خلاصه مدیریتی

بیان‌/ شرح مسئله

در حال حاضر سیمان جزء محصولاتی است که علاوه‌بر پوشش کامل نیاز داخل کشور، ظرفیت صادرات به کشورهای مختلف را نیز داراست. با توجه ‌به آخرین اطلاعات موجود از ظرفیت تولید و میزان فروش سیمان، در حال حاضر برای حدود ۲۰ میلیون تن از ظرفیت تولید سیمان کشور (از مجموع ۸۵ میلیون تن)، بازار داخلی وجود نداشته و تنها امکان صادرات وجود دارد [1]‌. همچنین با توجه به اینکه بازار داخلی سیمان کشور در حال حاضر اشباع است، یکی از راهکارهای پیش روی این صنعت، توسعه صادرات است. لذا از این منظر تحلیل وضعیت بازار و تجارت این محصول در جهان و کشورهای منطقه حائز اهمیت است.

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

• در سال 2022 ارزش صادرات سیمان و کلینکر جهان حدود 13/5 میلیارد دلار بود که از این مقدار 32/5 درصد کلینکر، 5/1 درصد سیمان سفید و 62/4 درصد انواع سیمان‌های تیپ بودند‌. بررسی‌ها نشان ‌می‌دهد میزان صادرات سیمان پرتلند، طی بازه زمانی 2011 تا 2021 تغییری نداشته، به‌طوری‌که در سال 2021، 53/1 درصد مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده و سهم آن در 11 سال گذشته از مجموع سبد محصولات صادراتی سیمانی 2/2 درصد کاهش پیدا کرده است [2]‌. در‌نتیجه هر‌چند این نوع سیمان با بازار رو به رشدی مواجه نیست، اما کماکان به‌عنوان اصلی‌ترین محصول این زنجیره شناخته می‌شود. این در‌حالی است که در این بازه زمانی سهم صادرات کلینکر 5/3 درصد افزایش داشته است که بیشتر ناشی از افزایش کشورهای تولیدکننده سیمان از کلینکر وارداتی است.
• سهم سیمان سفید و سایر سیمان‌ها از کل صادرات به‌ترتیب 5/52 و 4/74 درصد مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده‌اند؛ این در‌حالی است که سهم آنها در 11 سال گذشته از مجموع سبد محصولات صادراتی سیمانی ثابت بوده است‌. به‌عبارت‌دیگر بازارهای جهانی برای سیمان سفید و سایر سیمان‌ها محدود است و رشدی نیز در آن ملاحظه نمی‌شود‌. با‌این‌حال تجارت جهانی در حوزه مصنوعات سیمانی در سال 2021، حدود ۹۱۵۳ میلیون دلار بوده است‌. این بازار رشدی 10 درصدی را تجربه می‌کند؛ که فراتر از همه انواع سیمان است. همچنین طی سال‌های گذشته تمامی کشورهای مطرح عرصه صادرات زنجیره سیمان، تجارت خود را در حوزه مصنوعات بتنی افزایش داده‌اند.
• برای تحلیل رفتار سه کشور مهم منطقه جنوب غرب آسیا در صادرات سیمان، ترکیه پاکستان، عربستان سعودی و امارات مورد بررسی قرار گرفته‌اند. در این میان، اصلی‌ترین مقاصد صادراتی ترکیه به‌عنوان موفق‌ترین صادرکننده سیمان منطقه، آمریکا، رژیم غاصب صهیونیستی، سوریه و ساحل‌ عاج هستند‌. این موضوع نشان ‌می‌دهد کشور ترکیه توانسته است بر محدودیت‌های حمل سیمان در مسافت‌های طولانی فائق آمده و مزیت خود را در بازار ایالات متحده آمریکا به‌عنوان مشتری اصلی خود حفظ کند‌. سهم سیمان پرتلند 55، سیمان سفید 11 و کلینکر 33 درصد از کل صادرات این کشور در زنجیره سیمان است.
• کشورهای افغانستان، سریلانکا و بنگلادش نیز مهم‌ترین مقاصد صادراتی سیمان پاکستان هستند. حضور پررنگ‌تر پاکستان در افغانستان نشان از وجود فرصت‌هایی برای افزایش صادرات به افغانستان است‌. 99 درصد از صادرات سیمان پاکستان را کلینکر تشکیل می‌دهد.
• مقاصد اصلی صادرات عربستان سعودی، کشورهای یمن، اردن، غنا و بحرین است. 65 درصد از صادرات این کشور مربوط به کلینکر، 22 درصد سیمان پرتلند و 12 درصد سیمان سفید است. مقاصد اصلی صادرات امارات متحده عربی، کشورهای بنگلادش و عمان است. کلینکر بیشترین سهم را در سبد محصولات صادراتی این کشور با 70 درصد داشته است. پس از آن نیز 16 درصد سیمان پرتلند، 10 درصد سیمان سفید و 3/2 درصد سایر سیمان بوده است.
• با توجه به آخرین آمار گمرک، ارزش صادرات سیمان کشور در سال ۱۴۰۱ حدود ۳۳۲ میلیون دلار، کمتر از ۱ درصد ارزش کل صادرات غیر‌نفتی کشور بوده است [1]‌. کلینکر اصلی‌ترین محصول در سبد صادراتی کشور، با سهم 6۸ درصدی از کل حجم صادرات است. ایران 1/1 درصد از بازار صادراتی سیمان پرتلند را در سال 2021 در اختیار دارد. این در‌حالی است که درآمد صادراتی سیمان برای ایران طی 11 سال گذشته به‌صورت میانگین حدود 14/7 درصد کاهش پیدا کرده و جای خود را به کلینکر داده است‌. درخصوص سیمان سفید ایران 2/9 درصد از بازار صادراتی آن را در سال 2021 در اختیار داشته است‌. همچنین ایران 2/2 درصد بازار صادراتی سایر سیمان‌ها را نیز در اختیار دارد‌. مقصد اصلی صادرات سیمان جمهوری اسلامی ایران در سال 1401 کشورهای همسایه، از‌جمله کویت، عراق، افغانستان و پاکستان بوده‌اند‌. در کل به‌نظر می‌رسد وضعیت صادرات صنعت سیمان کشور، به‌رغم لغو معافیت‌های مالیاتی صادرات و اعمال عوارض، از نظر ارزش افزوده عقب‌گرد داشته است؛ به‌نحوی سهم کلینکر در سبد محصولات صادراتی کشور در مقابل محصولاتی همچون سیمان پرتلند افزایش داشته است.
• بر‌اساس بررسی‌های صورت گرفته در تمامی شرکت‌ها حاشیه سود ناخالص فروش داخلی از حاشیه فروش صادراتی بیشتر است‌. این به آن معنی است که فروش صادراتی در شرکت‌های مورد بررسی صرفاً برای حفظ سطح تولید و درآمد شرکت و ایجاد درآمدهای ارزی انجام‌ می‌شود.

