1.مقدمه

سرمایه اجتماعی مفهومی چندبُعدی است که می‌تواند وضعیت نمادین حاکمیت را در افکار عمومی نشان دهد. رهبر معظم انقلاب معتقدند؛ راهکار احیای این سرمایه بزرگ، یکسان‌ بودن وعده و عمل مسئولان است [1]. عملیات «وعده صادق» از مهم‌ترین نمونه‌های اجرای این راهکار در سال‌های پس از انقلاب اسلامی است. هم‌صدایی اقشار مختلف مردم در‌این‌باره کم‌سابقه بوده و حمایت عمومی از این اقدام حاکمیت، سبب بهبود سرمایه اجتماعی شده‌ است. بعد از ماه‌ها درگیری در جنگ غزه، حمله به کنسولگری ایران در دمشق، سبب شد تا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در تاریخ ۲۶ فروردین 1403،‌ با اعلام رسانه‌ای قبلی، طی عملیاتی ترکیبی و پیچیده، حجم زیادی از موشک‌ها و پهپادها را از آسمان چند کشور عبور داده و رژیم اشغالگر صهیونیستی و متحدانش را در اوج آمادگی نظامی، زمین‌گیر و تنبیه کند.

سرمایه اجتماعی با شاخص‌ها و مؤلفه‌های متعددی سنجیده می‌شود. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارش‌های متعدد پیشین تلاش کرده به‌صورت متناوب این شاخص را پایش کند [2]. در بررسی الگوهای سنجش سرمایه اجتماعی، از مهم‌ترین ابعاد مشترک اندازه‌گیری، می‌توان به اعتماد متقابل، شبکه روابط و مشارکت اشاره کرد. وضعیت اعتماد،‌ رابطه و مشارکت در سال‌های گذشته با فراز و فرودهایی روبه‌رو بوده است. پاسخ قاطع نظام جمهوری اسلامی به جنایت‌های صهیونیست‌ها، سبب شد تا مؤلفه‌های بسیاری از سرمایه اجتماعی جمهوری اسلامی ایران، نزد افکار عمومی کشور و جهان اسلام تقویت شود. با بررسی داده‌های شبکه‌های اجتماعی و پیگیری روند تحولات منطقه، از مهم‌ترین دستاوردهای این عملیات از منظر سرمایه اجتماعی، می‌توان به تغییرات مؤلفه‌هایی اشاره کرد، که در ادامه تبیین می‌شوند.

2.تحلیل کارشناسی

در ساحت اعتماد به حکمرانی، وضعیت سرمایه اجتماعی در سال‌های اخیر به‌واسطه برخی عملکردها و بی‌تدبیری‌ها دچار خدشه شده‌ بود. اما طرح‌ریزی پیچیده عملیات نظامی و اجتماعی اخیر، سبب افزایش شاخص‌های عملکرد نهادی، حمایت از تولیدکنندگان، تأمین امنیت عمومی و مدیریت بحران شد. عملکرد موفق نیروهای نظامی در عبور از گنبد آهنین، نشان داد برخی بدگمانی‌ها و تشکیک‌های رسانه‌ای در باب امنیت، بی‌پایه و اساس است. همچنین مشخص شد، اصرار رهبر معظم انقلاب در سیاست‌های کلی و برنامه‌ریزی‌های بالادستی بر حمایت از تولید، دقیق بوده و دارای تجربه‌های موفق حداقل در ساحت نظامی و امنیتی است. ‏همچنین متعاقب این حمله، ممکن بود ترس جمعی بر مردم عارض شده و مانند برخی کشورها رخدادهایی همچون صف‌های طولانی و هجوم به فروشگاه‌ها رخ دهد، اما برنامه‌ریزی همه‌جانبه این عملیات در بُعد مدیریت اجتماعی، با مدیریت مخاطرات و عادی‌سازی وضعیت در برابر تهدیدها، توانست نتیجه موفقیت‌آمیزی داشته باشد. این درحالی‌ است که وضعیت «مدیریت بحران» ازجمله پایین‌ترین مؤلفه‌ها در اعتراض‌های سال گذشته بوده است. ارزیابی مردم از موفقیت مسئولان در مدیریت مخاطرات انسانی و طبیعی (زلزله، سیل، کرونا، بحران‌های شهری، ‏زیست‌محیطی، تهدیدهای سایبری، جنگ، تهدیدهای نظامی و ... ) بر میزان سرمایه اجتماعی حاکمیت اثرگذار است. بررسی شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد، اقدام ‏جمهوری اسلامی در تلافی جنایت صهیونیست‌ها، مدبرانه، به‌اندازه، انسانی و غیرتهاجمی درک شده است. برداشت ‏مردم ایران از این موفقیت، باعث می‌شود که کارآمدی مسئولان و عقلانیت روندهای تصمیم‌گیری، مورد تأیید افکار ‏عمومی قرار گیرد. با‌این‌توصیف، عملیات ویژه جمهوری اسلامی به بهبود و ارتقای سرمایه اجتماعی منجر شده است.

