3	3	3
20	جیوه	Hg	ناچیز	ناچیز	ناچیز
21	لیتیم	Li	2/5	2/5	2/5
22	منیزیم	Mg	100	100	100
23	منگنز	Mn	1	1	1
24	موی بدن	Mo	0/01	0/01	0/01
25	نیکل	Ni	2	2	2
26	آمونیوم برحسب	NH₄	2/5	1	-
27	نیتریت برحسب	NO₂	10	10	-
28	نیترات بر‌حسب	NO₃	50	10	-
29	فسفات بر‌حسب فسفر		6	6	-
30	سرب	Pb	1	1	1
31	سلنیم	Se	1	0/1	0/1
32	سولفید	SH₂	3	3	3
33	سولفیت	SO₃	1	1	1
34	سولفات	SO₄	400 (تبصره «۱»)	400 (تبصره «۲»)	500
35	وانادیم	V	0/1	0/1	0/1
36	روی	Zn	2	2	2
37	چربی روغن		10	10	10
38	دترجنت	ABS	1/5	0/5	0/5
39	بی. او. دی (تبصره «۳»)	BOD₅	30 (لحظه‌ای 50)	30 (لحظه‌ای 50)	100
40	سی. او. (تبصره «۳»)	COD	60 (لحظه‌ای 100)	60 (لحظه‌ای 100)	200
41	اکسیژن محلول (حداقل)	DO	2	-	2
42	مجموع مواد جامد محلول	TDS	(تبصره «۱»)	(تبصره «۲»)	-
43	مجموع مواد جامد معلق	TSS	40 (لحظه‌ای 60)	-	100
44	مواد قابل ته‌نشینی	SS	0
45	اسیدیته(حدود)	pH	8/5-6/5	9-5	8/5-6
46	مواد رادیواکتیو		0	0	0
47	کدورت (واحد کدورت)		50	-	50
48	رنگ (واحد رنگ)		75	75	75
49	درجه حرارت	T	(تبصره «۴»)	-	-
50	کلیفرم گوارشی (تعداد در 100 میلی‌گرم)		400	400	400
51	کل کلیفرم (تعداد در 100 میلی‌گرم)	MPN	1000	1000	1000
52	تخم انگل		-	-	(تبصره «۵»)

بررسی ردیف‌های 52‌گانه جدول فوق گویای این واقعیت است که هیچ‌یک از 4 دسته‌بندی آلاینده‌های نوظهور (ترکیبات شیمیایی سنتز شده، میکرو‌پلاستیک‌ها، موجودات مقاوم به آنتی‌بیوتیک‌ها و عناصر نادر خاکی) در این فهرست مشاهده نمی‌شود. البته ذکر این نکته ضرورت دارد که برخی از این آلاینده‌ها وجود خود را در پارامترهایی نظیر COD نشان می‌دهند، اما به‌دلیل آنکه برخی از آنها در مقادیر بسیار اندک نیز می‌توانند بر سلامت انسان تأثیرگذار باشند در برخی از کشورها به‌عنوان آلاینده‌های نوظهور در فهرست دارای اهمیت طبقه‌بندی شده‌اند. البته ذکر این نکته ضرورت دارد که استاندارد مذکور مربوط به سال 1373 بوده و مدت زمان زیادی از آن گذشته ‌است. در مثالی دیگر استانداردهای مربوط به کیفیت منابع خاک و راهنماهای آن قرار دارد که مدت زمان کمتری از تصویب آن می‌گذرد؛ در این استاندارد به برخی از آلاینده‌های شیمیایی سنتز شده اشاره گردیده، اما چنین اثری از مواد دارویی و یا میکروپلاستیک‌ها در آن مشاهده نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین پارامترهایی که باید در استانداردها مدنظر قرار گیرد، قابلیت اضافه و یا خارج کردن نام آلاینده از فهرست آلاینده‌ها بوده که بدون نیاز به تدوین و یا به‌روزرسانی استانداردها قابل انجام باشد که باید مدنظر قرار گیرد.