پیشنهاد راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به نکات ذکر شده، پیشنهاد می‌شود استراتژی‌های زیر در حوزه صادرات سیمان مورد توجه قرار گیرد:

• با توجه به پایین بودن نرخ صادراتی کلینکر باید سهم صادرات کلینکر در صادرات محصولات سیمانی به‌مرور کاهش یافته و سهم محصولات نهایی از‌جمله سیمان سفید و سیمان‌های آمیخته در سبد صادراتی کشور افزایش یابد‌. در این راستا می‌توان از ابزاری که در قوانین بودجه سالیانه کشور طی چند سال گذشته و همین‌طور در قانون جهش تولید دانش‌بنیان و لایحه برنامه هفتم توسعه، ناظر به لغو معافیت مالیاتی صادرات و اخذ عوارض از صادرات مواد خام و نیمه‌خام استفاده کرد‌.
• در حال حاضر ظرفیت بسیار مناسبی در حوزه مصنوعات سیمانی و محصولات پایین‌دستی آن در بازار منطقه وجود دارد‌. شرکت‌های سیمانی می‌توانند از این ظرفیت استفاده کرده و به‌سمت زنجیره پایین‌دست حرکت کنند تا محصولات متنوع‌تری را به بازار جهانی عرضه کنند‌.
• با توجه به شرایط جغرافیایی کشور، علاوه‌بر کشورهای حوزه CIS، حوزه‌های جغرافیایی کشورهای حاشیه اقیانوس هند با بازار حدود 2/3 میلیارد دلار، کشورهای آفریقایی با بازار بیش از 2/8 میلیارد دلار و آسیای غربی با بازاری بیش از 1/3 میلیارد دلار، می‌توانند مقاصد مناسبی جهت صادرات باشند.

۱‌. مقدمه

در حال حاضر سیمان جزء محصولاتی است که علاوه‌بر پوشش کامل نیاز داخل کشور، ظرفیت صادرات به کشورهای مختلف را نیز داراست. با توجه به آخرین اطلاعات موجود از ظرفیت تولید و میزان فروش سیمان، همچنین با توجه به واقع‌بینانه نبودن توسعه ظرفیت در این صنعت و راکد بودن فعالیت‌های عمرانی در کشور، در حال حاضر برای حدود ۲۰ میلیون تن از ظرفیت تولید سیمان کشور (از مجموع ۸۵ میلیون تن)، بازار داخلی وجود نداشته و تنها امکان صادرات وجود دارد‌. با توجه به ورود سیمان به بورس کالا و شفافیت کامل در فروش آن و همچنین کمتر بودن نیاز کشور نسبت به میزان تولید فعلی، می‌توان گفت بازار داخلی کشور در حال حاضر اشباع بوده و بین کارخانجات سیمانی با توجه به منطقه آنها تقسیم شده است‌. لذا در حوزه سیمان باید تمرکز بیشتری بر حوزه صادرات سیمان و محصولات جانبی آن انجام شود و به‌خوبی آن را توصیف کرد تا فرصت‌ها و تهدیدهای آن مشخص شده و استراتژی مناسبی در سطح حاکمیتی برای صادرات آن اتخاذ شود‌. این استراتژی صادرات سیمان باید ناظر بر سود واقعی از صادرات سیمان، وضعیت رقبای منطقه، کشش بازار داخل و بازار صادراتی و در‌عین‌حال در نظر گرفتن موضوع ناترازی انرژی باشد‌. در این گزارش، ابتدا به‌بیان زنجیره تولید سیمان پرداخته می‌شود؛ سپس وضعیت تجارت سیمان در جهان مورد بررسی قرار می‌گیرد و در‌نهایت به وضعیت صادرات سیمان کشور پرداخته می‌شود‌.

۲‌. زنجیره تولید سیمان

در مراحل و روش تولید سیمان به‌شکل ‌تر یا خشک، مواد اصلی اولیه تولید سیمان با نسبت مشخص مخلوط شده و در کوره‌های تونلی در معرض حرارت قرار می‌گیرد؛ محصول به‌دست آمده کلینکر نام دارد‌. سیمان از آسیای کلینکر و افزودن برخی مواد به آن (مانند گچ) به‌دست می‌آید‌. مواد متداول مورد استفاده برای تولید سیمان شامل سنگ آهک، پوسته، سنگ آهک نرم (کربنات کلسیم) یا مارن (خاک رس‌آهکی) ترکیب شده با شیل (سنگ‌ رسی)، خاک رس، تخته ‌سنگ، سرباره کوره بلند، ماسه سیلیس و سنگ آهن است.

2-1‌. کلینکر

کلینکر در‌واقع ماده اولیه مورد نیاز در تولید سیمان است که قطری بین ۳ تا ۲۵ میلی‌متر دارد و از حرارت دادن سنگ آهن هماتیتی، بوکسیت و سنگ آهک در طی مرحله کوره سیمان به‌دست می‌آید‌. برای ساخت کلینکر باید اول سنگ آهک استخراج و در سنگ‌شکن و آسیا تا ابعاد میکرونی خرد شود‌. پس از آن مواد اولیه با نسبت معین مخلوط شده و برای فرایند کلسیناسیون یا پخت وارد کوره می‌شود؛ مواد مذکور به یکدیگر متصل می‌شوند و تشکیل گلوله‌هایی به‌اندازه ۴ تا ۳۰ میلیمتر می‌دهند که به آنها تفاله کوره یا کلینکر می‌گویند‌.

2-2‌. سیمان پرتلند

سیمان پرتلند سیمانی است که از مخلوط مواد آهکی و رسی با اکسیدهایی نظیر اکسید سیلیسیم، اکسید آلومینیوم و اکسید آهن همراه با حرارت لازم جهت ذوب آنها و تولید کلینکر و آنگاه آسیاب کردن کلینکر حاصله و مخلوط آن با 4 درصد گچ تولید می‌شود و به‌علت مقدار زیاد تولید و مصرف آن از مهم‌ترین سیمان‌ها به‌شمار می‌رود‌. نام‌گذاری این نوع سیمان به‌علت شباهت زیاد آن با سنگ‌های استخراج شده از جزیره پرتلند می‌باشد و دارای 5 نوع می‌باشد که به‌نام سیمان‌های نوع یک تا پنج معروف است.

1. سیمان پرتلند نوع 1: این نوع سیمان در مصارف عمومی ساختمان کاربرد داشته و در موضعی که بتن با سولفات‌های محلول در آب، به‌کار می‌رود‌. از خصوصیت بارز دیگر اینکه، سرعت آزاد شدن حرارت در آن بالاست و مقدار کلینکر به‌کار رفته در تهیه این نوع سیمان حدود 95 درصد و گچ به‌کار رفته در آن 5 درصد کل سیمان است‌. در حال حاضر شرکت‌های سیمان آباده، آبیک، ارومیه، اصفهان، تهران، خزر، دو‌رود، سپاهان، شمال و ‌... از تولید‌کنندگان این نوع سیمان هستند‌.
2. سیمان پرتلند نوع 2: سیمان پرتلند نوع دوم در مقایسه با پرتلند نوع اول در برابر سولفات‌ها مقاوم‌تر و سرعت آزاد شدن حرارت در آن کمتر است‌. بنابراین این نوع سیمان در سازه‌هایی که ایجاد حرارت نسبتاً کمی در آنها مطلوب است، به‌کار می‌رود‌؛ این نوع سیمان را سیمان اصلاح شده پرتلند نیز می‌گویند‌. همچنین مطابق استاندارد آمریکا برای سیمان، به‌دلیل بالا بودن مقدار کاربید گوگرد در سیمان نوع دوم، آن را سیمان بلیت نیز می‌نامند‌.
3. سیمان پرتلند نوع 3: این نوع سیمان یک سیمان پرتلند زود سخت‌شونده است و مواقعی به‌کار می‌رود که گسترش سریع مقاومت اولیه ضروری باشد‌. همچنین سیمان نوع سوم در ساختمان‌سازی تجاری کاربرد دارد‌. به‌خصوص هنگامی که جابه‌جا کردن سریع‌تر قالب‌بندی بتن ضروری باشد‌. این سیمان با آسیاب کردن کلرورکلسیم به‌همراه سیمان پرتلند نوع 1 به‌دست می‌آید و از‌آنجا‌که کلرورکلسیم جاذب رطوبت است، مقدار آن نباید بیشتر از 2 درصد باشد‌. بنابراین، بسیار مهم است که سیمان نوع 3 را بتوان در شرایط خشک انبار کرد‌. به‌طوری‌که این سیمان یک ماه پس از تحویل باید مورد استفاده قرار گیرد‌.
4. سیمان پرتلند نوع 4: از این نوع سیمان برای مصارف بتن‌ریزی حجیم سدها و سایر ساختمان‌های بزرگ به‌منظور کاهش ترک برداشتن بتن که ناشی از تجمع حرارت هیدراته شدن است، استفاده می‌شود‌. این نوع سیمان نوع ویژه‌ای از سیمان نوع 2 به‌شمار می‌رود و دارای گرمای هیدراتاسیون پایین است و در مواقعی که حجم زیادی از بتن مورجهانز است به‌کار می‌رود‌.
5. سیمان پرتلند نوع 5: این نوع سیمان در برابر اثرات مخرب سولفات‌ها بسیار مقاوم است و در انواع ساختمان‌های بتنی که امکان تماس با خاک‌ها وآب‌های زیر‌زمینی حاوی مقادیر زیاد سولفات را دارند، استفاده می‌شود‌.