در بُعد دوم از شاخص‌های سرمایه اجتماعی یعنی «نکویی روابط دولت و ملت»، اکثر مؤلفه‌ها در این برهه با افزایش مواجه شدند. هویت ملی بیانگر میزان احساس مردم از مشترک ‌بودن سرنوشت‌شان است. در‌این‌باره احساسات مردمی درباره اقتدار منطقه‌ای و دیپلماسی ‏عزتمندانه و مخالفت با تجزیه کشور، از‌جمله شاخص‌های مهم سرمایه اجتماعی قلمداد می‌شود. جالب اینکه در اعتراضات سال 1401 ‏که شاخص‌های سرمایه اجتماعی افت محسوسی داشتند، همچنان موضوع «هویت ملی» برای مردم حیاتی بود. مطالعات دفتر اجتماعی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نشان می‌دهد که این عامل توانست بنیان سرمایه اجتماعی را در آن برهه حساس حفظ کند. اکنون نیز اقدام نیروهای نظامی در دفاع از کشور، غرورآفرین بود و بنابراین باعث ‏افزایش سرمایه اجتماعی شد. برعکس، اگر جمهوری اسلامی به اقدام تجاوزکارانه رژیم صهیونیستی پاسخ نمی‌داد، اعتماد به نفس ملی مردم ایران خدشه‌دار می‌شد و در‌نتیجه سرمایه اجتماعی کاهش می‌یافت.در این رخداد، افتخار به هویت ملی مهم‌ترین صعود را در چند سال گذشته تجربه کرد و طیف‌های گوناگون مردم از جایگاه ایران در منطقه و جهان، احساس مباهات کردند. اگرچه در شرایطی که کشور با مشکلات عدیده اقتصادی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، اما این احساسات مردمی نسبت به اقتدار منطقه‌ای، حتی سبب دفاع از دستاوردهای علمی نخبگان، کاهش تمایل به مهاجرت به کشورهایی با ارزش‌های غربی و حمایت از تمامیت ارضی شد. چنین رویکردی خود را بیش‌از همه در مقابله عمومی با تهمت بیگانگان به نمادهای ملی و ارزشی نشان داد.

مظلومیت مسلمانان غزه و ماه مبارک رمضان سبب شد، دل‌های مردم ایران بیش‌ازپیش آماده پذیرش حقایق معنوی شده و پایبندی به ارزش‌های مشترک با حاکمیت در اقشار مختلف افزایش یابد. یکی از ‏این ارزش‌های فراگیر که اغلب سلیقه‌های مختلف به آن احترام می‌گذارند، وطن‌دوستی است. رژیم ‏صهیونیستی با حمله به کنسولگری ایران، خاک ایران را مورد تعرض قرار داد و بنابراین اقدام تلافی‌جویانه ایران برای تنبیه ‏این رژیم، در چارچوب محافظت و دفاع از وطن تعبیر می‌شود. بنابراین انتظار می‌رود که با نشان‌دادن پایبندی دولت به این ‏ارزش مهم، سرمایه اجتماعی افزایش یابد.‏ پاسداشت مناسبات فرهنگی و سیاسی با پیگیری و تشجیع رزمندگان، نمایش نمادهایی همچون موشک، پرچم و پهپاد و ابراز تنفر از ظلم و قدرت پوشالی رژیم صهیونیستی خود را نشان داد.

وجود همدلی میان مردم و مسئولان باعث افزایش سرمایه اجتماعی می‌شود. در موضوع دفاع جمهوری اسلامی، خواسته و ‏مطالبه‌ای از‌سوی آحاد مردم مبنی‌بر پاسخ و انتقام وجود داشت و حاکمیت در پاسخ به این خواسته و مطالبه مردمی بود که اقدام به عملیات ویژه نظامی ‏کرد. همبستگی دولت و ملت سبب افتخار به شخصیت‌ها، ترویج دغدغه‌های کلیدی نظام و پنداشت از همسویی دولت با مردم شد. این همبستگی شاخص‌های مهمی همچون تاب‌آوری عمومی و ایستادگی در برابر هجمه تحریمی و رسانه‌ای دشمن را نیز افزایش داده ‌است، چنان‌که در دهه 1360 و بحبوحه جنگ تحمیلی، مردم با مشاهده هم‌راستایی و خیرخواهی مسئولان، سختی‌های متعدد را تحمل و همچنان از سیاست‌ها و ارزش‌های حاکمیت پشتیبانی می‌کردند.