3-7-3.اضافه شدن یک ترکیب جدید به فهرست آلاینده‌ها

بر‌اساس استعلام صورت گرفته از مرکز سلامت محیط و کار واحد بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، استانداردهای مورد نیاز در بخش هوا، آب و خاک در سطح ملی بر‌مبنای ترجمه فارسی متون علمی معتبر از‌جمله رهنمودهای سازمان جهانی بهداشت، استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا و استانداردهای ایزو انجام می‌گیرد. به‌عنوان مثال می‌توان به تدوین و به‌روزرسانی استاندارد ملی 1053 اشاره کرد که با موضوع «ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آب آشامیدنی» توسط دستگاه‌های متولی نظیر وزارت نیرو و وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی بر‌اساس رهنمودهای سازمانی جهانی بهداشت برای آب آشامیدنی در سال 2022 در حال انجام است؛ که نمونه‌های مشابه آن استانداردهای هوای پاک و خاک بر‌اساس ترجمه استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست آمریکاست.

3-7-4.چالش‌های رویه موجود

عمده چالش‌های رویه موجود در این پیاده‌سازی را می‌توان در موارد ذیل طبقه‌بندی کرد:

در رویه موجود و استفاده از ترجمه متون علمی، ظرفیت مراکز علمی و پژوهشی داخلی در شناسایی و اضافه کردن نام ترکیبی به‌عنوان آلاینده به فهرست آلاینده‌های موجود نادیده گرفته شده است. چراکه این امکان وجود دارد که ترکیبی با مصرف داخلی و یا حتی خارجی دارای خواص مضر بوده و در متون بین‌المللی نامی از آن به‌عنوان آلاینده برده نشده باشد‌، ‌اما پژوهش‌های داخلی شواهد متقنی در زمینه آلاینده بودن ترکیب مذکور ارائه کرده باشد.
بر‌اساس نتایج پژوهشی که با عنوان «ارزیابی غلظت سرطان‌زایی محیطی (فلزات سنگین، هیدروکربن‌های آروماتیک و آفت‌کش‌ها) در ادرار بالغین ایرانی برای تعیین استانداردهای بومی (ضرایب بومی) با بررسی آب آشامیدنی، هوای استنشاقی و مواد غذایی مصرف شده توسط شرکت‌کنندگان این مطالعه در سال 2020-2018» انجام شده است، غلظت برخی از آلاینده‌ها بالاتر از حد استاندارد بوده و برای کنترل و برنامه‌ریزی بیماری‌های غیر‌واگیری که ناشی از این آلاینده‌هاست، پایش جامع و بررسی‌های بیشتر در زمینه پایش بیولوژیکی آلاینده‌های سرطان‌زای محیطی در جمعیت ایرانیان به‌منظور برآورد مقادیر رهنمودها و بومی کردن استانداردهای ملی نیاز است؛ بنابراین در‌خصوص آلاینده‌های موجود نیز باید شرایط کشور مدنظر قرار گیرد.
در رویه موجود اضافه کردن یک آلاینده جدید به چک‌لیست استانداردهای موجود نیازمند بازنگری و تدوین استاندارد جدید می‌باشد. به‌عنوان مثال گنجانیدن حدود مجاز آلاینده‌های نوظهور به استاندارد خروجی فاضلاب نیازمند تدوین و یا بازنگری استاندارد موجود در این زمینه است. این در‌حالی است که می‌توان با تهیه یک فلو‌دیاگرام و بازنگری دوره‌ای آن آلاینده‌هایی را به این فهرست اضافه و یا از آن حذف کرد.