2-3. سیمان سفید

این سیمان یک کالای تزئینی بوده و عمدتاً در روکار ساختمان‌ها، به‌منظور تزئین یا انعکاس نور آفتاب جهت پیشگیری از گرما به‌کار می‌رود و ویژگی آن این است که سطح بتن را لکه‌دار نمی‌کند؛ زیرا مقدار قلیایی قابل حل آن کم است. سیمان سفید در مقایسه با سیمان پرتلند دارای مقاومت کمتری است. جهت کنترل سرعت گیرایی سیمان سفید، در هنگام آسیاب این محصول از گچ یا آندریت استفاده می‌شود. نظر به حساسیتی که در مورد سفیدی رنگ این سیمان وجود دارد، به‌جای استفاده از سوخت‌های جامد که ایجاد خاکستر می‌کند، از سوخت‌های مایع و گاز طبیعی استفاده می‌شود.

3‌. وضعیت تجارت سیمان در جهان

در سال ۲۰۲2 ارزش صادرات سیمان و کلینکر جهان حدود 13/5 میلیارد دلار بود که از این مقدار 32/5 درصد کلینکر،5/1 درصد سیمان سفید و مابقی (62/4 درصد) انواع سیمان‌های تیپ بودند‌. در نمودار 1 روند صادرات جهانی سیمان در 10 سال گذشته نشان داده‌ شده است.

نمودار 1. روند صادرات جهانی سیمان در 10 سال گذشته

Source: Trade Map, 2023 [3].

همان‌طور که در شکل مشاهده می‌شود، میزان صادرات سیمان در جهان روند رو به ‌رشد داشته است. دلیل این امر افزایش تقاضا برای فعالیت‌های عمرانی بوده است.

بنابر شکل 2، ترکیه با حدود 1/6 میلیارد دلار و ویتنام با 1/2 میلیارد دلار صادرات سیمان، اصلی‌ترین بازیگران این حوزه در جهان هستند‌. در نمودار 2 آمار درآمد کشورهای بزرگ صادرکننده در آسیا طی سال‌های 2018 تا 2022 نمایش داده شده است‌. همان‌طور که مشاهده می‌شود، کشورهای اصلی این حوزه مانند ترکیه و ویتنام به‌صورت مداوم در حال افزایش درآمد صادرات سیمان هستند‌. همچنین ارزآوری صادرات سیمان برای ایران نیز در سال‌های گذشته حدود 247 میلیون دلار بوده که نشان از عدم توسعه آن در سال‌های گذشته است‌.

نمودار 2. درآمد صادراتی کشورهای اصلی صادرکننده منطقه و آسیا

Source: Ibid.

از سوی دیگر آمریکا و بنگلادش هر‌کدام با 2690 و 730 میلیون دلار واردات سیمان، اصلی‌ترین متقاضیان محصولات سیمانی در جهان هستند‌. در نمودار 3 کشورهای اصلی واردکننده سیمان و میزان واردات آنها طی 4 سال منتهی به 2021 نمایش داده شده است‌. همان‌طور که مشخص است کشورهای آمریکا و چین نیاز روزافزون به این محصول دارند و بازارهای مناسبی برای صادرات هستند‌. در میان کشورهای آسیایی، بنگلادش ظرفیتی بیش از دو برابر درآمد کشور از صادرات سیمان داشته است‌.

نمودار 3. هزینه واردات کشورهای اصلی واردکننده محصولات سیمانی.

Source: Ibid.

3-1‌. جایگاه انواع محصولات سیمانی در تجارت جهانی

در ادامه آمار مربوط به صادرکنندگان محصولات سیمانی به تفکیک هر محصول مورد بررسی قرار می‌گیرد‌. برای تحلیل دقیق اطلاعات، یک ‌سری زمانی 11‌ساله از سال 2011 تا 2021 در نظر گرفته شده است تا روندهای مربوط به صادرات هر محصول نیز شناسایی شود‌.

3-1-1‌. سیمان پرتلند

همان‌طور که در جدول 1 مشاهده می‌شود به‌صورت میانگین در بازه سال‌های 2011 تا 2021، حجم صادرات سیمان پرتلند در جهان حدود 7 میلیارد دلار بوده است‌. بررسی‌ها نشان‌ می‌دهد میزان صادرات این محصول، که طی بازه زمانی مورد بررسی تغییری نداشته، به‌طوری‌که در سال 2021، 53/1 درصد مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده و سهم آن در 11 سال گذشته از مجموع سبد محصولات صادراتی سیمانی 2/2 درصد کاهش پیدا کرده است‌. در این سال، ترکیه با سهم 10/5 درصدی از مجموع صادرات سیمان در سال 2021 رتبه اول صادراتی را داشته است‌. ایران نیز 1/1 درصد از بازار صادراتی سیمان را در سال 2021 در اختیار داشته است‌. همان‌طور که مشاهده می‌شود کشورهایی از قبیل ویتنام، کانادا و ترکیه درآمد خود را از صادرات سیمان به‌ترتیب 40، 8 و 4 درصد افزایش داده‌اند‌.

جدول 1. آمار مربوط به درآمد و میزان رشد صادرات سیمان پرتلند در سطح جهان

Source: Trade Map, 2023 [3].

آمریکا، فیلیپین، فرانسه، رژیم غاصب صهیونیستی و سنگاپور واردکننده‌های اصلی سیمان پرتلند در جهان هستند؛ که حجم واردات آنها در سال 2021 به‌ترتیب 1390، 336، 286، 246 و 231 میلیون دلار بوده است‌.

نمودار 4. بازیگران اصلی صادرات سیمان پرتلند در سطح جهان

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

3-1-2‌. کلینکر

همان‌طور که در جدول 2 مشاهده می‌شود به‌صورت میانگین در بازه سال‌های 2011 تا 2021، حجم صادرات کلینکر در جهان حدود 3 میلیارد دلار بوده است‌. همان‌طور که مشاهده می‌شود کلینکر 34/7 درصد مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده است که سهم آن در 11 سال گذشته از مجموع سبد محصولات صادراتی سیمانی 5/3 درصد رشد پیدا کرده است‌. در سال 2021 ویتنام با سهم 21/4 درصدی از مجموع صادرات سیمان در سال 2021 رتبه اول صادراتی را داشته است‌. ایران نیز 4/1 درصد از بازار صادراتی کلینکر را در سال 2021 در اختیار داشته است‌. طی سالیان گذشته تمامی کشورها درآمد خود را از صادرات کلینکر افزایش داده‌اند‌. این موضوع ناشی از افزایش کشورهای تولیدکننده سیمان از کلینکر وارداتی است؛ که بازارهای جدیدی را برای آن دسته از کشورها که دارای مزیت انرژی ارزان هستند ایجاد می‌کند‌.