همچنین تغییرات وضعیت اعتماد نهادی به مراجع نظامی، امنیتی و مذهبی دیگر موضوع قابل بررسی در این برهه زمانی است. رخدادهای چند سال اخیر، ایجاد اعتراضات مردمی و واکنش‌های امنیتی و ترور فرماندهان عالی‌رتبه نظامی، با برخی بازخوردهای منفی مردمی روبه‌رو شده‌ بود. این مسائل تا جایی پیش‌رفت که گاهی حتی نیاز به چنین ساختارهایی و افزایش جایگاه نظامی در برنامه‌های بودجه زیر سؤال می‌رفت. اتفاقات و قدرت‌نمایی واقعیِ نظامیِ اخیر، سبب چرخش مواضع قبلی و افزایش قابل ملاحظه اعتماد نهادی شده است. نهادهای حوزوی و صدا و سیما نیز در سال‌های گذشته در اثر جنگ‌های شناختی و ترکیبی، با کاهش اعتماد عمومی مواجهه بوده‌اند. عملکرد نهادهای مردمی و مذهبی در جنگ حق‌وباطل در فلسطین اشغالی و عملکرد و پوشش کامل اتفاقات در جریان عملیات وعده صادق، سبب بازگشت نسبی مرجعیت رسانه‌ای به صدا و سیما و افزایش اعتماد به رسانه ملی شده ‌است.

شکل‌گیری این زمینه‌ها و تجمیع آن، سبب واکنش مردمی همدلانه به اظهارات و عملکرد مسئولان و پاسخ به فراخوانی‌های نظام و در‌نهایت افزایش مؤلفه مشارکت اجتماعی شده است. جوانان با دلگرمی و اعتماد به اقتدار نظامی کشور، شرایط تحریمی ایران را در نظر می‌گیرند و توانمندی و دستاوردهای علمی ایران را با ثروتمندترین کشورهای جهان مقایسه می‌کنند. این مهم سبب کاهش احساس محرومیت نسبت به سایر کشورها در توانمندی نظامی ایشان و افزایش امید جوانان شده ‌است که وضعیت تمایل به مهاجرت و مشارکت حمایتی ایشان را در بلندمدت بهبود خواهد بخشید.

3.جمع‌بندی

در‌مجموع می‌توان گفت عملیات وعده صادق بر بیش از ۱۷ مؤلفه از ۴۰ مؤلفه سرمایه اجتماعی، تأثیر مستقیم مثبت داشته که این اتفاق بعد از شهادت سردار قاسم سلیمانی بی‌سابقه است.

جدول ۱. اثرگذاری عملیات وعده صادق بر مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی

شکل ۱. اثرگذاری عملیات وعده صادق بر مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی

نکات این گزارش را می‌توان در گزارشی تفصیلی با تحلیل‌های کمّی و آماری در کنار تحلیل‌های تیپ‌شناسانه کیفی در آینده تقویت کرد. تا به اینجا اقدام جمهوری اسلامی در مقابله با رژیم صهیونیستی، از منظر سرمایه اجتماعی حاکمیت مثبت ارزیابی می‌شود. برای حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی می‌توان از چنین رخدادهایی بهره برده و در سایر کنش‌های سیاسی و اجتماعی این اصول را به‌کار بست. برخی راهبردها در این واقعه مشهود بوده و می‌تواند در حکمرانی مورد توجه قرار گیرد. بسیاری از سیاستگذاری‌های کلان و تصمیم‌گیری‌های مهم درصورتی‌که با پشتوانه و بر‌اساس خواسته مردمی باشد،‌ دارای نتایج موفقیت‌آمیز خواهد بود. همان‌طوری‌که اگر در حوزه‌ای حساسیت و مقاومت اجتماعی وجود داشته‌ باشد، اصرار بر اقدام، ممکن است سرمایه اجتماعی را کاهش دهد. لذا مناسب است که پیش از ورود به ساحت اجرا، حاکمیت، ارزش‌های فراگیر را مورد توجه قرار دهد و در چارچوب این ارزش‌ها، سیاست‌ها و کنش خود را تنظیم کند. ارزش‌هایی که در بین اقشار مختلف فراگیری چندانی ندارند، نمی‌تواند تولیدکننده یا فزاینده سرمایه اجتماعی باشد. به‌عنوان نمونه، مشاهده شد که ترویج و تکیه بر عناصر هویت ملی می‌تواند در این زمینه مؤثر واقع شود. عملیات وعده صادق به ما نشان داد که می‌توان در زمان‌های حساس، استراتژی صبر راهبردی را در کنار پاسخ متقابل، مذاکره در‌عین حفظ اقتدار را با عقلانیت، اندازه‌نگری، توجه به خواسته‌های مشروع مردم و اخلاق اسلامی مد‌نظر قرار داد. رفتارهای هیجانی، سخنان احساسی، افراط و تفریط، وعده‌های بی‌سرانجام می‌تواند باعث کاهش سرمایه اجتماعی شود و لازم است در مدیریت بحران از این موارد اجتناب شود.