3-7-5.میکروپلاستیک‌ها و داروها؛ نمونه‌ای از مدیریت آلاینده‌های نوظهور در کشور

با مطالعه و بررسی مدیریت میکرو‌پلاستیک‌ها در کشور می‌توان به نحوه و رویکرد مواجهه با کلیه آلاینده‌های نوظهور پی برد. با وجود آنکه مطالعات دانشگاهی از ورود میکروپلاستیک‌ها به چرخه غذایی و همچنین خون و حتی جنین انسان خبر می‌دهد و علاوه‌بر آن مطالعات پژوهشی گویای وجود مواد دارویی در جریان فاضلاب‌های شهری در کشور است، اما در حال حاضر مدیریت این دسته از مواد با نبود راهبرد جامع غربالگری، ارزیابی، پایش، ممنوعیت، کاهش و تصفیه، برای این دسته از آلاینده‌ها روبه‌رو است.

در مهر‌ماه سال 1401 آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی با هدف کاهش تولید و انتشار میکروپلاستیک‌ها تهیه و ابلاغ شد. در ماده (4) این آیین‌نامه به‌منظور کاهش تولید و انتشار ریز (میکرو) پلاستیک‌ها در طبیعت، تولید انواع کیسه‌های پلاستیکی حاوی افزودنی جهت شکستن زنجیره‌های پلیمری و تبدیل آن به ریز (میکرو) پلیمرها که نفوذپذیری بالایی به محیط زیست و به‌ویژه آب‌های زیرزمینی دارند، ممنوع اعلام شده است. در راستای پیاده‌سازی ماده (6) این آیین‌نامه در زمستان سال 1402 استاندارد شماره 23403 با عنوان «پلاستیک‌های زیست‌تخریب‌پذیر- ویژگی‌ها و روش‌های آزمون» توسط سازمان ملی استاندارد تهیه و متعاقب آن استاندارد ملی 14417 لغو شد. با توجه به آنچه بدان اشاره شد؛ بخشی از راهبردهای لازم جهت ممنوعیت این دسته از آلاینده‌ها ایجاد شد. از طرف دیگر، به‌دلیل عدم تجهیز آزمایشگاه‌های معتمد محیط زیست و سازمان ملی استاندارد هنوز امکان پیاده‌سازی 23403 وجود ندارد. طبعاً عدم امکان سنجش این دسته از آلاینده‌ها و نبود استانداردهای لازم جهت پایش آنها در آب، خاک و هوا باعث شده است تا مقادیر میکروپلاستیک‌ها در محیط زیست کشور به‌طور رسمی و مداوم اندازه‌گیری نشود. همچنین عدم مدیریت پسماندهای پلاستیکی در مبدأ، استفاده از جایگزین‌های مناسب با قابلیت عدم تولید و انتشار میکروپلاستیک‌ها و همچنین عدم شناسایی و استفاده از روش‌های مناسب تصفیه باعث شده تا راهبرد مدیریت میکروپلاستیک‌ها در بخش کاهش و تصفیه ابتر بماند.

به‌رغم الزام تبصره «2» ماده (4) و ماده (11) آیین‌نامه اجرایی مدیریت پسماندها مصوب سال 1384 هیئت‌وزیران مبنی‌بر تفکیک پسماندهای ویژه در مبدأ و مدیریت مجزای آن توسط سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها متأسفانه به‌دلیل عدم وجود شیوه‌نامه مدیریت پسماندهای ویژه این امر تا به امروز به تأخیر افتاده است. خوشبختانه در ابتدای سال 1403 شیوه‌نامه جمع‌آوری و مدیریت پسماندهای جزء ویژه پسماندهای عادی که پسماندهای دارویی را نیز شامل می‌شود توسط سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور تهیه و به کلیه شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور ابلاغ شد. بر این اساس، شهروندان موظف به جمع‌آوری مجزا و تحویل آن به مبادی مجاز تعیین شده توسط شهرداری‌ها بوده و شهرداری‌ها نیز لازم است تا این دسته از پسماندها را بر‌اساس اصول زیست‌محیطی تحت نظارت سازمان محیط زیست مدیریت و امحا کرده تا از ورود آن به محیط زیست جلوگیری شود. ولی همان‌طور که پیشتر نیز بدان اشاره شد در صورت عدم تکمیل راهبردهای جامع ورود این دسته از آلاینده‌ها با نزول مطلوب همراه نخواهد شد. در حال حاضر استانداردهای لازم جهت پایش آلاینده‌های دارویی در کشور وجود نداشته و همچنین امکانات آزمایشگاهی محدود در کشور باعث گردیده تا سنجش این دسته از آلاینده‌ها سخت و هزینه‌بر باشد. از‌سوی دیگر عدم فرهنگ‌سازی لازم در کشور سبب شده است تا با ازدیاد مصرف دارو در کشور روبه‌رو باشیم.