جدول 2. آمار مربوط به درآمد و میزان رشد صادرات کلینکر در سطح جهان

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

همان‌گونه که در نمودار 5 مشاهده می‌شود، کشورهای مورد بررسی، رشدهای بالایی را در صادرات کلینکر تجربه کرده‌اند، که نشان از بازار پررونق این محصول است‌.

نمودار 5. بازیگران اصلی صادرات کلینکر در سطح جهان

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

در میان کشورهای واردکننده کلینکر در سطح جهان، چین، بنگلادش، ساحل‌ عاج و کویت واردکننده‌های اصلی هستند که حجم واردات آنها در سال 2021 به‌ترتیب 1425، 739، 278 و 227 میلیون دلار بوده است‌.

3-1-3‌. سیمان سفید

همان‌طور که در جدول 3 مشاهده می‌شود به‌صورت میانگین در بازه سال‌های 2011 تا 2021، حجم صادرات سیمان سفید در جهان حدود 730 میلیون دلار بوده است‌. سیمان سفید 5/52 درصد مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده است که سهم آن در 11 سال گذشته از مجموع سبد محصولات صادراتی سیمانی ثابت بوده است‌. از‌آنجا‌که تقاضای این محصول ارتباط مستقیمی با روندهای حاکم بر طراحی و زیباسازی ساختمان دارد، عدم‌ تغییر مصرف آن در سال‌های گذشته نشان از عدم اقبال معماران به این محصول دارد. در سال 2021 ترکیه با سهم 20/4 درصدی از مجموع صادرات سیمان سفید در سال 2021 رتبه اول صادراتی را داشته است‌. ایران نیز 2/9 درصد از بازار صادراتی سیمان را در سال 2021 در اختیار داشته است‌. طی سالیان گذشته کشورهایی همچون اسپانیا، امارات و ترکیه درآمد خود را از صادرات سیمان سفید به‌ترتیب حدود 11، 9 و 5 درصد افزایش داده‌اند‌. در میان کشورهای واردکننده سیمان سفید در سطح جهان، آمریکا و انگلستان واردکننده‌های اصلی هستند که حجم واردات آنها در سال 2021 به‌ترتیب 194 و 90 میلیون دلار بوده است‌. این محصول سهم چندانی در بازار جهانی سیمان ندارد‌.

جدول 3. آمار مربوط به درآمد و میزان رشد صادرات سیمان سفید در سطح جهان

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

3-1-4‌. سایر سیمان‌ها

همان‌طور که در جدول 4 مشاهده می‌شود به‌صورت میانگین در بازه سال‌های 2011 تا 2021، حجم صادرات انواع سیمان غیر از سیمان پرتلند و سفید در جهان حدود 551 میلیون دلار بوده است‌. این محصولات 4/74 درصد مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده است که سهم آن در 11 سال گذشته از مجموع سبد محصولات صادراتی سیمانی ثابت مانده ‌است‌. در سال 2021 آلمان با سهم 37/8 درصدی در سال 2021 رتبه اول صادراتی را داشته است‌. طی سالیان گذشته کشورهایی همچون تایلند و بلژیک درآمد خود را از صادرات سیمان سفید به‌ترتیب حدود 60 و 10 درصد افزایش داده‌اند‌. بازار جهانی این محصول نیز بسیار محدود و با بازیگران مشخص است‌.

جدول 4. آمار مربوط به درآمد و میزان رشد صادرات سیمان رنگی یا غیر‌رنگی در سطح جهان

 Source: Ibid.

3-1-5‌. مصنوعات سیمانی، بتن یا سنگ مصنوعی، اعم از مسلح یا غیرمسلح

همان‌طور که در جدول 5 مشاهده می‌شود به‌صورت میانگین در بازه سال‌های 2011 تا 2021، مصنوعات سیمانی در سطح جهان حدود ۹۱۵۳ میلیون دلار بوده است‌. طی سالیان گذشته تمامی کشورهای پیشگفته صادرات خود را در حوزه مصنوعات بتنی افزایش داده‌اند و میانگین رشد صادرات مصنوعات بتنی در ۱۱ سال گذشته حدود ۱۰ درصد است‌. به نظر می‌رسد تکمیل زنجیره ارزش صنعت سیمان و صادرات مصنوعات تولید شده از آن در حال فراگیری میان کشورهای مختلف است. کشورهایی همچون چین، ویتنام و مالزی درآمد خود را از صادرات سیمان سفید به‌ترتیب حدود ۲۲، ۴۳ و ۱۷ درصد افزایش داده‌اند‌.

در میان کشورهای واردکننده مصنوعات سیمانی در سطح جهان، آمریکا، انگلستان، هلند و سنگاپور واردکننده‌های اصلی هستند که حجم واردات آنها در سال 2021 به‌ترتیب ۳۲۲۵، ۴۵۹، ۵۷۳ و ۵۱۸ میلیون دلار بوده است‌.

جدول 5. آمار مربوط به درآمد و میزان رشد صادرات مصنوعات سیمانی در سطح جهان

Source: Ibid.

در‌مجموع می‌توان گفت؛ سیمان پرتلند هرچند بازار رو به رشدی در جهان ندارد، اما کماکان بیش از 50 درصد سهم بازار محصولات سیمانی صادراتی را در جهان به خود اختصاص داده ‌است‌. ترکیه به‌عنوان همسایه ایران اصلی‌ترین سهم را داشته و در حال توسعه بازار خود است که می‌تواند نشان‌دهنده ظرفیت مناسب صادراتی در این محصول برای جمهوری اسلامی ایران باشد‌.

از طرفی همان‌طور که مشخص است؛ بازار محصول کلینکر بیشترین میزان رشد را در بازه سال‌های 2011 تا 2021 داشته است‌. این موضوع نشان از افزایش تولید سیمان در کشورهای مختلف و در‌عین‌حال افزایش قیمت سوخت در آنهاست، که کشورها را متمایل به واردات کلینکر و تولید سیمان از آن کرده ‌است‌.

بازارهای جهانی برای سیمان سفید و سایر سیمان‌ها نیز محدود است و رشدی نیز در آن ملاحظه نمی‌شود‌. در حقیقت ظرفیت مغفول مانده در حوزه محصولات سیمانی، مصنوعات آن است‌. همان‌طور که بیان شد؛ بازار بزرگی در حوزه مصنوعات سیمانی در جهان وجود دارد و بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته مانند چین و آلمان نیز نقش‌آفرینی ویژه‌ای در این حوزه دارند‌. این در‌حالی است که ایران به‌سمت زنجیره‌های پایین‌دستی و تولید مصنوعات سیمانی نرفته و از ظرفیت بزرگ این محصولات در بازار منطقه جا مانده ‌است‌.

3-2‌. وضعیت صادرات سیمان کشورهای منطقه جنوب غرب آسیا

برای تحلیل صحیح از بازار هدف باید نگاه جامعی به عملکرد رقبای منطقه‌ای در صادرات سیمان انداخت‌. زیرا با تحلیل مقاصد صادراتی این کشورها و در‌عین‌حال ظرفیت واردات کشورهای هدف ‌می توان تحلیل مناسبی در مورد ظرفیت‌های صادراتی ارائه کرد‌. نکته قابل‌توجه این است که کشورهای صادرکننده اصلی در منطقه به‌رغم موانع موجود در حمل‌و‌نقل سیمان، بخش عمده‌ای از صادرات خود را به آمریکا و چین انجام‌ می‌دهند‌.

3-2-1‌. ترکیه

آمریکا اصلی‌ترین مقصد صادراتی ترکیه با حجم صادرات 311 میلیون‌دلاری است‌. پس از آن رژیم غاصب صهیونیستی، سوریه و ساحل ‌عاج اصلی‌ترین مقاصد صادراتی این کشور هستند‌. همان‌طور که در نقشه صادراتی ترکیه (شکل 1) مشاهده ‌می‌شود کشورهایی مانند سوریه و عراق واردات عمده‌ای از ترکیه دارند (همان‌طور که در شکل مشخص شده است، کشورهایی که با رنگ قرمز نشان داده‌ شده‌اند بیشترین میزان واردات را از ترکیه دارند و بعد از آن کشورهایی که با رنگ زرد مشخص‌ شده‌اند، سپس کشورهایی که با رنگ سبز مشخص ‌شده‌اند و در‌نهایت کشورهایی که با رنگ بنفش مشخص ‌شده‌اند کمترین واردات را دارند و کشورهایی که با رنگ خاکستری مشخص‌ شده‌اند، وارداتی ندارند). البته سوریه بازار اصلی ترکیه است، اما میزان صادرات ایران به عراق بیشتر از صادرات ترکیه به عراق است‌.

شکل 1. نمای بازارهای واردکننده سیمان از ترکیه.

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

با توجه به نمودار 7 از منظر نوع محصول صادراتی، اصلی‌ترین محصول صادراتی ترکیه، سیمان پرتلند است که ارزش آن در سال ۲۰۲۱ بیش از ۷۵۰ میلیون دلار بوده است‌. آمریکا و رژیم غاصب صهیونیستی، اصلی‌ترین مشتریان سیمان پرتلند ترکیه بوده‌اند‌. این موضوع نشان ‌می‌دهد که ترکیه توانسته است بر محدودیت‌های حمل سیمان در مسافت‌های طولانی فائق آمده و مزیت خود را در بازار ایالات متحده آمریکا به‌عنوان مشتری اصلی خود حفظ کند‌. یکی از تمایزهای اصلی سبد صادراتی ترکیه با ایران، بالا بودن سهم سیمان پرتلند و سیمان سفید در آن است؛ که در‌مجموع ۶۶ درصد آن را تشکیل می‌دهند‌. صادرات کلینکر در سال ۲۰۲۱ برای ترکیه درآمدی ۴۵۰ میلیون‌دلاری داشته که در رتبه دوم محصولات صادراتی سیمانی ترکیه قرار گرفته است‌. کشورهای آفریقایی مانند ساحل ‌عاج، غنا و گینه در زمره مشتریان مهم ترکیه بوده‌اند‌.

نمودار 6. سهم انواع محصولات سیمانی از مجموع صادرات کشور ترکیه

Source: Ibid.

3-2-2‌. پاکستان

در شکل 2 مقاصد اصلی صادرات پاکستان را نشان‌ می‌دهد؛ که شامل کشورهای افغانستان، سریلانکا و بنگلادش است‌. صادرات پاکستان به هر‌یک از این کشورهای بیش از 50 میلیون دلار است‌. این 3 کشور از مقاصد اصلی صادراتی جمهوری اسلامی نیز هستند‌. حضور پاکستان در سریلانکا و بنگلادش جدی‌تر است، هرچند این موضوع از جهت نزدیکی پاکستان به این کشورها قابل توجیه است، اما حضور پررنگ‌تر پاکستان در افغانستان نشان از وجود فرصت‌هایی برای افزایش صادرات به افغانستان است‌.

شکل 2. نمای بازارهای واردکننده سیمان از پاکستان

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

با توجه به‌ نمودار 7 از منظر نوع محصولات صادراتی ۹۹ درصد محصول صادراتی پاکستان، کلینکر بوده است که درآمدی حدود ۱۲۴ میلیون دلار برای این کشور داشته است‌.

نمودار 7. سهم انواع محصولات سیمانی از مجموع صادرات پاکستان.

Source: Ibid.

3-2-3‌. عربستان سعودی

شکل 3 مقاصد اصلی صادرات عربستان سعودی، شامل کشورهای یمن، اردن، غنا و بحرین را نشان‌ می‌دهد. صادرات عربستان سعودی به هر‌یک از این کشورها کمتر از 30 میلیون دلار است‌.

شکل 3. نمای بازارهای واردکننده سیمان از عربستان سعودی.

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

از منظر محصولات صادراتی همان‌طور که در نمودار8 مشخص است، کلینکر بیشترین سهم را در سبد محصولات صادراتی عربستان داشته‌اند که درآمدی حدود ۱۶۰ میلیون دلار برای این کشور ایجاد کرده است‌. اردن و غنا اصلی‌ترین مشتریان کلینکر این کشور هستند‌. بحرین و کویت اصلی‌ترین مشتریان سیمان پرتلند این کشور هستند‌. درآمد عربستان از محل صادرات سیمان ۵۵ میلیون دلار بوده است‌. سیمان سفید سومین محصول صادراتی عربستان سیمان سفید بوده که درآمدی حدود ۳۰ میلیون دلار ایجاد کرده است‌. مشتریان اصلی سیمان سفید این کشور، کشورهای آفریقایی غنا و کنیا بوده‌اند‌.

نمودار 8. سهم انواع محصولات سیمانی از مجموع صادرات عربستان سعودی

Source: Ibid.

3-2-4‌. امارات متحده عربی

مقاصد اصلی صادرات امارات متحده عربی، کشورهای بنگلادش و عمان است (شکل 4)‌. صادرات امارات متحده عربی به هر‌یک از این کشورها بیشتر از 100 میلیون دلار است‌. امارات علاوه‌بر دو کشور فوق، در بازار آفریقا و بازار خلیج ‌فارس نیز نقش عمده‌ای دارد‌.

شکل 4. نمای بازارهای واردکننده سیمان از امارات

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

از منظر محصولات صادراتی (نمودار9)، کلینکر بیشترین سهم را در سبد محصولات صادراتی امارات داشته است که درآمدی حدود 450 میلیون دلار برای این کشور ایجاد کرده است‌. بنگلادش اصلی‌ترین مشتری کلینکر این کشور است‌. عمان و کویت اصلی‌ترین مشتریان سیمان پرتلند این کشور هستند که در‌مجموع حدود 100 میلیون دلار درآمد از این طریق حاصل شده است‌. درآمد امارات از محل صادرات سیمان سفید، به‌عنوان سومین محصول صادراتی امارات 61 میلیون دلار بوده است‌. مشتریان اصلی سیمان سفید این کشور، کشورهای هند و کویت بوده‌اند‌.

نمودار 9. سهم انواع محصولات سیمانی از مجموع صادرات امارات

Source: Ibid.