۴. اقدامات تقنینی ایالات متحده در مورد آلاینده‌های جدید

4-1. شناسایی آلاینده‌های جدید

در ایالات متحده اقدامات متعددی برای شناسایی آلاینده‌های نوظهور انجام شده است. سازمان‌های مختلفی از‌جمله آژانس حفاظت از محیط زیست، سازمان زمین‌شناسی، مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها، وزارت انرژی و وزارت دفاع، برنامه‌های تحقیقاتی را برای شناسایی آلاینده‌های نوظهور تدوین کرده‌اند. آژانس حفاظت از محیط زیست به‌واسطه تصویب قانون آب آشامیدنی سالم (SDWA) در سال 1996 میلادی مسئولیت محافظت از منابع آب آشامیدنی و تنظیم مقررات برای آلاینده‌های آن را بر‌عهده دارد. طبق قانون مذکور، آژانس حفاظت از محیط زیست موظف است که هر پنج سال فهرستی از آلاینده‌هایی که در آب وجود دارند یا پیش‌بینی می‌شود که وجود داشته ‌باشد و در حال حاضر مشمول هیچ‌یک از مقررات ملی آب آشامیدنی نمی‌باشند را با عنوان فهرست نامزدهای آلایندگی (CCL) منتشر کند. این لیست با توجه به اثرات آلاینده‌ها بر روی سلامتی، تناوب وجود آنها و با توجه به اطلاعات موجود مربوط به آلاینده‌ها توسط آژانس تدوین می‌شود. گفتنی است که عموم مردم نیز می‌توانند پیشنهاد اضافه شدن آلاینده‌ها را بدهند.

پس از نهایی شدن فهرست نامزدهای آلایندگی، با توجه به سه شرط زیر، حداقل 5 آلاینده توسط آژانس انتخاب شده و طی فرایندی به نامه «تعیین مقررات» آلاینده‌ها بررسی شده که آیا نیاز به قانونگذاری دارند یا خیر. شروط مذکور به‌شرح ذیل است:

آلاینده ممکن است که اثرات مخربی بر روی سلامت انسان داشته‌ باشد،
آلاینده شناخته شده است و یا احتمال بسیار زیاد وجود دارد که در سامانه‌های منابع آب به‌صورت متناوب دیده شده و باعث ایجاد نگرانی برای بهداشت عمومی شود،
طبق قضاوت انحصاری مدیران آژانس حفاظت محیط زیست، تنظیم مقررات برای آن آلاینده خطرات سلامتی به‌منظور استفاده‌کنندگان از سیستم‌های آب عمومی را به‌طور معناداری کاهش دهد.