۴‌. وضعیت صادرات سیمان کشور

با توجه به آخرین آمارهای رسمی اعلام شده در سایت گمرک جمهوری اسلامی ایران، سهم ارزش صادرات سیمان کشور در سال ۱۴۰۱ حدود ۳۳۲ میلیون دلار (9/2 هزار میلیارد تومان) بوده است که کمتر از ۱ درصد ارزش کل صادرات غیر‌نفتی کشور بوده است‌. این آمار نشان‌دهنده این موضوع است که صادرات سیمان نقش اساسی و کلیدی در‌مجموع صادرات کشور ندارد‌. با وجود اهمیت صنعت سیمان در اقتصادهای درون‌زا، عموم کشورها در این زمینه خودکفا بوده و سیمان نقش مهمی در تجارت جهانی بازی نمی‌کند و به‌علت کم بودن ارزش حجمی در مسافت‌های بین کشوری به‌ندرت مبادله می‌شود‌. در سال 140۱ قیمت هر تن کلینکر به‌صورت میانگین 22/5 دلار (حدود ۶۲۴ هزار تومان) بوده است که نسبت به هزینه‌های پنهان انرژی و هزینه‌های عملیاتی کارخانجات سیمان، برای تولید سیمان عدد بسیار پایینی به‌شمار می‌رود‌.

جدول 6. جزئیات محصولات سیمانی صادراتی در سال 1401

مأخذ: سایت گمرک جمهوری اسلامی ایران،1401‌[1].

همان‌طور که در جدول 6 مشاهده می‌شود کلینکر اصلی‌ترین محصول در سبد صادراتی کشور بوده است که به‌رغم داشتن سهم 6۸ درصدی از کل حجم صادراتی، ۶۰ درصد درآمد دلاری را به کشور وارد کرده است‌. جزئیات مربوط به مقایسه سهم از درآمد و سهم از حجم صادراتی انواع محصولات در (شکل 14) نمایش داده شده است‌. سیمان سفید و انواع سیمان خاکستری ارزش ‌افزوده مناسبی نسبت به کلینکر داشته و قیمت هر تن سیمان سفید بیش از دو برابر کلینکر است‌.

نمودار 10. سهم از درآمد، سهم از حجم و درآمدصادراتی انواع محصولات سیمانی ایران

Source: Trade Map, 2023 [3]‌.

ایران 1/1 درصد از بازار صادراتی سیمان پرتلند را در سال 2021 در اختیار داشته است‌. این در‌حالی است که درآمد صادراتی سیمان برای ایران طی 11 سال گذشته به‌صورت میانگین حدود 14/7 درصد کاهش پیدا کرده است و جای خود را به کلینکر داده است‌. گفتنی است، ارزش صادراتی کلینکر ایران در سال 2021، حدود 190 میلیون دلار بوده که عمدتاً به عراق، کویت، بنگلادش و هند انجام ‌شده است‌.

درخصوص سیمان سفید ایران 2/9 درصد از بازار صادراتی آن را در سال 2021 در اختیار داشته است‌. بر‌اساس برآوردهای انجام ‌شده، درآمد صادراتی سیمان سفید برای ایران طی 11 سال گذشته به‌صورت میانگین حدود 4 درصد افزایش پیدا کرده است‌. همچنین ایران 2/2 درصد بازار صادراتی سایر سیمان‌ها را نیز در اختیار دارد که درآمد حاصل از آن طی سال‌های گذشته 9/5 درصد افزایش نشان ‌می‌دهد‌. به‌طور‌کلی عملکرد صادراتی صنعت سیمان کشور درخصوص سیمان‌های خاص مثبت ارزیابی می‌شود‌.

این عملکرد در بازار مصنوعات سیمانی نیز آغاز شده؛ به‌نحوی‌که رشد صادرات این محصولات طی سال‌های گذشته در سطح جهانی، 8/8 درصد بوده است؛ با‌این‌حال تنها 0/40 درصد از آن در اختیار ایران است که نشان از ظرفیتی بالقوه است‌.

4-1. مقاصد صادراتی اصلی سیمان کشور

مقصد اصلی صادرات سیمان جمهوری اسلامی ایران در سال 1401 کشورهای همسایه بوده‌اند‌. دلیل اصلی این اتفاق ارتباط نزدیک جمهوری اسلامی با کشورهای همسایه و همچنین بالا بودن و توجیه‌ناپذیر بودن هزینه حمل به کشورهای غیر‌همسایه است‌. در سال 1401 کارخانجات سیمانی مجموعاً به 28 کشور صادرات سیمان انجام داده‌اند‌. نکته قابل‌توجه رشد صادرات محصولات سیمانی به کویت است؛ به‌گونه‌ای که این کشور به مقصد اول صادراتی کشور از منظر درآمد دلاری تبدیل شده است‌. در جدول 7 اصلی‌ترین مشتریان سیمانی کشور بر‌اساس حجم دلاری صادرات (بالای ۱۰ میلیون دلار) نمایش داده‌ شده‌اند‌. همان‌طور که مشاهده‌ می‌شود، مشتری‌های اصلی محصولات سیمانی کشور مانند عراق و کویت، عمدتاً واردکننده کلینکر بوده‌اند که در سایه مزیت بهره‌گیری از انرژی ارزان‌قیمت و ارائه قیمت‌های بسیار پایین صورت گرفته است‌.

کشورهای کویت، عراق، هند و بنگلادش مشتریان اصلی کلینکر کشور هستند‌. از طرفی عراق، قطر، امارات و روسیه، مشتریان اصلی سیمان سفید کشور بوده‌اند‌. کویت، افغانستان، پاکستان و ترکمنستان نیز مشتریان اصلی انواع سیمان‌های تیپ کشور بوده‌اند‌. به‌نظر می‌رسد قیمت فروش محصولات سیمانی در کشورهای حوزه آسیای مرکزی و CIS مناسب‌تر بوده است و بازار مناسبی برای فروش بهینه سیمان در این کشورها وجود دارد‌. البته مجموع واردات کشورهای این حوزه حدود 436 میلیون دلار بوده است که حجم بزرگی در بازار محصولات سیمانی به‌شمار نمی‌آید‌. در حال حاضر سهم ایران در این بازار کمتر از 10 درصد است‌.

جدول 7. فهرست مقاصد اصلی صادرات کشور در سال ۱40۱

مأخذ: سایت گمرک جمهوری اسلامی ایران، 1401‌[1].

در جدول 8 کشورهای واردکننده سیمان در سطح جهان و میزان واردات آنها نمایش داده شده است‌. در ستون سوم، میزان واردات فعلی آنها از جمهوری اسلامی نوشته شده و در ستون آخر سهم ایران از بازار محصولات سیمانی کشورها محاسبه شده است‌. کشورهایی که ردیف آنها رنگی شده است؛ کشورهایی هستند که با توجه به مطالعات بازار، شرایط جغرافیایی و سیاسی و سهم کم ایران در آن بازار می‌توانند به‌عنوان اهدافی برای توسعه صادرات باشند‌.

جدول 8. تحلیل نقش ایران در بازارهای وارداتی عمده و در دسترس (اعداد بر‌حسب هزار دلار)

Source: Trade Map, 2023[3]‌.

با توجه به شرایط جغرافیایی کشور، علاوه‌بر کشورهای حوزه CIS، حوزه‌های جغرافیایی کشورهای حاشیه اقیانوس هند با بازار حدود 2/3 میلیارد دلار، کشورهای آفریقایی با بازار بیش از 2/8 میلیارد دلار و آسیای غربی با بازاری بیش از 1/3 میلیارد دلار مقاصدی برای صادرات محصولات سیمانی هستند‌.

4-2‌. تحلیل صادراتی سیمان در کشور

نمودار‌های 11 و 12 نمایی از تفاوت قیمت‌های فروش صادراتی و داخلی سیمان شرکت قاین را نشان‌ می‌دهد. شرکت سیمان قاین به‌دلیل نحوه گزارش اطلاعات خود در سامانه کدال انتخاب شده است.

نمودار 11.تفاوت قیمت‌های فروش صادراتی و داخلی کلینکر شرکت قاین

مأخذ: صورت‌های مالی شرکت‌ سیمان قائن در 1401‌[8].

نمودار 12. تفاوت قیمت‌های فروش صادراتی و داخلی سیمان شرکت قاین

مأخذ: همان.

همان‌طور که در نمودارهای 11 و 12 مشاهده می‌شود به‌صورت میانگین تفاوت قیمت فروش صادراتی و داخلی کلینکر در این بازه زمانی مورد بحث 7 درصد و این تفاوت قیمت برای سیمان 18 درصد است. البته این روند، نوسانات زیادی را تجربه کرد و حتی در برخی از سال‌ها قیمت فروش داخلی از قیمت فروش صادراتی بیشتر بوده است.

یکی از عوامل مهم تأثیرگذار بر توجیه‌پذیری صادرات محصولات سیمانی، میزان سود خالص ناشی از فروش آنها است‌. برای در نظر گرفتن حاشیه سود ناخالص فروش سیمان یا کلینکر صادراتی، باید توجه کرد که در اکثر کارخانجات سیمانی، محصولات سیمانی به‌صورت تحویل در مرز به مشتری‌های خارجی فروخته می‌شود‌. در‌حالی‌که فروش داخلی از طریق بورس کالا انجام ‌شده و درب کارخانه تحویل مشتری می‌شود؛ لذا هزینه حمل محصول تا مرز به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی در هزینه‌های فروش به‌شمار می‌رود‌. در حال‌ حاضر برای صادرات سیمان نرخ مشخصی در گمرک تصویب شده است که شرکت‌های سیمانی باید نرخ ارز خود را در سامانه یکپارچه عرضه کنند‌. به‌عنوان مثال اگر 30 دلار فروش دارند، باید حتماً 23 دلار در سامانه عرضه کنند‌. تعیین این میزان می‌تواند به‌عنوان مهم‌ترین ابزار دولت برای سیاستگذاری در صادرات سیمان به‌کار آید؛ به‌نحوی‌که صادرکنندگان تشویق شوند و از معاملاتی که قیمت پایینی در آنها پیشنهاد می‌شود، اجتناب کنند‌.

برای مقایسه حاشیه سود شرکت‌های سیمانی در حوزه صادرات، 5 شرکت به‌صورت نمونه انتخاب شده‌اند‌. این شرکت‌ها به‌گونه‌ای انتخاب ‌شده‌اند که اولاً درآمد صادراتی شرکت قابل ملاحظه بوده، ثانیاً بخش‌های جغرافیایی مختلف کشور در نظر گرفته شده و ثالثاً تولیدکننده‌های انواع محصولات سیمانی در تحلیل مدنظر قرار گرفته شوند‌. همان‌طور که در جدول 9 مشاهده می‌شود در تمامی شرکت‌ها، حاشیه سود ناخالص فروش داخلی از حاشیه فروش صادراتی بیشتر است [8،7،6،5،4]‌. این به آن معنی است که فروش صادراتی در شرکت‌های مورد بررسی صرفاً برای حفظ سطح تولید و درآمد شرکت و ایجاد درآمدهای ارزی (برای استفاده در واردات تجهیزات) انجام ‌می‌شود و توجیه اقتصادی از جنبه سودآوری نسبت به فروش داخلی ندارد‌. سیمان خوزستان به‌دلیل نزدیکی به مرزهای آبی و زمینی، بیشترین حاشیه سود صادراتی سیمان خاکستری را داشته است[4]‌. این در‌حالی است که با توجه به آخرین صورت‌های مالی، شرکت سیمان شاهرود به‌دلیل دوری از مرز، سیمان خود را با حاشیه سود ناخالص منفی به فروش می‌رساند[5]‌. سیمان سفید نی‌ریز نیز حاشیه سود بیشتری نسبت به سیمان‌های خاکستری داشته و با فروش داخلی آن برابری می‌کند[6]‌. این موضوع علاوه‌بر موقعیت مناسب جغرافیایی سیمان نی‌ریز، به‌دلیل توسعه صادرات سیمان سفید که محصول با ارزش افزوده بیشتری است، می‌باشد‌.

جدول 9. مقایسه سود ناخالص و حاشیه سود ناخالص شرکت‌های سیمانی در حوزه واردات و صادرات

مأخذ: صورت‌های مالی شرکت‌ها در 1401‌ [8،7،6،5،4].

گفتنی است که 100 درصد سبد محصولات صادراتی سیمان سفید نی‌ریز و سیمان قاین، سیمان بوده و کلینکر سهم بسیار کمی دارد‌. از طرفی کلینکر 100 درصد سبد محصولات سیمان غرب را تشکیل داده است‌. اکثر محصول صادراتی سیمان خوزستان (63 درصد) و شاهرود (57 درصد) نیز سیمان بوده و کلینکر بخش کمتری را به خود اختصاص داده است‌.

۵‌. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

سیمان در حال حاضر جزء محصولاتی است که علاوه‌بر پوشش کامل نیاز داخل کشور، ظرفیت صادرات به کشورهای مختلف همسایه و غیر‌همسایه را نیز داراست. با توجه به آخرین اطلاعات موجود از ظرفیت تولید و میزان فروش سیمان، در حال حاضر برای حدود ۲۰ میلیون تن از ظرفیت تولید سیمان کشور (از مجموع ۸۵ میلیون تن)، بازار داخلی وجود نداشته و تنها امکان صادرات وجود دارد‌. به‌عبارت‌دیگر می‌توان گفت؛ بازار داخلی کشور در حال حاضر اشباع بوده و بین کارخانجات سیمانی با توجه به منطقه آنها تقسیم شده است‌. از‌این‌رو استراتژی صادرات سیمان باید ناظر بر سود واقعی از صادرات سیمان، وضعیت رقبای منطقه، کشش بازار داخل و بازار صادراتی و در‌عین‌حال در نظر گرفتن موضوع ناترازی انرژی باشد‌.

در سال ۲۰۲۱ ارزش صادرات سیمان و کلینکر جهان حدود 12/8 میلیارد دلار بود که از این مقدار 34/7 درصد کلینکر، 5/5 درصد سیمان سفید و مابقی (59/8 درصد) انواع سیمان‌های تیپ بودند‌. ویتنام با حدود 1/6 میلیارد دلار و ترکیه با 1/3 میلیارد دلار صادرات سیمان، اصلی‌ترین بازیگران حوزه صادرات سیمان در جهان هستند‌. از‌سوی‌دیگر آمریکا و چین هر‌کدام با 1/8 و 1/6 میلیارد دلار واردات سیمان، اصلی‌ترین متقاضیان محصولات سیمانی در جهان هستند‌. بر‌اساس داده‌ها و اطلاعات موجود کشورهای توسعه‌یافته، در حال فاصله گرفتن از تولید محصولات سیمانی به‌خصوص کلینکر در کشور خود هستند‌. در میان کشورهای آسیایی، کویت رشد قابل‌توجهی در واردات محصولات سیمانی داشته و بازار بنگلادش نیز ظرفیتی بیش از دو برابر درآمد کشور از صادرات سیمان داشته است‌.