پس از بررسی فهرست نامزدهای آلایندگی، آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا لیست اولیه را منتشر کرده و این فرصت را به عموم مردم می‌دهد تا نظرات خود را در‌خصوص این آلاینده‌ها ارائه کنند. سپس بعد از بررسی نظرات، این آژانس تصمیم نهایی برای اضافه کردن آلاینده‌ها را در Federal Register منتشر می‌کند. پس از آن آژانس پروسه قانونگذاری برای آلاینده جدید و اضافه شدن آن به مقررات اولیه ملی آب آشامیدنی (NPDWR) را شروع کرده و برای سایر آلاینده‌های موجود در فهرست که وارد فاز قانونگذاری نمی‌شوند، ممکن است آژانس توصیه‌های مربوط به آن آلاینده را توسعه دهد. این توصیه‌ها به‌عنوان راهنمای فنی برای دولت فدرال، ایالت‌ها و دفتر محلی استفاده می‌شود، اما ارزش قانونی و اجرایی ندارد.

4-2.هدف از تهیه فهرست نامزدهای آلایندگی

تهیه فهرست نامزدهای آلایندگی اهداف چهارگانه ذیل را دنبال می‌کند:

شناسایی آلاینده‌هایی که شناخته شده هستند و یا پیش‌بینی می‌شود در سیستم عمومی آب ایجاد شوند، اما در حال حاضر تحت هیچ‌یک از قوانین و مقررات مربوط به آب آشامیدنی آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا قرار ندارند،
شناسایی آلاینده‌ها با بالاترین ظرفیت مواجهه از طریق شرب آب آشامیدنی و بالاترین درجه خطر برای سلامت عمومی،
آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا با استفاده از فهرست نامزدهای آلایندگی، تلاش‌ها برای جمع‌آوری اطلاعات و انجام پژوهش‌هایی را برای کمک به آژانس به‌منظور مقرره‌گذاری بر روی یک آلاینده به‌خصوص را اولویت‌بندی می‌کند (نظیر جمع‌آوری داده‌ها تحت قانون نظارت بر آلاینده‌های کنترل‌نشده (UCMR))،
علاوه‌بر اهداف فوق فهرست نامزدهای آلایندگی در زمینه اطلاع‌بخشی و جهت‌دهی به جوامع پژوهشی در زمینه برطرف کردن شکاف‌های اطلاعاتی در زمینه اثرات سلامتی و ایجاد آلاینده‌های مذکور نیز کاربرد دارند [14].

4-3.مدت زمان‌های تعیین شده جهت مقرره‌گذاری برای آلاینده‌های نوظهور

همان‌گونه که پیشتر نیز بدان پرداخته شد؛ بر‌طبق قانون آب آشامیدنی سالم، آژانس حفاظت از محیط زیست آمریکا موظف است که هر پنج سال فهرستی از نامزدهای آلایندگی را منتشر کند. این فهرست با گذراندن پروسه‌های تدوین مقررات و قانونگذاری وارد مقررات اولیه ملی آب آشامیدنی شده و این مقررات هر 6 سال یک‌بار دستخوش تغییر می‌شود. در این راستا، پس از ورود آلاینده‌های منتخب از قانون نظارت بر آلاینده‌های کنترل ‌نشده و فهرست نامزدهای آلایندگی به مرحله تدوین مقررات، 24 ماه زمان لازم است تا آلاینده‌های منتخب مقرره‌گذاری شده و یا دارای دستورالعمل و شیوه‌نامه‌ای مختص به خود شوند. بعد از این مرحله فاز قانون‌مند شدن تحت مقررات اولیه ملی آب آشامیدنی آغاز شده و با گذشت 18 ماه از آن پروسه بازنگری اجرایی می‌شود.

4-4.روند تدوین قوانین و مقررات برای آلاینده‌های نوظهور

با توجه به توضیحات ارائه شده در ادامه به تبیین روند تدوین مقررات و به‌روزرسانی قوانین برای آلاینده‌های نوظهور در ایالات متحده آمریکا پرداخته می‌شود.

شکل 3. فلو‌دیاگرام تدوین و بازنگری قوانین و مقررات مرتبط با آلاینده‌های نوظهور [14]

همان‌گونه که در فلودیاگرام فوق قابل مشاهده‌ است، از نکات قابل‌توجه در شکل فوق می‌توان به نقش سنجش نظرات مردمی، تحقیق و پژوهش و زمان‌بندی مدون اشاره کرد[14].

5. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

با توجه به جدید بودن موضوع پژوهش حاضر، در ابتدای مطالعه حاضر به توضیح در‌خصوص تاریخچه، دسته‌بندی، اثرات زیست‌محیطی و مخاطرات سلامت انسان و همچنین تأثیرات اقتصادی آلاینده‌های نوظهور پرداخته شد. بر‌اساس این مطالعات شاید بتوان معرفی مفهوم آلاینده‌های نوظهور را با معرفی سموم DDT به‌عنوان آلاینده‌های نوظهور در سال 1962 مرتبط دانست. این مفهوم با بلوغ و شکوفایی در حال حاضر دارای 4 زیربخش اصلی شامل 1. مواد شیمیایی سنتز شده، 2. میکروپلاستیک‌ها، 3. عناصر نادر خاکی و 4. موجودات مقاوم در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها هستند. با افزایش توجهات به این دسته از آلاینده‌ها در طی سالیان اخیر، مطالعات رو به گسترش در‌خصوص اثرات آلاینده‌های مذکور بر سلامت انسان، محیط زیست و اقتصاد صورت پذیرفته ‌است. بر‌اساس این مطالعات آلاینده‌های نوظهور می‌تواند سبب بیماری‌های صعب‌العلاج نظیر انواع سرطان‌ها و بیماری‌های واگیردار و یا جلوگیری از درمان بیماری‌های موجود شده و همچنین اثرات نامطلوبی را بر سایر جانوران و یا گیاهان ایجاد کند. به‌منظور رفع این آلودگی‌ها و جلوگیری از انتشار این آلاینده‌ها روش‌های تصفیه با بازده‌های متفاوت مورد استفاده قرار می‌گیرند که هر‌یک سبب افزایش هزینه تصفیه فاضلاب و یا آب آشامیدنی شده و به همین دلیل سبب بروز تبعات اقتصادی نیز هستند. در ادامه این پژوهش به بررسی روند تقنینی آلاینده‌های مذکور در قوانین داخلی و مقایسه آن با روند مورد استفاده در نمونه‌های بین‌المللی پرداخته شد.

مقایسه قوانین و مقررات در‌خصوص شناسایی و تعیین حدود مجاز آلاینده‌ها در داخل و خارج از کشور نشان‌ می‌دهد که در اغلب موارد محوریت تعیین آلاینده‌های هوا، آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست بوده و این سازمان با همکاری سایر ذی‌نفعان حسب مورد مسئولیت شناسایی آلاینده‌ها و پایش ورود آنها به محیط را برعهده دارد. از طرف دیگر عدم تکافوی امکانات آزمایشگاهی، نبود راهبرد جامع غربالگری، ارزیابی، پایش، ممنوعیت، کاهش و تصفیه آلاینده‌های نوظهور، عدم وجود زمان‌بندی مدون در بازنگری استانداردها، قوانین و مقررات مربوطه، عدم بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت مراکز پژوهشی و اخذ نظرات نخبگانی و تکیه‌بر ترجمه متون علمی خارجی، نبود بانک جامع اطلاعاتی در‌خصوص آلاینده‌های نوظهور و عدم آگاهی‌رسانی مناسب در داخل کشور، از تفاوت‌های رویه موجود کشور در حوزه آلاینده‌های نوظهور در قیاس با نمونه بین‌المللی است. در این راستا پیشنهادهای زیر ارائه می‌شود:

تشکیل کارگروهی به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست و با عضویت نمایندگان وزارتخانه‌های بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، نفت، نیرو، جهاد کشاورزی، سازمان ملی استاندارد، سازمان غذا و دارو، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، اساتید صاحب‌نظر دانشگاه، مراکز پژوهشی و سایر دستگاه‌های مربوطه به‌منظور تدوین برنامه جامع راهبردی غربالگری، ارزیابی، پایش، ممنوعیت، کاهش و تصفیه آلاینده‌های نوظهور و تصویب آن در هیئت‌وزیران،
تهیه و ابلاغ فلو‌دیاگرام حذف و اضافه کردن نام آلاینده‌های نوظهور با بهره‌گیری از نظرات خبرگان، مراکز پژوهشی داخلی و ترجمه متون علمی معتبر در استانداردهای ملی ایران در بازه‌های زمانی پنج‌ساله توسط سازمان ملی استاندارد ایران،
استفاده از ظرفیت‌های شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان در زمینه تجهیز آزمایشگاه‌های معتمد محیط زیست و آزمایشگاه‌های مرجع استاندارد توسط معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری.

[1] W. Gwenzi, Emerging Contaminants in the Terrestrial-Aquatic-Atmosphere Continuum: Occurrence, Health Risks and Mitigation. Elsevier, 2022.

[2] S. Sauvé and M. Desrosiers, “A review of what is an emerging contaminant,” Chemistry Central Journal, vol. 8, pp. 1-7, 2014.

[3] W. Feng, Y. Deng, F. Yang, Q. Miao, and S. K. Ngien, “Systematic review of contaminants of emerging concern (CECs): distribution, risks, and implications for water quality and health,” Water, vol. 15, no. 22, p. 3922, 2023.

[4] H. K. Bayabil, F. T. Teshome, and Y. C. Li, “Emerging contaminants in soil and water,” Frontiers in Environmental Science, vol. 10, p. 873499, 2022.

[5] N. Patel et al., “Emerging pollutants in aquatic environment: source, effect, and challenges in biomonitoring and bioremediation-a review,” Pollution, vol. 6, no. 1, pp. 99-113, 2020.

[6] M. Lei et al., “Overview of emerging contaminants and associated human health effects,” BioMed research international, vol. 2015, no. 1, p. 404796, 2015

[7]v. D. Yadav et al., “Environmental and health impacts of contaminants of emerging concerns: Recent treatment challenges and approaches,” Chemosphere, vol. 272, p. 129492, 2021.

[8] D. Pryce, F. Alsharrah, A. M. Khalil, Z. Kapelan, and F. A. Memon, “Comparative life-cycle cost analysis of alternative technologies for the removal of emerging contaminants from urban wastewater,” Water, vol. 14, no. 12, p. 1919, 2022.

[9] M. Taheran, M. Naghdi, S. K. Brar, M. Verma, and R. Y. Surampalli, “Emerging contaminants: here today, there tomorrow!,” Environmental nanotechnology, monitoring & management, vol. 10, pp. 122-126, 2018.

[10] M. M. G. F. Shirazi, S. Shekoohiyan, G. Moussavi, and M. Heidari, “Microplastics and mesoplastics as emerging contaminants in Tehran landfill soils: The distribution and induced-ecological risk,” Environmental Pollution, vol. 324, p. 121368, 2023.

[11] S. Dehhaghi and A. Pardakhti, “Characterization of microplastics in the atmosphere of megacity Tehran (Iran),” Environmental Science and Pollution Research, vol. 30, no. 48, pp. 106026-106037, 2023.

[12] R. Mirzaei, A. Mesdaghinia, S. S. Hoseini, and M. Yunesian, “Antibiotics in urban wastewater and rivers of Tehran, Iran: Consumption, mass load, occurrence, and ecological risk,” Chemosphere, vol. 221, pp. 55-66, 2019.

[13]سازمانملّیاستانداردایران.استانداردهایخروجیفاضلاب۱373

[14] R. Levin et al., “US drinking water quality: exposure risk profiles for seven legacy and emerging contaminants,” Journal of exposure science & environmental epidemiology, vol. 34, no. 1, pp. 3-22, 2024.

XML

PDF 3.93 M