مهم‌ترین محصول زنجیره، سیمان پرتلند است؛ به‌طوری‌که در سال 2021، 53/1 درصد مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده است‌. کلینکر 34/7 درصد مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده است که سهم آن در 11 سال گذشته از مجموع سبد محصولات صادراتی سیمانی 5/3 درصد رشد پیدا کرده است‌. سیمان سفید و سایر سیمان‌ها، سهم ناچیزی (به‌ترتیب 5/52 و4/74 درصد از کل زنجیره سیمان) از مجموع محصولات صادراتی سیمان را به خود اختصاص داده است که سهم آن در 11 سال گذشته از مجموع سبد محصولات صادراتی سیمانی ثابت بوده است‌. این در‌حالی است که روند صادرات مصنوعات سیمانی در بازه زمانی مد‌نظر افزایشی بوده است‌.

با توجه به آمار، سهم ارزش صادرات سیمان کشور در سال ۱۴۰۱ حدود ۳۳۲ میلیون دلار (9/2 هزار میلیارد تومان) بوده است که کمتر از ۱ درصد ارزش کل صادرات غیر‌نفتی کشور بوده است‌. کلینکر اصلی‌ترین محصول در سبد صادراتی کشور بوده است که به‌رغم داشتن سهم 6۸ درصدی از کل حجم صادراتی، ۶۰ درصد درآمد دلاری را به کشور وارد کرده است‌. ایران 1/1 درصد از بازار صادراتی سیمان پرتلند را در سال 2021 در اختیار داشته است‌. این در‌حالی است که درآمد صادراتی سیمان برای ایران طی 11 سال گذشته به‌صورت میانگین حدود 14/7 درصد کاهش پیدا کرده و جای خود را به کلینکر داده است‌. گفتنی است، که سهم قابل‌توجه کلینکر در سبد صادراتی کشور بیشتر ناشی از مزیت دسترسی آسان به منابع انرژی می‌باشد؛ موضوعی که در چند سال اخیر با مواجهه کشور با ناترازی در تولید و مصرف انواع حامل‌های انرژی، زیر سؤال رفته ‌است‌.

درخصوص سیمان سفید، ایران 2/9 درصد از بازار صادراتی آن را در سال 2021 در اختیار داشته است‌. بر‌اساس برآوردهای انجام ‌شده، درآمد صادراتی سیمان سفید برای ایران طی 11 سال گذشته به‌صورت میانگین حدود 4 درصد افزایش پیدا کرده است‌. همچنین ایران 2/2 درصد بازار صادراتی سایر سیمان‌ها را نیز در اختیار دارد که درآمد حاصل از آن طی سال‌های گذشته 9/5 درصد افزایش نشان‌ می‌دهد‌.

مقصد اصلی صادرات سیمان جمهوری اسلامی ایران در سال 1401 کشورهای همسایه بوده‌اند‌. مشتری‌های اصلی محصولات سیمانی کشور مانند عراق و کویت، عمدتاً واردکننده کلینکر بوده‌اند که در سایه مزیت بهره‌گیری از انرژی ارزان‌قیمت و ارائه قیمت‌های بسیار پایین صورت گرفته است‌. از طرفی عراق، قطر، امارات و روسیه مشتریان اصلی سیمان سفید کشور بوده‌اند‌. کویت، افغانستان، پاکستان و ترکمنستان نیز مشتریان اصلی انواع سیمان‌های تیپ کشور بوده‌اند‌.

برای مقایسه حاشیه سود ناخالص فروش داخلی یا صادرات سیمان یا کلینکر، باید توجه کرد که در اکثر کارخانجات سیمانی، محصولات سیمانی به‌صورت تحویل در مرز به مشتری‌های خارجی فروخته می‌شود‌. در‌حالی‌که فروش داخلی از طریق بورس کالا انجام ‌شده و درب کارخانه تحویل مشتری می‌شود؛ لذا هزینه حمل محصول تا مرز به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی در هزینه‌های فروش به‌شمار می‌رود‌. همچنین باید در نظر داشت که در حال‌ حاضر برای صادرات انواع کالا، از‌جمله سیمان، نرخ مشخصی در گمرک تصویب شده است که اشخاص باید ارز صادراتی خود را بر‌مبنای آن نرخ در سامانه یکپارچه عرضه کنند‌. در بررسی‌ها مشخص شد که در تمامی شرکت‌های صادرکننده حاشیه سود ناخالص فروش داخلی از حاشیه فروش صادراتی بیشتر است‌. این به آن معنی است که فروش صادراتی در آنها صرفاً برای حفظ سطح تولید و درآمد شرکت و ایجاد درآمدهای ارزی (برای استفاده در واردات تجهیزات) انجام ‌می‌شود و توجیه اقتصادی از جنبه سودآوری نسبت به فروش داخلی ندارد‌.

با توجه به نکات ذکر شده در متن، به‌نظر می‌رسد باید استراتژی‌های زیر در حوزه صادرات سیمان مورد توجه قرار گیرد‌.

1.  در حال حاضر بیشترین تقاضا در منطقه و جهان برای کلینکر و سیمان پرتلند است‌. اما با توجه به پایین بودن قیمت صادراتی کلینکر باید سهم صادرات کلینکر و سیمان پرتلند در صادرات محصولات سیمانی، به‌مرور کاهش یافته و سهم محصولات نهایی از‌جمله سیمان سفید و سیمان‌های آمیخته در سبد صادراتی کشور افزایش یابد‌. زیرا این محصولات حاشیه سود مناسب‌تری دارند‌. در این راستا می‌توان از پیمان‌سپاری ارز حاصل از صادرات به این منظور بهره برد؛ به این صورت که برای محصولاتی مانند کلینکر پیمان‌سپاری 100 درصدی و محصولات با ارزش افزوده بالاتر مانند مصنوعات سیمان مشمول پیمان‌سپاری کمتری شوند.
2. در حال حاضر ظرفیت بسیار مناسبی در حوزه مصنوعات سیمانی و محصولات پایین‌دستی آن در بازار منطقه وجود دارد که ارزش آن بیش از ۱۸۰ میلیون دلار برآورد می‌شود و حضور ایران در این بازار کمتر از ۳ درصد است‌. شرکت‌های سیمانی می‌توانند از این ظرفیت استفاده کرده و به‌سمت زنجیره پایین‌دست حرکت کنند تا محصولات متنوع‌تری را به بازار جهانی عرضه کنند‌. تولید مصنوعات سیمانی و بتنی صادراتی، علاوه‌بر ایجاد ظرفیت‌های جدید در حوزه صادرات، رقابت موجود در صادرات سیمان و کلینکر را نیز کاهش داده و ارزش آنها را در بازارهای صادراتی افزایش خواهد داد‌. از طرفی اضافه ظرفیت تولید کلینکر و سیمان در کشور به‌جای صادرات با حاشیه سود پایین به کشورهای منطقه می‌تواند به محصولات نهایی تبدیل شده و در بازار کشور مصرف شود‌.
3. بنگلادش، کویت، سریلانکا، هند، ازبکستان، عمان، افغانستان، روسیه، سوریه، قطر و به‌صورت منطقه‌ای کشورهای حاشیه اقیانوس هند، کشورهای آفریقایی، کشورهای حوزه CIS، آسیای غربی و حاشیه خلیج فارس از‌جمله مقاصد صادراتی جذابی هستند که باید توجه ویژه‌تری در حوزه صادرات محصولات سیمانی به آنها متوجه شود‌. ایجاد شرکت‌های بازرگانی در بعضی از کشورها که دارای کشش بازار مناسب هستند، می‌تواند نیازهای عموم شرکت‌های سیمانی را برآورده کند‌.